ترانه وحدانی – ونکوور
ماه ژوئن، ماه ملی تاریخ بومیان کاناداست، فرصتی برای آشنایی با فرهنگها، سنتها و تجربیات منحصربهفرد اقوام نخستین، اینوئیتها و مِیتیها که از دیرباز در این سرزمین زندگی کردهاند و حضورشان همچنان کانادای امروز را شکل میدهد. همچنین لحظهایست برای تأمل و شناخت تأثیرات مداوم استعمار و تأمل در مورد چگونگی مشارکت همهٔ ما در فرایند آشتی.
این کمپین به سال ۲۰۰۹ برمیگردد، زمانیکه مجلس عوام، ژوئن را بهعنوان ماه ملی تاریخ بومیان تعیین کرد. این نام در سال ۲۰۱۷ به ماه ملی تاریخ بومیان تغییر یافت.
همهساله در این ماه برنامههای متعددی برای آشنایی با فرهنگ و پیشینهٔ بومیان کانادا در سراسر کشور برگزار میشود. در این شماره قصد داریم به یکی از نامهایی که ممکن است در این ماه بشنوید و برایتان نامأنوس باشد، می پردازیم؛ «جزیرهٔ لاکپشت».
برای بسیاری از بومیان نام «جزیرهٔ لاکپشت» به قارهٔ آمریکای شمالی اشاره دارد. این اسم برگرفته از روایات گوناگون و دهانبهدهانگشتهٔ بومیان دربارهٔ لاکپشتیست که دنیا را بر پشت خود جای داده است. بهعقیدهٔ برخی از بومیان، لاکپشت نماد زندگیست و داستان «جزیرهٔ لاکپشت» درنتیجهٔ باورهای فرهنگی و معنوی مختلف شکل گرفته است.
در داستانهای قبایل بومی مختلف گفته میشود که لاکپشت ستون دنیا و نماد خودِ زندگی است. بنابراین «جزیرهٔ لاکپشت» بیانگر باورهای معنوی مختلف دربارهٔ آفرینش است و برخی نیز آن را نشان هویت، فرهنگ، استقلال و احترامی عمیق نسبت به محیط زیست میدانند.
قبایل بومی مختلف روایتهای متفاوتی از داستان «جزیرهٔ لاکپشت» دارند، اما عمدتاً بر نقش لاکپشت بهعنوان نمادی از زندگی و زمین تأکید دارند. روایات زیر فقط چند نمونه از تفاسیر کوتاهی از داستانهای روایتشده در بین بومیان است که صرفاً برای نشاندادن ویژگیها و طرح کلی داستانهای مختلف دربارهٔ این نام آورده شدهاند.
در برخی روایات شفاهیِ قبیلهٔ اُجیبوه (Ojibwe)، داستان «جزیرهٔ لاکپشت» از زمینی سیلزده شروع میشود. آفریدگار زمین را از مردم متخاصم پاک کرده بود تا زندگی را از نو بسازد. برخی حیوانات مثل پرندگان آبزی، موش آبی، و لاکپشت از این سیل جان سالم بهدر برده بودند. در بین این حیوانات جانوری ماوراءالطبیعه بهنام نانابوش (Nanabush) بود که میتوانست به دیگران زندگی ببخشد. نانابوش از سایر حیوانات خواست به اعماق آب بروند و برای خلق دوبارهٔ دنیا خاک جمعآوری کنند. حیوانات یکبهیک تلاش کردند و با شکست مواجه شدند. آخرین حیوان موش آبی کوچکی بود که پس از تلاشی طولانیمدت درحالیکه خاکی خیسخورده را در پنجههایش داشت، بر سطح آب ظاهر شد. اگرچه او جانش را در این سفر از دست داد، اما تلاشش بیثمر نماند. نانابوش آن خاک را برداشت و روی پشت لاکپشتی قرار داد، و بدینگونه «جزیرهٔ لاکپشت»، مرکز آفرینش، شکل گرفت.
در بسیاری از روایاتِ قبیلهٔ هودینوشونی (Haudenosaunee)، این داستان از جهانی آسمانی شروع میشود؛ سرزمینی در بهشت که محل زندگی موجودات ماوراءالطبیعه است. روزی زنی آسمانی و آبستن، به پایین پرتاب شد؛ بهسمت گودالی در زیر ریشههای درختی. پرندههایی که این زن را در حال سقوط از آسمان دیدند، آرامآرام او را بهسمت زمین هدایت کرده و بهسلامت بر پشت لاکپشتی نهادند. زن آسمانی از حیواناتی که به او کمک کرده بودند بسیار تشکر میکرد و طبق برخی روایات قدردانی او چنان قدرتی داشت که زمین اطرافش شروع به رشد کرد و «جزیرهٔ لاکپشت» شکل گرفت. در روایات دیگر، حیوانات از اعماق آب گِل آوردند و بر بالای لاک لاکپشت نهادند و بدینگونه سرزمینی جدید برای زن آسمانی و نسلهای بعدیاش تشکیل دادند که همانا «جزیرهٔ لاکپشت» بود.
محققان تمایل دارند داستانهایی مثل داستان «جزیرهٔ لاکپشت» را تحت عنوان «افسانههای غواصی در زمین» توصیف کنند؛ داستانهایی که بهگونهای منشأ جهان را به موجوداتی (اغلب حیوانات) مرتبط میکنند؛ موجوداتی که با غواصی درون آبهای کهن، خاک مورد استفاده برای خلق (یا آفرینش مجدد) دنیایی را که اکنون میشناسیم، تهیه کردند. در چنین داستانهایی اغلب شاهد حضور موجودات ماوراءالطبیعه، ازجمله تبدیلشوندگان (Transformers) یا حیلهگرها و یک آفریدگار هستیم.
البته جالب است بدانید که همهٔ داستانهای خلقت در میان بومیان، شامل لاکپشت نمیشوند. در بسیاری از فرهنگهای بومیِ سواحل شمال غربی، کلاغ جایگاه ویژهای در روایات خلقت دارد. برای مثال، طبق نظریات هایدا (Haida)، کلاغ هایدا گوایی (Haida Gwaii) را که منطقهای باستانیست، آفرید و نور را در جهان جاری ساخت.
سدنا (Sedna)، الههٔ مخوف و قدرتمند دریا و پستانداران دریایی، کسی که با انگشتانش موجودات آبزی را آفرید، محور داستانهای خلقت اینوئیتهاست.
بهعقیدهٔ مردم اینو (Innu)، که ساکن مناطق لابرادور و کبکاند، موجود اساطیری فریبکاری بهنام کویکواتسو، که بهشکل یک وُلورین یا دِلِه بود، زمین را از سنگ و گِل ساخت.
داستانهای خلقت همیشه شامل حیوانات یا دربارهٔ منشأ زمین نیستند. برخی اوقات، این قصهها دربارهٔ نحوهٔ ایجاد اشکال مختلف زندگی صحبت میکنند یا اینکه چطور انسان درسهای ارزشمندی دربارهٔ زندگی آموخته است.
تغییر نام «جزیرهٔ لاکپشت» به «آمریکای شمالی» از سوی ساکنان، بازتابی از انگلیسیسازی (تغییر کلمات غیرانگلیسی به انگلیسی) داستانها و اسامی مکانهای بومی است. در سالهای اخیر، کنشگران بومی تلاش کردهاند اسامی قدیمی را احیا کنند. برای مثال، در سال ۲۰۱۶ پروژهٔ اوجیما میکانا (Ogimaa Mikana) باعث شد که نام مکانهای اُجیبوه دوباره به خیابانهای تورنتو راه باز کند؛ کنشگران، برچسبهای حاوی اسامی اُجیبوهایِ جادههای مختلف را روی تابلوها چسباندند، اسپاداینا (Spadina) موقتاً به ایشپادینا (Ishpadinaa) و جادهٔ داونپورت (Davenport Road) به گیت اونیگامینگ (Gete-Onigaming) تغییر کرد.
احیا و بازسازی فرایندی آسان نیست، علاوهبر دخالت سطوح مختلف دولت بر تغییر نام رسمی مکانهای مختلف، مردم بومی هم همیشه دربارهٔ نام مکانها با هم توافق ندارند. برای مثال، بومیان استونی ناکودا (Stoney Nakoda Nations) تغییر نام کلگری به ویشیسپا اویاده (Wichispa Oyade) را مطرح کرد، اما بومیان سیکسیکا (Siksika Nation) که در مورد مالکیت این منطقه ادعاهایی دارند، اصطلاح خودشان را ترجیح دادند: مُهکینستسیز-آکا-پیوسیز (Mohkinstsis-Oka-piosis).
باوجود چنین بحثهایی، تلاش برای احیا و بازسازی همچنان ادامه دارد. در خصوص «جزیرهٔ لاکپشت»، این واژه و داستان سرمنشأ حیات راه خود را به بخشهای مختلف جامعهٔ کانادایی باز کرده است. مثلاً برخی سازمانهای بومی و غیربومی در نام رسمی خود یا نام برنامههایشان از این واژه استفاده کردهاند، مثلاً «اخبار جزیرهٔ لاکپشت» و «برنامهٔ حفاظت از جزیرهٔ لاکپشت» در باغوحش تورنتو.
داستان «جزیرهٔ لاکپشت» راه خود را به برنامهها و متون درسی مدرسهها هم باز کرده است. «Turtle Island Reads» (جزیرهٔ لاکپشت میخوانَد)، اقدامی ابتکاری در شهر مونترآل با حمایت مالی دانشگاه مکگیل و شبکهٔ محلی سیبیسی، داستانهایی دربارهٔ بومیان از سوی افراد بومی به کاناداییها ارائه میدهد.
در سال ۲۰۱۸، «انجمن جغرافیایی سلطنتی کانادا» با همکاری اقوام نخستین مختلف، سازمانهای میتی و اینوئیت، «اطلس بومیان کانادا» را منتشر کرد؛ این اطلس در طراحی خود از اسامی مکانهای قدیمی، مرزهای جغرافیایی و داستانها، همچون داستان جزیرهٔ لاکپشت، بهره میبرد.
