نویسنده‌ای از ایران با امضاء محفوظ
جنگ همیشه با صدای انفجار آغاز نمی‌شود. گاهی مدت‌ها پیش از شلیک نخستین موشک، در ذهن و روان مردم آغاز شده است: در اضطراب مادری که نگران آیندهٔ فرزندش است، در سکوت مردی که هر روز قدرت خریدش کمتر می‌شود و در نگاه خانواده‌ای که نمی‌داند فردا باید برای نان و دارو پول کنار بگذارد یا برای روزهای احتمالی جنگ سوخت و آذوقه ذخیره کند.
این روزها بار دیگر سایهٔ جنگ بر زندگی مردم ایران سنگینی می‌کند. زمزمه‌های درگیری نظامی، اخبار ضدونقیض، تهدیدهای سیاسی و گمانه‌زنی‌های بی‌وقفه دربارهٔ آغاز جنگی تازه، جامعه‌ای را که پیش‌تر نیز زیر فشار بحران‌های اقتصادی و اجتماعی بود، به مرحله‌ای تازه از اضطراب و فرسودگی روانی رسانده است. برای بسیاری، جنگ دیگر رویدادی احتمالی در آینده نیست؛ حضوری دائمی و نامرئی است که بر تصمیم‌های کوچک و بزرگ زندگی روزمره سایه می‌اندازد.
مردم همچنان در خیابان‌ها راه می‌روند، خرید می‌کنند و سر کار می‌روند و زندگی ظاهراً جریان دارد، اما زیر این سطح عادی، نگرانی عمیقی پنهان است. پرسش‌هایی که زمانی به شرایط بحرانی تعلق داشت، اکنون به گفت‌وگوهای روزمره راه یافته است: اگر جنگ آغاز شود، چه باید کرد؟ اگر برق و گاز قطع شود، خانه را چگونه گرم نگه داریم؟ اگر بنزین کمیاب شود، چگونه از شهر خارج شویم؟ اگر قیمت مواد غذایی ناگهان جهش کند، چه چیزی برای خوردن باقی می‌ماند؟ این پرسش‌ها تنها نشانهٔ ترس از جنگ نیستند؛ نشانهٔ فروپاشی تدریجی احساس امنیت در جامعه‌اند.
یکی از بنیادی‌ترین نیازهای روانی انسان، حداقلی از پیش‌بینی‌پذیری است. آدمی برای ادامهٔ زندگی باید بتواند تصویری، هرچند مبهم، از آینده داشته باشد؛ تصمیم بگیرد، برنامه بریزد، برای فرزندانش آرزو بسازد و باور داشته باشد که تلاش امروز ممکن است فردا به ثمر برسد. زندگی زیر سایهٔ تهدید دائمی جنگ این امکان را از او می‌گیرد. آینده دیگر افق امید نیست و به قلمرویی ناشناخته و تهدیدکننده بدل می‌شود. مردم نمی‌دانند پول خود را خرج کنند یا پس‌انداز، کسب‌وکار تازه‌ای راه بیندازند یا فعالیت کنونی را متوقف کنند، خانه بخرند یا دارایی‌شان را نقد کنند. حتی ثبت‌نام فرزند در یک کلاس، آغاز درمانی طولانی یا برنامه‌ریزی برای سفری کوتاه نیز زیر سایهٔ همین تردید قرار می‌گیرد.
از منظر روان‌شناختی، قرارگرفتن مداوم در معرض تهدیدی نامعلوم، بدن و ذهن را در حالت آماده‌باش نگه می‌دارد. ذهن پیوسته در جست‌وجوی نشانه‌های خطر است و هر خبر تازه، هر نوسان بازار و هر اظهارنظر سیاسی می‌تواند موجی دیگر از نگرانی بیافریند. حاصل، فرسودگی تدریجی است؛ خستگی‌ای که با استراحت برطرف نمی‌شود، چون ریشه‌اش در فعالیت جسمی نیست، بلکه در احساس ناتوانی در برابر آینده است.
نزدیک‌شدن فصل سرما لایه‌ای دیگر به این نگرانی‌ها افزوده است. در شرایط عادی، زمستان فصلی است که خانواده‌ها برای هزینهٔ گرمایش، پوشاک و نیازهای روزمره برنامه‌ریزی می‌کنند. اما وقتی احتمال جنگ، اختلال در تأمین انرژی و افزایش قیمت‌ها نیز به محاسبات اضافه می‌شود، سرما معنایی دیگر پیدا می‌کند. برای خانواده‌ای با درآمد محدود، تهیهٔ وسایل گرمایشی جایگزین یا ذخیرهٔ مواد غذایی هزینه‌ای سنگین است. برای سالمندی که به وسایل برقی یا داروهای خاص وابسته است، احتمال اختلال در خدمات ضروری نگرانی‌ای جدی‌تر می‌آفریند، و خانواده‌هایی که کودک خردسال یا بیمار دارند با پرسش‌هایی دشوارتر روبه‌رو می‌شوند. در چنین فضایی، حتی احتمال کمبود سوخت می‌تواند به‌اندازهٔ وقوع واقعی‌اش اضطراب‌آور باشد و مردم را ناچار کند بخشی از منابع اندکشان را صرف مقابله با بحرانی کنند که هنوز رخ نداده است. این همان وضعیتی است که در آن ترس از آینده، پیش از رسیدن آینده، زندگی امروز را دشوار می‌کند.
اگر تهدید جنگ امنیت جسمی و روانی مردم را نشانه می‌گیرد، تورم و بی‌ثباتی اقتصادی بنیان معیشت آنان را می‌لرزاند. نوسان قیمت دلار، گرانی و کاهش قدرت خرید برای بسیاری از خانواده‌ها به تجربه‌ای روزمره بدل شده است. درآمدی که تا چندی پیش بخشی از نیازهای ضروری را پوشش می‌داد، امروز کافی نیست و پس‌اندازهای حاصل از سال‌ها کار و صرفه‌جویی ارزش واقعی خود را از دست می‌دهند؛ خانواده‌ها ناچارند پیوسته از کیفیت زندگی‌شان بکاهند.
اثر تورم اما تنها اقتصادی نیست. فقر و ناامنی مالی می‌توانند شرم، درماندگی، خشم و اضطراب را دامن بزنند. کسی که پس از سال‌ها کار هنوز نمی‌تواند هزینه‌های ضروری خانواده‌اش را تأمین کند، کم‌کم احساس می‌کند کنترل زندگی از دستش رفته است. حتی خرید روزانه به تجربه‌ای اضطراب‌آور تبدیل می‌شود: فرد هنگام ورود به فروشگاه نمی‌داند قیمت کالاهایی که هفتهٔ پیش خریده امروز چقدر بالا رفته است، و هر بار که برای دارو، اجاره یا غذا پول می‌پردازد، یادآوری تازه‌ای از شکنندگی وضعیت خود دریافت می‌کند. وقتی تهدید جنگ به این وضعیت افزوده شود، فشار روانی چندبرابر می‌شود؛ زیرا خانواده‌ها نه‌تنها باید با گرانی امروز کنار بیایند، بلکه باید افزایش شدیدتر قیمت‌ها، اختلال در توزیع کالا و ازدست‌رفتن درآمد فردا را هم در نظر بگیرند.
بی‌ثباتی سیاسی و احتمال درگیری نظامی، فعالیت اقتصادی را نیز با تردیدی جدی روبه‌رو می‌کند. سرمایه‌گذاری بر اعتماد به آینده استوار است و آینده‌ای مبهم بسیاری از تصمیم‌ها را به تعویق می‌اندازد. صاحبان کسب‌وکارهای کوچک از خرید تجهیزات تازه منصرف می‌شوند، کارفرمایان استخدام را متوقف می‌کنند و مشتریان هزینه‌های غیرضروری را کاهش می‌دهند. نخستین آسیب‌ها اغلب متوجه کسانی است که پیش‌تر نیز امنیت شغلی کمتری داشته‌اند: کارگران روزمزد، صاحبان مشاغل خرد، نیروهای قراردادی و کسانی که درآمدشان به گردش روزانهٔ بازار بسته است. برای این گروه‌ها حتی چند هفته رکود می‌تواند به‌معنای ناتوانی در پرداخت اجاره، بدهی یا هزینه‌های ضروری باشد.
مسئله فقط ازدست‌رفتن شغل نیست. گاهی فرد هنوز کار می‌کند، اما دیگر نمی‌تواند به درآمد آینده‌اش تکیه کند. این نااطمینانی، مرز میان اشتغال و بیکاری را مبهم می‌کند و احساس امنیت اقتصادی را از میان می‌برد. جامعه‌ای که بخش بزرگی از اعضایش مدام نگران حفظ شغل، ارزش درآمد و تأمین نیازهای اولیه‌اند، به‌تدریج بخشی از توان خلاقیت، مشارکت اجتماعی و برنامه‌ریزی بلندمدتش را از دست می‌دهد.
یکی از دردناک‌ترین پیامدهای این شرایط، اثر آن بر کودکان و جوانان است. کودکان شاید جزئیات تحولات سیاسی را درک نکنند، اما اضطراب بزرگسالان را حس می‌کنند. نگرانی والدین، گفت‌وگوهای بی‌پایان دربارهٔ جنگ و تغییر رفتار اعضای خانواده احساس امنیت آنان را سست می‌کند، و خانه‌ای که باید پناهگاه روانی کودک باشد، خود به جایی آکنده از نگرانی بدل می‌شود. برای جوانان مسئله شکلی دیگر دارد. جوانی دورهٔ ساختن آینده است؛ دورهٔ انتخاب حرفه، تحصیل، استقلال مالی و آغاز روابط پایدار. اما در نااطمینانی ممتد، بسیاری از این تصمیم‌ها معلق می‌ماند. کسی که نمی‌داند چند ماه دیگر وضعیت کشور چگونه خواهد بود، چگونه می‌تواند برای پنج سال آینده برنامه بریزد؟ زندگی به زنجیره‌ای از انتظارها تبدیل می‌شود: انتظار روشن‌شدن وضعیت سیاسی، ثبات قیمت‌ها، پایان تهدیدها و روزی که بتوان دوباره برای آینده تصمیم گرفت. خطر اینجاست که انتظار کم‌کم جای خودِ زندگی را بگیرد.
اضطراب ناشی از تهدید جنگ و بحران اقتصادی را نمی‌توان صرفاً مسئله‌ای فردی دانست. وقتی بخش بزرگی از جامعه زیر فشارهایی مشابه است، پیامدها در روابط خانوادگی، مناسبات اجتماعی و شیوهٔ ارتباط مردم با یکدیگر آشکار می‌شود. تحمل افراد کاهش می‌یابد، اختلاف‌های کوچک به تنش‌های بزرگ بدل می‌شود و خستگی روانی بر روابط عاطفی سایه می‌اندازد. برخی دچار اختلال خواب، دشواری تمرکز یا نگرانی مداوم می‌شوند و برخی دیگر به نوعی بی‌حسی عاطفی می‌رسند؛ حالتی که در آن حتی خبرهای نگران‌کننده هم واکنش آشکاری برنمی‌انگیزند. این بی‌حسی الزاماً نشانهٔ آرامش نیست؛ گاهی ذهن، پس از تحمل فشار طولانی، برای محافظت از خود واکنش‌های عاطفی را محدود می‌کند.
دنبال‌کردن بی‌وقفهٔ اخبار و شبکه‌های اجتماعی نیز چرخهٔ اضطراب را تشدید می‌کند. هر شایعه، تصویر یا تحلیل تأییدنشده ممکن است به تهدیدی تازه تبدیل شود. مردم برای کاستن از نگرانی سراغ اخبار می‌روند، اما پس از خواندن آن‌ها مضطرب‌تر می‌شوند و دوباره برای یافتن اطمینان به جست‌وجو ادامه می‌دهند. در این چرخه، ذهن فرصت اندکی برای بازیابی آرامش دارد.
در چنین وضعیتی، مقاومت روانی به شبکه‌ای از پیوندهای انسانی وابسته است. همدلی همسایگان، گفت‌وگوی صادقانه در خانواده، تقسیم نگرانی‌ها با دوستان و حفظ روال‌های کوچک زندگی، مانند غذای مشترک، ساعت خواب منظم یا قدم‌زدن روزانه، می‌توانند تا حدی از شدت فشار بکاهند. محدودکردن زمان مواجهه با اخبار و تکیه بر منابع معتبر نیز به ذهن اجازه می‌دهد نفس بکشد. با این‌همه، این تدبیرها فقط تسکین‌اند و جای ثبات سیاسی و اقتصادی را نمی‌گیرند. بار اصلی کاهش اضطراب بر دوش سیاست‌گذاران و تصمیم‌گیران است که باید با شفافیت و پیش‌بینی‌پذیری، حداقلی از اطمینان و امید را به جامعه بازگردانند.
آنچه امروز زندگی بسیاری از ایرانیان را دشوار کرده، تنها احتمال وقوع جنگ نیست؛ انباشته‌شدن بحران‌هایی است که هرکدام به‌تنهایی می‌توانند امنیت روانی و اقتصادی یک جامعه را تضعیف کنند. مردمی که سال‌ها با تورم، کاهش قدرت خرید و دشواری‌های معیشتی زیسته‌اند، اکنون ناچارند احتمال جنگ را نیز به محاسبات روزانهٔ‌شان اضافه کنند. اما زندگی انسان به زنده‌ماندن محدود نمی‌شود. امنیت فقط نبودن بمب و موشک نیست؛ امنیت یعنی بتوانی شب‌ها بی‌وحشت از فردا بخوابی، برای آیندهٔ فرزندت برنامه بریزی، حاصل کارت را حفظ کنی و مطمئن باشی که زندگی‌ات هر لحظه بر اثر تصمیم‌هایی بیرون از اختیارت زیرورو نمی‌شود. مردم حق دارند چیزی فراتر از بقا بخواهند؛ حق دارند زندگی کنند، نه آنکه همهٔ توان خود را صرف آماده‌شدن برای فاجعه‌ای احتمالی کنند. شاید تلخ‌ترین پیامد زیستن طولانی زیر سایهٔ جنگ همین باشد که انسان کم‌کم فراموش می‌کند زندگی قرار بود چیزی بیش از مدیریت ترس، تأمین نیازهای اولیه و عبور از بحرانی به بحران بعدی باشد.
جنگ، حتی اگر آغاز نشود، می‌تواند سال‌هایی از عمر مردم را بگیرد؛ سال‌هایی که به‌جای ساختن، دوست‌داشتن، آموختن و امیدورزیدن، در اضطراب و انتظار سپری شده‌اند، و این یکی از خاموش‌ترین و عمیق‌ترین خسارت‌هایی است که سایهٔ جنگ بر جامعه تحمیل می‌کند.
