سیما غفارزاده – ونکوور
ایران در روزهای پایانی آبان ۱۴۰۵ در وضعیتی شکننده به سر میبرد؛ وضعیتی که ناظران از آن با عنوان «نه جنگ و نه صلح» یاد میکنند. اگرچه حملات تمامعیار میان ایران، آمریکا و اسرائیل فعلاً متوقف شده است، اما اصطکاک میدانی، بنبست هستهای و فشارهای داخلی همچنان ادامه دارد. در چنین فضایی، نگاهها به شهر شنژن چین دوخته شده است؛ جایی که دیدار کمسابقهٔ دونالد ترامپ، شی جینپینگ و ولادیمیر پوتین میتواند معادلات این بحران را دگرگون کند.
تحولات میدانی نشان میدهد توقف جنگ گسترده بهمعنای بازگشت آرامش نبوده است. در روزهای اخیر ارتش ایران از برخورد سه نفتکش در شرق تنگهٔ هرمز با مین خبر داده که موجب آتشسوزی در این نفتکشها شده است؛ رخدادی که در ماههای اخیر هرازگاهی تکرار شده است. همزمان، برد کوپر، فرماندهٔ سنتکام، در سفر به اسرائیل با رئیس ستاد کل ارتش و رئیس موساد برای ارزیابی امنیت منطقه دیدار کرد. خبرگزاری رویترز نیز گزارش داد رئیس موساد اخیراً در واشنگتن برای ازسرگیری حملات مشترک علیه ایران رایزنی کرده است؛ هرچند یک مقام کاخ سفید به این خبرگزاری گفته است که ترامپ فعلاً فشار اقتصادی را کارساز میداند و درعینِحال همهٔ گزینهها را باز نگه داشته است.
در عرصهٔ دیپلماسی نیز شکاف عمیقتر شده است. درحالیکه رافائل گروسی، مدیرکل آژانس بینالمللی انرژی اتمی، پیش از نشست شورای حکام تأکید کرد که تنها راستیآزماییِ بازرسان آژانس میتواند نگرانیها دربارهٔ برنامهٔ هستهای ایران را برطرف کند، سفرای ایران، چین و روسیه در وین با صدور بیانیهای مشترک، حملات علیه تأسیسات هستهای را ناقض منشور ملل متحد خواندند و ازسرگیری بازرسیها را مشروط به پایان کامل خصومتها و ارائهٔ تضمینهای معتبر کردهاند.
درعینِحال در داخل ایران گزارشها از تداوم فضای امنیتی حکایت دارد؛ از صدور حکم اعدام برای امیرحسین موسوی گرفته تا حکم تازهٔ دادگاه انقلاب تهران برای جعفر پناهی و گزارشهای منابع حقوق بشری دربارهٔ بازداشت سه عضو خانوادهٔ سپیده قلیان در دزفول و البته زدهشدن جرقهٔ اعتراضات با حضور مردم معترض در خیابانهای آبدانان. اعتراضاتی که جمهوری اسلامی گمان میکرد میتواند با سرکوب شدید مردم، صدور احکام فلهای اعدام و بازداشتهای گسترده آنها را خاموش کند، بار دیگر به کابوس اقتدارگرایان بدل شده است. امری که با نزدیکشدن به سالگرد کشتار بیسابقه و خونین دیماه ۱۴۰۵ میتواند برای مقامات جمهوری اسلامی تهدیدی جدی به شمار آید.
در کانون این تحولات، دیدار سهجانبهٔ رهبران آمریکا، چین و روسیه در حاشیهٔ اجلاس اَپک در شنژنِ چین قرار دارد. جنگ ایران، امنیت تنگهٔ هرمز، کنترل تسلیحات هستهای و مناقشهٔ اوکراین در دستور کار این نشست است و همین همزمانی، بحث دربارهٔ شکلگیری نوعی «یالتای جدید» را داغ کرده است.
برخی تحلیلگران هشدار میدهند که در چانهزنی سه قدرت اتمی، ایران ممکن است در کنار اوکراین و تایوان به وجهالمصالحه تبدیل شود؛ بهطوریکه واشنگتن برای جلب همراهی مسکو و پکن در مهار تهران و بازگشایی تنگهٔ هرمز، در اوکراین یا رقابتهای شرق آسیا امتیاز بدهد و در مقابل، حمایت روسیه و چین از ایران کاهش یابد.
در مقابل، شماری دیگر از ناظران مقایسهٔ شنژن با کنفرانس یالتای ۱۹۴۵ را گمراهکننده میدانند. بهباور آنان، هیچیک از سه رهبر توان تحمیل یکجانبهٔ ارادهٔ خود را ندارند: آمریکا پروندهٔ ایران را بهشکل نظامی فیصله نداده، روسیه پس از سالها در اوکراین گرفتار است و چین نیز علاوه بر دشواری مسئلهٔ تایوان، به امنیت انرژی خلیج فارس نیاز دارد. با توجه به تأکید مقامهای آمریکایی بر نبود انتظار برای توافق فوری در شنژن، به نظر میرسد ایران دستِکم در کوتاهمدت همچنان در همین برزخ پرمخاطرهٔ «نه جنگ و نه صلح» باقی بماند.
* * * * *
در شمارهٔ گذشته و در مطالب مربوط به واکنش مقامات کانادایی به پرسش رسانهٔ همیاری دربارهٔ بخشی از بیانیهٔ مشترک کانادا و امارات عربی متحده در ۲۸ اکتبر ۲۰۲۶ دربارهٔ جزایر سهگانهٔ خلیج فارس، اشاره کردیم که وزارت امور خارجهٔ کانادا وعده داده بود تا پایان همان هفته پاسخی به پرسش ما بدهد، و ما نیز قول داده بودیم آن را در شمارهٔ بعدی منتشر کنیم.
سخنگوی وزارت امور خارجهٔ کانادا در پاسخی کوتاه به پرسشهای رسانهٔ همیاری دربارهٔ بررسی مبانی حقوقی، سابقه و چرایی تغییر لحن کانادا (استفاده از واژهٔ «اشغال») در قبال جزایر سهگانه و میزان نقش امارات در تنظیم این بیانیه بدون مشورت با جامعهٔ ایرانیکانادایی و نیز درخواست شفافسازی دربارهٔ نحوهٔ تفکیک مخالفت با جمهوری اسلامی از مسئلهٔ تاریخیِ تمامیت ارضی ایران، در پاسخی کوتاه نوشت:
«کانادا به اصول منشور سازمان ملل متحد، ازجمله احترام به حاکمیت و تمامیت ارضی، متعهد است. کانادا از تلاشها برای حل مسالمتآمیز مناقشات (disputes)، ازجمله در رابطه با جزایر تنب بزرگ، تنب کوچک و ابوموسی، مطابق با قوانین بینالمللی حمایت میکند.»
درحالیکه در بیانیهٔ مشترک کانادا و امارات از واژهٔ «اشغال» برای توصیف حضور ایران در این جزایر استفاده شده بود، در پاسخ کوتاه فعلی از واژهٔ «مناقشه» استفاده شده است.
رسانهٔ همیاری ضمن اشاره به این تفاوت از سخنگوی وزارت امور خارجهٔ کانادا درخواست گفتوگو با آنیتا آناند، وزیر خارجهٔ کانادا، یا یکی از مقامات ارشد بخش خاورمیانهٔ این وزارتخانه را کرده است که در صورت پذیرش این درخواست، آن را به اطلاع خوانندگان خواهد رساند.