دکتر فرشید سادات‌شریفی۱ – کیچِنِر
چند روزِ قبل (هشتم نوامبر ۲۰۲۶ برابر با ۱۷ آبان ۱۴۰۵) در کانال تلگرامی استاد عزیز و کم‌نظیرم دکتر محمد دهقانی خبری کوتاه و جان‌کاه خواندم: «محمد دهقانی به ایبنا خبر داد: آسیب باران به کتاب‌های نفیس کتابخانهٔ مینُوی… شب گذشته بخش زیادی از کتاب‌های نفیس کتابخانهٔ دکتر مینُوی در اثر سیلاب و باران آسیب دیده است»۲
پس از انتشار خبر آب‌گرفتگی، حسین سیمایی صراف، وزیر علوم، در بازدید از این مجموعه، دامنهٔ آسیب را محدود توصیف کرد: بخشی از دیوار به ابعاد حدود یک در دو متر نم کشیده و حدود هفت تا هشت کتاب چاپی خیس شده‌اند که پس از خشک‌شدن همچنان قابل استفاده‌اند؛ نسخه‌های خطی نیز در مخزنی دیگر نگهداری می‌شوند و آسیبی ندیده‌اند. در گزارش منتشرشده از سخنان او، بر ضرورت اطلاع‌رسانی مبتنی بر واقعیت تأکید شده و آمده است که «نه بزرگ‌نمایی صورت بگیرد و نه کوچک‌نمایی»!!!۲
من که این‌همه نعلِ وارونه‌زدن دور از سیرتِ یک دانشگاهی و بسیار نزدیک به دروغ‌زنی‌های برخی صَرّافانِ کلاهبردار و کلاه‌گذار یافتم زیر ویدئوی اینستاگرامیِ سخنان ایشان دربارهٔ آب‌گرفتگی کتابخانهٔ مجتبی مینُوی نوشتم: «نامه‌هایی که از بین رفتند چطور؟» حساب منتشرکنندهٔ ویدئو، با نام کاربری «simaee_ir»، پاسخ داد: «فقط یک نامه خیس شد. که اسکن آن از قبل موجود بود.» در ادامه نیز پذیرفت که همین اتفاق هم نباید رخ می‌داد و مرا به دیدن فیلم و خواندن توضیح همراه آن ارجاع داد.۳
این پاسخ، به‌جای پایان‌دادن به پرسش من، پرسش مهم‌تری پیش آورد: نهادی که میراث یک پژوهشگر را پذیرفته، مسئولیت خود را تا کجا تعریف می‌کند؟ تا آنجا که پس از ورود آب بتواند بگوید خسارت چندان زیاد نبوده است؟ یا تا آنجا که آن میراث را به امکانی زنده برای کار دیگران تبدیل کند؟
به‌عنوان کسی که پیشینه‌اش پژوهش ادبی است و اکنون بیرون از ایران زندگی می‌کند، نمی‌توانم و نمی‌خواهم بحث را در محدوده‌ای نگه دارم که پاسخ رسمی تعیین کرده است. برای سنجیدن سرنوشت این کتابخانه، شمار کتاب‌های خیس‌شده کافی نیست (که همان هم بسیار بیشتر از عددِ اعلامیِ صرّافِ قصهٔ ماست). باید پرسید چه چیزی می‌توانست در این خانه پدید بیاید؛ چه پژوهش‌هایی می‌توانست آغاز شود، چه کسانی می‌توانستند در آن آموزش ببینند و چه بخش‌هایی از تاریخ فرهنگی ما می‌توانست به شناخت عمومی راه پیدا کند.
من از بیرون ایران می‌نویسم، اما دربارهٔ میراثی بیرون از زندگی خودم نمی‌نویسم. دکتر دهقانی که برای شناخت و شناساندن این مجموعه بیش از هر کسی جِدّ و جهد کرده، استاد من بوده و است. این نسبت را پنهان نمی‌کنم؛ همان‌طور که داوری‌ام را به آن محدود نمی‌کنم. نوشته‌های او دربارهٔ کتابخانهٔ مینُوی، خود شاهدی است بر اینکه این مجموعه چه ظرفیت پژوهشی‌ای دارد. پرسش من از متولیان، دقیقاً از همین‌جا آغاز می‌شود: چرا چنین ظرفیتی نباید پشتوانه‌ای پایدار، متناسب با ارزش خود، داشته باشد؟
کتابخانه‌ای که بخشی از آن هنوز نوشته نشده است
کتابخانهٔ یک پژوهشگر، پس از سال‌ها کار، دیگر صرفاً مجموعه‌ای از عنوان‌های چاپ‌شده نیست. انتخاب کتاب‌ها، کنار هم قرارگرفتن آن‌ها، یادداشت‌های خرید، تقدیم‌نامه‌ها، برگ‌های لای کتاب و حاشیه‌هایی که گاه با یک علامت سؤال آغاز می‌شوند، تاریخ دیگری به وجود می‌آورند: تاریخ خواندن.
در این تاریخ، اهمیت یک کتاب را نمی‌توان فقط با نام نویسنده، سال چاپ یا قیمت نسخه‌ای مشابه سنجید. دو نسخه از یک چاپ ممکن است از نظر متن یکسان باشند و از نظر پژوهشی دو سند متفاوت به شمار آیند. یکی متن منتشرشده را در اختیار ما می‌گذارد؛ دیگری، افزون بر آن، نشان می‌دهد خواننده‌ای معین چگونه با آن متن درگیر شده است.
دکتر دهقانی در مقالهٔ «عطا و لقای مینُوی» نمونه‌های روشنی از این تفاوت آورده است. در میان کتاب‌های مینُوی، نشانه‌هایی از دادوستد کتاب با صادق هدایت و علی‌اکبر دهخدا دیده می‌شود. نسخهٔ انگلیسی جنگ‌های صلیبی هارولد لمب [Harold Lamb] با توضیحی دربارهٔ رسیدنش از دهخدا به مینُوی، دیگر فقط اثری دربارهٔ تاریخ جنگ‌های صلیبی نیست؛ سندی از مناسبات اهل فرهنگ و گردش کتاب میان آنان نیز هست. یادداشت‌های مینُوی دربارهٔ خرید دوبارهٔ کتاب‌هایی که از کتابخانه‌اش برده بودند، وجه دیگری از همین تاریخ را ثبت می‌کند: پیگیری مداوم او برای ساختن و بازساختن ابزار کارش.۴
چنین اسنادی می‌توانند پرسش‌هایی بسازند که از فهرست معمول کتابخانه به دست نمی‌آیند. پژوهشگر ایرانی چه می‌خوانده است؟ متون خارجی از چه راه‌هایی به دست او می‌رسیده‌اند؟ چه رابطه‌ای میان خواندن، ترجمه‌کردن و نوشتنش وجود داشته است؟ داوری منتشرشدهٔ او چه فاصله‌ای با واکنش اولیه‌اش در حاشیهٔ کتاب دارد؟
این پرسش‌ها قرار نیست صاحب کتابخانه را از نقد مصون کنند. حاشیهٔ یک دانشمند ممکن است شتاب‌زده، نادقیق یا ناعادلانه باشد. ارزش آن در این نیست که آخرین کلام حقیقت است؛ در این است که بخشی از فرایند اندیشیدن را پیش چشم ما می‌گذارد. گاهی درست همان چیزی که نویسنده برای انتشار نهایی کنار گذاشته، برای تاریخ اندیشه مهم می‌شود.
از این منظر، کتابخانهٔ مینُوی بخشی از آثار اوست که هنوز باید خوانده شود. انتشار پژوهش‌هایی دربارهٔ آن، آغاز این خواندن است؛ نمی‌تواند پایان مسئولیت نهادی باشد که مجموعه را در اختیار دارد.
سه سرگذشت دیگر برای یک امکان مشترک
برای فهمیدن اینکه چه راه دیگری ممکن بود، لازم نیست به ستایش کلی «غرب» پناه ببریم. چند تجربهٔ مشخص را می‌توان بررسی کرد؛ با تفاوت‌های تاریخی و حقوقی‌شان، و باتوجه‌به کاری که واقعاً انجام داده‌اند.
در ناپل، وارثان بندتو کروچه [Benedetto Croce]، فیلسوف و تاریخ‌نگار ایتالیایی، در سال ۱۹۵۵ بنیاد کتابخانهٔ او را تأسیس کردند تا مجموعه در جای اصلی خود، در کاخ فیلومارینو [Palazzo Filomarino]، حفظ شود و مورداستفاده قرار گیرد. فعالیت بنیاد به نگهداری محدود نماند: سامان‌دهی اسناد، انتشار مکاتبات و همکاری در تدوین آثار کروچه در شمار وظایف آن قرار گرفت. یک نمونهٔ نزدیک به موضوع مینُوی، کتاب دورا مارّا [Dora Marra] دربارهٔ یادداشت‌های خودنوشت کروچه در کتاب‌هایش است؛ جلد مربوط به نویسندگان عصر باروک در سال ۱۹۹۴ منتشر شد.۵
اهمیت این نمونه برای ما در شهرت کروچه یا شکوه ساختمان نیست. بلکه در آن است که آنجا، فاصلهٔ میان «حاشیه‌ای در کتاب شخصی» و «منبعی برای پژوهش دیگران» طی شده است. کسی باید یادداشت را شناسایی کند، بخواند، جای آن را در متن و تاریخ روشن کند و آن را با روشی قابل‌ارزیابی منتشر سازد. این کار، زمان و تخصص می‌خواهد؛ و استمرارش به نهادی نیاز دارد که آن را جزو مأموریت خود بداند.
نمونهٔ دوم، ای تاتی [I Tatti]، خانه و کتابخانهٔ برنارد برنسون [Bernard Berenson] در نزدیکی فلورانس است. برنسون در سال ۱۹۵۹ ویلا و کتابخانهٔ شخصی خود را برای دانشگاه هاروارد به ارث گذاشت. مجموعه، به مرکز مطالعات رنسانس ایتالیا پیوند خورد و کتابخانه نیز با خریدها و اهدای مجموعه‌های دیگر گسترش یافت.۶
در اینجا هم جزئیات، بیش از نام بزرگ دانشگاه، به بحث ما کمک می‌کند. کتابخانهٔ برنسون مجموعه‌ای از فهرست‌های حراج آثار هنری دارد که بسیاری از آن‌ها حاوی یادداشت‌های دست‌نویس اوست. خود کتابخانه این حاشیه‌ها را شاهدی بر فعالیت برنسون در نقد و شناخت آثار و ارتباط او با مجموعه‌داران و فروشندگان معرفی می‌کند. برای یافتن این منابع نیز مسیر جست‌وجو در فهرست هاروارد توضیح داده شده است.۷
فهرست حراج، در نگاه نخست، ممکن است مدرکی مصرفی و کم‌اهمیت به نظر برسد؛ چیزی که پس از پایان فروش می‌توان کنار گذاشت. اما وقتی یادداشت‌های یک صاحب‌نظر بر آن باقی مانده باشد، به منبعی برای بررسی تاریخ داوری هنری، بازار هنر و مناسبات حرفهای تبدیل می‌شود. این همان حساسیتی است که در برخورد با کتاب‌های چاپی مینُوی نیز لازم داریم. «چاپی‌بودن» به‌خودی‌خود چیزی دربارهٔ جایگزین‌پذیری نسخه نمی‌گوید.
ای تاتی برای استفاده از مجموعه‌ها مقررات اعلام‌شده دارد: درخواست دسترسی، مطالعه در محل و ضوابط ویژه برای منابع خاص. در کنار کتابخانه، برنامه‌های فرصت پژوهشی و انتشارات نیز وجود دارد.۸ و این ترکیب مهم است. پژوهشگر باید بتواند بداند چه چیزی وجود دارد، چگونه می‌تواند آن را ببیند و در چه محیطی می‌تواند روی آن کار کند.
سرگذشت سوم، کتابخانهٔ آبی واربورگ [Aby Warburg] است؛ نمونه‌ای متفاوت که نباید تفاوتش را پوشاند. این مجموعه در زمان زندگی بنیان‌گذارش به‌سوی نهادی پژوهشی رفت: فریتس زاکسل [Fritz Saxl] در سال ۱۹۲۱ در تبدیل آن به مؤسسه نقش اصلی داشت. پس از روی کار آمدن نازی‌ها، مجموعه در سال ۱۹۳۳ از هامبورگ به لندن منتقل شد و خانوادهٔ واربورگ در سال ۱۹۴۴ آن را در قالب امانت حقوقی به دانشگاه لندن سپردند.۹
ویژگی مهم واربورگ برای بحث ما، حفظ و ادامه‌دادن یک شیوهٔ اندیشیدن است. نظام چیدمان کتاب‌ها بر چهار حوزهٔ «تصویر»، «واژه»، «جهت‌یابی» و «کنش» استوار است. در این نظام، همسایگی کتاب‌ها اهمیت دارد: خواننده برای یافتن اثری می‌آید و در کنار آن با کتابی روبه‌رو می‌شود که پرسش تازه‌ای پیش می‌کشد. سازمان کتابخانه، خود بخشی از روش پژوهش است.۱۰
اینجا میراث یک نفر به امکان کشف برای کسانی تبدیل شده که او هرگز نمی‌توانسته بشناسد. خانه و مجموعهٔ شخصی، نقطهٔ آغاز بوده‌اند؛ مؤسسه توانسته است آن آغاز را از عمر صاحبش فراتر ببرد.
این سه نمونه مسیر یکسانی ندارند: در یکی وارثان بنیاد ساخته‌اند، در دیگری مجموعه‌ای به دانشگاه به ارث رسیده و در سومی کتابخانه‌ای پیش‌تر به مؤسسه تبدیل شده و سپس از تبعید و انتقال گذشته است. وجه مقایسه، یکسانی تشریفات واگذاری نیست. در هر سه، نگهداری مجموعه با سازوکاری برای استفادهٔ علمی از آن پیوند خورده است.
آنچه باید در تهران مطالبه کنیم
طبق گزارش منتشرشده در بخارا، کتابخانهٔ مینُوی به بنیاد شاهنامهٔ فردوسی واگذار شد و بعدها در ساختار پژوهشگاه علوم‌انسانی قرار گرفت. همان گزارش از خدمات کتابخانه و فعالیت‌های آن نیز سخن می‌گوید.۱۱ بنابراین، نمی‌توان تاریخ چند دههٔ آن را با جملهٔ سادهٔ «هیچ کاری نشد» کنار گذاشت. چنین جمله‌ای، کار کتابداران و پژوهشگرانی را هم پاک می‌کند که با امکانات موجود کوشیده‌اند مجموعه را زنده نگه دارند.
اما وجود این کوشش‌ها نباید ما را از پرسش اصلی منصرف کند. فاصلهٔ میان چند کار ارزشمند و نهادی که بتواند آن کارها را پیوسته، گسترده و مستقل از حضور یک فرد ادامه دهد، فاصلهٔ کوچکی نیست.
کار دهقانی برای من درست از همین جهت اهمیت دارد. او با خواندن و معرفی اسناد نشان داده است که این کتابخانه قابلیت تولید شناخت دارد. پس بحث بر سر تخیلی دور از دسترس نیست. بخشی از آنچه می‌توانسته رخ بدهد، به دست یک پژوهشگر و همکارانش رخ داده است. اکنون باید پرسید چه شرایطی لازم است تا این کار به برنامه‌ای پایدار بدل شود؛ برنامه‌ای که با تغییر مدیر، بازنشستگی پژوهشگر یا خستگی یک فرد متوقف نشود.
مقایسه با کروچه، پرسش از انتشار منظم حاشیه‌ها و مکاتبات را پیش می‌کشد. تجربهٔ ای تاتی، مسئلهٔ فهرست قابل جست‌وجو، دسترسی روشن و پشتیبانی از اقامت و کار پژوهشی را مطرح می‌کند. واربورگ یادآور می‌شود که حتی نسبت میان کتاب‌ها و شیوهٔ شکل‌گیری یک مجموعه، موضوع شناخت است.
هیچ‌یک از این‌ها به معنای درخواست ساختن نسخهٔ ایرانی یک مؤسسهٔ اروپایی نیست. خانهٔ مینُوی تاریخ، اندازه و امکانات خاص خود را دارد. اما می‌توان برای آن برنامه‌ای متناسب طراحی کرد: پژوهشگری روی مکاتبات کار کند؛ دیگری مسیر ورود و خوانده‌شدن متون خارجی را دنبال کند؛ دانشجویی روش خواندن و ثبت حاشیه‌ها را بیاموزد؛ نویسنده یا مستندسازی با اتکا به اسناد، روایتی تازه از زندگی فرهنگی یک دوره بسازد.
این‌ها پیشنهادهایی برای آینده‌اند، نه ادعای وجود طرح‌هایی که سندی از آن‌ها در دست داریم. اما نشان می‌دهند سخن‌گفتن از ظرفیت کتابخانه، تعارف نیست. می‌توان آن را به کارهایی معین ترجمه کرد و دربارهٔ نتیجه‌شان حساب خواست.
در برابر چنین امکانی، معیار «هنوز بیشتر کتاب‌ها سالم‌اند» معیار فقیری است. نهادی که میراثی را پذیرفته، باید بتواند توضیح دهد با آن چه کرده است، چه کسانی از آن بهره برده‌اند و چگونه راه بهره‌برداری نسل بعد را هموار کرده است. پذیرفتن هدیه، حق تصرف ایجاد می‌کند؛ مسئولیت عمومی نیز به همراه می‌آورد.
«اسکن آن موجود بود» پاسخ به کدام پرسش است؟
به پاسخ اینستاگرامی برگردیم. اگر واقعاً از نامهٔ خیس‌شده تصویری مناسب موجود بوده باشد، خبر خوبی است. نسخهٔ دیجیتال می‌تواند متن را در دسترس نگه دارد و نیاز به دست‌زدن مکرر به اصل را کاهش دهد. اما وجود آن، مسئلهٔ حفاظت از اصل را حل نمی‌کند.
کتابخانهٔ کنگره نیز در توضیح اصول حفاظت تصریح می‌کند که تصویر یا نسخهٔ بدل، جایگزین کامل شیء اصلی نیست؛ زیرا اصل سند اطلاعاتی فراتر از محتوای نوشتاری دارد، از ویژگی‌های ساخت تا آثار استفاده.۱۲
در نامه، جنس کاغذ، پشت و روی برگ، افزوده‌ها و رابطهٔ آن با پاکت یا اسناد همراه می‌تواند موضوع پژوهش باشد. از تصویر موجود در این گفت‌وگو نمی‌دانیم اسکن مورد اشاره چه کیفیتی داشته، چه بخش‌هایی را ثبت کرده یا برای چه کسی در دسترس است؛ بنابراین، نه می‌توان آن را بی‌ارزش دانست و نه می‌توان صرف وجودش را تضمین حفظ همهٔ ارزش‌های سند گرفت.
بااین‌حال، مسئلهٔ عمیق‌تر در کلمهٔ «فقط» نهفته است. تعداد برای ارزیابی خسارت لازم است؛ اما یک سند یگانه را نمی‌توان صرفاً با کوچک بودن عددش کم‌اهمیت کرد. ارزش یک نامه به سهم آن از کل قفسه‌ها وابسته نیست.
درعین‌حال، از این پاسخ کوتاه نباید بیش از آنچه می‌گوید نتیجه گرفت. پاسخ‌دهنده پذیرفته است که همین اتفاق هم نباید رخ می‌داد. پرسش این است که این پذیرش چه تعهدی در پی دارد. آیا به ارزیابی تخصصی و اعلام نتیجه، رفع علت خطر و برنامهٔ قابل‌پیگیری می‌انجامد؟ یا با پایان توجه عمومی، موضوع نیز تمام می‌شود؟
من نمی‌خواهم بحث دربارهٔ این کتابخانه به رقابت بر سر تیره‌تر یا روشن‌تر نشان‌دادن یک حادثه فروکاسته شود. مطالبهٔ پاسخ‌گویی به اغراق نیاز ندارد. حتی اگر محدودترین روایت خسارت را بپذیریم، پرسش از سرنوشت علمی مجموعه همچنان پابرجاست.
حق کسانی که هنوز به این کتابخانه نرسیده‌اند
از بیرون ایران، می‌توان و باید این پرسش را بدون ملاحظات استخدامی و اداری مطرح کرد. اما آزادی بیشتر در بیان، ما را از دقت بی‌نیاز نمی‌کند. اتفاقاً اجازه می‌دهد نقد را از واکنش لحظه‌ای فراتر ببریم و دربارهٔ آنچه عادی شده است سؤال کنیم: چرا باید بقای میراث‌فرهنگی تا این اندازه به پیگیری شخصی چند پژوهشگر وابسته بماند؟ چرا توقع ما از دستگاه مسئول باید تا جلوگیری از خیس‌شدن کتاب‌ها پایین بیاید؟
ایرانیان بیرون از کشور نیز مخاطب این پرسش‌اند. پیوند فرهنگی ما با ایران، اگر فقط در حسرت و بزرگداشت خلاصه شود، بخش مهمی از معنای خود را از دست می‌دهد. میراث برای ما زمانی زنده است که بتوان آن را خواند، نقد کرد و به پرسش‌های تازه پیوند زد. حق دسترسی به آن، لطف یک مدیر به چند علاقه‌مند نیست؛ بخشی از معنای عمومی‌شدن مجموعه‌ای است که از مالکیت شخصی بیرون آمده است.
نمی‌توان تعداد کتاب‌هایی را شمرد که هنوز نوشته نشده‌اند، چون پژوهشگرشان به سند نرسیده است. نمی‌توان برای همهٔ گفت‌وگوهایی که شکل نگرفته‌اند صورت‌جلسه ساخت. بااین‌همه، این ناپیدایی نباید باعث شود خسارت را فقط در کاغذهای لکه‌دار ببینیم. محروم‌ماندن از امکان پژوهش نیز پیامدی واقعی دارد، هرچند ثبت و اندازه‌گیری آن دشوارتر باشد.
نمونه‌های کروچه، برنسون و واربورگ ازاین‌جهت مهم‌اند: نشان می‌دهند کتابخانهٔ شخصی می‌تواند پس از صاحبش صاحبِ آینده شود. اهدای مجموعه پایان داستان نیست؛ آغاز مسئولیت کسانی است که آن را می‌پذیرند.
در پایان این نوشته و خونین‌دل از ماجرای کتابخانهٔ مینُوی و بوروکراسیِ نسیان و وارون‌نمایی، پرسش من از متولیان پژوهشگاهِ علوم‌انسانی که کتابخانهٔ مینُوی را رایگان به کف آورده و کفران نعمت می‌کند، در نهایت، فقط این نیست که چند برگ خیس شد؟ می‌خواهم بدانم برای کسانی که هنوز این کتابخانه را ندیده‌اند، اما ممکن است بخشی از کار و اندیشه‌شان در آن شکل بگیرد، چه کرده‌اید؟ و مطمئنم که اینْ پرسشی نیست که فقط در ذهنِ من باشد.
مینُوی کتاب‌هایش را گرد آورد. آیندهٔ آن کتابخانه قرار بود کار ما باشد. اما ما مینویِ کاغذینِ او را به جهنمِ آبگونِ بی‌کفایتی بدل کردیم. زهی جادو و تردستی!
۱دکتر فرشید سادات‌شریفی، پژوهشگر «ادبیات کاربردی»، پایه‌گذار گروه علمی‌آموزشی سَماک، مترجم و پادکست‌ساز ساکن کیچنر در استان انتاریوی کاناداست.
۲ خبر ایبنا اینجا را بخوانید؛ و سپس حرفهای جنابِ به‌اصطلاح وزیر در رسانه‌ها را اینجا ببینید. نیز بنگرید به: ایسنا. «وزیر علوم: هیچ نسخه خطی در کتابخانه استاد مینُوی آسیب ندیده است». بازنشر در ۲۴ آنلاین، بازدید ۱۲ نوامبر ۲۰۲۶. متن گزارش.
۳ کامنت من در پایِ این ویدئوی سراپا «پروپاگاندا» هنوز اینجا هست و پاک نشده.
۴ دهقانی، محمد. «عطا و لقای مینُوی». فرهنگ‌بان، شمارهٔ ۲ (تابستان ۱۳۹۸): ۷۶–۹۹، به‌ویژه ۷۷، ۷۹ و ۹۵–۹۷. متن کامل مقاله.
۵ Ministero della Cultura, Direzione generale Biblioteche e istituti culturali. “Fondazione Biblioteca Benedetto Croce.” . بازدید ۱۲ نوامبر ۲۰۲۶. معرفی رسمی بنیاد و فعالیت‌های آن. این معرفی مشخصات اثر زیر را نیز ثبت کرده است: Marra, Dora. La biblioteca di Benedetto Croce. Le note autografe ai libri. I. Scrittori dell’età barocca. Naples: Bibliopolis, 1994. مشخصات کتاب از این منبع گرفته شده؛ متن کامل کتاب در تهیهٔ این مقاله بررسی نشده است.
۶ I Tatti, Harvard University. “A New Lease of Life for the Berenson Library’s Duplicate Books— I Tatti Donates over 500 Volumes.” June 4, 2016. متن.
۷ I Tatti, Harvard University. “Auction Catalogs.” . بازدید ۱۲ نوامبر ۲۰۲۶. معرفی مجموعه.
۸ I Tatti, Harvard University. “Using the Collections.” . بازدید ۱۲ نوامبر ۲۰۲۶. ضوابط استفاده و پیوند برنامه‌های مؤسسه.
۹ Warburg Institute, University of London. “History of the Warburg Institute.” . بازدید ۱۲ نوامبر ۲۰۲۶. تاریخ مؤسسه.
۱۰ Warburg Institute, University of London. “About the Library.” . بازدید ۱۲ نوامبر ۲۰۲۶. معرفی مجموعه و نظام موضوعی کتابخانه.
۱۱ دهباشی، شهاب. «گزارش مراسم شب مجتبی مینُوی». بخارا، شمارهٔ ۸۰. گزارش نشست ۶ بهمن ۱۳۸۹؛ آخرین به‌روزرسانی صفحه ۱۲ تیر ۱۳۹۵. متن گزارش.
همچنین دکتر دهقانی چند روز بعد و در پاسخ وزیرِ دروغ‌مآب شرحی از کوشش‌های سرشار از خون جگر خود و همکارانشان را نگاشته‌اند و دو سه سطری از آن چنین است: «ایشان بهتر است به‌جای انکار حقیقت نگاهی بیندازند به عکسی که در روزنامهٔ اعتماد چاپ شده و معلوم می‌کند که چه تعداد کتاب را ناچار شده‌ایم با باد پنکه و سشوار خشک کنیم که البته دیگر کتاب نخواهند شد و قابل‌ترمیم هم نیستند، مگر با مخارجی گزاف که معلوم نیست از کجا تأمین خواهد شد. این کتاب‌ها همه نفیس و نایاب‌اند و تفاوت چندانی با نسخه‌های خطی ندارند به‌خصوص که بسیاری از آن‌ها یادداشت‌های استاد مینوی را در حواشی خود دارند که حالا بعضی از آن يادداشت‌های بی‌بدیل را هم باران با خود شسته و برده است. اگر آقای وزیر باور نمی‌کنند بیایند تا نشانشان بدهم. به‌قول‌معروف: دزد حاضر و بز حاضر!
فرموده‌اند: همکاران پژوهشگاه مشغول استخراج يادداشت‌هایند! کدام همکاران پژوهشگاه آقای وزیر! این‌ها همه همکاران من‌اند و حقوقشان را که البته بسیار ناچیز است از جیب خودم و کمک‌های مختصری که بعضی دوستان می‌کنند می‌دهم. حتی اقلامی مثل مداد و خودکار و دستمال و چای را هم خودمان تهیه می‌کنیم…» متن کامل این دردنامه را در کانال تلگرام ایشان بنگرید.
۱۲. Library of Congress, Preservation Directorate. “Conservation FAQ.” . بازدید ۱۲ نوامبر ۲۰۲۶. توضیح دربارهٔ حفاظت و ارزش اصل اسناد.
