منوچهر پورعطایی – ونکوور
با پایانیافتن جام جهانی و حواشی پر سرو صدای آن، مانند بخشودگی محرومیت ناشی از گرفتن کارت قرمز بازیکن تیم ملی آمریکا پس از تماس دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، با رئیس فیفا یا شائبهٔ حمایت این سازمان از تیم ملی آرژانتین و موارد دیگر، بحث بر سر فساد در این سازمان بینالمللی بار دیگر بالا گرفته است.
فوتبال امروز دیگر تنها یک ورزش نیست، بلکه به یکی از مهمترین عرصههای اعمال قدرت در جهان تبدیل شده است. دولتها از میزبانی مسابقات بزرگ برای تقویت وجههٔ بینالمللی خود بهره میبرند، سیاستمداران از محبوبیت این ورزش برای افزایش سرمایهٔ اجتماعی استفاده میکنند و سازمانهای بینالمللی، شرکتهای چندملیتی و رسانهها میلیاردها دلار سرمایه را پیرامون آن به گردش درمیآورند. بههمین دلیل، تصمیمهای فیفا صرفاً بر سرنوشت یک مسابقه یا یک جام اثر نمیگذارد، بلکه میتواند بر مناسبات دیپلماتیک، اقتصاد کشورها و حتی تصویر جهانی آنها تأثیر بگذارد. پشت هیجان نود دقیقهای این بازی، شبکهای پیچیده از سیاست، اقتصاد، منافع و رقابتهای بینالمللی جریان دارد.
در سال ۲۰۲۲، درست در آستانهٔ برگزاری جام جهانی قطر، شبکهٔ نتفلیکس مستندی چهار قسمتی با عنوان «FIFA Uncovered» را منتشر کرد؛ اثری به کارگردانی دنیل گوردون که با شجاعت و دقتی ستودنی، پرده از سالها فراز و فرود، رقابتهای قدرت و تصمیمهای سرنوشتساز در قلب بزرگترین نهاد فوتبال جهان برداشت. این مستند نهتنها یک اثر مستند ورزشی معمولی نیست، بلکه نمونهای درخشان از قدرت روزنامهنگاری تحقیقی و مسئولیتپذیری رسانهای در برابر بزرگترین نهادهای بینالمللی است.
این مجموعه در چهار قسمت حدوداً یکساعته، داستان فیفا را از دهههای نخست شکلگیری آن روایت میکند و بهتدریج به رویدادی میرسد که در سال ۲۰۱۵ جهان فوتبال را تکان داد: بازداشت چندین مقام ارشد فیفا از سوی افبیآی بهاتهام فساد مالی، رشوهخواری و پولشویی. تماشاگر در طول این سفر روایی، شاهد چگونگی رشد فیفا از یک سازمان غیرانتفاعی کوچک به یک امپراتوری تجاری عظیم خواهد بود؛ مسیری که در کنار دستاوردهای بزرگ، با چالشهای جدی حکمرانی نیز همراه بوده است.
یکی از نقاط قوت برجستهٔ این مستند، تعهد آن به ارائهٔ روایتی مستند و متکی بر شواهد است. سازندگان اثر بهجای قضاوت شتابزده، مصاحبههای اختصاصی و صریحی را با شخصیتهای کلیدی این ماجرا ترتیب دادهاند؛ ازجمله سپ بلاتر، رئیس پیشین فیفا، میشل پلاتینی، رئیس سابق یوفا، و همچنین مأموران فدرال، روزنامهنگاران تحقیقی و کارشناسانی که سالها روی این پرونده کار کردهاند. حضور مستقیم این افراد در برابر دوربین، فرصتی کمنظیر برای شنیدن روایتهای گوناگون از زوایای مختلف فراهم میکند و به مخاطب اجازه میدهد خودش قضاوت کند. این رویکرد چندصدایی، ارزش مستند را بهعنوان یک سند تاریخی افزایش میدهد؛ تماشاگر تنها با یک دیدگاه روبهرو نیست، بلکه با ترکیبی از شهادتهای مستقیم، اسناد رسمی و تحلیلهای کارشناسی مواجه میشود که در کنار هم، تصویری کامل و قابلاعتماد از رویدادها ترسیم میکنند.
فراتر از جزئیاتِ پروندههای حقوقی شفاف، آنچه این مستند را به اثری ماندگار تبدیل میکند، پیامی است که برای آیندهٔ ورزش جهانی به همراه دارد. مستند بهروشنی نشان میدهد که چگونه نظارت مستقل، روزنامهنگاری تحقیقی و ارادهٔ نهادهای قضایی میتواند حتی قدرتمندترین سازمانهای بینالمللی را نیز به پاسخگویی وادار کند. این یک پیام امیدبخش است: هیچ نهادی، هرقدر هم بزرگ و تأثیرگذار، از چشم نظارت عمومی و قانون در امان نیست. اهمیت این پیام زمانی دوچندان میشود که بدانیم پس از رسواییهای افشاشده در این مستند، فیفا اصلاحات ساختاری متعددی را در حاکمیت خود آغاز کرد؛ ازجمله تدوین کدهای اخلاقی جدید، افزایش شفافیت مالی و تلاش برای بازسازی اعتماد عمومی. این مستند بازتاب مسیر گذار یک سازمان از دورهای پرچالش بهسوی تلاش برای بازتعریف هویت و اعتبار خود است.
از منظر فنی نیز این مستند اثری درخور است. تدوین روان و منسجم قسمتها، استفادهٔ هوشمندانه از تصاویر آرشیوی نایاب، و ریتم روایی جذاب باعث میشود مخاطب حتی بدون آشنایی عمیق با تاریخ فوتبال جهانی، بهراحتی با داستان همراه شود. کارگردان با مهارت، اطلاعات پیچیدهٔ حقوقی و مالی را بهزبانی ساده و قابلفهم برای عموم مخاطبان ترجمه کرده است؛ ویژگیای که کمتر در مستندهای این حوزه دیده میشود. همچنین، طراحی صدا و موسیقی متن مستند، بهخوبی حسوحال هر بخش از داستان را منتقل میکند؛ از هیجان تحقیقات پلیسی گرفته تا تنش جلسات رأیگیری درونسازمانی. این توجه به جزئیات فنی، تجربهٔ تماشا را برای مخاطب به اثری سینمایی و حرفهای نزدیک میکند، فراتر از یک گزارش خبری ساده.
بخش قابلتوجه دیگری از این مستند به بررسی فرایند انتخاب کشورهای میزبان جام جهانی، بهویژه روسیه در سال ۲۰۱۸ و قطر در سال ۲۰۲۲، اختصاص دارد. این بخشها مفهوم «شستوشوی ورزشی» را بهشکلی آموزنده معرفی میکنند؛ پدیدهای که در آن رویدادهای بزرگ ورزشی برای بهبود چهرهٔ بینالمللی برخی کشورها به کار گرفته میشود. طرح این موضوع در قالب یک مستند پرمخاطب، فرصتی ارزشمند برای گفتوگوی عمومی دربارهٔ نقش ورزش در دیپلماسی جهانی و اهمیت شفافیت در تصمیمگیریهای بینالمللی فراهم میکند. این رویکرد آموزشی، ارزش مستند را از یک روایت صرفاً جنجالی فراتر میبرد و آن را به ابزاری برای افزایش آگاهی عمومی تبدیل میکند؛ تماشاگران پس از دیدن این اثر، نگاهی آگاهانهتر و نقادانهتر نسبت به فرایندهای پشت پردهٔ رویدادهای بزرگ ورزشی خواهند داشت.
از سوی دیگر، این مستند تأکید میکند که فیفا تنها یک نهاد ورزشی نیست، بلکه سازمانی است که تصمیمهایش بر اقتصاد، سیاست و حتی روابط بینالملل اثر میگذارد. میلیاردها دلار درآمد حاصل از حق پخش تلویزیونی، قراردادهای اسپانسری و تبلیغات، جام جهانی را به یکی از سودآورترین رویدادهای جهان تبدیل کرده است؛ موضوعی که اهمیت شفافیت در مدیریت این سازمان را دوچندان میکند. هنگامی که چنین حجم عظیمی از سرمایه و نفوذ سیاسی در کنار محبوبترین ورزش جهان قرار میگیرد، طبیعی است که نظارت عمومی و پاسخگویی مدیران، به یکی از مطالبات اصلی افکار عمومی تبدیل شود. مستند با اشاره به این واقعیت، مخاطب را متوجه این نکته میکند که فساد در چنین سازمانی صرفاً یک تخلف اداری نیست، بلکه میتواند بر سرنوشت میلیونها هوادار، کشور میزبان و حتی اعتبار نهادهای بینالمللی تأثیر بگذارد.
در عین حال، جذابیت این مستند تنها به افشای پروندههای جنجالی محدود نمیشود. شیوهٔ روایت داستان بهگونهای است که حتی مخاطبانی که علاقهٔ چندانی به فوتبال ندارند نیز میتوانند آن را همچون یک تریلر سیاسی یا مستندی دربارهٔ قدرت، ثروت و سازوکارهای پشت پرده دنبال کنند. روایت مرحلهبهمرحله، کنار هم قرارگرفتن اسناد و شهادتها و حفظ تعلیق تا پایان هر قسمت، باعث میشود بیننده نهفقط با یک گزارش تاریخی، بلکه با روایتی پرکشش و سینمایی روبهرو شود.
اینمستند برای علاقهمندان به فوتبال، طرفداران مستندهای تحقیقی و حتی کسانی که صرفاً به داستانهای واقعی قدرت و سیاست علاقه دارند، تجربهای غنی و پرمحتوا فراهم میکند. مستند «FIFA Uncovered» با امتیاز مثبت منتقدان و مخاطبان همراه بوده و بهعنوان یکی از موفقترین آثار مستند ورزشی سالهای اخیر شناخته میشود. نکتهٔ مهم این است که این اثر صرفاً بهدنبال رسواییسازی نیست، بلکه با نگاهی سازنده، مسیر رشد و تحول یک سازمان جهانی را به تصویر میکشد.
علاقهمندان میتوانند این مستند را روی شبکهٔ نتفلیکس تماشا کنند.
