دکتر سعید ممتازی، مشاور و رواندرمانگر* – ونکوور
در این مقاله سعی کردهام از دیدگاه علمی به سبکهای دلبستگی در روابط عاطفی بپردازم. برای جلوگیری از تکرار بهتناوب از دو کلمهٔ همسر و پارتنر استفاده کردهام، اما منظور یکسانی داشتهام. در پژوهشهای مربوط به دلبستگی بزرگسالان، معمولاً دو بُعد اصلی بررسی میشود:
- اضطراب دلبستگی (Attachment Anxiety)
- اجتناب دلبستگی (Attachment Avoidance)
افراد با سبک دلبستگی ایمن معمولاً سطح پایینی از اضطراب و اجتناب را تجربه میکنند؛ اما بالابودن اضطراب یا اجتناب، با نوعی دلبستگی ناایمن همراه است.
کسانی که در بُعد اضطراب دلبستگی نمرهٔ بالایی دارند، معمولاً بیشازحد نگرانِ دردسترسبودن و پاسخگوبودن همسر یا پارتنر خود هستند. در مقابل، افرادی که در بُعد اجتناب نمرهٔ بالایی دارند، ترجیح میدهند فاصلهٔ احساسی خود را حفظ کنند و از وابستگی زیاد پرهیز کنند.
برخی افراد هم بهصورت ترکیبی دچار دلبستگی آشفته (Disorganized Attachment) هستند؛ الگویی که در آن فرد از یکسو اضطراب شدیدی را تجربه میکند و از سوی دیگر، هنگام دریافت اطمینان و محبت، نمیتواند به آن اعتماد کند یا از آن بهره ببرد.
ویژگیهای دلبستگی ایمن
افراد دارای دلبستگی ایمن معمولاً باکیفیتترین روابط را تجربه میکنند؛ روابطی که بر پایهٔ اعتماد، تعهد، دوام و وابستگی متقابل سالم شکل گرفتهاند. آنها:
- بهراحتی احساسات و نیازهای خود را بیان میکنند.
- برای پاسخگویی به نیازهای عاطفی پارتنرشان در دسترساند.
- خود را دوستداشتنی و ارزشمند میدانند.
- باور دارند که میتوانند بر روابط خود تأثیر مثبت بگذارند.
- دیگران را اساساً قابلاعتماد میبینند.
- میتوانند همزمان به احساسات خود و همسرشان توجه کنند، بدون آنکه در آنها غرق شوند.
- از صمیمیت عاطفی نمیترسند و در عین حال استقلال خود را نیز حفظ میکنند.
- انعطافپذیرند و میتوانند میان استقلال فردی و نزدیکی عاطفی تعادل برقرار کنند.
- هم در روابط نزدیک و هم در جمعهای اجتماعی، همکاری و وابستگی متقابل سالمی دارند.
ویژگیهای دلبستگی اضطرابی
افراد دارای دلبستگی اضطرابی، مدام جایگاه و اهمیت خود را در رابطه زیر نظر دارند. آنها:
- نسبت به کوچکترین نشانههای عاطفی حساساند.
- سریع به نتیجهگیریهای منفی میرسند.
- هنگام دوری از پارتنر خود دچار نگرانی یا وحشت میشوند.
- نیاز شدیدی به اطمینانگرفتن از دوستداشتهشدن دارند.
- سناریوهای فاجعهآمیز را در ذهن خود میسازند و به آنها باور پیدا میکنند.
- بهدلیل نگرانی مداوم از طردشدن، رفتارهای جستوجوی نزدیکی را با شدت بیشتری نشان میدهند.
- گاهی از سوی دیگران «وابسته»، «نیازمند» یا «چسبنده» تلقی میشوند.
- دقت بیشازحد آنها نسبت به نشانههای رابطه میتواند برای شریک عاطفی حالت کنترلگرانه پیدا کند.
- هنگام ترس از رهاشدن، ممکن است رفتارهای مطالبهگرانه، خشمگینانه یا تهدیدآمیز نشان دهند تا توجه پارتنر خود را جلب کنند.
- دائماً نگراناند که کسی جای آنها را در دل همسرشان بگیرد، طرد شوند یا عشق او را از دست بدهند.
ویژگیهای دلبستگی اجتنابی
کسانی که سبک دلبستگی اجتنابی دارند، معمولاً نیازهای عاطفی و وابستگی خود را سرکوب میکنند.
آنها در طول زندگی آموختهاند که برای کنارآمدن با ناراحتیهای عاطفی، خود را مشغول کنند یا از دیگران فاصله بگیرند.
ویژگیهای رایج آنها عبارتاند از:
- تأکید زیاد بر خودکفایی و مستقل بودن
- دشواری در درخواست کمک از دیگران
- احساس ناراحتی زمانی که رابطه بیشازحد صمیمی میشود.
- گریز از تعهدهای عاطفی عمیق
- کماهمیت جلوهدادن نیازهای عاطفی شریک زندگی
- عقبنشینی یا سکوت هنگام گفتوگوهای عاطفی عمیق
- فاصلهگرفتن از تعارضها بهجای مواجهه با آنها
- برای این افراد، حفظ روابط عمیق و بلندمدت میتواند چالشبرانگیز باشد؛ زیرا نزدیکی عاطفی گاهی برایشان احساس ناامنی ایجاد میکند.
چگونه سبکهای دلبستگی ناایمن تعارض را تشدید میکنند؟
گاهی دو نفر با سبکهای دلبستگی متفاوت وارد رابطه میشوند و ناخواسته در چرخهای گرفتار میشوند که هر روز تعارض را بیشتر میکند.
مثلاً «مریم» و «سهراب» سه سال پس از آغاز رابطهشان برای زوجدرمانی مراجعه کردند. مشکل اصلی آنها مشاجرههای مکرر و فزاینده بود. مریم در کودکی تجربههایی از طردشدگی و رهاشدگی داشت و همواره نگران بود که سهراب او را ترک کند. در مقابل، سهراب بیشتر ویژگیهای دلبستگی اجتنابی را داشت. او در کودکی آموخته بود که هنگام تنشهای خانوادگی احساساتش را خاموش کند و تنها به خودش متکی باشد.
یک بار سهراب برای کاری چند دقیقهای از خانه بیرون رفت، اما حدود یک ساعت بعد برگشت. موبایلش خاموش شده بود و مریم نتوانسته بود با او تماس بگیرد. در این فاصله، مریم دچار اضطراب شدیدی شد. وقتی سهراب برگشت، او را متهم کرد که چیزی را پنهان میکند و حتی گفت شاید دختر دیگری در زندگی او وجود دارد. از نگاه سهراب، واکنش مریم اغراقآمیز و غیرمنطقی بود و در نتیجه از بحث کنار کشید. اما از نگاه مریم، سهراب نگرانی او را نادیده گرفته و هیچ تلاشی برای آرامکردنش نکرده بود. وقتی مریم با شدت بیشتری بهدنبال اطمینان و نزدیکی رفت، سهراب بیشتر عقب نشست و فاصله گرفت، و هرچه سهراب فاصله گرفت، ترس مریم از رهاشدن بیشتر شد.
در نتیجه چرخهای شکل گرفت:
ترس از رهاشدن ← جستوجوی شدید اطمینان ← احساس خفگی در شریک اجتنابی ← عقبنشینی و فاصله گرفتن ← تشدید ترس از رهاشدن
بهطور خلاصه دلبستگی اضطرابی بیشتر با این باورهای درونی همراه است:
- «نکنه مرا ترک کنه؟»
- «آیا واقعاً برایش مهم هستم؟»
- «وقتی فاصله میگیره، یعنی دیگه دوستم نداره؟»
و معمولاً فرد برای کسب اطمینان، بیشتر به رابطه میچسبد.
دلبستگی اجتنابی بیشتر با این باورها همراه است:
- «به کسی وابسته نشم، بهتره.»
- «خیلی نزدیکشدن خطرناکه.»
- «باید روی پای خودم بایستم.»
و معمولاً فرد هنگام صمیمیت زیاد، عقب مینشیند یا فاصله میگیرد.
نگاه رواندرمانگرانه
از دیدگاه درمانهای مبتنی بر دلبستگی، مشکل اصلی معمولاً این نیست که یکی از طرفین «زیادی حساس» یا دیگری «زیادی سرد» است؛ بلکه هر دو نفر در حال محافظت از زخمهای قدیمی خود هستند.
فرد اضطرابی میگوید: «لطفاً مرا ترک نکن.»
و فرد اجتنابی در عمق وجودش میگوید: «لطفاً مرا تحت فشار قرار نده و کنترل نکن.»
وقتی این دو پیام پنهان شنیده و درک شوند، رابطه از میدان نبرد به فضایی برای همدلی و ترمیم تبدیل میشود. این همان چیزی است که نظریهٔ دلبستگی و درمان هیجانمدار (Emotionally Focused Therapy: EFT) بر آن تأکید میکنند: پشت هر تعارض، معمولاً نیاز عمیقی برای امنیت، دیدهشدن و دوستداشتهشدن وجود دارد.
نکتهٔ مهم این که هیچکدام از این سبکها «عیب یا اختلال شخصیت» نیستند؛ اغلب آنها راههاییاند که در کودکی برای محافظت از خود آموختهایم. خبر خوب این است که سبکهای ناایمن دلبستگی میتواند در طول زندگی، بهویژه در روابط امن و با رواندرمانی، بهسمت دلبستگی ایمنتر تغییر کند.
در دنبالهٔ این نوشتار دو پرسشنامه برای تمرین میآورم. توجه کنید این پرسشنامهها بیشتر ابزار خودارزیابی و آموزشیاند و بهتنهایی تشخیص رسمی نمیدهند، اما میتوانند شدت گرایش به دلبستگی اضطرابی یا اجتنابی را نشان دهند. امیدوارم زوجها از این پرسشنامهها برای ارزیابی خود و پارتنرشان با هدف بهبود رابطه استفاده کنند و آن را برای قضاوت یا انگزدن به هم به کار نبرند. هر پرسش از ۱ تا ۵ نمره دارد و هر مقیاس ۶ سؤال دارد. برای ارزیابی مجموع نمرات ۶ سؤال را با هم جمع کنید:
دلبستگی اضطرابی یا اجتنابی
۹ تا ۱۲: بسیار کم (نشانههای جزئی دلبستگی اضطرابی یا اجتنابی)
۱۳ تا ۱۸: خفیف
۱۹ تا ۲۴: متوسط
۲۵ تا ۳۰: شدید
پرسش نامه های تمرینی یادشده به شکل جدول همراه این مطلب آمده است. پرسشنامۀ «آیا در رابطه ام دلبستگی اضطرابی دارم؟» کمک میکند ببینید تا چه اندازه نگرانی، ترس از طردشدن یا نیاز به اطمینان خاطر در روابط عاطفی شما حضور دارد. و پرسشنامۀ «آیا در رابطه ام دلبستگی اجتنابی دارم؟» به شما کمک میکند ببینید تا چه اندازه از صمیمیت عاطفی فاصله میگیرید یا برای حفظ استقلال خود، ناخودآگاه دیوار میکشید.
*از بنیانگذاران پلتفرم بهروان، عضو ارشد انجمن مشاوران درمانگر کانادا، دکترای تخصصی از ایران، فلوشیپ و گواهینامهٔ مشاوره از دانشگاه UCLA، گواهینامهٔ مصاحبهٔ انگیزشی و Award of Achievement از دانشگاه UBC
