دکتر سعید ممتازی*، رواندرمانگر، مشاور و هنردرمانگر – ونکوور
«هنرمند میخواهد لذت بیافریند، اما در این کار ممکن است عمیقترین حقیقتهای روح انسان را نیز بیان کند.»
~ زیگموند فروید
در سالهای اخیر، هنردرمانی بهعنوان رویکردی مؤثر در حوزهٔ سلامت روان و آموزش کودکان توجه بسیاری را به خود جلب کرده است. این روش نوآورانه با تکیه بر قدرت بیان خلاقانه، به کودکان فرصتی میدهد تا احساسات خود را بهرغم محدودیت کلمات، بدون ترس از قضاوت و با زبانی غیرکلامی ابراز کنند. وقتی این فرآیند در قالب فعالیتی گروهی اجرا میشود، تأثیر عمیقتری بر رشد اجتماعی، هیجانی و روانی آنها دارد.
تجربهٔ شخصی من در برگزاری دهها دورهٔ هنردرمانی گروهی برای ردههای سنی مختلف با برنامههای متنوع در چند سال گذشته نشان داده است این روش از روشهای دلخواه کودکان و نوجوانان برای مشاوره و بیان احساسات و افکار آنان است.
هنردرمانی چیست؟
هنردرمانی، روشی تلفیقی از روانشناسی و هنر است که از فرآیند خلق اثر هنری برای کمک به خودشناسی، پردازش هیجانات و بهبود آسیبهای روانی استفاده میکند. کودکان، که اغلب قادر به بیان پیچیدۀ احساسات خود با کلمات نیستند، در این فضا فرصت دارند تا بهکمک رنگ، شکل و تصویر با دنیای درونیشان روبهرو شوند.
طبق تعریف انجمن هنردرمانی آمریکا (۲۰۱۳):
هنردرمانی یک حرفهٔ سلامت روان است که با بهرهگیری از خلق هنری، فرآیند خلاق، نظریههای روانشناختی، و تجربهٔ انسانی درون رابطهٔ درمانی، به بهبود کیفیت زندگی افراد، خانوادهها و جوامع میپردازد.
یکی از ویژگیهای برجستهٔ هنردرمانی این است که در آن هیچ نیازی به استعداد هنری یا مهارت قبلی نیست. کودکان تنها کافی است وارد فرآیند خلاق شوند — جایی که «درست» یا «غلط» وجود ندارد و هر اثر هنری بیان منحصربهفرد احساسات خالق آن است.
البته در سالهای اخیر، رنگآمیزیِ ذهنآگاهانه یا mindfulness coloring در میان کودکان و بزرگسالان محبوب شده است. گرچه این فعالیتها میتوانند آرامبخش باشند، اما در صورتیکه از سوی متخصص هنردرمانی طراحی نشده باشند، هنردرمانی محسوب نمیشوند. هنردرمانی واقعی مبتنی بر رابطهٔ درمانی، هدفگذاری درمانی، و تحلیل روند خلاقانه است و بهتنهایی شامل رنگآمیزی طرحهای آماده یا برنامههای خودمراقبتی نمیشود.
چرا هنردرمانی گروهی برای کودکان؟
وقتی هنردرمانی در قالب فعالیتی گروهی اجرا میشود، علاوه بر بیان فردی، فرصتی برای ارتباط، همدلی و همکاری میان کودکان فراهم میشود. کودکان در این فضا یاد میگیرند که احساساتشان مشترک است و میتوانند در کنار دیگران به کاوش درونی بپردازند.
مزایای کلیدی هنردرمانی گروهی برای کودکان:
- افزایش مهارتهای اجتماعی
کار گروهی و مشاهدهٔ دیگران باعث رشد همکاری، مشارکت و مهارتهای بینفردی میشود.
- تنظیم هیجانات
بیان خلاقانه مانند نقاشی یا کلاژ، به کودکان کمک میکند احساسات پیچیده را مدیریت کنند.
- تقویت اعتمادبهنفس
خلق اثر هنری و ارائهٔ آن در گروه، احساس توانمندی و ارزشمندی را در کودک بالا میبرد.
- افزایش ارتباطات غیرکلامی
کودکانی که در کلام دچار چالشاند، از طریق تصویرسازی راحتتر ارتباط برقرار میکنند.
هنردرمانی گروهی برای کودکانی که با اضطراب، استرسهای ناشی از تحولات خانواده، یا مشکلات اجتماعی مواجهاند، بستری امن و حمایتی برای بیان خود و کاهش تنشهای درونی ایجاد میکند. بهویژه در مدارس، مراکز حمایتی یا فضاهای درمانی، این مدل درمانی میتواند بهعنوان جایگزین یا مکمل مشاورهٔ فردی به کار رود.
هنردرمانی گروهی فضای بینظیری برای کودکان فراهم میکند تا خود را ابراز کنند، با دیگران ارتباط برقرار کنند و در مسیری امن بهسوی بهبود روانی و رشد هیجانی گام بردارند. این روش نهتنها به تقویت مهارتهای فردی و بینفردی کمک میکند، بلکه کودک را به فردی فعالتر، آگاهتر و متصلتر به خود و دیگران تبدیل میکند.
در دنیای پرشتاب امروز، هنردرمانی گروهی هدیهایست برای بازگرداندن کودکان به دنیای بازی، رنگ و احساس — جایی که کلمهها کافی نیستند، اما تصویرها حرفهای دل را میگویند.
*از بنیانگذاران پلتفرم بهروان، عضو ارشد انجمن مشاوران درمانگر کانادا، دکترای تخصصی از ایران، فلوشیپ و گواهینامهٔ مشاوره از دانشگاه UCLA، گواهینامهٔ مصاحبهٔ انگیزشی و Award of Achievement از دانشگاه UBC
