ترانه وحدانی – ونکوور
درگذشت حمید علیدوستی در دهم آبان ۱۴۰۵ در ۷۰ سالگی، پس از ماه‌ها دست‌وپنجه‌نرم‌کردن با بیماری سرطان، تنها وداع با یکی از گلزن‌ترین و خوش‌نام‌ترین مهاجمان تاریخ فوتبال ایران نبود، بلکه خاموشیِ یکی از متفاوت‌ترین چهره‌هایی بود که ورزش ایران در نیم‌قرن اخیر به خود دیده است. به‌همین مناسبت، بازبینی و مرور فیلم مستند «سمفونی حمید» فرصتی مغتنم است تا از دریچهٔ سینما، به جهانِ مردی بنگریم که از فوتبال تصویری به قامتِ «مدرسهٔ زندگی» در ذهن داشت و سال‌ها دور از هیاهوی رسانه‌ای، در خلوتِ خویش میان کتاب، موسیقی و سینما زیست.
«سمفونی حمید» فیلمی مستند در گونهٔ پرتره به نویسندگی، پژوهش، تدوین و کارگردانی جعفر صادقی و محصول سال ۱۴۰۰ است که تولید آن سه سال به طول انجامید. این مستند ۱۰۳ دقیقه‌ای با موسیقیِ شنیدنی امیر شمس و روایتگریِ خود حمید علیدوستی، نخستین‌بار به‌عنوان فیلم افتتاحیهٔ پانزدهمین جشنوارهٔ بین‌المللی «سینماحقیقت» به نمایش درآمد و از اسفند ۱۴۰۰ تا خرداد ۱۴۰۱ در سینماهای گروه «هنر و تجربه» اکران شد. در این اثر که یکی از پرستاره‌ترین مستندهای تاریخ سینمای ایران به شمار می‌رود، چهره‌های سرشناسی از دنیای سینما و فوتبال همچون ترانه علیدوستی، پیمان معادی، عادل فردوسی‌پور، علی پروین، پژمان جمشیدی، امیر حاج‌رضایی، بهتاش فریبا، ناصر محمدخانی، بهمن فروتن، ناصر ابراهیمی و هادی نراقی حضور دارند. «سمفونی حمید» در جشنوارهٔ بین‌المللی فیلم‌های ورزشی میلان ایتالیا در سال ۲۰۲۲ که با حضور آثاری از ۱۲۰ کشور برگزار شد، جایزهٔ بهترین فیلم مستند بلند را از آنِ خود کرد، در جشنوارهٔ بین‌المللی فیلم‌های ورزشی تهران برندهٔ جایزهٔ بهترین کارگردانی شد و در بیست و دومین دورهٔ جشن حافظ نیز نامزد دریافت تندیس بهترین مستند سال ایران گردید.
خلاصهٔ داستان
«سمفونی حمید» روایتی از زندگی شخصی، فرهنگی و ورزشی حمید علیدوستی، ستارهٔ تیم فوتبال هما و تیم ملی ایران در دهه‌های ۱۳۵۰ و ۱۳۶۰، است. فیلم در دوران شصت‌سالگی علیدوستی با او همراه می‌شود تا از کوچه‌های محلهٔ شهباز (۱۷ شهریور) تهران و بازی در کنار الگوی نوجوانی‌اش، پرویز قلیچ‌خانی، تا درخشش در تیم ملی، حضور پیشگامانه در فوتبال باشگاهی آلمان و در نهایت، تنهاییِ خودخواسته و زیستِ هنرمندانه‌اش در سال‌های دور از هیاهو را مرور کند. نواری قدیمی و دیده‌نشده از بازی‌های دوران اوج او، لایه‌ای تازه از نوستالژی و تاریخ‌نگاری به فیلم می‌افزاید.
دربارهٔ فیلم
بزرگ‌ترین امتیاز «سمفونی حمید» در همان انتخابِ زاویهٔ دیدِ کارگردان نهفته است. جعفر صادقی به‌جای ساختن یک مستندِ ورزشیِ متعارف و پرهیجان یا تکیهٔ صرف بر شهرتِ چهره‌های حاضر در فیلم، ریتم و لحن اثرش را با منشِ درونی و سلوکِ فیلسوفانهٔ سوژه‌اش هماهنگ کرده است. سکانس آغازین فیلم که حمید علیدوستی را در حال دویدن در طبیعتی سرسبز و آرام به تصویر می‌کشد، از همان ابتدا به مخاطب یادآوری می‌کند که با پرترهٔ مردی روبه‌روست که هنوز شادابی، نظم و تنهاییِ باشکوه خود را حفظ کرده است. کارگردان با جسارت، روایت اصلی فیلم را به صدای گرم و کلامِ سنجیدهٔ خود علیدوستی می‌سپارد؛ تصمیمی که به فیلم لحنی شاعرانه و صمیمی می‌بخشد و تماشاگر را به خلوتِ ذهنی او راه می‌دهد.
سوار بر بال‌های هُما؛ ستاره‌ای که تن به فضای دوقطبی ورزش نداد
یکی از محورهای درخشان فیلم، واکاویِ استقلالِ شخصیتی و پرهیزگاریِ حرفه‌ای حمید علیدوستی در سال‌های پرفرازونشیب دههٔ ۱۳۶۰ است. در دورانی که شهرت و امنیتِ حرفه‌ای در فوتبال ایران بیش از هر زمان دیگری در گروِ پیوستن به دو قطبِ پرطرفدار پایتخت یعنی استقلال و پرسپولیس بود، مهاجم تیزهوش و گلزنِ تیم ملی ترجیح داد بر بال‌های «هُما» باقی بماند. فیلم با ظرافت نشان می‌دهد که چگونه علیدوستی در روزگاری که دستمزد سالانه‌اش در باشگاه هما ۳۰ هزار تومان بود، پیشنهاد ۲۰۰ هزار تومانیِ استقلال (مبلغی که در آن زمان برای خرید دو آپارتمان بزرگ در تهران کافی بود) و همچنین دعوتِ علی پروین برای پیوستن به پرسپولیس را رد کرد تا به تیم خود و اصولِ اخلاقی‌اش وفادار بماند؛ مردی که سال‌ها بعد، همچنان در خانه‌ای استیجاری زندگی می‌کرد، اما هرگز از انتخابِ خویش پشیمان نبود.
مستند همچنین به یکی از مقاطعِ کمتردیده‌شدهٔ تاریخ فوتبال ایران می‌پردازد: انتقال حمید علیدوستی در سال ۱۳۶۵ به تیم «اف‌اس‌فاو زالم‌رور» (FSV Salmrohr) در لیگ دستهٔ دوم آلمان. او سال‌ها پیش از موجِ مهاجرت ستارگان دههٔ هفتاد به بوندس‌لیگا، در میانهٔ سال‌های جنگ و در فضایی که لژیونر‌شدن در فوتبال ایران پدیده‌ای نامأنوس و حتی از نگاه مدیرانِ وقت، تصمیمی ناپسند تلقی می‌شد، راهی اروپا شد و در ۳۰ بازی ۱۰ گل به ثمر رساند. فیلم به‌خوبی نشان می‌دهد که علیدوستی چگونه بهای این استقلال و نوآوری را با کنارگذاشته‌شدن از تیم ملی در اوج پختگی و محرومیتِ موقت از حضور در لیگ داخلی پس از بازگشت به ایران پرداخت، بی‌آنکه تلخیِ این بی‌مهری‌ها، اخلاقِ ورزشیِ بازیکنی را که در تمام دوران بازیگری‌اش حتی یک کارت قرمز نگرفت، خدشه‌دار کند.
پژوهش آرشیوی در برابر فراموشی؛ ورق‌زدن ۷۷ هزار صفحه تاریخ
«سمفونی حمید» از منظر تاریخ‌نگاریِ بصری نیز اثری مرجع و کم‌نظیر است. نسلِ فوتبالیست‌های دههٔ شصت، نسلی است که به‌دلیل کمبود امکانات ضبط تلویزیونی در سال‌های جنگ و نبودِ آرشیوهای مدون، کمترین تصاویر از درخشش آن‌ها باقی مانده است. جعفر صادقی برای غلبه بر این فراموشیِ تاریخی، پیش از آغاز فیلم‌برداری نزدیک به نه ماه به پژوهش پرداخت و با ورق‌زدنِ حدود ۷۷ هزار صفحه از نشریات ورزشیِ سال‌های ۱۳۵۴ تا ۱۳۷۶، کتابچه‌ای ۳۰۰ صفحه‌ای از تمامی مسابقات، گل‌ها و پاسِ گل‌های علیدوستی گردآوری کرد.
ثمرهٔ این وسواس پژوهشی در تک‌تک دقایق فیلم هویداست: از تصاویر نایابِ جام ملت‌های آسیا در سال ۱۹۸۰ در کویت، آن هم درست در روزهایی که خبر آغاز جنگ ایران و عراق به اردوی تیم ملی رسید و درخششِ علیدوستی در جام ملت‌های ۱۹۸۴ سنگاپور در کنار ناصر محمدخانی و عبدالعلی چنگیز، تا فیلم‌های دیده‌نشده از گلزنی‌های او در آلمان. در سکانس‌های پایانی، وقتی دوربینِ فیلمساز حمید علیدوستی را به سکوهای خالی، خاک‌خورده و فراموش‌شدهٔ ورزشگاه پیرِ «امجدیه» (شهید شیرودی) می‌برد، نوستالژیِ فردی یک قهرمان به حافظهٔ جمعیِ یک نسل گره می‌خورَد؛ جایی که علیدوستی با نگاهی آرام می‌گوید قهرمانی کوتاه‌ترین شغلِ جهان است، اما شغلی است که انسان باید تمامِ جانش را برای آن بگذارد.
سمفونیِ تنهایی، هنر و اندوه؛ از باخ و داستایوفسکی تا پیوند با ترانه
آنچه «سمفونی حمید» را از یک مستندِ صرفاً ورزشی فراتر می‌برد و به آن ابعادی انسانی و شاعرانه می‌بخشد، ورودِ محترمانه و بافاصلهٔ دوربین به جهانِ فرهنگی و شخصی علیدوستی است. اگر بخش‌های فوتبالی فیلم سرشار از گرما، تحرک و شورِ جوانی است، بخش‌های مربوط به زندگیِ روزمرهٔ او در خلوتِ خانه‌اش در جاجرود، ضرباهنگی آرام و متأملانه دارد. ما با فوتبالیستی روبه‌رو می‌شویم که صفحات گرامافونش را به‌ترتیبِ تاریخ چیده است، شیفتهٔ موسیقیِ یوهان سباستیان باخ است، پیانو می‌نوازد، قفسه‌های کتابخانه‌اش مملو از آثار داستایوفسکی، نیچه و ادبیات نمایشی است و فیلم‌بینی حرفه‌ای است که در کودکیِ دخترش ترانه، تکنیک‌های بازیگری را مقابل دوربینِ خانگی با او تمرین می‌کرده است، هرچند خود، همواره ترجیح داد دور از هیاهوی شهرت بایستد و حتی یک سال زمان برد تا یخش در برابر دوربینِ همین مستند آب شود.
در پسِ این آرامش و سکوتِ فیلسوفانه، ردپای اندوهی عمیق نیز حس می‌شود؛ داغِ ازدست‌دادنِ پسر ۱۶ ساله‌اش، پویان، در حادثهٔ تلخ چهارشنبه‌سوریِ اسفند ۱۳۸۳ که زندگیِ حمید علیدوستی و خانواده‌اش یعنی همسرش نادره حکیم‌الهی، مجسمه‌ساز و نقاش، و دخترش ترانه را برای همیشه دگرگون کرد. فیلمساز با پرهیزِ اخلاقی از ورودِ بیش‌ازحد به حریمِ خصوصی خانواده و اجتناب از سانتیمانتالیسم، اجازه می‌دهد که این زخمِ عمیق نه در قالبِ سوگواریِ نمایشی، بلکه در وقار، سکوت و تنهاییِ خودخواستهٔ این مردِ فرهیخته بازتاب یابد. در کنار آن، حضورِ ترانه علیدوستی و پیمان معادی در فیلم و گفت‌وگوهای صمیمانه‌شان دربارهٔ روحیاتِ حمید، به مخاطب نشان می‌دهد که چگونه استقلالِ فکری، کتاب‌خوانی و ایستادگی بر سرِ اصول اخلاقی، از این پدر به دختری به ارث رسیده است که خود در سینما و جامعهٔ ایران به نمادی از شجاعت و اصالت بدل شد.
امروز و در غیابِ حمید علیدوستی، تماشای دوبارهٔ «سمفونی حمید» معنایی دوچندان یافته است. این فیلم دیگر تنها ادای دین به ستاره‌ای نیست که نسلِ جدید او را بیش از گل‌های ملی‌اش با عنوان «پدرِ ترانه» می‌شناخت؛ بلکه سندی ماندگار از روزگاری است که می‌شد در میانهٔ میدانِ پرهیاهوی فوتبال ایستاد، گل زد، قهرمان شد، اما شرافت، ادب و فرهیختگی را به هیچ بهایی نفروخت.
نسخهٔ کامل این مستند در پلت‌فرم‌های پخش فیلم در داخل و خارج از ایران مانند یوتیوب و آپارات در دسترس است.
یادش گرامی باد.