سیما غفارزاده – ونکوور
در تاریخ ۷ آوریل ۲۰۲۶، پس از گذشت ۳۸ روز از آغاز جنگ اسرائیل و آمریکا با ایران، و پس از دو هفته از شدیدترین درگیریهای نظامی مستقیم در تاریخ معاصر خاورمیانه، توافقی برای یک آتشبس دوهفتهای میان ایالات متحده و ایران با میانجیگری پاکستان حاصل شد. این توافق در حالی صورت گرفت که منطقه در آستانهٔ یک جنگ تمامعیار و ویرانگر قرار داشت.
شاید کلیدیترین عامل در سوقدادن طرفین بهسمت میز مذاکره، وضعیت تنگهٔ هرمز بود. ایران در اواخر مارس با بستن غیررسمی این آبراه بینالمللی و ایجاد محدودیتهای شدید برای عبور و مرور کشتیهای نفتکش، شاهرگ انرژی جهان را تحت کنترل گرفت، و در پی آن، قیمت جهانی نفت بهشکل بیسابقهای جهش کرد. دونالد ترامپ اوایل این ماه هشدار داد که اگر تنگهٔ هرمز تا ۷ آوریل بازگشایی نشود، ایالات متحده حملات گستردهای را علیه سایتهای انرژی ایران آغاز خواهد کرد. او صبح روز ضربالاجل تعیینشده، در تروث سوشال، شبکهٔ اجتماعی خود، پستی با این مضمون منتشر کرد:
«امشب تمدنی [بهطور] کامل فرو خواهد پاشید و دیگر هرگز [به وضعیت قبل] باز نخواهد گشت. من نمیخواهم چنین اتفاقی بیفتد، اما احتمالاً خواهد افتاد. با اینحال، اکنون که با تغییر کامل و همهجانبهٔ رژیم روبهروییم و ذهنهایی متفاوت، هوشمندتر و کمتر افراطی بر سر کار آمدهاند، شاید بهگونهای بنیادین اتفاقی شگفتانگیز بیفتد؛ کسی چه میداند؟ امشب خواهیم فهمید؛ یکی از مهمترین لحظات در تاریخ طولانی و پیچیدهٔ جهان. ۴۷ سال باجخواهی، فساد و مرگ سرانجام به پایان خواهد رسید. خداوند مردم بزرگ ایران را حفظ کند!»
این لفاظیهای تند، نگرانیهای بینالمللی از یک فاجعهٔ انسانی را به اوج خود رساند. اغلب فعالان سیاسی و اجتماعی در شبکههای مجازی با انتقاد شدید از این تهدید، معتقد بودند که «فروپاشیدن کل یک تمدن» معنایی ندارد جز استفاده از بمب اتم! این در حالیست که ترامپ پیش از این وعدهٔ بازگرداندن شکوه و عظمت به مردم ایران و کشورشان را داده بود…
سرانجام بعدازظهر همان روز و تنها ساعاتی پیش از فرارسیدن مهلت مقرر، شورای عالی امنیت ملی ایران و کاخ سفید بهطور جداگانه پذیرش یک آتشبس ۱۴ روزه را اعلام کردند.
ترامپ در پستی در تروث سوشال اعلام کرد: «بر اساس گفتوگوهایی که با شهباز شریف، نخست وزیر، و فیلد مارشال عاصم منیر از پاکستان داشتهام و در آن از من درخواست کردهاند نیروی مخربی را که امشب به ایران اعزام میشود، متوقف کنم، مشروط به اینکه جمهوری اسلامی ایران با بازگشایی کامل، فوری و ایمن تنگهٔ هرمز موافقت کند، من با تعلیق بمباران و حمله به ایران بهمدت دو هفته موافقت میکنم.»
او همچنین نوشت: «ما یک پیشنهاد ۱۰ مادهای از ایران دریافت کردهایم و معتقدیم که این مبنایی عملی برای مذاکره است. تقریباً تمام نکات اختلافهای گذشته بین ایالات متحده و ایران مورد توافق قرار گرفته است، اما یک دورهٔ دوهفتهای امکان نهاییشدن و بهسرانجامرساندن توافق را فراهم میکند.»
شورای عالی امنیت ملی نیز در بخشی از بیانیهٔ منتشرشده دربارهٔ آتشبس اعلام کرد که «ایران ضمن رد همهٔ طرحهای ارائهشده از سوی دشمن یک طرح ۱۰ مادهای تدوین و بهواسطهٔ کشور پاکستان به طرف آمریکایی ارائه کرد و در آن بر نکات اساسی همچون عبور کنترلشده از تنگهٔ هرمز با هماهنگی نیروهای مسلح ایران که جایگاه منحصربهفرد اقتصادی و ژئوپلتیکی به ایران اعطا میکند، ضرورت پایان جنگ علیه همهٔ اجزاء محور مقاومت… ، ایجاد یک پروتکل عبور و مرور امن در تنگهٔ هرمز بهگونهای که تضمینکنندهٔ تسلط ایران طبق پروتکل توافقشده باشد، پرداخت کامل خسارت ایران مطابق برآوردها، رفع همهٔ تحریمهای اولیه و ثانویه و قطعنامههای شورای حکام و شورای امنیت، آزادشدن کلیهٔ اموال و داراییهای بلوکهشدهٔ ایران در خارجازکشور و نهایتاً تصویب همهٔ این موارد در یک قطعنامهٔ الزامآور شورای امنیت» تأکید دارد.
با وجود اعلام آتشبس، وضعیت در میدان نبرد همچنان متزلزل است. بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، صراحتاً اعلام کرده است که آتشبس با ایران شامل جبههٔ لبنان نمیشود. در واقع، تنها چند ساعت پس از اعلام توافق، حملات هوایی اسرائیل به بیروت ادامه یافت. همچنین مشخص نیست که آیا گروههای همسو با ایران در عراق و یمن (حوثیها) بهطور کامل به این آتشبس پایبند خواهند بود یا خیر. گزارشهای اولیه حکایت دارد که حملاتی پراکنده در برخی نقاط عراق پس از ساعت صفر آتشبس انجام شده است. همزمان چهارشنبه، ۸ آوریل، رسانههای داخلی ایران گزارش دادند که یک پالایشگاه نفت در جزیرهٔ لاوان هدف حمله قرار گرفته و همچنین خبرهایی از وقوع انفجار در جزیرهٔ سیری ایران منتشر شده است. وضعیت مسئولیت این حملات فعلاً ابهام دارد. شرکت ملی پالایش و پخش فرآوردههای نفتی ایران و رسانههای دولتی، این حملات را به «دشمنان» نسبت دادهاند. برخی از شبکههای تلویزیونی دولتی صراحتاً نیروهای ایالات متحده و اسرائیل را مسئول این تهاجم و نقض آتشبس اعلام کردهاند و برخی منابع نیز امارات را. با اینحال تا این لحظه، هیچ کشوری بهطور رسمی مسئولیت این حمله را بر عهده نگرفته است.
در این میان مشخص نیست سرنوشت جمهوری اسلامی و زندانیانی که هر روز در معرض خطر اعدام و شکنجهاند و مردمی که بسیاریشان به امید رهایی از ۴۷ سال ظلم و استبداد حتی به حملهٔ خارجی راضی شده بودند، به کجا خواهد رسید، چون در هیچیک از بندهایی که قرار است بین آمریکا و جمهوری اسلامی به مذاکره گذاشته شود، حرفی از وضعیت حقوق بشر و کمکهای بشردوستانهای که ترامپ در آغاز جنگ به مردم وعده داده بود، نیست.