ویرایش و بازنویسی: مسعود سخاییپور، LJI Reporter – ونکوور
این روزها جدال کشورهای مختلف بر سر تصاحب مناطق قطبی بالا گرفته است. از آمریکا و کانادا و روسیه و کشورهای اروپاییای که مستقیماً ذینفعاند مانند نروژ، دانمارک (که مسئولیت سیاست خارجی گرینلند را بر عهده دارد) و ایسلند گرفته تا حتی چین تلاش میکنند بهنوعی حاکمیت خودشان را بر این مناطق تحکیم ببخشند. یکی از مهمترین دلایل این موضوع آبشدن یخها در شمالگان است که دسترسی به منابع طبیعی بینظیر این منطقه، شامل مواد معدنی حیاتی، نفت و گاز، را آسانتر میکند. گفته میشود حدود ۳۰ درصد از ذخایر دستنخوردهٔ گاز طبیعی جهان در این منطقه قرار دارد. این وضعیت همچنین امکان ایجاد مسیرهای تجاری دریایی جدیدی را فراهم میکند که زمان سفر بین آسیا و اروپا را بهطرز چشمگیری کاهش میدهد.
یکی از مهمترین دلایلی که دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، تصمیم به تصاحب گرینلند گرفته، تسلط بر مناطق قطبی است. همین وضعیت دربارهٔ کانادا هم صدق میکند. کانادا پس از روسیه بیشترین دسترسی به مناطق قطبی را دارد و بیشک این ویژگی یکی از دلایل مهمی است که دونالد ترامپ را برای تبدیل کانادا به ایالت پنجاه و یکم آمریکا، آنطور که او از این کشور یاد میکند، بیتاب کرده است.
اما حاکمیت کانادا بر مناطق قطبی از چه زمانی آغاز شد؟ ۴۴۹ سال پیش در ۱۸ اوت ۱۵۷۶ میلادی، سر مارتین فروبیشر بهعنوان نخستین اروپایی، پا به مناطق قطبی کانادا در قلمرو نوناووت فعلی گذاشت. در این شماره مروری خواهیم داشت بر زندگی او و اقداماتش.
سر مارتین فروبیشر (۱۵۳۵/۱۵۳۹ – ۲۲ نوامبر ۱۵۹۴) دریانوردی انگلیسی بود که سه بار از طریق گذرگاه شمال غربی به «بَرّ جدید»۱ سفر کرد. وی از طریق گذرگاه شمال غربی به شمال شرقی کانادا سفر کرد و در جزیرهٔ رزولوشن و فروبیشر بِی امروزی لنگر انداخت. در دومین سفر دریایی، فروبیشر بهتصور خود سنگ معدن طلا پیدا کرد و ۲۰۰ تن از این سنگ معدن را در سه کشتی بار زد و با خود به خانه برد. در بررسیهای اولیه تخمین زده شد که ارزش این مقدار طلا باید معادل ۵٫۲ پوندِ بریتانیا در هر تن ( تقریباً ۱۹۰۰ پوند به پول امروز) باشد. فروبیشر که بسیار هیجانزده شده بود، دوباره به کانادا سفر کرد و این بار کشتیهای بزرگتری را با خود برد. چندین معدن را در نزدیکی فروبیشر بِی امروزی استخراج کرد و با دشواری بسیار ۱۳۵۰ تن از سنگ معدن را با خود به انگلستان برگرداند و پس از سالها ذوب فلز مشخص شد که این سنگ معدن چیزی بیش از سنگ آتشزنه یا همان پیریت آهن بیارزش نیست.
گفته میشود مارتین فروبیشر در سالی مابین ۱۵۳۵ تا ۱۵۳۹ متولد شد. پدر وی بازرگانی بهنام برنارد فروبیشر اهل آلتوفتس از یورکشایر بود. مارتین نزد یکی از خویشاوندانش بهنام سر جان یورک در لندن بزرگ شد. هرچند بعضی شواهد هویت پدر وی را زیر سؤال میبرند و نشان میدهند که مارتین فرزند نجیبزادهٔ دیگری بهنام گریگوری فروبیشر و همسرش، آن، است که در همان منطقه صاحب ملک و املاکی بودهاند.
مارتین نخستین بار در سال ۱۵۵۴ بهعنوان ملوان به دریا رفت. در همین سال بهدست پرتغالیها اسیر شد و چندی را در اسارت سپری کرد. سپس در مراکش به شغل بازرگانی مشغول شد. پس از چند سال دزد دریایی ماهری شد و در بندری در ایرلند جنوبی به فعالیت پرداخت. وی بهعنوان یک دریانورد که همانند دزدان دریایی به کشتیهای دشمن حمله میکرد، توانست غنائم بسیاری را از کشتیهای فرانسوی به غارت ببرد.
در اوایل سال ۱۵۶۰ یا ۱۵۶۱، فروبیشر تصمیم گرفت در جستوجوی یک مسیر دریایی بازرگانی در گذرگاه شمال غربی به چین (که آن زمان به آن کاتای گفته میشد) و هند، به سفر دریایی برود. مارتین پنج سال تمام مشغول جمعآوری سرمایهٔ کافی برای اجرای پروژهٔ خود بود. در سال ۱۵۷۶ توانست کمپانی مسکووی، یک کنسرسیوم تجاری انگلیسی، را متقاعد کند که مجوز سفر اکتشافیاش را صادر کند. این کمپانی پیش از آن چندین گروه را برای جستوجوی گذرگاه شمال غربی به دریا فرستاده بود. با کمک مایکل لوک، مدیریت کمپانی مسکووی، فروبیشر توانست سرمایهٔ کافی برای سه کشتی بادبانی را فراهم کند؛ گابریل و مایکل که هرکدام بین ۲۰ الی ۲۵ تن وزن داشتند، و کشتی پارویی کوچک و بینامی که ۱۰ تن وزن داشت با مجموعاً ۳۵ نفر خدمهٔ این سه کشتی.
این کشتیها در ساحل بلکوال لنگر انداختند. ملکه الیزابت اول سِر مارتین فروبیشر را در گرینویچ ملاقات و سفر خوبی را برایش آرزو کرد. فروبیشر در ۷ ژوئن ۱۵۷۶ از مسیر دریایی جزایر شتلند سفرش را آغاز کرد. کشتی کوچک، طیِ توفانی از بین رفت و خدمه مجبور به ترک کشتی مایکل شدند، اما گابریل توانست به دهانهٔ فروبیشر بِی امروزی برسد. باد و یخ فراوان مانع از پیشروی بهسمت شمال میشد، بنابراین فروبیشر تصمیم گرفت کشتی را بهسمت غربی گذرگاه هدایت کند. او تصور میکرد تنگهای در این قسمت باشد و میخواست از این سمت خود را به دریای آزاد برساند. کشتی در ۱۸ اوت به جزیرهٔ بافین رسید و فروبیشر اینوئیتهای بومی قطب شمال را ملاقات کرد.
فروبیشر با یکی از اینوئیتها ملاقاتی ترتیب داد و قرار شد که او آنها را در این منطقه راهنمایی کند. فروبیشر پنج تن از خدمهٔ کشتی خود را با قایق به ساحل فرستاد تا مقدمات ورود او را فراهم کنند و به آنها دستور اکید داد که به اینوئیتها بیشازحد لازم نزدیک نشوند. اما خدمهٔ کشتی از این دستور سرپیچی کردند و هر پنج تن اسیر شدند. پس از چندین روز جستوجو برای یافتن خدمهٔ کشتی، فروبیشر از یافتن آنها ناامید شد. سرانجام مردی را که توافق کرده بود راهنمای آنها باشد، بهعنوان گروگان اسیر کرد و امیدوار بود بتواند وی را با پنج خدمهٔ گمشده مبادله کند. این تلاش نتیجهای نداشت و خدمهٔ کشتی هرگز پیدا نشدند، اما طبق گفتهٔ اینوئیتها این افراد چندین سال در بین آنها زندگی کردند، سپس تلاش کردند قایقی بسازند تا جزیرهٔ بافین را ترک کنند که در آن سفر جان خود را از دست دادند.
فروبیشر بهسمت خانه عزیمت کرد و در ۹ اکتبر به لندن رسید. در بین غنائمی که با عجله از ساحل با خود آورده بودند، سنگ سیاهی بهبزرگی یک قرص نان به ارزش نیم پنی بود. این سنگ را رابرت گارارد به تصور اینکه زغالسنگ دریایی است از ساحل جزیرهٔ هال از جزایر بافین برداشته بود زیرا آنها به زغالسنگ احتیاج داشتند.
کارشناسان در لندن چندان تحتتأثیر این سنگ معدنی قرار نگرفتند. تنها یک نفر بهنام برچارد کرانیچ اعتقاد داشت که این سنگ معدن میتواند حاوی طلا باشد. بههرحال، حامیان فروبیشر بهرهبری مایکل لوک بهمنظور جذب سرمایه برای سفر دوم از نظر کرانیچ استفاده کردند.
سال بعد ملکهٔ بریتانیا، کشتی نیروی دریایی سلطنتی بهنام «آیید» را به شرکت کاتای فروخت و ۱۰۰۰ پوند (معادل ۳۶۰٬۰۰۰ پوند به پول امروز) برای این سفر اکتشافی تهیه کرد. فروبیشر دریاسالار اعظم تمامی سرزمینها و مناطق آبیای میشد که ممکن بود در این سفر کشف کند. در ۲۷ مهٔ ۱۵۷۷، گابریل و مایکل با کشتی آیید بههمراه ۱۵۰ مرد شامل معدنچیها، پالایشگرها، نجیبزادگان و سربازان، ساحل بلکوال را ترک کردند و از سمت شمال اسکاتلند بهسمت جزیرهٔ هال در دهانهٔ فروبیشر بِی امروزی حرکت کردند و در ۱۷ ژوئیه به این منطقه رسیدند. چند روز بعد، این ناحیه و قسمت جنوبی ساحل بهنام ملکهٔ انگلیس بهطور کامل تصرف شد. مردان فروبیشر چندین هفته را مشغول جمعآوری سنگ معدن شدند اما به فروبیشر دستور داده شده بود اکتشاف گذرگاه شمالی را به زمان دیگری موکول کند. چندین مذاکره و درگیری با اینوئیتها برای یافتن پنج خدمهٔ اسیر انجام شد، اما نتیجهای حاصل نشد. هر سه کشتی طی ماههای اوت و سپتامبر به بریتانیا بازگشتند. فروبیشر به خدمت ملکه رسید و در ویندزر از او قدردانی شد. مقدمات بررسی ۲۰۰ تن سنگ معدن که فروبیشر با خود به خانه آورده بود، فراهم شد. این کار بسیار به درازا انجامید و گروههای مختلفی بر سر این موضوع با هم به مشاجره پرداختند.
ملکه و اطرافیانش همچنان به بهرهوری سرزمین تازهکشفشده باور داشتند. قرار بر این شد که سفر اکتشافی دیگری در ابعادی عظیمتر از دو سفر قبلی با تعداد ۱۰۰ مرد انجام شود. ملکه بار دیگر فروبیشر را به حضور خود پذیرفت و زنجیری از طلا را به گردن وی آویخت. سومین سفر اکتشافی فروبیشر شامل ۱۵ کشتی میشد. آنها در ۳ ژوئن ۱۵۷۸ سفر اکتشافی خود را از پلیموث آغاز کردند. در دوم ژوئیه به سواحل فروبیشر امروزی رسیدند، اما توفان و یخ مانع از لنگرانداختن آنها شد و به کشتی دنیس صدمه وارد شد، ولی سرانجام فروبیشر موفق شد کشتی را در ساحلی به خشکی برساند که امروزه به یاد او نامگذاری شده است. بار دیگر استخراج سنگ معدن آغاز شد و کشتیها با بار عظیم ۱۳۵۰ تن سنگ معدن در روز آخر اوت بهسمت خانه بازگشتند. سرانجام مشخص شد که سنگ معدن، چیزی بیش از سنگآهن پیریتِ بیارزش نیست، و در نهایت هم از آن برای آسفالتکردن جادهها استفاده شد.
در سال ۱۵۸۵، سِر مارتین فروبیشر به فرانسیس دریک که به بندرهای اسپانیایی یورش برد، پیوست. فروبیشر از مشاوران دریک بود. او در سال ۱۵۸۸، فرماندهٔ یکی از چهار ناو دریایی بریتانیا بهرهبری لرد هاوارد بود که در نبردی دریایی توانستند ناوگان اسپانیایی آرمادا را شکست دهند و فروبیشر بهپاس خدماتش در این نبرد، در سال ۱۵۸۸ لقب شوالیه گرفت.
در سال ۱۵۹۱، فروبیشر از زادگاه خود، آلتوفتس، دیدن کرد و همسر دوم خود را در آنجا ملاقات کرد. دوروتی ونتورث (۱۶۰۱ – ۱۵۴۳) دختر بارون اول توماس ونتورث بود. بهسبب این ازدواج فروبیشر مالک قطعهزمینهایی در یورکشایر و ناتس شد. اما او از زندگی در مناطق روستایی لذت چندانی نمیبرد و در سال بعد بههمراه همسرش به سفر دریایی رفت و غنائم خوبی به دست آورد. در سپتامبر سال ۱۵۹۴ فرماندهی ناوی را بر عهده داشت که به تسلیم مورلیکسِ فرانسه انجامید. فروبیشر ماه بعد بریست اسپانیا را محاصره و تصرف کرد و طی محاصره به ضرب گلوله مجروح شد. او در ۲۲ نوامبر در پلیموث بهعلت درمان نامناسب جان خود را از دست داد. ابتدا در پلیموث به خاک سپرده شد، اما بعدها استخوانهایش به لندن برده شد و در قبرستان سنت گیلز دفن شد. چندین کشتی، لوکوموتیو، رودخانه، منطقهٔ روستایی، خیابان، بلوار و محله در بریتانیا و کانادا بهیاد او نامگذاری شدهاند. فرودگاه فروبیشر بِی تا سال ۱۹۸۷ به یاد او فروبیشر نامگذاری شده بود.
۱بَرّ جدید (New World) به نیمکرهٔ غربی یا بهطور مشخص قارهٔ آمریکا و برخی جزایر اقیانوس اطلس و آرام و گاهی نیز قارهٔ اقیانوسیه گفته میشود. خاستگاه این اصطلاح به پایان سدهٔ ۱۵ بعد از کشف آمریکا بهدست کاوشگران اروپایی برمیگردد که افق جغرافیایی آدمیان در قرون وسطی را گسترش داد. تا آن زمان تصور میشد دنیا فقط به آسیا و اروپا و آفریقا محدود میشود که اکنون بههمراه یکدیگر بهنام «بَرّ قدیم» شناخته میشوند.
۲پیریت آهن بهدلیل شباهت ظاهریاش به طلا، به «طلای ابلهان» معروف است.
منبع: ویکیپدیا
