عکس‌ها: Threshold Studios

عصر شنبه ۱۸ آوریل ۲۰۲۶، سالن همایش‌های دانشگاه بریتیش کلمبیا (UBC) شعبهٔ رابسون اسکوئر، میزبان رویدادی از «سلسله‌سخنرانی‌های علیرضا احمدیان در ایران‌شناسی و مطالعات جوامع فارسی‌زبان» بود که از مدت‌ها پیش انتظارش می‌رفت. عنوان برنامه به‌تنهایی برای کشاندن شیفتگان ادبیات معاصر ایران کافی بود: «در میانهٔ گرگ‌ومیش: فروغ فرخزاد و هنر زیستن بر آستانه» (Between Dusk and Dawn: Forugh Farrokhzad and the Art of Living in Between). 

اما اشتیاق حاضران فراتر از پیش‌بینی‌ها بود؛ ظرفیت صندلی‌های سالن خیلی زود تکمیل شد و موج جمعیت به‌حدی بود که عدهٔ زیادی از شرکت‌کنندگان با اشتیاق روی پله‌ها و سکوهای حاشیهٔ سالن نشستند تا شنوندهٔ روایتی دست‌اول از زندگی زنی باشند که معماری شعر معاصر ایران را دگرگون کرد.

در ابتدا، کلر هارو کروستون (Clare Haru Crowston)، رئیس دانشکدهٔ هنر دانشگاه بریتیش کلمبیا، سخنان کوتاهی ایراد کرد و پس از آن دکتر مصطفی عابدینی‌فرد، استادیار ادبیات و فرهنگ فارسی مدرن در دپارتمان آسیاپژوهی دانشگاه بریتیش کلمبیا، سخنران ویژهٔ این مراسم را معرفی کرد: دکتر فرزانه میلانی، استاد ممتازِ بازنشستهٔ ادبیات فارسی و مطالعات زنان در دانشگاه ویرجینیا و دارندهٔ کرسی ریموند جی. نلسون، و عضو پیشین هیئت کارشناسان خارجی آکادمی نوبل ادبیات از سال ۲۰۲۱ به‌مدت سه سال. دکتر عابدینی‌فرد گفت که کار دکتر میلانی در مطالعهٔ ادبیات فارسی و آثار نویسندگان زن ایرانی، کاری بنیادی بوده است و تحلیل ادبی، تاریخ فرهنگی و بینش انتقادی را به‌شیوه‌هایی که طی چندین دهه این حوزه را شکل داده‌اند، گرد هم آورده است. او افزود مقالات و کتاب‌های متعددی از ایشان منتشر شده است ازجمله زندگینامهٔ ادبی فروغ فرخزاد.*

با دعوت دکتر عابدینی‌فرد، دکتر فرزانه میلانی میان تشویق پرشور حاضران پشت تریبون قرار گرفت. او با وقار، آرامش و البته انرژیِ نافذی که در تمام طول سخنرانی در صدایش موج می‌زد، کلامش را آغاز کرد. آنچه در پی می‌آید، گزیده‌ای از سخنرانیِ او و پرسش‌وپاسخ‌های انتهای برنامه است.

شایان ذکر است که این نشست به‌زبان انگلیسی برگزار شد.

* * * * *

دکتر فرزانه میلانی سخنانش را با قدردانی از حضور جمعیت آغاز کرد و از کلر هارو کروستون، رئیس دانشکدهٔ هنر، دوستان علیرضا احمدیان، و دکتر عابدینی‌فرد نیز تشکر کرد. او یادآور شد که در ۴۲ سال حضورش در فضای آکادمیک آمریکا، کمتر دیده است که رئیس یک دانشکده در عصر روز شنبه وقت خود را به چنین برنامه‌ای اختصاص دهد.

او سپس با طرح یک گزارهٔ ساده اما عمیق، وارد بحث اصلی شد: در ایران، کشوری چندزبانه، چندمذهبی و چندقومیتی، شعر همواره به‌عنوان یک مکان گردهماییِ بی‌مرز عمل کرده است. در طول قرن‌ها سرکوب سیاسی و سانسور، شعر نه یک کالای لوکس، بلکه طناب نجات بوده است؛ پدیده‌ای وجودی و نه تزئینی. شعر در ایران، کارکرد یک میدان عمومیِ سیار را در قالب کلمات داشته است.

دکتر میلانی برای ملموس‌ترکردن این مفهوم، نقبی به خاطرات دوران کودکی‌اش زد: اولین بار حس حیرت و جادوی این دورِهمی بی‌حاشیه را در کودکی تجربه کردم. در یکی از قدیمی‌ترین خاطراتم، مادرم در مرکز جهان من نشسته است. صدای نرمش هنوز در گوشم می‌رقصد. او دیوان حافظ را باز می‌کند، کتاب را می‌بوسد، چشمانش را برای دعایی خاموش نثار روح شاعرِ درگذشته می‌بندد و سپس انگشتِ رازدارش، انگشت اشاره‌اش را روی شعری می‌گذارد که معتقد است آن شعر، او را انتخاب کرده است. ما، پنج فرزندش، حلقه‌وار دور او نشسته‌ایم. گاهی زنان و مردانی که در خانهٔ سادهٔ ما کمک می‌کردند نیز به ما می‌پیوستند. در آن حلقهٔ مشترکِ شنیدن، سن، طبقه، سواد، جنسیت و جغرافیا، دست‌کم برای لحظاتی به‌حالت تعلیق درمی‌آمد. شعر فارسی تبدیل به پیوند و ارتباط می‌شد؛ قالیچهٔ پرندهٔ ما و گذرنامهٔ ما برای ورود به دنیای شگفتی و راز.

از دل همین سنت ادبیِ باشکوه، دکتر میلانی به ظهور فروغ فرخزاد رسید: شاعری که در یک نسلِ کمیاب ظهور کرد و نه‌تنها وارث سنت شد، بلکه مسیر آن را دگرگون ساخت و سنت ادبی را از درونِ خودِ آن احیا کرد و امکان یک مکالمهٔ خیالی با پیشینیان را فراهم آورد.

ادامهٔ سخنرانی با نمایش تصاویر جذابی روی پردهٔ بزرگ سالن همراه بود. در یکی از تصاویر به‌نمایش‌درآمده، مینیاتوری از ابوسعید ابوالخیر به‌همراه شعری معروف از او نقش بسته بود. دکتر میلانی توجه حاضران را به مفهوم «آستانه» (Threshold) جلب کرد و از مخاطبان خواست تا فروغ را در گفت‌وگویی خیالی با صداهایی از قرن‌ها پیش تصور کنند. سپس او شعری را که روی پردهٔ نمایش بود، به‌زبان انگلیسی برای حاضران خواند:

بازآ بازآ هر آنچه هستی بازآ

گر کافر و گبر و بت‌پرستی بازآ

این درگه ما درگه نومیدی نیست

صد بار اگر توبه شکستی بازآ

دکتر میلانی تأکید کرد که هزار سال بعد، صدایی شفاف و بی‌لکنت شجاعانه به این دعوت پاسخ داد. هم‌زمان اسلاید تغییر کرد و عکسی زیبا و کمتردیده‌شده از فروغ فرخزاد در طبیعتی کوهستانی، همراه با خطوطی از یکی از اشعار او به نمایش درآمد. دکتر میلانی این شعر فروغ را با احساس و به‌زبان انگلیسی خواند:

می‌آیم، می‌آیم، می‌آیم

و آستانه پر از عشق می‌شود

و من در آستانه به آن‌ها که دوست می‌دارند

و دختری که هنوز آنجا،

در آستانهٔ پر عشق ایستاده، سلامی دوباره خواهم داد

دکتر میلانی روی کلماتی مثل «درگه» و «آستانه» توقف کرد و گفت: بین دعوت ابوسعید ابوالخیر و پاسخ فروغ، گسترهٔ درازی از تاریخ نهفته است. قرن‌هایی که در آن‌ها آستانه‌ها سخت شدند و به مرزبندی‌ها و ساختارهای محدودکننده (پارتیشن‌ها) تغییر شکل دادند. دیوارها قد کشیدند، حیاط‌ها و درها بسته و قفل شدند. پرده‌ها کشیده شدند، پنجره‌ها پوشانده و کور شدند. و تمام این‌ها برای تقسیم‌بندی فضایی صرفاً بر اساس ویژگی‌های بیولوژیک بود؛ برای به‌حاشیه‌راندن زنان، برای بیرون‌راندن آن‌ها از میدان عمومی به «اندرونی». زندگی زنان خصوصی‌تر شد، بدن‌هایشان پوشانده شد، صدایشان در فضای عمومی خفه شد، آرزوهایشان کنترل و حرکتشان محدود گشت.

برای درک بهترِ مفهوم «آستانه»، دکتر میلانی آن را فضایی «بینابین» توصیف کرد: آستانه نه درون است و نه بیرون، نه آغاز است و نه پایان، نه سیاه است و نه سفید. یک فضای باردار است که در آن راحتیِ فریبندهٔ دسته‌بندی‌های «یا این / یا آن» پس زده می‌شود. در آستانه، هیچ امر مطلقی وجود ندارد. نقطه‌ای است که عزیمت و رسیدن، جمع و فرد، و امر خصوصی و عمومی همزیستی می‌کنند. او مثال‌هایی از فرهنگ‌های مختلف آورد؛ ازجمله رسم ایرانیان در نگه‌داشتن قرآن بالای سر مسافر در آستانهٔ در، «مزوزا» (Mezuzah) در یهودیت که بر چهارچوب در نصب می‌شود، و دروازه‌های «توری» (Torii) در ژاپن که مرز عبور از جهان عادی به فضای مقدس‌اند؛ مفاهیمی که همگی توأمان نشان‌دهندهٔ «خطر» و «ماجراجویی»‌اند. او این وضعیت را با اصطلاح شیرینِ فارسیِ «گرگ‌ومیش» مقایسه کرد؛ لحظه‌ای معلق پیش از طلوع آفتاب که در آن گرگ و گوسفند، سیاهی و سفیدی، تاریکی و روشنی همزیستی می‌کنند.

سخنران با نمایش اسلایدی حاوی متنی انگلیسی دربارهٔ ضرورت جرم‌انگاری آپارتاید جنسیتی، بحث را به مبارزات تاریخی زنان پیوند داد. او تاریخچهٔ این جنبشِ رفعِ تفکیکِ جنسیتی را به سال ۱۸۴۸ نسبت داد؛ زمانی که «شیرزنی که شاعر و عالم دینی بود، طاهره قرةالعین، هم چهره و هم صدای خود را آشکار کرد و وارد مجلسی با حضور ۸۱ مرد شد.» دکتر میلانی یادآور شد که اگرچه طاهره را مرتد خواندند، با روسری خفه‌اش کردند و جسدش را در چاه انداختند، اما جنبش آزادی‌خواهی، دموکراسی، آزادی بیان و آزادی عقیده هرگز نتوانست خفه شود.

او با اشاره به تلاش‌های اخیر ائتلافی بین‌المللی از حقوق‌دانان و فعالان مدنی در اکتبر ۲۰۲۳ برای به‌رسمیت‌شناختن «آپارتاید جنسیتی» در سازمان ملل، تعریفی دقیق از تفکیک جنسیتی ارائه داد: حذف زنان و دختران از زندگی عمومی، از پارلمان‌ها، ادارات، سالن‌ها، دانشگاه‌ها و مدارس، پارک‌ها و زمین‌های بازی، و محبوس‌کردن آن‌ها در کوچک‌ترین دوایر ممکن از حیات، تنها به‌عنوان نقطه‌هایی از وجود، پشت درهای ورودی و تحت نظارت نزدیک‌ترین محارم و سرپرستان مرد.

در اینجا بود که نقش فروغ فرخزاد در تاریخ ادبیات پررنگ‌تر شد. دکتر میلانی گفت: فروغ فرخزاد در آستانهٔ این انقلابِ بدون خون‌ریزی ایستاده بود. او معماری ادبیات ایران را یک‌بار برای همیشه تغییر داد. دیگر ممکن نیست دربارهٔ ادبیات ایران صحبت کنیم و فقط نام مردان را ببریم. در شعر فروغ، مهمان به میزبان تبدیل می‌شود، احضارشده به احضارکننده، اُبژه به سوژه، و سکوت به صدا. در طول یک دورهٔ کاری کوتاه و درخشان، او راه‌های سنتی‌بودن، گفتن، دیدن و ارتباط با مردان، زنان، جهان و مهم‌تر از همه با خودش را در هم شکست. او مردان را به‌عنوان «معشوق» در ادبیات فارسی پرده‌برداری کرد و دایرهٔ موضوعات شعر را به‌شکلی بی‌سابقه گسترش داد.

بخش بعدی سخنرانی، روایتی مستند و تلخ از زندگی فروغ بود. هم‌زمان با صحبت‌های دکتر میلانی، تصاویری سیاه‌وسفید از دوران کودکی و نوجوانی فروغ به‌همراه خانواده‌اش روی پرده نقش بست. فروغ‌الزمان فرخزاد عراقی، متولد دی‌ماه ۱۳۱۳ در خانواده‌ای که به‌شیوهٔ خود در برابر سنت‌ها مقاومت می‌کرد، متولد شد. مادرش پیش از قانون کشف حجاب در ۱۹۳۶، بی‌حجاب بود و پدر و مادرش با وجود مخالفت‌ها، با عشق ازدواج کرده بودند. فروغ هفت سال ابتدایی زندگی‌اش را در مازندران گذراند و سپس خانواده به تهران نقل مکان کردند.

دکتر میلانی به ازدواج زودهنگام فروغ در ۱۶ سالگی با پرویز شاپور اشاره کرد؛ مردی که ۱۱ سال از او بزرگ‌تر بود. فروغ در برابر مخالفت شدید هر دو خانواده ایستاد، لباس عروسی‌اش را خودش دوخت و با شاپور به اهواز رفت. حاصل این ازدواج، پسری به‌نام کامیار بود که سرانجامی تراژیک داشت.

اما نقطهٔ عطف زندگی فروغ، انتشار شعر «گناه» در سال ۱۹۵۴ بود؛ بیانیه‌ای جسورانه از میل زنانه که هنجارهای اخلاقی، ادبی و اجتماعی زمانه‌اش را زیر پا گذاشت. این شعر برای او شهرت، و در عین حال بدنامیِ عظیمی به همراه آورد و او را در افکار عمومی به‌عنوان زنی گناهکار و توبه‌ناپذیر تثبیت کرد. میلانی با اشاره به صفحه‌آرایی این شعر در مجلهٔ «روشنفکر»، گفت که فروغ نام واقعی و عکس خودش را در کنار شعر چاپ کرد؛ کاری که در آن زمان برای یک زن کاملاً نامرسوم بود.

ماجرا زمانی تلخ‌تر شد که سردبیر مجلهٔ روشنفکر، ناصر خدایار (مردی که شعر گناه برای او سروده شده بود)، شروع به انتشار داستان‌های دنباله‌داری از این رابطه با جزئیات و به‌شکلی مبتذل کرد. این جنجال، خشم خانوادهٔ فروغ و همسرش را در پی داشت. این بحران شخصی و خانوادگی منجر به افسردگی شدید فروغ، اقدام به خودکشی و بستری‌شدن در بیمارستان روانی رضایی شد؛ جایی‌که بدون تجویز داروی بیهوشی، به او شوک الکتریکی دادند.

طلاق فروغ در زمانی رخ داد که طبق آمار اولین سرشماری ملی ایران در سال ۱۹۵۶، تنها چهار درصد زنان تهران مطلقه بودند. نتیجهٔ تلخ این جدایی طبق قوانین آن زمان، ازدست‌دادن کاملِ حضانت فرزند بیولوژیکی‌اش، کامیار، بود. فروغ حتی از حق ملاقات ساده با فرزندش محروم شد. دکتر میلانی با لحنی متأثر گفت: ازدست‌دادن این حق مادری، تا پایان عمر، زندگی و شعر او را تسخیر کرد. در ۱۰ سال پایانی عمر فروغ، حتی یک عکس مشترک از او و پسرش وجود ندارد.

فروغ که هنوز ۲۰ سالش نشده بود، برای ۱۴ ماه به اروپا (ایتالیا و آلمان) سفر کرد. این سفر برایش تحول‌آفرین بود، اما به‌گفتهٔ خودش نمی‌توانست دور از ایران زندگی کند. او با اراده‌ای محکم برای کسب استقلال مالی به ایران بازگشت و خیلی زود در استودیو فیلم گلستان مشغول به کار شد؛ جایی‌که رابطهٔ عمیق، هنری و شخصی او با ابراهیم گلستان شکل گرفت.

میلانی دربارهٔ این رابطه که دهه‌هاست سوژهٔ شایعات و افسانه‌سازی‌هاست، گفت: آنچه این جذابیت ماندگار را در افکار عمومی تغذیه کرده، تقاطعِ عدم تقارن‌هاست: صراحت و گشودگی فروغ در زندگی در برابر رازداری و سکوت گلستان، موقعیت فروغ به‌عنوان یک زن مجرد و گلستان به‌عنوان یک مرد متأهل، و در نهایت دگردیسی فروغ پس از مرگ زودهنگامش در ۳۲ سالگی به نمادی فرهنگی، که کاملاً بر گلستان سایه انداخت. زندگی طولانی گلستان نیز با تبعیدی خودخواسته و فقدانِ فضایی مشروع در فرهنگ ما برای به‌رسمیت‌شناختن سوگواریِ او همراه شد.

دکتر میلانی بخش‌هایی از نامهٔ تکان‌دهندهٔ ابراهیم گلستان به صادق چوبک را که در سال ۱۹۶۷ (چند ماه پس از مرگ فروغ) نوشته شده بود، خواند تا عمق ویرانی روحی گلستان را نشان دهد:

«راه می‌روم و فروغ را کنار خود می‌بینم اما می‌دانم که نیست. صدایش را می‌شنوم، اما حرف‌هایش یادگار حرف‌هایش هستند نه حرف‌هایی تازه دربارهٔ مطالبی تازه از تماشای پشت ویترین‌ها تا نوشیدن شراب و شنیدن نمایش‌ها و دیدن فیلم‌ها و خواندن کتاب‌ها و ملاقات آدم‌های تازه، همه و همیشه به حسرت این می‌افتم که ای‌کاش او هم بود. تو معنی دیوانه‌شدن را نمی‌دانی. من دیوانه شده‌ام و نمی‌توانم خودم را به مقیاس‌ها و رابطه‌های اجتماعی و توارثی سرگرم کنم و گول بزنم. من نمی‌توانم و نمی‌خواهم خودم را گول بزنم… هیچ‌چیز آسوده‌ام نخواهد کرد.»

دکتر میلانی با نقد نگاه تقلیل‌گرایانهٔ جامعهٔ ادبی به این رابطه گفت: وقتی ۱۵ نامه از ۱۰۵ نامهٔ منتشرشدهٔ فروغ به گلستان چاپ شد،‌ نامه‌هایی‌که فروغ در آن‌ها دربارهٔ ۶۴ فیلم سینمایی بحث و تحلیل کرده بود و از جریان‌های مهم هنری حرف زده بود، بیشتر مقالات فقط و فقط به این پرداختند که چرا راز عشق فاش شد. چرا کسی به این تعامل روشنفکرانه نپرداخت؟ جالب آنکه به‌گفتهٔ دکتر میلانی، با وجود انتشار ۱۰۵ نامه از فروغ، تا به امروز حتی یک نامه از مردان به فروغ منتشر نشده است؛ موضوعی که خود نیازمند یک سخنرانی مجزاست.

یکی از شاهکارهای فروغ در این دوران، مستند «خانه سیاه است» (۱۹۶۲) دربارهٔ جذام‌خانهٔ باباباغی است. دکتر میلانی تأکید کرد که در دورانی که جذام به‌شدت مسری تلقی می‌شد، فروغ تصمیم گرفت که با بیماران زندگی کند و از آنجا پسری (حسین منصوری) را هم به فرزندی پذیرفت. «فیلم خانه سیاه است» فقط زندگینامهٔ جذام و رنج‌دیدگانش نبود، بلکه اتوبیوگرافیِ شاعری بود که به او لقب «گناهکار» داده بودند. این فیلم یک فرم ترکیبی (Hybrid) بود؛ توأمان مستند و صحنه‌سازی‌شده، شعر بصری و مراقبه‌ای فلسفی.

در اینجا دکتر میلانی گفت که مایل است نکته‌ای شخصی را هم اضافه کند. او گفت که برای نوشتن زندگینامهٔ ادبی فروغ فرخزاد با بیش از ۸۰ نفر مصاحبه کرده است، ازجمله دو نفر از بیماران جذامی، و اعتراف می‌کند که از آن دو نفر چیزهای بیشتری در مورد جوهرهٔ فروغ فرخزاد آموخت تا از بسیاری از افراد دیگر.

فروغ هنرمندِ آستانه‌ها بود. در شعر او، نه‌تنها کلمهٔ «آستانه»، بلکه «پنجره‌ها» (پنجره‌هایی که آستانه‌هایی درون دیوارند)، استعارهٔ حاکم‌اند. دکتر میلانی گفت که در شعر فروغ ۴۹ بار به کلمهٔ پنجره اشاره شده است. او تعریفِ فروغ از شعر در مصاحبه با غلامحسین ساعدی را خواند: «شعر برای من مثل پنجره‌ای است که هر وقت به طرفش می‌روم، خودبه‌خود باز می‌شود. من آنجا می‌نشینم، نگاه می‌کنم، آواز می‌خوانم، فریاد می‌زنم، گریه می‌کنم. با عکس درخت‌ها قاطی می‌شوم و می‌دانم آن طرف پنجره یک فضا هست و یک نفر می‌شنود که ممکن است ۲۰۰ سال بعد باشد یا ۳۰۰ سال قبل وجود داشته، فرقی نمی‌کند، مسئله‌ای است برای ارتباط با هستی، با وجود، به‌معنی وسیعش.»

میلانی پس از ۵۰ سال مطالعه روی آثار فروغ، به این نتیجه رسیده است که ظرفیت بی‌نظیر فروغ، ایستادن بر همین آستانه و نگاه‌کردن به هر دو سو بوده است: فروغ یک تبعیدی در کشور خودش بود. غریبه‌ای در خانه و در میان مردم خودش. همین موقعیتِ «خودی» و در عین حال «غیرخودی» بودن، به او قدرتی داد تا دربارهٔ چیزهایی بنویسد که تا امروز هم مسکوت مانده‌اند.

دکتر میلانی به شعر «دلم برای باغچه می‌سوزد» اشاره کرد و آن را پیش‌گویی بی‌نظیر فروغ از انقلاب ایران و شرایط امروز دانست:

همسایه‌های ما همه در خاک باغچه‌هاشان به‌جای گل / خمپاره و مسلسل می‌کارند / همسایه‌های ما همه بر روی حوض‌های کاشی‌شان سرپوش می‌گذارند / و حوض‌های کاشی بی آنکه خود بخواهند / انبارهای مخفی باروت‌اند… / و بچه‌های کوچهٔ ما کیف‌های مدرسه‌شان را / از بمب‌های کوچک پر کرده‌اند / حیاط خانهٔ ما گیج است.

دکتر میلانی با اشاره به این شعر، پرسید: آیا اگر نخبگان حاکم ما کمی بیشتر به ادبیات اعتماد می‌کردند، مسیر تاریخ ایران متفاوت پیش نمی‌رفت؟ آیا نمی‌شد جلوی خون‌ریزی‌ها را گرفت اگر قدرت سیاسی به هشدارهای زودهنگام شعر با دقت بیشتری گوش می‌داد؟ هشدار فروغ، مانند یک بذر، در خاک باقی ماند و کسی صدایش را نشنید.

دکتر میلانی سپس با نمایش اسلایدهایی مقایسه‌ای از تاریخ ایران، از انقلاب مشروطه گفت. او گفت در عکس‌های به‌جامانده از دوران مشروطه، حتی یک زن هم دیده نمی‌شود، هرچند می‌دانیم زنان در آن حضور داشتند، اما بازنمایی تصویری ندارند. سپس این روند را با جنبش «زن، زندگی، آزادی» مقایسه کرد؛ جنبشی که به‌گفتهٔ او، یک انقلاب ناتمام و انقلابی از سوی زنان و دربارهٔ زنان، با علائم و نمادهای زنانه است که با حمایت بی‌سابقهٔ مردان برای رفع تفکیک جنسیتی همراه شد. 

او سخنرانی‌اش را با مقایسهٔ «نی» در شعر مولانا (بشنو از نی چون حکایت می‌کند / از جدایی‌ها شکایت می‌کند) و «نی‌لبک چوبین» در شعر فروغ به پایان برد؛ زنی که برخلاف تصویر کلاسیکِ زنِ محبوس، خود را در اقیانوس، در آستانهٔ تاریکی و روشنی، در معرض دید همگان قرار داد و در شعرش سرود:

من پری کوچک غمگینی را می‌شناسم / که در اقیانوسی مسکن دارد / و دلش را در یک نی‌لبک چوبین / می‌نوازد آرام، آرام / پری کوچک غمگینی / که شب از یک بوسه می‌میرد / و سحرگاه از یک بوسه به دنیا خواهد آمد

پس از پایان سخنرانی دکتر میلانی حاضران ایشان را تشویق کردند و بخش پرسش‌وپاسخ با همراهی دکتر عابدینی‌فرد و نیز دکتر الکساندار هافمن (Alexandra Hoffmann)، استادیار ادبیات کلاسیک فارسی در دپارتمان آسیاپژوهی دانشگاه بریتیش کلمبیا، آغاز شد.

دکتر عابدینی‌فرد ضمن تحسین شاعرانگی کلام دکتر میلانی، مدیریت بخش پرسش‌وپاسخ را بر عهده گرفت. این بخش، پرده از اسرار بسیاری در مسیر پژوهش‌های ۵۰ سالهٔ دکتر میلانی برداشت.

دکتر عابدینی‌فرد با اشاره به کتاب «قلم به‌جای شمشیر» (Words, Not Swords) اثر دکتر فرزانه میلانی، دربارهٔ اهمیت آزادی حرکت در آثار فروغ و سفرنامهٔ او پرسید.

دکتر میلانی با وام‌گرفتن از مفاهیم مارگارت اتوود («آزادیِ انجامِ کار» در برابر «آزادی از چیزی») گفت: مبنای تفکیک جنسیتی، سلب حق تحرک از زنان است. فروغ در جوانی دریافت که بین سلب حق حرکت و خفه‌کردن صدای زنان در عرصهٔ عمومی ارتباطی مستقیم وجود دارد. وقتی او می‌خواست به اروپا برود، فقط برای «تفریح» نبود، برایش یک «ضرورت» بود. هنوز هم زنان در ایران بدون اجازهٔ سرپرست مرد حق سفر ندارند. او مثال‌های فرهنگی تأمل‌برانگیزی آورد: در چین باستان پاهای زنان را می‌شکستند و می‌بستند تا کوچک بماند (همان ریشهٔ داستان سیندرلا). زنی با پاهای ناقص نمی‌تواند بدود یا آزادی حرکت داشته باشد. یا در فرهنگ غرب، جادوگران را سوار بر جارو نشان می‌دهند؛ یعنی نمادهای خانه‌داری تبدیل به وسیله‌ای برای تحرک آن‌ها شده است. در فارسی، کلمهٔ «هرجایی» برای تحقیر زنان به کار می‌رود، در حالی‌که در قرآن، خداوند نیز «هر جایی و همه‌جا» حاضر است!

یکی از جذاب‌ترین بخش‌ها، زمانی بود که دکتر الکساندار هافمن پرسید: چگونه توانستید ابراهیم گلستان را که به سکوت و انزوا معروف بود، راضی به مصاحبه کنید؟ راز شما چه بود؟

دکتر میلانی با لبخندی رازش را فاش کرد: من رسالهٔ دکتری‌ام را در سال ۱۹۷۹ تمام کردم. استادم، دکتر امین بنانی که مانند یک پدر معنوی برایم بود، روزی تماس گرفت و گفت ابراهیم گلستان (که دوستان نزدیکش او را «شاهی» صدا می‌کردند) اینجاست، می‌خواهی بیایی؟ دکتر بنانی آشپز فوق‌العاده‌ای بود و من هم دست‌پخت بدی نداشتم. از شدت هیجان تا صبح نخوابیدم. وقتی رفتم، آن‌ها مشغول صحبت دربارهٔ اپرا بودند. من هم چون عاشق اپرا بودم، ساکت نشستم و گوش دادم. وقتی بحث اپرا تمام شد، از آقای گلستان دربارهٔ فروغ پرسیدم. او با صدای گیرایش رو به من گفت: خانم، شنیده‌ام شما آشپز خوبی هستید. منِ جوان و ساده‌دل فکر کردم دارد از من تعریف می‌کند! پرسیدم از کجا شنیده‌اید؟ گفت معلمت گفته. بعد ادامه داد: شما انگلیسی‌تان خوب است… هیچ کتاب آشپزی خوبی به‌زبان انگلیسی دربارهٔ غذای بی‌نظیر ایرانی وجود ندارد. چرا یک کتاب آشپزی نمی‌نویسید؟!

خنده سالن را فرا گرفت. دکتر میلانی ضمن تأکید بر اینکه نوشتن کتاب آشپزی خیلی هم عالی‌ست، گفت ولی گلستان در واقع با این حرف می‌خواست او را تحقیر کند و بگوید به‌جای نوشتن بیوگرافی ادبی، برو کتاب آشپزی‌ات را بنویس!

بیست سال طول کشید تا گلستان دوباره به او پیام داد: او نوشت کارَت را انجام بده، من نامه‌ها را در اختیارت می‌گذارم. با اصرار برادرم راهی عمارت محل سکونت گلستان در ساسکس انگلستان شدم. مصاحبه‌های اول فوق‌العاده خام و احساسی بود. گلستان بعد از ۴۰ سال دربارهٔ اقدام به خودکشی فروغ حرف زد. هر دو گریه کردیم. وقتی می‌خواستم به ایران بروم، دوستم گفت نوارها را با خودت نبر، برایت پست می‌کنم؛ ولی نوارها در این میان گم شد!…

فقدان نوارها، دکتر میلانی را مجبور کرد دوباره به سراغ گلستان برود. گلستان در نهایت پذیرفت مصاحبه‌ها را تکرار کند: شبی بعد از شام، گلستان به‌سمت گاوصندوقش رفت… اگر فیلمبردار بودم از آن صحنه‌ها می‌توانستم فیلمی بسازم. بسیار هیجان‌زده بودم. نامه‌ها را آورد. گفتم من این‌ها را بدون یک کلمه سانسور چاپ خواهم کرد. گفت: این‌ها مال توست؛ هر کاری می‌خواهی با آن‌ها بکن!

یکی از حاضران از تجربهٔ دکتر میلانی در جذام‌خانهٔ باباباغی پرسید. او می‌خواست بداند چرا ایشان معتقد است که دو بیمار آن جذام‌خانه که با آن‌ها گفت‌وگو کرده‌ است، شناخت ناب‌تری از فروغ را به او داده‌اند تا ده‌ها فرد دیگری که شاید از نزدیکان و دوستان فروغ بوده‌اند. دکتر میلانی پاسخ داد که برخلاف روشنفکران که فروغ را صرفاً به‌عنوان یک هنرمند نقد می‌کردند، بیماران باباباغی جوهر انسانی فروغ را به او شناساندند: وقتی فروغ بار دوم با پنج مرد از استودیو گلستان به باباباغی رفت، هیچ‌کدام از آن مردان نمی‌خواستند بمانند؛ همه از جذام وحشت داشتند. اما فروغ آنجا زندگی کرد. زنی به‌نام فاطمه به من گفت وقتی فروغ آنجا بود، روزی قرار بود عروسی‌ای برگزار شود. فروغ اجازه گرفت و دوربینش را آورد. عروسی فضای غمگینی داشت با یکی دو نوازنده. ناگهان فروغ بلند شد و شروع به رقصیدن کرد! و النگوهایش را که به‌احتمال زیاد طلا بودند، درآورد و به عروس داد. جوّ عروسی کاملاً عوض شد. او کودکانشان را می‌بوسید و با آن‌ها هم‌سفره می‌شد. موفقیت فیلم «خانه سیاه است» دقیقاً به‌خاطر همین رفتارِ انسانیِ فروغ بود که باعث شد بیماران با او همکاری کنند، درحالی‌که در مستندات دیگری که از جذام‌خانه‌ها موجود است، معمولاً بیماران همکاری نمی‌کنند.

سؤال بعدی دربارهٔ وضعیت روانی فروغ، خودکشی‌ها و مرگ او بود. دکتر میلانی پرده از تحقیقات ۵۰ ساله‌اش برداشت: گرفتن اطلاعات خصوصی در ایران بسیار سخت است. اما بر اساس مصاحبه با ۸۰ نفر، نتیجه‌گیری شخصی من این است که فروغ در کودکی مورد سوءاستفاده (Abuse) قرار گرفته بود. در ۵۷ نامهٔ سانسورنشدهٔ فروغ به پرویز شاپور، اشارات روشنی به علائم افسردگی و همچنین سوءاستفاده جنسی وجود دارد؛ هرچند نامی از فرد خاطی نمی‌برد. این نامه‌ها نشان‌دهندهٔ زنی‌ست که در حال پس‌گرفتن کنترل زندگی‌اش است.

دربارهٔ مرگ فروغ، دکتر میلانی شایعهٔ خودکشی‌بودن تصادف را قاطعانه رد کرد: من با یکی از کودکانی که در آن مینی‌بوس بود، مصاحبه کردم. فروغ عاشق سرعت بود. مینی‌بوسی حامل دانش‌آموزان به‌سمت جیپِ او می‌آمد. او برای نجات جان بچه‌ها، فرمان را چرخاند و به کنار جاده برخورد کرد. گلستان او را به بیمارستان برد. بیمارستان اول او را نپذیرفت چون کارمند دولت نبود، و در بیمارستان دوم پیش از آنکه بتوانند عملش کنند، جان باخت. او حداقل پنج بار در زندگی‌اش اقدام به خودکشی کرده بود که نجات یافت، اما تصادفِ آخر، به‌هیچ‌وجه خودکشی نبود.

یکی دیگر از حاضران سؤال تأمل‌برانگیزی پرسید: آیا شما رابطهٔ فروغ و آقای گلستان را به‌نوعی نشئت‌گرفته از همین احساس دوران کودکی و نوجوانی‌اش می‌بینید؟ به‌بیان دیگر، آیا فروغ داشت ادامهٔ آن سوءاستفادهٔ جنسی در دوران کودکی را در کنار عشقش با گلستان تجربه می‌کرد؟

دکتر میلانی پیش از پاسخ به این سؤال بازگشتی کرد به داستانی که در اولین دیدار با گلستان داشت؛ گفت گلستان شخصیتی پیچیده داشت و شاید طرح سؤال دربارهٔ جزئیات عاطفی از او در اولین دیدار اشتباه بوده است. واقعیت آنکه من با آن سؤال، خود ایشان را به‌عنوان هنرمندی بزرگ نادیده گرفته بودم و در عوض از فروغ و رابطه‌شان پرسیده بودم. بعدها یاد گرفتم و برایم جا افتاد که گلستان حق داشت که آن‌طور پاسخ من را بدهد، او در واقع می‌خواست بگوید این‌ها مسائلی خصوصی‌ست و به‌ویژه در اولین برخورد درست نیست در این‌باره سؤال شود. سپس او در پاسخ به پرسش‌کننده گفت: شعرها و نامه‌های فروغ نشان می‌دهد که این رابطه برای هر دوی آن‌ها بسیار پرحرارت، از نظر احساسی و جنسی متلاطم، و از نظر فکری پرورش‌دهنده بود. در شعر «فتح باغ»، فروغ داستان آفرینش را بازنویسی می‌کند؛ اگر آدم و حوا به‌خاطر عشق از بهشت رانده شدند، در شعر فروغ، آن‌ها پس از عاشق‌شدن تازه وارد بهشت می‌شوند. نکتهٔ دیگر آنکه طبق گفتهٔ پوران فرخزاد، فروغ همواره به مردان مسن‌تر از خودش کشش داشت، شاید برای اینکه پدر ما محبتی را که باید به ما نشان نداد و فروغ آن را در مردان مسن‌تر از خودش جست‌وجو می‌کرد.

اما دکتر میلانی برای نشان‌دادن پیچیدگی روابط انسانی، داستان تکان‌دهنده‌ای از مصاحبه‌هایش تعریف کرد؛ داستان همسر دیگرِ سرهنگ فرخزاد: خانم فرخزاد (مادر فروغ) متوجه سردی همسرش شده بود. او در آن زمان تازه هفتمین فرزندش را به دنیا آورده بود. این زن داستان غم‌انگیزی داشت؛ او در طول حیاتش شاهد مرگ چهار فرزند از هفت فرزندش بود… روزی جناب فرخزاد به همسرش می‌گوید قرار است مهمان بسیار مهمی داشته باشند، و از او خواست تا خانه را تمیز و مرتب کند و شیرینی و میوه تهیه کند. بعدتر آقای فرخزاد اعلام کرد که این میهمانان در واقع خواستگاری‌ست برای پوری (خواهر بزرگ‌تر فروغ). مراسم عالی پیش رفت و قرار شد هفتهٔ بعد انگشتر نامزدی بیاورند. در این میان روزی زنی درِ خانهٔ توران خانم را می‌زند و به او می‌گوید: کجایی؟ چرا نمی‌فهمی چه خبر است؟ آن داماد، برادرِ هَووی توست! همان خواهری که برای خواستگاری اینجا آمد، هووی توست و حالا پدر می‌خواهد دخترت را به عقد برادر او درآورد! و این‌گونه بود که خانم فرخزاد به وجود همسر دیگر یعنی بهین‌دخت دارایی پی می‌برد.

دکتر میلانی با هیجان ادامه داد: من بهین‌دخت دارایی را در رشت پیدا کردم. درِ خانه‌اش را زدم. تا گفتم فرزانه میلانی هستم و چندین سال است که زندگی‌نامهٔ فروغ را می‌نویسم، خواست در را محکم ببندد، دستم را گذاشتم لای در! گفتم من از تهران تا اینجا آمده‌ام، رسم مهمان‌نوازی ایرانی‌ات کجاست؟ نمی‌خواهی یک فنجان چای به من بدهی؟ (با خنده می‌گوید: مظلوم‌بازی درآوردم!) در نهایت مرا به داخل برد. او دکترای ادبیات داشت، و داستان زندگی‌اش بسیار تلخ بود؛ پدر و برادرش فعالیت سیاسی داشتند و قرار بود به‌خاطر خیانت به نظام اعدام شوند. سرهنگ فرخزاد به او گفته بود با من ازدواج کن تا آن‌ها را آزاد کنم. او هم ازدواج کرد و آن‌ها آزاد شدند. از او پرسیدم آیا تو هم دوستش داشتی؟ گفت: از او متنفر بودم! پرسیدم پدر و برادرت چه حسی داشتند؟ گفت: هرگز به آن‌ها نگفتم، چون احساس بدبختی می‌کردند.

دکتر میلانی در پایان با اشاره به این داستان، گفت: ببینید، اگر من از نوشتن این کتاب و از آموزش‌های فروغ یک چیز یاد گرفته باشم، این است که باید به پدیده‌ها «نگاهی آستانه‌ای» (Threshold View) داشت. باید تلاش کرد هر دو سوی ماجرا را دید و از قضاوت‌های مطلق پرهیز کرد.

دکتر مصطفی عابدینی‌فرد در پایان برنامه، ضمن تشکر از حضور پرشور مخاطبان و پاسخ‌های بی‌دریغ دکتر میلانی، گفت: امیدوارم همه موافق باشند که ما در پژوهش‌های شما، ارجاعات مکرری به شهرزاد و هزار و یک شب می‌بینیم. شما بدون شک «شهرزادِ مطالعات ادبی ایران» هستید.

*کتاب «زندگینامهٔ ادبی فروغ فرخزاد» قرار است به‌زودی از سوی انتشارات نورتون (WW Norton & Company) به‌زبان انگلیسی منتشر شود. عنوان موقت این کتاب «تولدی دیگر: زندگی و میراث فروغ فرخزاد» است. این کتاب توسط مریم رحمانی ترجمه شده است.

نوشته فروغ فرخزاد و هنر زیستن بر آستانه؛ گزارشی از شب سخنرانی دکتر فرزانه میلانی در دانشگاه بریتیش کلمبیا (UBC) اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.

روز جمعه، ۵ آوریل ۲۰۲۴، دکتر دومنیکو اینجِنیتو، دانشیار ایران‌شناسی و ادبیات کلاسیک فارسی در دانشگاه کالیفرنیا در لس آنجلس، مهمان دانشگاه یوبی‌سی بود و سخنرانی‌ای با موضوع گفتمان فمینیستی در آثار جها‌ن‌ملک خاتون (۷۲۴ ه.ق. تا احتمالاً ۷۸۴ تا ۷۹۵ ه.ق.)، شاعر ایرانی قرن هشتم هجری، و فروغ فرخزاد (۱۳۱۳ تا ۱۳۴۵ ه.ش.)، شاعر معاصر ایرانی، ایراد کرد. این دعوت از سوی دپارتمان آسیاپژوهی و به‌سرپرستی دکتر مصطفی عابدینی‌فرد، استادیار ادبیات مدرن فارسی، و دکتر الکساندرا هافمن، استادیار ادبیات کلاسیک فارسی در دانشگاه یوبی‌سی، صورت گرفت و در قالب «سلسله‌سخنرانی‌های علیرضا احمدیان در ایران‌شناسی و مطالعات جوامع فارسی‌زبان» در ساختمان یو‌بی‌سی رابسون اسکوئر (UBC Robson Square) در مرکز شهر ونکوور برگزار شد.

سلسله‌سخنرانی‌های علیرضا احمدیان از سال ۲۰۱۹ در دانشگاه یوبی‌سی برگزار می‌شوند. پیش از آن، این سخنرانی‌ها تحت عنوان «سلسله‌سخنرانی‌های ایران‌شناسی در دانشگاه یوبی‌سی» انجام می‌شد. در سال ۲۰۱۹، این سخنرانی‌ها به‌منظور گرامیداشت یاد و تلاش‌های ارزندهٔ زنده‌یاد علیرضا احمدیان ‎(۲۰۱۹-۱۹۸۱)‎، که ازجمله پایه‌گذاران آموزش زبان فارسی در دانشگاه یوبی‌سی بود، به نام جدید تغییر عنوان داد. پس از شیوع کووید-۱۹، این سخنرانی‌ها مدتی به‌صورت آنلاین برگزار می‌شدند، اما از سال ۲۰۲۳ به‌بعد، هم به‌صورت آنلاین و هم حضوری انجام می‌شوند. هدف اصلی از راه‌اندازی این سخنرانی‌ها، ایجاد فضایی برای افزایش ارتباط میان دانشگاه یوبی‌سی با ایرانیان، دیگر فارسی‌زبانان و علاقه‌مندان به مطالعات ایران‌شناسی و جوامع فارسی‌زبان در ونکوور از یک‌سو و از دیگرسو جلب حمایت‌های مالی لازم به‌منظور رشد و توسعهٔ هرچه بیشترِ گرایش زبان و ادبیات فارسی در دپارتمان آسیاپژوهی در یوبی‌سی بوده است.

در کنار سخنرانی‌های معمول در این مجموعه، یک یا دو رویداد بزرگ‌ سالانه نیز برگزار می‌شود. سخنرانی دکتر اینجنیتو از جملهٔ این رویدادهای سالیانه است که همواره به‌صورت حضوری و در شهر ونکوور برگزار شده است و خوشبختانه امسال نیز، همچون سال‌های گذشته، با استقبال خوبی از سوی مخاطبان، به‌ویژه ساکنان ایرانی‌تبار ونکوور مواجه شد.

پیش از سخنرانی، دکتر عابدینی‌فرد ضمن خوشامدگویی به حضار، خبر پیوستن دکتر الکساندرا هافمن، استادیار ادبیات کلاسیک فارسی، به دپارتمان آسیاپژوهی را به اطلاع عموم رساند و از این اتفاق به‌عنوان موفقیتی در مسیر دستیابی به اهداف دپارتمان یاد کرد و آن را به جامعهٔ ایرانی و فارسی‌زبان ونکوور تبریک گفت. سِمَتی که دکتر هافمن در آن مشغول به تدریس است، با حمایت مالی مشترکِ دانشگاه یوبی‌سی و برخی از اعضای جامعهٔ ایرانی-کانادایی در ونکوور فراهم شده است. در همین راستا، پس از سخنان دکتر عابدینی‌فرد، دکتر کلر کراوستن، رئیس دانشکدهٔ هنرهای دانشگاه بریتیش کلمبیا، دربارهٔ پیشینه، توسعه و اهداف آیندهٔ گرایش زبان و ادبیات فارسی در دپارتمان آسیاپژوهی دانشگاه بریتیش کلمبیا صحبت کرد. خانم کراوستن در سخنان خود به رشد و موفقیت روزافزون این گرایش در این دانشگاه اشاره کرد و آن را یکی از قوی‌ترین و نویدبخش‌ترین برنامه‌های درسیِ زبان فارسی و ایران‌پژوهی نه‌تنها در آمریکای شمالی بلکه حتی در سطح جهانی دانست. او از شکیبایی و حمایت جامعهٔ ایرانی-کانادایی و فارسی‌زبانِ ونکوور در طول فرآیندِ طولانی‌مدتی که منجر به راه‌اندازیِ این گرایش شده، قدردانی و تأکید کرد که گرچه پیشرفت‌های صورت‌گرفته ممکن است در نظر نخست کمی کُند به نظر برسد، اما با توجه به پیچیدگی‌ها و موانع موجود در این حوزهٔ خاص، و البته با مقیاسِ زمان‌بندی‌های دانشگاهی، در حقیقت با سرعت چشمگیری همراه بوده است.

دکتر کراوستن بر اهمیت وجودِ گرایش زبان و ادبیات فارسی در یوبی‌سی تأکید کرد و آن را فرصتی ارزشمند برای دانشجویان، به‌ویژه گویشوران فارسی نسل دوم در کانادا، دانست تا بتوانند زبان و ادب و فرهنگ فارسی و ایرانی را در سطوح مقدماتی تا پیشرفته مطالعه کنند. وی همچنین با توجه به اهمیت و پیچیدگی‌های روزافزون مسائل مربوط به خاورمیانه، توجه به این رشته دانشگاهی را در دنیای امروز امری بسیار حیاتی دانست و با افتخار اعلام کرد که این گرایش در یوبی‌سی اکنون طیف گسترده‌ای از دروس مرتبط با فرهنگ و ادبیات ایرانی و فارسی را، از دوران ادب و فرهنگ کلاسیک تا روزگار معاصر، پوشش می‌دهد.

خانم کراوستن با اشاره به حضور اعضای جدید هیئت علمی، ازجمله دکتر الکساندرا هافمن که در ادبیات و فرهنگ کلاسیک فارسی تخصص دارد، رشد پیوستهٔ بدنهٔ هیئت علمی این گرایش در یوبی‌سی را تحسین کرد و تعهد داد که به حمایت از برنامه‌های آینده در این حوزه ادامه دهد. دیگر اعضای هیئت علمی این گرایش در یوبی‌سی دکتر حسام دهقانی، استادیار آموزش زبان فارسی، و دکتر نوینا نقوی، استادیار فرهنگ‌های اسلامی و متأثر از زبان فارسی در جنوب آسیا، هستند. ازجمله اهداف مهم آینده، که دکتر کراوستن به آن اشاره کرد، تقویت ظرفیت کتابخانهٔ یوبی‌سی برای پشتیبانی از آموزش زبان فارسی و مطالعات ایران‌شناسانه بود، به‌ویژه نیاز به جذب کارکنانی که دست‌کم با زبان فارسی آشنا بوده و در مدیریت و حفظ آثار ارزشمند تخصص داشته باشند. او جامعهٔ ایرانی-کانادایی و فارسی‌زبان ونکوور را تشویق کرد که به اهدای مجموعه‌کتاب‌ها و منابع مرتبط خود به کتابخانهٔ یوبی‌سی اهتمام ورزند و این کار را گامی مهم در پیشبرد تحقیقات دانشجویان و استادان دانست.

پس از صحبت‌های دکتر کراوستن، دکتر هافمن سخنران جلسه، یعنی دکتر اینجنیتو، را معرفی کرد و به تحقیقات گسترده و نقش مهم وی در پیشبرد مطالعات مرتبط با ادبیات فارسی اشاره نمود. سخنرانی دکتر اینجنیتو بر دو شاعر زن برجسته متمرکز بود: جها‌ن‌ملک خاتون، شاعر شیرازی قرن هشتم هجری، و فروغ فرخزاد، شاعر مدرنیست ایرانی. او در این سخنرانی به بررسی چالش‌هایی پرداخت که هر یک از این دو شاعر زن در دوره و زمانهٔ خود و در تلاش برای بیان و ابراز صدای خود در چارچوب محدودکنندهٔ ادبیات مردسالار – به‌ویژه در رابطه با بیان مضامین عاشقانه و جنسی در شعر – با آن‌ها روبه‌رو بوده‌اند.

جها‌ن‌ملک خاتون یکی از برجسته‌ترین شعرای کلاسیک فارسی است که بیش از ۱۴۰۰ غزل با موضوعات عاشقانه و عرفانی از او به‌جا مانده است. دکتر اینجنیتو به قیدوبندهای فرهنگی و اجتماعی‌ای که جها‌ن‌ملک خاتون با آن‌ها مواجه بود، ازجمله سنگ‌اندازی‌های شعرای مرد معاصر او، مانند عبید زاکانی، که گاه با حملات زننده و زن‌ستیزانه نیز همراه بود، اشاره کرد و خاطرنشان ساخت که علی‌رغم همهٔ این چالش‌ها، خاتون همچنان به سرایش شعر پایبند ماند و در اشعارش مکرراً به تلفیق مضامین عشقی و عرفانی پرداخت.

اینجنیتو با تحلیل بخش‌هایی از مقدمهٔ دیوان جها‌ن‌ملک خاتون، که به‌احتمال فراوان به‌قلم خود شاعر نوشته شده است، بر اهمیت ویژهٔ این مقدمه تأکید کرد. او اشاره کرد که این متن کوتاه و منحصربه‌فرد در ادبیات کلاسیک فارسی، در عین پایبندی به برخی از عُرف‌های نگارشیِ رایج در این گونهٔ ادبی، به‌شکلی بی‌سابقه از این سنت‌ها فاصله می‌گیرد، چرا که هم حاوی دفاعیهٔ جانانهٔ جها‌ن‌ملک خاتون از حق خود به‌عنوان یک زن برای سرودن شعر است و هم بخش‌هایی از افکار و دغدغه‌های شخصی او را منعکس می‌کند.

اینجنیتو در قسمت دوم سخنرانی‌اش به فروغ فرخزاد، شاعر نوگرای ایرانی، پرداخت و در بخش‌های مختلف سخنرانی، چالش‌های او به‌عنوان یک زن شاعر در ایران مدرن را با موانعی که جها‌ن‌ملک خاتون با آن‌ها روبه‌رو بود، مقایسه کرد و به شباهت‌های مهمی میان این دو شاعر برجسته اشاره نمود. در ادبیات مدرن، فروغ فرخزاد به‌ویژه به‌دلیل رویکرد جسورانه‌اش در شعر نوِ فارسی، به‌خصوص در بیان صریح تمایلات جنسی و بی‌پروانویسی، شهرت دارد. اشعار فرخزاد، به‌ویژه به‌دلیل تمرکز بر مضامین عشق، جنسیت و هویت زنانه، تحولی عمیق در بیان صریح موضوعاتی ایجاد کرد که تا پیش از او در ادبیات فارسی تابو تلقی می‌شدند. آثار فرخزاد به‌طور قابل‌توجهی از سنت‌های معمول در شعر کلاسیک فارسی فاصله گرفت و به سبکی شخصی و اعترافی تبدیل شد که تلاش داشت واقعیت‌های زندگی مدرن ایرانی را منعکس کند. اینجنیتو در تأیید این ادعا، به بررسی مختصر شعر «گناه» فرخزاد پرداخت و این اثر جنجالی و محوری را نمونه‌ای از شجاعت او در پرداختن به تمایلات جنسی زنانه در شعرش و همچنین به‌جان‌خریدن پیامدهای اجتماعی این بیان جسورانه دانست.

بعد از سخنرانی، گفت‌و‌گویی کوتاه میان دکتر اینجنیتو، دکتر هافمن و دکتر عابدینی‌فرد صورت گرفت و پس از آن به پرسش‌های حضار پاسخ داده شد. این رویداد با اعلام خبر پیوستن دکتر نوینا نقوی به تیم برگزارکنندهٔ سخنرانی‌های علیرضا احمدیان، به پایان رسید.

نسخهٔ ضبط‌شدهٔ این سخنرانی را می‌توانید از طریق صفحهٔ یوتیوب دپارتمان آسیاپژوهی در یوبی‌سی ببینید و بشنوید:

مجموعه‌سخنرانی‌های علیرضا احمدیان امسال نیز با برگزاری چندین رویداد آنلاین و حضوری ادامه خواهد یافت. برخلاف سال گذشته، امسال دو سخنرانی اصلی برگزار می‌شود. در تاریخ ۱۹ اکتبر ۲۰۲۴، دکتر عباس توفیق، سردبیر مجلهٔ طنز توفیق، سخنرانی‌ای با عنوان «ایرانیان نیم قرن به چه خندیدند؟» ارائه خواهد کرد. همچنین در تاریخ ۱۲ آوریل ۲۰۲۵، دکتر عبّاس امانت، استاد بازنشستهٔ تاریخ از دانشگاه ییل در ایالات متحده، با موضوع «تقویم شمسی و هویّت ایرانی» سخنرانی خواهند داشت. هر دوی این سخنرانی ها قرار است در ساختمان یو‌بی‌سی رابسون اسکوئر در مرکز شهر ونکوور برگزار شوند. جزئیات بیشتر و تغییرات احتمالی در برنامه‌ها از طریق صفحهٔ اینترنتی این مجموعه‌سخنرانی‌ها در وبسایت دانشگاه UBC و همچنین صفحات فیسبوک و اینستاگرام علیرضا احمدیان به اطلاع عموم خواهد رسید. علاقه‌مندان به شرکت در این سخنرانی‌ها که مایل به دریافت خبرنامهٔ این مجموعه هستند، می‌توانند از طریق لینک زیر ایمیل خود را به فهرست پستی اضافه کنند:

https://asia.ubc.ca/lecture-series/alireza-ahmadian-lectures/

نوشته رویداد ویژهٔ امسال و دو رویداد آتی در «مجموعه‌سخنرانی‌های علیرضا احمدیان در UBC»  اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.

دو سال پیش، نمایشگاه شعری به‌زبان انگلیسی برگزار شد و من احساس کردم جای شعر و ادبیات فارسی در چنین نمایشگاهی خالی است. با تعدادی از هنرمندان که در ذهن داشتم مشورت کردم. من علاقه‌مند به نوشتن بودم و در نظر داشتم رویداد ادبی کوچکی اتفاق بیفتد. در نهایت تیمی متشکل از پنج نفر تشکیل شد؛ هنرمندانی که اتفاقاً هنرشان بی‌ارتباط با ادبیات به‌نظر می‌رسید. فکر کردیم شاید یک اتفاق تازه باشد. دست‌کاریِ آن چیزی که از ادبیات و هنر قبلاً دیده شده است. از طرفی همگی نوپا بودیم و برداشتن قدم اول کمی ترسناک به‌نظر می‌رسید. در روزی از همان روزها، مصاحبه‌ای از فروغ شنیدیم که باور داشت هنر باید به‌زبان روز بیان شود و متناسب با زمانه تغییر کند. آنجا بود که فهمیدیم فروغ فرخزاد همان فردی‌ست که دنبالش هستیم. از آن گذشته فروغ، هم در هنر و هم ادبیات فعالیت داشت. به‌این ترتیب رویداد ادبی‌-هنری «ف» شکل گرفت. تلاش ما تصویرسازی از اشعار فروغ و به‌نوعی بازسازی کلبهٔ کوچک او بود. مدتی زمان برد تا از اشعار فروغ تصویری بسازیم. از طرف من دو متن متولد شد، از طرف سارا صدر تصویری پیرایش شد، از طرف بهار کیان‌پور و فردیز رویدادی دوخته شد و از طرف فرنیا اتفاقی شانه شد. دورهمی کوچکی، در کنار اهالی محترم هنر‌ و‌ ادب برگزار شد. البته نوازندگی تار، خطاطی و شعرخوانی هم در طول نمایشگاه در جریان بود. کارگاه داستان‌نویسی استاد محمدعلی از دورهمی کوچک و نوپای ما با مهر‌ و‌ محبت حمایت کرد. به‌ویژه یادگار استاد، خانم شقایق محمدعلی. با اجازهٔ ایشان یادبود کوچکی هم از استاد گران‌قدرمان که باعث علاقهٔ من به ادبیات شدند، در نمایشگاه قرار گرفت. 

در آخر حضار چند دقیقه‌ای با مهر به حرف‌های دل من که از زبان فارسی گفتم، گوش کردند. گفتم این رویداد از هنرهایی استفاده کرده که در روزمره استفاده می‌شود و با ادبیات تلفیق شده تا در روزمرگی‌ها به‌خاطر داشته باشیم، فارسی در حال ازبین‌رفتن است. شاید نسل بعد نوشتن فارسی نداند. نسل بعدش چند کلمه‌ای فارسی بلد باشد و نسل بعدترش نه خودش را ایرانی معرفی کند و نه فارسی بلد باشد. پس لطفاً در روزمرگی‌ها به یاد فارسی هم باشیم. زبان مادری که این روزها حالش خوب نیست. 

کاری از:

رز راد، سارا صدر، بهار کیا‌ن‌پور، Feredizz، فرنیا (vivaaastudio)

نوازندهٔ تار: امیرنوید کریمیان

خطاط و طراح لوگو: مصطفی پورمهدی

گروه عکاسی: Extensoofficial

گروه فیلمبرداری: Chameleon Studio 

پذیرایی: Dream Cake True

با حمایت مالی: سرکار خانم مانا نوری و مجموعهٔ Beaubelle

نوشته نگاهی به رویداد ادبی-هنری «ف» اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.

ابراهیم گلستان، داستان‌نویس، مترجم، فیلم‌نامه‌نویس، فیلمساز نامی ایرانی، سه‌شنبه ۲۲ اوت ۲۰۲۳ برابر با ۳۱ مرداد ۱۴۰۲ و تنها چند ماه مانده به یکصد و یکمین زادروزش در خانهٔ شخصی‌اش در بریتانیا درگذشت.

سید ابراهیم تقوی شیرازی مشهور به ابراهیم گلستان، ۲۶ مهر ماه ۱۳۰۱ در شیراز زاده شد. او نوهٔ آیت‌الله سیدمحمد شریف تقوی شیرازی و نخستین فرزند سید محمدتقی گلستان، روزنامه‌نگارِ شیرازیِ صاحبِ روزنامهٔ گلستان، است که نمایندگی فارس را در مجلس مؤسسان ۱۳۰۴ که سلطنت را از قاجار به پهلوی منتقل کرد، بر عهده داشت. پدربزرگ و عموی گلستان مجتهد بودند. او تحصیلات متوسطه را در دبیرستان شاهپور شیراز به پایان رساند.

او در سال ۱۳۲۰ برای تحصیل حقوق به تهران رفت. آنجا در ۲۰ سالگی با دختر عمویش فخری گلستان (تقوی شیرازی) ازدواج کرد. سپس وارد دانشکدهٔ حقوق دانشگاه تهران شد. در دورهٔ دانشجویی به عضویت حزب توده درآمد و تحصیل را نیمه‌کاره رها کرد. او از سال ۱۳۲۳ به‌عنوان عکاس روزنامه‌های «رهبر» و «مردم» وابسته به حزب به کار مشغول شد. او یک سال به‌عنوان مسئول حزب توده در مازندران شرقی در شاهیِ مازندران زندگی کرد و بین کارگران به فعالیت حزبی پرداخت. گلستان در سال ۱۳۲۶ از این حزب جدا شد. جدایی او نه به‌خاطر اختلاف نظری و فکری بلکه به‌دلیل باور او به‌روابط ناسالم و باندبازی‌ها و جاه‌طلبی‌های افراد حزب بود. 

گلستان پس از جدایی از حزب توده برای کار در ادارهٔ انتشارات شرکت نفت ایران و انگلستان به آبادان نقل مکان کرد. وقتی دیلن تامس، شاعر ولزی، در سال ۱۹۵۱ برای نوشتن مطالب تبلیغاتی برای شرکت نفت به آبادان رفت، گلستان به‌عنوان مترجم او کار کرد. گلستان در این اداره مدتی رمان‌های معروف جهان را برای نشریهٔ روزانهٔ اخبار هفته ترجمه می‌کرد. او مدتی نیز دبیر این نشریه با تیراژ ۲۵ هزار نسخه بود. او همچنین در مجلهٔ انگلیسی دیلی نیوز نیز کار می‌کرد. گلستان تا سال ۱۳۳۳ در این اداره کار کرد تا اینکه با ایجاد دفتر کنسرسیوم بین‌المللی نفت ایران، او بخشی از امور تبلیغاتی این دفتر و روابط عمومی آن را عهده‌دار شد که منجر به تولید فیلم عکس و کتابچه‌های تبلیغاتی شد.

وی پس از سال ۱۳۳۶، استودیوی سینمایی خود را با نام «استودیو گلستان» تأسیس کرد و تعدادی فیلم مستند برای یکی از سازمان‌های شرکت نفت ساخت. «یک آتش» و «موج و مرجان و خارا» از این جمله‌اند. به‌دلیل این همکاری‌ها، عده‌ای از روشنفکران آن دوره ازجمله جلال آل احمد او را مورد تقبیح و شماتت قرار دادند.

او در سال ۱۳۴۰ برای فیلم «یک آتش» موفق به دریافت جایزهٔ جشنوارهٔ فیلم کوتاه ونیز شد. این اولین بار بود که یک کارگردان ایرانی جایزهٔ بین‌المللی دریافت می‌کرد.

«خشت و آینه» و «اسرار گنج درهٔ جنی» ازجمله فیلم‌های داستانی مشهور او بود.

به‌جز فعالیت‌های هنری و ادبی، زندگی شخصی او هم در کانون توجه رسانه‌ها و مردم بود. دلیل اصلی آن ارتباط عاشقانهٔ او با فروغ فرخزاد، شاعر فقید شعر نو فارسی، بود. ارتباطی که با وجود درگذشت زودهنگام فروغ فرخزاد در ۳۲ سالگی، تا پایان عمر گلستان او را رها نکرد و هرگاه خبرنگار رسانه‌ای فرصتی برای گفت‌وگو با او می‌یافت، از او دربارهٔ این ارتباط می‌پرسید.

ابراهیم گلستان در بین روشنفکران هم طرفدارانی پرشور و هم منتقدانی سرسخت داشت. آثار مکتوب وی دارای سبکی خاص است و بسیاری سبک نویسندگی او را تأثیرپذیرفته از داستان‌های کوتاه ارنست همینگوی می‌دانند، گرچه او تأثیرپذیری از هیچ نویسنده‌ای را نپذیرفت. همچنین وی از زمرهٔ نخستین نویسندگان معاصر ایرانی است که برای زبان داستانی و استفاده از نثر آهنگین در قالب‌های داستانی نوین، اهمیت قائل شد و به آن پرداخت. از این جهت نقش او در سیر پیشرفت داستان معاصر فارسی قابل‌توجه‌ است. از دیگر ویژگی‌های داستان‌نویسی گلستان، خلق مجموعه‌داستان‌های به‌هم‌مرتبط است. در حالی‌که چنین سبکی در غرب سابقهٔ طولانی‌تری دارد، این نوع داستان‌نویسی در ایران با گلستان آغاز می‌شود، اما نکتهٔ مهم در این نوع آثار گلستان، خلق نوعی جدید از داستان‌نویسی است که در ادبیات کلاسیک ایران، مانند منطق‌الطیر، ریشه دارد. این نوع داستان‌ها نه براساس درون‌مایه یا شخصیت‌های داستانی، بلکه براساس ساختارهای مشابه به یکدیگر مرتبط می‌شوند.

احمدرضا احمدی در مقالهٔ «حقیقت تلخ است» برای ویژه‌نامهٔ کتابِ «نوشتن با دوربین»، گلستان را نخستین عکاس پرترهٔ ایران معرفی می‌کند. همچنین به عکس‌هایی که گلستان از نمایش شش شخصیت در جست‌وجوی یک نویسنده به کارگردانیِ پری صابری و با بازیگریِ فروغ فرخزاد گرفته، و عکس‌های وی از مناظر ایران اشاره می‌کند.

در عین حال منتقدانش هم به بسیاری از جنبه‌های زندگی خصوصی‌اش و نیز ساخت فیلم‌های تبلیغاتی برای شرکت نفت در عین انتقاد به حکومت پیشین، نقد دارند.

خود او هم البته با صراحت لهجه‌ای که از خصوصیات او شناخته می‌شد، بسیاری از صاحبان نام‌های شناخته‌شده در ادبیات و هنر ایران را مورد انتقاد قرار داد؛ افرادی چون احمد شاملو، جلال آل‌احمد، ناصر تقوایی، پرویز ناتل خانلری، احسان طبری، رضا براهنی، شجاع‌الدین شفا و دیگران.

درگذشت ابراهیم گلستان شاید بهانه‌ای باشد برای مروری دوباره بر آثار وی برای داشتن برداشتی دسته‌اول از او و آثارش و نه از دیدگاه موافقان و مخالفان پرشور او.

خوشبختانه در شهرمان ونکوور دسترسی به تعدادی از آثار ابراهیم گلستان از طریق کتابخانه‌ها امکان‌پذیر است. آثار دردسترس او در ونکوور به شرح زیر است:

کتابخانهٔ وست ونکوور:

کتاب «برخوردها در زمانهٔ برخورد»

کتاب «مختار در روزگار»

کتاب «نامه به سیمین»

کتاب «از روزگار رفته»

کتاب «اسرار گنج درهٔ جنّی»

کتاب «خروس»

کتابخانهٔ شهر نورث ونکوور:

کتاب «گفته‌ها»

کتاب «از روزگار رفته: چهره‌به‌چهره با ابراهیم گلستان»

کتاب «اسرار گنج درهٔ جنّی: یک داستان از یک چشم‌انداز»

کتاب «مد و مه: سی داستان»

کتابخانهٔ شهر ونکوور:

کتاب «گفته‌ها»

کتاب «اسرار گنج درهٔ جنّی»

فیلم مستند «خانه سیاه است» به‌کارگردانی فروغ فرخزاد و تهیه‌کنندگی ابراهیم گلستان

نوشته مروری بر سدهٔ گلستان – به‌مناسبت درگذشت ابراهیم گلستان اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.

سهمی‌ نداشته‌ام

از آب‌های سرگردان

حساب و کتابی ندارد دلم

موازی جریان‌های خروشان

برکه‌ای متروک

یا حواصیلی فراموش‌شده‌ام

حالا

وقتِ مهاجرت

می‌روم سراغِ همان جدول

همان جوی

آجرهای بهمنی

و سری که شکسته

در آستانه‌ات می‌خوابد

پروازم این بار تأخیر ندارد

مستقیم

مقصدم

آفتاب

بی‌هیچ رخت اضافه‌ای

یا شمعدانی‌های همیشه در ایوان

پیراهن تافته بر تن

شال کهنهٔ ترکمن بر شانه‌ها

درشکه‌ای دربست می‌گیرم

به اسب‌های بالدار

نشانیِ اتاقت را داده‌ام

می‌آیم وُ

قول می‌دهم

این بار بمانم

قول می‌دهم

پابرهنه باشم

و صورت‌های چرک

صورت‌های زخم

صورت‌های مرگ را

یکی یکی

ببویم

انگشت‌هایم شاخه شاخه

بهمن بنویسد

رویِ هر سنگ

نامِ تو را بخوانم

با صدای فاخته

هر بار

شکل یک پرنده شوم

پرواز را از خاطر ببرم

که پرنده‌ها نمرده

در آب بیافتند یا خاک

هوا می‌برند در سینه

هوا می‌کشند در سر

هوا می‌خورند در بال

بال بال می‌زنم

این روزها که

هوا سیگار است

پشتِ هم می‌کشم

خودم را

دود می‌کنم

قول می‌دهم

سرم را جدولی کنم

موازیِ سطرهای تو

روبه‌روی جیغ بچه‌ها

درشکه‌ام بایستد

قلبم بیافتد پایین

و دنده‌هایم

بهای رنج‌هایت باشد

می‌دانم

شبی در کوچه‌ای به آفتاب

می‌گویم؛

سلام…

و تو در جواب می‌گویی:

«زندگی شاید افروختنِ سیگاری باشد در فاصلهٔ…

»

لادن نیکنام

بهمن ١٣٩۵

نوشته زندگی شاید… به فروغ فرخزاد، خواهرِ ندیده‌ام اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.

مرجان ریاحی – ایران

قصهٔ هر انسانی با تولدش آغاز می‌شود، اما بسیاری از عناصر داستانی پیش از تولد سازماندهی شده‌اند و او ناچار است مسیر خود را از بین همهٔ آنچه از قبل چیدمان شده و آنچه به‌تدریج چیده می‌شود، پیدا کند و در نهایت داستان را با پیری و مرگ به‌اتمام برساند.

پیری زمانی است که هر رشته از داستان، سررشتهٔ خود را به‌پایان می‌برد و برای آنان که جوان‌ترند و به قصه‌های اطراف خود می‌نگرند، فرصت بازخوانی را فراهم می‌آورد؛ اما اگر مرگ، ناگهان در زمانی که داستان در میانهٔ راه است به آن خاتمه دهد، قصه‌ای سرشار از سؤال و شوک‌زده در مقابل هزاران احتمال، متوقف خواهد شد. 

داستان فروغ فرخزاد در مقابل هزاران احتمال، ناگهان متوقف شد. او که در آغاز شوری بی‌پروا بود، ناگهان آرام گرفت. مرگ در جوانی شوکی بود که فرصت ارزیابی برای همهٔ احتمالاتی که می‌توانست زندگی او را دیگرگونه شکل دهد، از بین برد. 

به‌خاطر این ایست ناگهانی، چهرهٔ چروک‌خورده و دست‌های لرزان و عصا و عینک فروغ هرگز دیده نشد و اینکه در چه زمینه‌هایی ممکن بود راهش را ادامه دهد، در‌ هاله‌ای از حدس و گمان باقی ماند. آیا او همچنان شاعر باقی می‌ماند یا فیلمسازی همهٔ وقتش را پر می‌کرد؟ آیا او راهی سالن‌های تئاتر می‌شد یا شاید سری به موسیقی می‌زد؟ فروغ در فصل ناتوانی و پیری چه می‌کرد؟ بازی‌های عاشقانهٔ او تا کجا پیش می‌رفت؟ اگر فروغ مرگِ دردناک فریدون را تجربه می‌کرد، چه واکنشی نشان می‌داد؟ فروغ به فریدون علاقهٔ زیادی داشت. در یکی از نامه‌هایش به او نوشته است:

«فری عزیزم، کارتت رسید. آن را چند بار خواندم و پکر شدم. تو وقتی از آدم دور هستی، آدم را دوست داری و وقتی نزدیکِ آدمی‌، برعکس آن رفتار می‌کنی… با وجود این، تو و دیوانگی‌هایت را خیلی دوست دارم. تو مثل خود من هستی.» (جلالی، ۱۳۷۶: ۱۱۵)^۱

کسی که مثل خود آدم باشد، خیلی کم پیدا می‌شود و اگر پیدا شد، خیلی عزیز است. فروغ اگر می‌دید عزیزترینش را بی‌رحمانه قصابی کرده‌اند، سوگواری‌اش به کدامین مسیر ختم می‌شد؟

و پیش‌تر از آن، اگر فروغ پس از حادثهٔ تصادف زنده از بیمارستان برمی‌گشت و پا‌به‌‌پای هم‌نسلانش تاریخ را طی می‌کرد، آیا در سال ۱۳۵۷ به صف انقلابیون می‌پیوست؟ آیا پس از گذشت یکی دو دهه از انقلاب، سرخورده می‌شد و مهاجرت می‌کرد؟ زمانی که می‌دید کتاب‌های شعرش مجوز انتشار نمی‌گیرند، چه شعری می‌سرایید؟ کدام کلمات را می‌گفت؟ جوان‌مرگی، همهٔ این سؤالات را برای نسل امروز بی‌جواب گذاشته است. جهان، فروغ را ۳۲ساله بدرقه کرده و این تصویر تنها قاب عکس زنی شاعر را در بردارد که سخت غمگین است و گویا به‌راستی ایمان آورده است به آغاز فصل سرد. 

فروغ زنی جذاب است که بزرگسالی را با ازدواجی زودهنگام از نوجوانی آغاز کرد، اینکه می‌گویم جذاب از این جهت است که هنوز خواندن مصاحبه‌های او لذت‌بخش است. در مصاحبه‌ها، فروغ تعداد کلمهٔ بیشتری در اختیار دارد تا از درون خودش بگوید و این خاصیت نثر است. شعر فشرده‌شدهٔ احساسی است که علاوه بر نگاه شاعر، سعی بر بلوغ ذاتی خود نیز دارد و سیطرهٔ تخیل اجازه نمی‌دهد که حقیقت، بی‌پرده و بی‌حجاب خود را نشان دهد و به‌همین دلیل در نثر، جذابیت زنی که گردش باغ ملی و طعم پپسی را در نوستالژیای اشعارش حفظ می‌کند، بیشتر دیده می‌شود. 

او می‌گوید: «مضمون به‌خاطرِ قالب به‌وجود نمی‌آید، قالب است که به‌خاطر مضمون به‌وجود می‌آید.» (جلالی، ۱۳۷۶: ۱۶۱)^۱

جوان‌مرگی، اجازه نداد تغییرات قالب فروغ را ببینیم یا حتی حدس بزنیم. سال‌هایی که می‌توانست زنده باشد، مضمون وجودش چگونه ممکن بود ابراز شود؟ همین مجهول‌بودن، همین مرگی که قصهٔ زندگی او را نیمه‌کاره کرد، بخشی از جاودانگی‌ای بود که جوان‌مرگی به او بخشید. وقتی کسی جوان می‌میرد، قاب عکس او همیشه جوانی‌اش را درآغوش می‌کشد و هر چشمی‌ که این قاب را می‌نگرد، مسیر نپیمودهٔ او را دوباره می‌پیماید و بدین سان دوباره وی را به‌زعم خود به زندگی بازمی‌گرداند. جوان‌مرگی تأسفی جادوانه است، چه برسد که جوان‌مرگ‌شده هنرمندی شهیر باشد یا کسی باشد که اجتماعش او را به‌تازگی شناخته و مشتاقانه می‌خواهد که قصهٔ زندگی‌اش را دنبال کند. فروغ، هنرمندی جوان بود که داستان زندگی‌اش درست در لحظه‌ای شورانگیز متوقف شد و جوان‌مرگی سوگی جاودانه به اندوه‌هایش داد، آنچنان که خصلت مرگ هر جوانی باشد. آن کس که جوان می‌میرد، همیشه در اذهان جوان می‌ماند، چرا که قصه‌اش ناتمام مانده است و در این قصهٔ ناتمام هزاران امید و رؤیاست که هر آن ساخته می‌شود و فرومی‌پاشد. فردوسی در جوان‌مرگیِ سهراب مویه می‌کند که^۲:

دریغا تن و جان و چشم و چراغ به خاک اندرون ماند از کاخ و باغ

اینکه جوانی به‌جای کاخ و باغ باید روی در نقاب خاک کشد، دردی است جاودانه که هر بار قصهٔ آن جوان روایت شود، آن اندوه را زنده می‌کند، زیرا جوان‌مرگی اجازه نداده است قصهٔ زندگی به‌پایان قابل‌انتظار خود برسد.

پایانی که قرار است به همهٔ سؤال‌ها جواب بدهد و راه را بر هر تخیلی ببندد. در رابطه با فروغ نیز همهٔ پچ‌پچ‌ها دربارهٔ عاشقانه‌هایش، قابلیت‌هایش و حتی حسادت‌هایی که به او روا می‌شد، با مرگی ناگهانی در جوانی خاموش شد و از بین همهٔ آن‌ها این خودش بود که جاودانه باقی ماند. مرگی که او نمی‌خواست اتفاق بیفتد، اما زندگی برایش رقم زده بود، به همهٔ نسل‌های پس از فروغ این اجازه را داد تا او را در حالی یاد کنند که ذهن‌هایشان ناامیدانه در مقابل بیمارستان دست و پا می‌زند و می‌خواهد که قصه در این لحظه تمام نشود و از آنجا که در برابر مرگ همهٔ تلاش‌ها ناکام است، در نهایت حکم آرامش ابدی را می‌پذیرد و در عوض جاودانگی‌اش را با خود می‌برد.

چرا توقف کنم؟

… 

من از سلالهٔ درختانم

تنفس هوای مانده ملولم می‌کند

^۱بهروز جلالی، در غروبی ابدی (‌زندگی‌نامه، مجموعه‌آثار منثور، مصاحبه‌ها و نامه‌ها)، ۱۳۷۶، مروارید، تهران

^۲شاهنامهٔ فردوسی، بر اساس نسخهٔ جلدی چاپ مسکو، ملحقات فصل سهراب، ققنوس، تهران

نوشته جوان‌مرگیِ جادوانه اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.

مسعود سخایی‌پور، LJI Reporter – ونکوور

فروغ فرخ‌زاد، زادهٔ ۸ دی ۱۳۱۳ در تهران، از شاعران نامدار معاصر ایران است. فروغ، در محلهٔ امیریهٔ تهران، از پدری تفرشی و مادری کاشانی‌تبار پا به‌دنیا گذاشت. وی فرزند چهارم توران وزیری‌تبار و سرهنگ محمد فرخ‌زاد است. از دیگر اعضای خانوادهٔ او می‌توان از برادرش، فریدون فرخ‌زاد، شاعر، خواننده، برنامه‌ساز و مجری رادیو و تلویزیون، ترانه‌سرا و آهنگ‌ساز و خواهر بزرگ‌ترش، پوران فرخ‌زاد، شاعر، نویسنده، مترجم، منتقد ادبی، روزنامه‌نگار و پژوهشگر ایرانی، که چند سال پیش درگذشت، نام برد. 

فروغ فرخ‌زاد در زمان حیاتش پنج دفتر شعر منتشر کرد که از نمونه‌های قابل‌توجه و برجستهٔ شعر معاصر فارسی‌ است. مجموعه‌های «اسیر»، «دیوار» و «عصیان» در قالب شعر نیمایی، آغاز کارِ ادبی او محسوب می‌شود. بعدها آشنایی و همکاری فروغ با ابراهیم گلستان، نویسنده و فیلم‌ساز سرشناس ایرانی، موجب تحول فکری و ادبی در او شد. فروغ در بازگشت به دنیای شعر، مجموعهٔ «تولدی دیگر» را منتشر نمود که تحسین گسترده‌ای را در جامعهٔ‌ ادبی برانگیخت. پس از آن با انتشار مجموعهٔ «ایمان بیاوریم به آغاز فصل سرد»، توانست جایگاه خود را در شعر معاصر ایران به‌عنوان شاعری بزرگ و مطرح تثبیت کند. اشعار فروغ فرخ‌زاد به زبان‌های دیگری از قبیل انگلیسی، ترکی، عربی، چینی، فرانسوی، اسپانیایی، ژاپنی، آلمانی و عبری برگردانده شده است.

فروغ در ۱۶ سالگی با پرویز شاپور، طنزپرداز ایرانی، ازدواج کرد. این ازدواج چهار سال بعد به جدایی انجامید. حاصل این ازدواج، پسری به‌نام کامیار بود. فروغ پیش از ازدواج با شاپور، با وی نامه‌نگاری‌های عاشقانه‌ای داشت. این نامه‌ها به‌همراه نامه‌های فروغ در زمان ازدواج این دو و همچنین نامه‌های وی به شاپور پس از جدایی از وی، بعدها توسط کامیار شاپور و عمران صلاحی در کتابی به‌نام «اولین تپش‌های عاشقانهٔ قلبم» منتشر شد.

فروغ فرخ‌زاد پس از جدایی از شاپور برای گریز از هیاهو و زندگی بسته و یکنواخت جاری در روابط شخصی و محفلی، به اروپا سفر کرد. در این سفرها آشنایی‌ فروغ با فرهنگ هنری و ادبی اروپایی، ذهن او را بازتر کرد و زمینه‌ای برای دگرگونی فکری وی شد. فروغ در این دوره از زندگی‌اش زبان‌های ایتالیایی، فرانسه و آلمانی را آموخت.

در سال ۱۳۳۷ فروغ جذب سینما و در این مسیر با ابراهیم گلستان آشنا شد. این آشنایی مسیر زندگی فروغ را تغییر داد و موجب تغییر فضای اجتماعی و تحول فکری و ادبی در او شد. نامهٔ منتشرشده‌ای از جانب فروغ برای ابراهیم گلستان، نشانگر وجود رابطهٔ عاشقانه بین این دو است. چهار سال بعد، یعنی در سال ۱۳۴۱، این دو، فیلم «خانه سیاه است» را در آسایشگاه جذامیان «بابا باغی» تبریز ساختند. فروغ پسری به‌نام حسین منصوری را از آن جذام‌خانه به فرزندی پذیرفت. یک‌سال بعد، فروغ در نمایشنامهٔ «شش شخصیت در جستجوی نویسنده» اثر لوئیجی پیراندلو به‌کارگردانیِ پری صابری، به‌عنوان بازیگر درخشید. در زمستان همان سال فیلم «خانه سیاه است» جایزهٔ نخست جشنوارهٔ اوبر هاوزن را از آنِ خود کرد و باز در همان سال مجموعهٔ «تولدی دیگر» با تیراژ بالای سه‌هزار نسخه توسط انتشارات مروارید منتشر شد.

ابراهیم گلستان طی مصاحبه‌ای با سعید کمالی دهقان از روزنامه گاردین در بهمن‌ماه سال ۱۳۹۵، یعنی پنجاه سال پس از درگذشت فروغ، گفت که رابطهٔ‌ او با فروغ دوطرفه بوده‌ است. او دربارهٔ اینکه آیا فروغ به عضوی از خانواده تبدیل شده بود، گفت: «خانواده چیست؟ اصلاً خانواده معنی ندارد. [تبدیل شده بود به] یک عضو شخصیت من.» وی در این مصاحبه همچنین گفت: «فروغ با این راه افتاد که شعری می‌گفت که باب طبع حسیات سادهٔ مردم بود. گُنَه کردم گناهی پر ز لذت. به‌به، یک زنی می‌گوید گناه کردم، چقدر هم کیف کردم، قفل در را این باز کرده برایشان، ولی از یک پرش رهاشونده و رهاکننده‌ای حکایت می‌کند، ولی آیا این همهٔ حرف اوست؟ نه. وقتی می‌آیید جلو، یک مقدار ساده است، خیلی هم ساده است. بعد که به شعرهای بعدی‌اش می‌رسی، می‌بینید که داستان دارد عوض می‌شود. راجع به چیزهای دیگر گفته می‌شود و آن چیزهای دیگر بیشتر در ذهن شما می‌تواند جا بگیرد؛ ولی خواننده با چیزهای دیگر راه افتاده… »

مهدی اخوان ثالث، شاعر هم‌عصر فروغ، دربارهٔ وی گفته‌ است: «او زنی معترض به ستمی که بر زنان می‌رفت بود و می‌خواست به ظلمی که به نیمی از افراد جامعه می‌شد، اعتراض کند. این را در کتاب‌هایش می‌توانیم ببینیم، از «اسیر» گرفته تا «دیوار» و زندگی و طرز فکر خیامی‌اش را در «عصیان». او شاعر خوبی بود، به‌خصوص شعرهای آخرش بسیار لطیف و پرشوروحال بود، شعر ناب و نجیب بود.»

احمد شاملو، شاعر بنام معاصر، دربارهٔ فروغ گفته است: «شاعری که پس از تولد دوبارهٔ خویش بیش از پنج یا شش سال نزیست، اما با مجالی که بی‌رحمانه اندک بود، توانست به‌صورت یکی از درخشان‌ترین چهره‌های شعر امروز تثبیت شود. با مرگ او، موسیقی درخشانی که خاص شعر معصومانه‌اش بود، غیرقابل‌تقلید ماند و از گسترش باز ایستاد.»

عبدالعلی دستغیب در کتاب «پری کوچک دریا: نقد و تحلیل شعر فروغ فرخ‌زاد (۱۳۸۵)» می‌نویسد: «اشعار نخستین فروغ، به‌رغم داوری خویش، دارای اهمیت‌اند، هم از این‌رو که راه کمال‌یافتگی شعری او را نشان می‌دهند و هم از این جهت که در فضای زندگانی آن روزها، شورمندی‌های جسم و جنس را با بی‌پروایی بیان می‌دارند. درست است که اشعار نخستین او نه در قالب و نه در ساخت وزن و قافیه و تعابیر، نوآوری ویژه‌ای نداشت، اما مضامین و لحن بیان اشعار، جرئت و جسارتی می‌خواست که دیگران نداشتند یا اگر داشتند، مصلحت نمی‌دیدند آن را بیان کنند. این اشعار بین دو قطب مرگ و زندگانی، بین تمنای وصل و بیزاری نوسان می‌کند. شعر ظلمت در کتاب «عصیان»، تحول تازهٔ فروغ را خوب نشان می‌دهد. این شعر با اشعار دیگر این دورهٔ شعرسرایی او از سویهٔ قالب، وزن و تصویر، تفاوت دارد و نفس‌کشیدنی است در جو شعر نیمایی و آزادشدن از قالب چهارپاره و محتوا و غالباً احساساتی و سادهٔ آن. شعر فروغ، سویه‌های دیگری نیز دارد: توجه به زیبایی و عشق.»

محمدرضا شفیعی کدکنی، شاعر معاصر، نیز دربارهٔ فروغ گفته است: «می‌بینیم که فروغ با گسترشی که در کیفیت افاعیل قائل شده‌ است، بیشتر از نیما که اغلب به توسعهٔ کمّی افاعیل گراییده بود، وزن شعر را گسترش داده‌ است و یکی از خصوصیات فراموش‌شدهٔ شعر قرن چهارم را که به‌علت کلیشه‌وارشدن زبان شعری در دوره‌های بعد فراموش‌شده بود، زنده کرد و از حد رایج و مشخص آن هم توسعهٔ بیشتری بخشید.»

البته ادیبانی هم هستند که به شعر فروغ انتقاد دارند، به‌طور مثال سیروس نیرو، شاعر و پژوهشگر ادبیات فارسی،‌ در جایی گفته است: «فروغ شعر فارسی نگفته، چیزهایی برای خودش گفته که قشنگ هم هست، ولی با فرهنگ ما این‌ها شاعر نیستند. شعر ما همان شعر حافظ است که نمی‌توان یک کلمه از آن را جابه‌جا کرد.»

ناصر صفاریان در سال ۱۳۸۱ مستند‌های سه‌گانه‌ای با نام‌های «جام جان»، «اوج موج» و «سرد سبز» دربارهٔ فروغ فرخ‌زاد ساخت که در آن با افراد زیادی همچون کاوه گلستان، فرزند ابراهیم گلستان، بهرام بیضایی، کارگردان سینما، فریدون مشیری، شاعر، نیز مادر و خواهر فروغ و کسان دیگری گفت‌وگو شده‌ است. 

غادة السمان، شاعر مشهور سوری، در جایی گفته است که «اعتقاد دارد از فروغ در اشعارش الهام گرفته‌ است.»

در سال ۲۰۱۱ میلادی، یک گروه زیرزمینی موسیقی به‌نام Old Friends، دو ترانه بر روی اشعار فروغ فرخ‌زاد اجرا کردند؛ ترانه‌های «من تو باشم تو» و «پرنده مردنی است». در سال ۲۰۱۳ نیز آربی موسسیان، خوانندهٔ گروه یادشده، آهنگی به‌نام «نهایت شب» برای یکی از اشعار فروغ فرخزاد اجرا کرد.

حوالیِ سال‌های ۱۳۴۲–۱۳۴۳، فروغ یک‌بار با خوردنِ جعبه‌ای قرص گاردنال، دست به خودکشی زد اما خدمتکارش متوجه شد و او را به بیمارستان برد.

فروغ فرخ‌زاد، بعدازظهر روز ۲۴ بهمن ۱۳۴۵، در سن ۳۲ سالگی هنگام رانندگی با خودروی جیپ ابراهیم گلستان، برای تصادف‌نکردن با اتومبیل حامل تعدادی کودک، از مسیر منحرف شد و جان باخت.

دو روز بعد، پیکر او با حضور خانواده، دوستان و علاقه‌مندانش در گورستان ظهیرالدوله به‌خاک سپرده شد. صادق چوبک، ابوالقاسم انجوی‌شیرازی، جلال آل‌احمد، مهدی اخوان‌ثالث، احمد شاملو، هوشنگ ابتهاج، سیاوش کسرایی، بهرام بیضایی، نجف دریابندری، احمدرضا احمدی و بسیاری دیگر از هنرمندان و نویسندگان در این مراسم حاضر بودند.

آثار

• ۱۳۳۱ – اسیر، شامل ۴۳ شعر
• ۱۳۳۵ – دیوار، شامل ۲۵ قطعه شعر
• ۱۳۳۶ – عصیان، شامل ۱۷ شعر
• ۱۳۴۱ – تولدی دیگر، شامل ۳۵ شعر
• ۱۳۴۲ – ایمان بیاوریم به آغاز فصل سرد، شامل ۷ شعر

مترجمان آثار فروغ

• عربی: محمد الامین – غسان حمدان
• آذری: صمد بهرنگی
• انگلیسی: شعله ولپ – علی سلامی – حسن جوادی و سوسن سالیی – جاشکا کیسلر و امین بناتی – فرزانه میلانی – دیوید مارتین
• فرانسوی: مهشید مشیری و سیلویا میلر
• آلمانی: آنه ماری شیمل
• ایتالیایی: دومینیکو اینگینیتو
• کردی: حیدر خضری
• ترکی: هاشم خسروشاهی
• اردو: فهمیدا ریاض
• ازبک: خورشید داورن

نوشته فروغ در یک نگاه اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.

برای مشاهدهٔ نسخهٔ تمام‌صفحه اینجا کلیک کنید

همراه با گفت‌وگوی اختصاصی با آزیتا صاحب‌جمع، مدیر و مؤسس بالهٔ ملی پارس ونکوور.

نسخهٔ چاپی این شماره با کمی تأخیر تا شامگاه جمعه ۱۰ مارس در فروشگاه‌های ایرانی در نورث‌شور، ترای‌سیتی و برنابی توزیع خواهد شد.

در نسخهٔ دیجیتال، آگهی‌های قابل کلیک با نماد زیر مشخص شده است.

‍با مطالب و آثاری از:

یلدا احمدوند، رژیا پرهام، امیرحسین توفیق، دکتر مهدی راسل، دکتر امیرعباس روائی، شهریار سپهریان مقدم، دکتر مهدی عابدی، ژوبین غازیانی، سیما غفارزاده، منیژه غفاری، دکتر محمدرضا فخرآبادی، علیرضا فدایی، صدیقه فیروزی، هومن کبیری پرویزی، عباس گلی، مژده مواجی، سیما میرزاآقایی و دکتر سیدعلی یوسفی نمین.

طرح روی جلد: علی تهرانی آزرم

با سپاس از حمید زرگرزاده برای عکس روی جلد

در این شماره می‌خوانید:

• یادداشت سردبیر – دو مقوله، دو تلنگر
• گزارش کوتاهی از کارگاه آموزشی انجمن متخصصان حرفه‌ای ایرانی کاناداییِ بی‌سی
• گاف‌ها و آدم‌ها
• هنرمند جوان ایرانی؛ نامزد اسکار کانادایی در رشتهٔ موسیقی برای انیمیشنی دربارهٔ ایران
• آموزش زبان انگلیسی – نکاتی که باید در زمان مصاحبهٔ شغلی در نظر بگیریم
• سلسله داستان‌های مهاجرت – بررسی پیشینه
• بررسی نحوهٔ صحیح آمادگی برای امتحانات و بررسی فاکتورهای مؤثر در اتقاء کیفیت یادگیری
• اتاق مشاوره – خشونت‌های خانوادگی در روابط دگرجنس‌گرایان
• دنیای من و آدم کوچولوها – عِرقِ خواهری
• کوچه‌پس‌کوچه‌های ذهن من- کش تنبان
• گفت‌وگوی اختصاصی با آزیتا صاحب‌جمع – مدیر و مؤسس بالهٔ ملی پارس ونکوور
• انواع بیمهٔ عمر، دوره‌ای و مادام‌العمر
• هزینه‌های نهایی خرید ملک در بریتیش کلمبیا (قسمت اول)
• ترامپیسم
• مروری بر انواع کُشتی
• تکنیک‌های موفقیت در آزمون IELTS – کاربرد «حرف تعریف the» در آزمون آیلتس
• رایحهٔ مطبوع یک خانه – انواع دلمه‌گیاهی خوشمزه
• جوالدوز
• پاسخ برندهٔ جایزهٔ مسابقهٔ شمارهٔ ۲۳

نوشته بیست‌وچهارمین شمارهٔ «رسانهٔ همیاری» منتشر شد اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.

۱.

یک گفتمان غالب در تاریخ شعر نوی ایران به «نوآوری در معنا» و «نوآوری در آوا» در شعر مدرن ایران اصلی‌ترین بها را می‌دهد. البته اولویت‌های دیگری نیز در این رویکرد‌ به تاریخ ادبیات که کرونولوژیکال به تاریخ زیبایی‌شناسی نگاه می‌کند، وجود دارد که فی‌المثل باعث می‌شود رابطهٔ این «نوآوری‌»ها با اجتماعی بودن یا نبودن شعر به روش‌های مختلف و گاه حتی متضادی تئوریزه ‌شود. در یک سو روایت هم‌زمان کنش/ جایگاه اجتماعی سیاسی شاعر/ شعر او وجود دارد و در سوی دیگر این دیالوگ با اجتماعی فرض‌کردن زبان، کنش اجتماعی را با کنش زبانی یکی می‌بیند و در نتیجه شعر برای او هم‌زمان کنشی زبانی ـ اجتماعی می‌شود.

این دستگاه تئوریک نقد ادبی اگر چه از سویی به‌نظر به پدیدهٔ شعر نوی ایران متکی و ارجاع‌دهنده به آن است، اما به‌دلیل باور به مفهوم «خلاقیت» و با تکیه بر مفهوم «اولویت» دست می‌زند به برکشیدن «کنون»های ادبی در تاریخ‌نویسی خود از ادبیات. برکشیدن «کنون»های ادبی (آنچه در عمل نمایه و نام شاملو، فروغ، اخوان و سپهری را کشید) از یک سو تاریخ‌نویسی ادبیات را به ضرر ایجاد سیاه‌چاله‌های تاریخی با یک نظم روایی مواجه کرد و از سوی دیگر با فاصله‌گرفتن از «اولین»‌ها به پایان‌یافتن تاریخ خلاقیت ادبی حکم داد / می‌دهد یا در عمل با بی یا کم‌ارزش قلمدادکردن مجموعهٔ وسیعی از شعرهای معاصر، تاریخ شعر را با ابزاری انتزاعی به کوتاه‌شدن ناگزیر کرد. این تاریخ‌نویسی با تکیه بر عنصر «خلاقیت» و «اولویت» از طریق برکشیدن و ادبیات‌سازی پیرامون کنون‌های ادبی آنچه می‌توان نظم پدرسالار در تاریخ ادبیات نامید، نهادینه کرده است.

۲.

با استفاده از دوگانهٔ زن اثیری / لکاتهٔ صادق هدایت در بوف کور، باید گفت که فروغ برای بسیاری تبدیل به زن «اثیری» تاریخ ادبیات ایران شده است. اثیری‌شدنِ او تا حدی محصول روایت‌های رازآلود از زندگی کوتاه او، دسترسی محدود به زیست روزمره‌اش، و البته ناشی از برخورد شهودی و تجسم امیال و آرزوهای شخصی در کالبد او بوده است. اثیری‌شدن به خوانندگان فروغ این امکان را داده است که خیالات عاشقانهٔ خود را با او قسمت کنند یا در منش عاشقی / معشوقیِ خود در جست‌و‌جوی فروغ باشند. در عین حال، این اثیری‌شدن جایگاه فروغ را در تاریخ شعر ایران عمود بر بقیهٔ شاعران زن کرده است؛ به‌طوری که با این تاریخ‌نویسی تمرکزگرا او نه صرفاً یکی از شاعران بااستعداد در جغرافیای شرایط اجتماعی منتج به هنر نوگرا در تهرانِ آن دهه که به الگوی مثالی برای دست‌اندازی و بازتولید شاعرانه تبدیل شده است، الگویی که از محدودهٔ استعاره‌ها، موضوعات شاعرانه، و تکنیک‌های بلاغی گرفته تا لحن قرائت شعر و حتی شیوهٔ زیست شاعرانه را بر بسیاری کنش‌گران شعر اعمال می‌کند. حتی محققانی چون کریمی حکاک که با برکشیدن نیما به‌عنوان فیگور پدر برای شعر نو مخالف‌اند، با اشتیاق فراوان از جایگاه یکهٔ فروغ دفاع می‌کنند. مسئلهٔ روایت از دریچهٔ استعاری و توأم با روایتي دراماتیک ملهم از مطالعات زنان نیز در کار دکتر فرزانه میلانی قابل ردیابی ست. به‌عبارتی می‌توان گفت که جایگاه «اثیری» فروغ، تاریخ شعر نو و متأثر از آن خلق شعر معروف به زنانه را زیر نوعی از مادرسالاری فرو برده است.

نوشته در نقد پدرسالاری و مادرسالاری در تاریخ‌ شعر نو اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.

چقدر این زمستان به من می‌آید

این شاخه‌های خشک گل سرخ

روییده بر گردن

این کریستال‌های شفاف دو دست

این برگ بلورآجین لب

و برفی که شبانه از دو سینه‌ام می‌‌بارد

بر زمین بایر لباس مهمانی

کولاک جاری دو چشمم

و یخچال‌های قطبی جای پاها

که شهر را به شمالی‌ترین عرض جغرافیایی کوچ داده‌اند

گلویم بی‌ماه حامله است

و روباه‌های همسایه، فصل نو را از یاد برده‌اند

چقدر این زمستان به من می‌آید

هر قصه در سرم می‌‌ماسد

و هر کلمه در دهانم مه می‌‌شود

با مه نمی‌‌شود کلمهٔ نجات را نوشت

روی نافت

و آیین شهادتین را

روی شانه‌هایت

و‌ متن مقدس بوسه را

بر زمین مثله

بر ساعتی که از زمان سرپیچی می‌‌کند

و بر راهی که قانون را قاچاق

و بر دهانت که آواز را دزدی

و مرگ را لالایی

می‌‌خواهم

این زمستان

زمستانم را دربیاورم

این چشم و لب و دست و سر را

بگذارم روی طاقچهٔ برزخ

پرت شوم قعر جهنم

آب شوم

تکه تکه

و تکه‌هایم

آزاد مهاجرت کنند

این بار بی‌بهت

به‌سوی بهمنت

که بی‌زمستان است

بی‌تا ملکوتی

۳۱ ژانویه ۲۰۱۷

پراگ

نوشته بهمنت بی‌زمستان است – برای پنجاهمین بهمنِ بی‌فروغ اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.