نازنین حبیباللهی – ونکوور
اهدای سلولهای بنیادی خون که بسیاری آن را با عنوان «اهدای مغز استخوان» میشناسند، یکی از روشهای مهم درمان برای بیمارانی است که به برخی بیماریهای جدی خونی، سرطانهای خون یا اختلالات سیستم ایمنی مبتلا هستند. برای بعضی از این بیماران، پیوند سلولهای بنیادی میتواند یکی از مهمترین گزینهها و گاهی تنها گزینهٔ درمانی باشد. بر اساس اطلاعات Canadian Blood Services، پیوند سلولهای بنیادی میتواند برای درمان بیش از ۸۰ بیماری جدی و تهدیدکنندهٔ زندگی مورد استفاده قرار گیرد.
مغز استخوان و سلولهای بنیادی خون چیست؟
مغز استخوان (Bone Marrow) بافت نرم و اسفنجی داخل استخوانهاست و میتوان آن را «کارخانهٔ تولید سلولهای خون» در بدن دانست. سلولهای بنیادی خون یا Blood Stem Cells در مغز استخوان تولید میشوند. این سلولها در خون محیطی و خون بند ناف نیز وجود دارند. این سلولهای نابالغ قابلیت تبدیلشدن به سه گروه اصلی سلولهای خون را دارند: گلبولهای قرمز که اکسیژن را به بافتهای بدن منتقل میکنند، گلبولهای سفید که در دفاع بدن در برابر عفونتها نقش دارند و پلاکتها که به کنترل خونریزی و انعقاد خون کمک میکنند.
در برخی بیماریها، مغز استخوان دیگر قادر نیست سلولهای سالم و کافی تولید کند. همچنین بیمارانی که تحت شیمیدرمانی یا پرتودرمانی قرار میگیرند، ممکن است برای بازسازی سیستم خونسازی و ایمنی خود به دریافت سلولهای بنیادی سالم نیاز داشته باشند. در چنین شرایطی، سلولهای بنیادی فرد اهداکننده میتوانند جایگزین سلولهای ناسالم بیمار شوند و به بازسازی سیستم خون و ایمنی او کمک کنند.
سلولهای بنیادی چگونه اهدا میشوند؟
برخلاف تصور رایج، اهدای سلولهای بنیادی همیشه بهمعنای جراحی و برداشت مستقیم مغز استخوان نیست. در واقع، حدود ۹۰ درصد موارد اهدای سلولهای بنیادی از طریق خون محیطی یا Peripheral Blood Stem Cell Donation (PBSC) انجام میشود. این روش جراحی نیست و تا حدی شبیه اهدای خون است. پیش از اهدا، فرد معمولاً G-CSF را بهمدت چهار روز بهصورت تزریق زیرجلدی دریافت میکند که باعث افزایش تعداد سلولهای بنیادی در جریان خون میشود. سپس خون از بدن خارج شده و دستگاه مخصوصی سلولهای بنیادی مورد نیاز را جدا میکند و سایر اجزای خون به بدن اهداکننده بازگردانده میشود.
حدود ۱۰ درصد اهداها از طریق برداشت مستقیم مغز استخوان انجام میشود. در این روش، سلولهای بنیادی از قسمت پشتی استخوانهای لگن جمعآوری میشوند. این کار در بیمارستان و تحت بیهوشی عمومی انجام میشود و معمولاً حدود ۴۵ تا ۹۰ دقیقه طول میکشد. اغلب اهداکنندگان همان روز از بیمارستان مرخص میشوند. بدن نیز مغز استخوان اهداشده را طی حدود شش هفته جایگزین میکند.
راه سوم تأمین سلولهای بنیادی، خون بند ناف است. خون باقیمانده در بند ناف و جفت پس از تولد سالم نوزاد حاوی سلولهای بنیادی ارزشمندی است که میتواند برای درمان بیماران مورد استفاده قرار گیرد.
چگونه در کانادا برای اهدا ثبتنام کنیم؟
در کانادا، Canadian Blood Services Stem Cell Registry مسئول ثبت و شناسایی داوطلبان اهداکنندهٔ سلولهای بنیادی در بیشتر استانهاست. ساکنان کبک باید از طریق Héma-Québec ثبتنام کنند. برای ثبتنام در Canadian Blood Services بهمنظور اهدای سلولهای بنیادی، فرد معمولاً باید بین ۱۷ تا ۳۵ سال سن داشته باشد، از سلامت عمومی مناسبی برخوردار باشد و آمادگی اهدا به هر بیماری را که با او تطابق دارد، داشته باشد. برخی بیماریها مانند بعضی سرطانها، بیماریهای خونی، دیابت وابسته به انسولین و برخی بیماریهای قلبی یا عفونی میتوانند مانع ثبتنام شوند.
فرایند ثبتنام ساده است. ابتدا فرد بهصورت آنلاین شرایط اولیهٔ خود را بررسی و پروفایل خود را در Canadian Blood Services ایجاد میکند و سپس رضایتنامهٔ لازم را تکمیل میکند. سپس یک کیت نمونهبرداری از مخاط دهان یا Buccal Swab Kit برای او ارسال میشود. فرد با استفاده از سواب، از دیوارهٔ داخلی گونه یا مخاط دهانِ خود نمونه گرفته و آن را در داخل پاکت از پیش آمادهشده بازمیگرداند. نمونه، برای تعیین مشخصات ژنتیکی مرتبط با HLA یا Human Leukocyte Antigen بررسی و اطلاعات آن وارد سیستم جستوجوی اهداکنندگان میشود.
ثبتنام بهاین معنا نیست که فرد بلافاصله اهدا خواهد کرد. ممکن است چند ماه یا حتی چند سال طول بکشد تا فرد با بیماری تطابق پیدا کند. بعضی افراد نیز ممکن است هرگز برای اهدا فراخوانده نشوند. اگر تطابق مناسبی پیدا شود، Canadian Blood Services با فرد تماس میگیرد و ارزیابیهای پزشکی دقیقتر، آزمایش خون و معاینه پزشکی انجام میشود. پس از تأیید نهایی، بر اساس نیاز بیمار، روش PBSC یا برداشت مغز استخوان انتخاب خواهد شد.
از طریق این لینک میتوانید از ثبتنام و شرایط آن آگاه شوید:
www.blood.ca/en/stemcells/donating-stemcells
چرا تنوع اهداکنندگان اهمیت دارد؟
تطابق بین بیمار و اهداکننده بر اساس نشانگرهای ژنتیکی HLA انجام میشود. کمتر از ۲۵ درصد بیماران میتوانند اهداکننده مناسبی را در خانواده خود پیدا کنند و بسیاری از آنها به یک اهداکنندهٔ غیرخویشاوند نیاز دارند. از طرف دیگر، احتمال یافتن تطابق مناسب در میان افرادی با پیشینه قومی و اجدادی مشابه بیشتر است. بههمین دلیل حضور افراد از قومیتها و پیشینههای گوناگون در رجیستری اهمیت زیادی دارد.
اهدای سلولهای بنیادی اقدامی است که شاید تنها چند ساعت یا چند روز از زندگی یک فرد را درگیر کند، اما برای بیماری که منتظر یک اهداکنندهٔ سازگار است، میتواند فرصتی برای شروع دوبارهٔ زندگی باشد. یک ثبتنام ساده و نمونهگیری از داخل گونه ممکن است روزی مشخص کند که فرد، همان تطابق ژنتیکی نادری است که یک بیمار در کانادا یا حتی در نقطهٔ دیگری از جهان مدتها در انتظار آن بوده است.
وبسایت رسمی: www.blood.ca/en/stemcells
منابع:
- Canadian Blood Services – Donating Stem Cells
- Canadian Blood Services – Stem Cell Donation Eligibility and Registration
- Canadian Blood Services – How Does Donating Stem Cells Work?
- Canadian Blood Services – Stem Cell Donor and Patient FAQs
- Canadian Blood Services – What Are Stem Cells?