گزارشی از نشستِ مجازی نقد و بررسی مجموعهداستان «سنگام و دیگر داستانها»
ترانه وحدانی – ونکوور
روز یکشنبه، ۲۶ ژوئیهٔ ۲۰۲۶، نشست نقد و بررسی کتاب «سنگام و دیگر داستانها»* نوشتهٔ مهرنوش مزارعی، با حضور نویسنده و جمعی از منتقدان و پژوهشگران ادبی برگزار شد؛ نشستی که از خلال خوانشهای گوناگون، تصویری چندوجهی از جهان داستانی مزارعی به دست داد. رضا نجفی، مرضیه احدی، نگین ساسانفر و رعنا سلیمانی از سخنرانان اصلی برنامه بودند و هر یک از منظری متفاوت، حافظه و تروما، مهاجرت، مدرنیسم و فرم، به این مجموعهداستان پرداختند.
ابتدا رعنا سلیمانی، نویسنده و میزبان این نشست، به معرفی کوتاهی از مهرنوش مزارعی پرداخت، مزارعی، نویسندهای زادهٔ تهران و پرورشیافتهٔ شیراز و بنادر جنوب، در سال ۱۳۵۸ برای ادامهٔ تحصیل به آمریکا رفت. او در لس آنجلس فصلنامهٔ ادبی «فروغ» را با تمرکز بر ادبیات و هنر زنان بنیان گذاشت و مجموعههایی چون «بریدههای نور»، «کلارا و من» و «خاکستری» را منتشر کرد. «سنگام و دیگر داستانها» داستانهای سه مجموعهٔ پیشین او را در قالب کتابی تازه گرد آورده است. رعنا سلیمانی یادآور شد که «سنگام» واژهای سانسکریت و بهمعنای محل تلاقی رودهاست. از نگاه او، خود کتاب نیز یک «سنگام» است: محل پیوند سه مجموعه و سه جغرافیا، تهران، جنوب ایران و آمریکا، و نقطهای که خاطره، زبان و هویت در آن به هم میرسند.
نگین ساسانفر نخستین محور اصلی مجموعه را «حافظه» دانست. بهگفتهٔ او، گذشته در داستانهای مزارعی پایان نمییابد، بلکه در اکنونِ شخصیتها زندگی میکند، بر روابط آنان اثر میگذارد و گاه حتی دریافتشان از واقعیت را تغییر میدهد. در بسیاری از داستانها، حادثهٔ اصلی پیش از آغاز روایت رخ داده و آنچه خواننده دنبال میکند، زندگی پس از آن حادثه است. بنابراین، تعلیق نه بر پرسش «چه اتفاقی خواهد افتاد؟»، بلکه بر کشف تدریجی این پرسش استوار میشود که پیشتر چه رخ داده و چگونه زندگی شخصیت را دگرگون کرده است.
ساسانفر این شیوه را گذر از «روایت رویداد» به «روایت آگاهی» توصیف کرد؛ روایتی که در آن سکوت، مکث، اشیا و جزئیات روزمره بهاندازهٔ رخدادهای بزرگ اهمیت مییابند. مفهوم مرز نیز در این کتاب فراتر از جغرافیاست؛ مرز میان گذشته و حال، خواب و بیداری، واقعیت و خیال و خود و دیگری. از این منظر، مجموعه را نمیتوان فقط در قالب ادبیات مهاجرت یا ادبیات زنان محدود کرد؛ پرسش فراگیرترِ آن چگونگی زیستن انسان با گذشته و یافتن معنایی برای ادامهٔ زندگی در جهانی ناپایدار است.
رضا نجفی بر تنوع فرمی و مضمونی کتاب تأکید کرد. او برخی داستانها را نمونهای خاص از مینیمالیسم دانست؛ آثاری که گاه نهفقط «برشی از یک موقعیت»، بلکه «برشی از یک برش» و ثبت یک لحظه یا تصویرند. در کنار داستانهای واقعگرا، تجربههای فرمی، فضاهای فراواقعی و بازخوانی طنزآمیز قصههای کهن نیز دیده میشود. نجفی از مهاجرت، تفاوت نسلها، پیچیدگی روابط انسانی، نوستالژی، مردسالاری و گذار ناتمام از سنت به مدرنیته بهعنوان مضمونهای تکرارشونده نام برد.
بهگفتهٔ نجفی، زنان مهاجر در این داستانها «غربت در غربت» را تجربه میکنند، زیرا افزون بر دشواریهای مهاجرت، با چالشهای بدن، جنسیت و هویت نیز روبهرو هستند. حتی شخصیتهایی که به وطن بازمیگردند، همچنان در غربتاند؛ پس مهاجرت در این آثار تنها جابهجایی جغرافیایی نیست، بلکه وضعیتی ذهنی و وجودیست. نجفی حذف آگاهانه را نیز از شگردهای مهم کتاب خواند؛ داستانها همانقدر که از گفتهها ساخته میشوند، حاصل ناگفتههاییاند که خواننده باید کشف کند.
مرضیه احدی، پژوهشگر ادبیات داستانی، آثار مزارعی را براساس مؤلفههای داستان کوتاه مدرن بررسی کرد. او آغازهای ناگهانی، پایانهای گشوده، جریان سیال ذهن، پیرنگهای استعاری و درهمآمیختگی رؤیا و واقعیت را از ویژگیهای شاخص این آثار دانست. از نگاه احدی، شخصیت در بسیاری از داستانها بیش از آنکه حضوری بیرونی باشد، بهشکل یک حالت ذهنی پدیدار میشود و اشیاء و محیط نیز بازتابی از احوال درونی او هستند. او داستان «ماهی» را نمونه آورد: تیرگی و سپس شفافشدن آب تُنگ، تنهایی زن و میل او به رهایی را بازمیتاباند.
رعنا سلیمانی نیز با رویکردی فرمالیستی، تقطیع زمانی روایت، تأخیر در ارائهٔ اطلاعات و حذف نام برخی شخصیتها را از عناصر سازندهٔ فرم مدرن مجموعه دانست. بهباور او، رنج زنان بدون آهوناله یا احساساتگرایی مستقیم منتقل میشود و خواننده آن را از خلال نشانههای کوچک زندگی روزمره لمس میکند. او «کاوه» را از موجزترین و تأثیرگذارترین داستانهای کتاب خواند و گفت کار نویسنده تنها خلق زیبایی نیست، بلکه خلق احساس است.
ساسانفر در بخش دیگری از نشست، دربارهٔ داستان «قهوهٔ تلخ» از منظر خشونت و تروما صحبت کرد. او گفت خشونت در این داستان به صحنهای نمایشی تبدیل نمیشود؛ کبودی از میان رفته، اما تصویر آن با لکهٔ ریمل، آینه و مزهٔ قهوه دوباره به اکنون بازمیگردد. او سکوت زن را نیز امری فرهنگی دانست؛ فرهنگی که قربانی را به نگهبان سکوت بدل میکند و حفظ ظاهر خانواده را گاه بر امنیت فرد مقدم میشمارد. او افزود که در داستان «خاطره» نیز فرم و معنا درهم میآمیزند؛ جملات ممتد و کممکث، اضطراب و هجوم خاطره را وارد تجربهٔ خواندن میکند.
مهرنوش مزارعی در پاسخ به سخنرانان گفت در آمادهسازی چاپ تازه، محتوای داستانها تقریباً بدون تغییر مانده و تنها در چاپ دوم کتاب توضیحی دربارهٔ معنای «سنگام» به داستان افزوده شده است. او شکلگیری این داستان را با خاطرهٔ فیلم هندی «سنگام» در نوجوانی و آشنایی سالها بعد با زنی هندی در محل کارش در آمریکا مرتبط دانست. مزارعی از «خاطره» و «سنگام» بهعنوان دو اثر نزدیک به خود یاد کرد، هرچند انتخاب میان داستانهایش را به انتخاب یک مادر میان فرزندانش تشبیه کرد.
نویسنده گفت نخستین بار در دورهٔ دبیرستان، موضوع انشای «علم بهتر است یا ثروت» را به داستانی دربارهٔ دختری مردد تبدیل کرد. این مسیر مدتی با فراز و فرودهای زندگی شخصی، انقلاب و مهاجرت متوقف شد؛ اما نوشتن «جاده» در آمریکا و پذیرش آن از سوی نشریهٔ «نیمهٔ دیگر» نقطهٔ بازگشت او بود: «از آن روز احساس کردم که دیگر خودم را سانسور نکنم.» او زبان مهاجرت را زبانی دوگانه، میان فارسی و انگلیسی، توصیف کرد و از دشواری بازآفرینی همین زبان در ترجمهٔ رمان «انقلاب مینا» سخن گفت.
موضوع سانسور نیز در گفتوگو مطرح شد. مزارعی توضیح داد عنوان «غریبهای در رختخواب من» برای انتشار در ایران به «غریبهای در اتاق من» تغییر یافت؛ تغییری که آن را ممیزی میداند، هرچند همان انتشار راه را برای نقدها و پژوهشهای بعدی باز کرد. او فمینیسم در داستانهایش را نه در شعارهای مستقیم، بلکه در زاویهٔ دید زنانه و پذیرش عدم قطعیت میبیند؛ جهانی که در آن حقیقت میتواند با تغییر موقعیت و نگاه، چهرهای دیگر پیدا کند.
این نشست نشان داد «سنگام و دیگر داستانها» را میتوان از مسیرهای مختلف خواند، اما میان همهٔ این خوانشها پیوندی روشن وجود دارد: رابطهٔ زنده و گاه دردناک گذشته با اکنون. تجربههای فرمی مزارعی از زندگی شخصیتهایش جدا نیستند؛ گسست روایت، حذف، سکوت و جابهجایی میان واقعیت و خیال، همان بیثباتیای را بازمیسازند که زنان، مهاجران و انسان معاصر تجربه میکنند. شاید بهترین جمعبندی جلسه نیز در خود عنوان کتاب نهفته باشد؛ «سنگام» بهمثابهٔ نقطهٔ تلاقی «حافظه و هویت»، «رنج و امید»، و «وطن و مهاجرت».
ویدئوی کامل این نشست را میتوانید در کانال یوتیوب نشر رها تماشا کنید:
* نسخهٔ چاپی کتاب «سنگام و دیگر داستانها» را میتوان از کتابفروشی پانبه در داونتاون ونکوور، بهصورت حضوری و آنلاین با امکان ارسال به تمام نقاط دنیا (بهجز ایران و افغانستان) و همچنین از طریق وبسایت آمازون در کشورهای مختلف خریداری کرد. نسخهٔ الکترونیکی این کتاب با فرمت ایپاب و چیدمان سیالِ متن روی پلتفرمهای Apple Books و Google Play Books تنها با یک کلیک در ۷۰ کشور جهان در دسترس است.
برای خرید نسخههای چاپی و الکترونیکی این کتاب از لینک زیر دیدن کنید: