سیما غفارزاده – ونکوور
پس از آنکه چهارشنبهٔ دو هفته قبل، ۱۷ ژوئن ۲۰۲۶، تفاهمنامه میان ایالات متحده و جمهوری اسلامی ایران در کشور سوئیس امضا شد، هر دو کشور آن را پیروزی بزرگی برای خود توصیف کردند.
در حال حاضر، براساس این تفاهمنامه جمهوری اسلامی متعهد است که ذخایر اورانیوم با خلوص بالایش را تحت نظارت آژانس بینالمللی انرژی اتمی رقیقسازی کند. همچنین برخلاف اصرار ترامپ مبنی بر عدم پرداخت پول به ایران، در این تفاهمنامه به یک طرح ۳۰۰ میلیارد دلاری برای بازسازی ایران با همکاری شرکای منطقهای اشاره شده است. این تفاهمنامه شامل توقف درگیریها با حزبالله لبنان نیز میشود، اما دربارهٔ قطع حمایت مالی ایران از گروههای نیابتی و همچنین وضعیت برنامهٔ موشکی ایران سکوت کرده یا بسیار گذرا عبور کرده است.
در این میان مقامات اسرائیل ترامپ را برای امضای این تفاهمنامه مورد انتقاد قرار دادهاند. جیدی ونس در واکنش به این موضوع گفته است که دونالد ترامپ تنها رئیس دولت در سراسر جهان است که در این مقطع با اسرائیل همدلی و حمایت نشان میدهد و اتفاقاً رهبر قدرتمندترین کشور جهان هم هست، و افزوده است: «اگر من عضو کابینهٔ دولت اسرائیل بودم، احتمالاً به تنها متحد قدرتمندی که در کل جهان برایم باقی مانده، حملهٔ لفظی نمیکردم.»
در سوی دیگر، مجتبی خامنهای که از زمان انتخابشدنش به رهبری در انظار عمومی ظاهر نشده، در پیامی که منسوب به اوست گفته است که مسئولان برای رسیدن به این مرحله تلاشهای زیادی کردهاند، اما در عین حال تصریح کرده است که «خودش علیالاصول، نظر دیگری داشته است». او از یکسو نشان داده که تفاهم بدون اجازهٔ او نهایی نشده و از سوی دیگر، تأکید کرده که نظر شخصیاش متفاوت بوده است.
سهشنبهٔ هفتهٔ گذشته شهباز شریف، نخستوزیر پاکستان، پیش از دیدار رسمی رئیسجمهور ایران از آن کشور، در مجلس پاکستان گفت که امیدوار است در ۶۰ روز فرصت مقرر موضوعاتی مانند برنامهٔ هستهای، موشکهای بالستیک و داراییهای مسدودشده ایران مورد بحث قرار گیرند و تفاهمنامه به توافقی پایدار و بلندمدت تبدیل شود. هرچند ساعاتی پس از این اظهارات، پزشکیان گفت که هیچ مذاکرهای دربارهٔ موشکهای بالستیک صورت نگرفته و نخواهد گرفت، و افزود که جمهوری اسلامی نسبت به آمریکا بیاعتماد است چرا که دو بار طی مذاکرات، مورد تهاجم واقع شده است.
تنها حدود یک هفته پس از امضای تفاهمنامه، پنجشنبه ۲۵ ژوئن، یک پهپاد انتحاری ایران به یک کشتی باری با پرچم سنگاپور در حال عبور از تنگهٔ هرمز، حمله کرد. دونالد ترامپ این اقدام را نقض آشکار آتشبس خواند. روز بعد ۲۶ ژوئن، ستاد فرماندهی مرکزی آمریکا در واکنش به این حمله، حملات هوایی متعددی را علیه سایتهای راداری ساحلی و تأسیسات نگهداری موشک و پهپاد ایران در حاشیهٔ خلیج فارس انجام داد. طی دو روز بعد، تنشها به سرعت بالا گرفت. در ۲۷ ژوئن یک پهپاد ایرانی به کشتی دیگری حمله کرد، و در روز ۲۸ ژوئن، سپاه پاسداران با پهپاد و موشکهای بالستیک، پایگاههایی نظامی در بحرین و کویت را هدف قرار داد. جنگندههای آمریکایی نیز متقابلاً زیرساختهای نظارتی، سیستمهای پدافندی و امکانات مینگذاری ایران را بمباران کردند.
تحلیلگران معتقدند هدف اصلی جمهوری اسلامی ایران از این حملات، تثبیت کنترل خود بر تنگهٔ هرمز و هشدار به کشورهای حاشیه خلیج فارس برای عدم همکاری با طرحهای جایگزین آمریکا بوده است.
سهشنبهٔ این هفته سخنگوی وزارت خارجهٔ قطر اعلام کرد که ویتکاف و کوشنر برای ملاقات با میانجیگران و گفتوگو دربارهٔ «مسائل منطقهای» به دوحه رفتهاند، ولی هیچ مقام بلندپایهای بالایی از ایران در قطر حضور نداشته، و تأکید کرد که نمایندگان دونالد ترامپ برای مذاکره با ایران به دوحه نرفتهاند. این اظهارات با سخنان مقامهای ایران همخوانی داشت، درحالیکه ترامپ روز قبل از آن گفته بود که دیدار با طرف آمریکایی به درخواست ایران بوده است.
اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت خارجهٔ ایران، در این رابطه گفت که سفر هیئت ایرانی به دوحه ارتباطی با سفر نمایندگان آمریکا به قطر ندارد و این سفر تنها برای پیگیری اجرای مفاد یادداشت تفاهم ازجمله آزادسازی داراییهای مسدود شده است.
چهارشنبهٔ این هفته، اول ژوئیه، پزشکیان، رئیسجمهور ایران، در واکنش به بالاگرفتن انتقادات داخلی از مذاکرات و تفاهمنامه میان تهران و واشنگتن، گفت رهبر جدید جمهوری اسلامی با این مذاکرات مخالفتی نداشته، وگرنه هیچ دیدار و گفتوگویی صورت نمیگرفت.
همچنین محمدباقر قالیباف در مصاحبهای تلویزیونی گفت که در جریان سفر به سوئیس، توانسته در حضور جیدی ونس و معاون وزارت دارایی آمریکا، مجوز دفتر کنترل سرمایههای خارجی و سند آزادسازی شش میلیارد داراییهای مسدود شده ایران را نهایی کند. او خطاب به منتقدان داخلیِ مذاکرات با لحن نسبتاً تندی گفت: «شما که نه در دیپلماسی کمک میکنید، نه در جنگ، دیگر اذیت نکنید و حرفهای ترامپ را هم قرقره نکنید… خوب نیست. اجازه دهید مردم آرامش داشته باشند و به جمهوری اسلامی افتخار کنند.»
درحالیکه مشخص نیست سرنوشت تفاهمنامهٔ امضاشده به کجا خواهد انجامید، جمهوری اسلامی مصرانه به سرکوب و ارعاب داخلی ادامه میدهد. حکومت در تازهترین اقدامش سپیده و سیما کاشانی و هومن جوکار، فعالان محیط زیست را بار دیگر بازداشت کرده است. این در حالی است که وضعیت هزاران بازداشتی حوادث دیماه کماکان نامشخص است و اغلب آنها در وضعیت بلاتکلیف در زندانها بهسر میبرند. با این وجود شرایط بسیار سخت اقتصادی موجب شده تجمعاتی در نقاط مختلف ایران در اعتراض به وضع معیشت و بیکاری شکل بگیرد. مردمی که کاسهٔ صبرشان لبریز شده و چیزی برای ازدست دادن ندارند حالا و با وجود سرکوب خونین دیماه سال گذشته و خط و نشانکشیدنهای حکومت در خانه نمیمانند و صدای اعتراضشان را بلند میکنند. اعتراضی که دیر یا زود گریبان حاکمان را خواهد گرفت…