سیما غفارزاده – ونکوور
در سحرگاه هجدهم دیماه سال ۱۳۹۸ (هشتم ژانویهٔ ۲۰۲۰)، شلیک دستکم دو موشک زمینبههوای سپاه پاسداران انقلاب اسلامی به هواپیمای مسافربری اوکراینی پرواز پیاس۷۵۲ در آسمان تهران، نهتنها منجر به جانباختن ۱۷۶ انسان بیگناه و یک کودک بهدنیانیامده شد، بلکه یکی از بزرگترین و پیچیدهترین پروندههای حقوقی و دیپلماتیک تاریخ هوانوردی غیرنظامی جهان را گشود. در همان نخستین روزهای پس از وقوع این فاجعه، جامعهٔ بینالمللی با چالشی اساسی و ساختاری در قوانین بینالمللی هوانوردی روبهرو شد؛ نقصی جدی در مفاد ضمیمهٔ ۱۳ (Annex 13) کنوانسیون شیکاگو که بیش از هفت دهه بر نحوهٔ بررسی سوانح هوایی در جهان حاکم بود.
طبق این قوانین سنتی، مسئولیت رهبری و مدیریت تحقیقات فنی و ایمنی دربارهٔ علل سقوط یک هواپیما بر عهدهٔ کشوری گذاشته میشد که سانحه در قلمرو هوایی آن رخ داده بود. این قاعده که برای سوانح ناشی از نقص فنی یا اشتباهات عملیاتیِ مرسوم طراحی شده بود، در مواجهه با جنایتی که در آن ارگانهای نظامی یک حکومت خود عامل سرنگونی هواپیما بودند، کارآمدی خود را کاملاً از دست داد. بدینترتیب، یک تناقض غیراخلاقی و تضاد منافع شدید شکل گرفت: حکومتی که خود مسبب شلیک و مرگ مسافران بود، بر اساس قوانین بینالمللی، کلیددار و مدیر پروندهٔ تحقیقات فنی شد.
خروجی این خلأ قانونی، سالها پنهانکاری، دروغپردازی سیستماتیک و شکنجهٔ روانی بازماندگان بود. تلاش برای نابودکردن شواهد عینی در محل سقوط با بولدوزرها، دستکاری لوازم الکترونیکی قربانیان، ممانعت از دسترسی به جعبههای سیاه و در نهایت انتشار گزارشهای فنی متناقض و بیپایه، نشان داد که سپردن تحقیقات به دولت مسبب جنایت، عدالت را به مسلخ میبرد. در پاسخ به این بنبست حقوقی، انجمن خانوادههای جانباختگان پرواز پیاس۷۵۲ کارزاری جهانی را آغاز کرد. آنها با تکیه بر دیدارهای گسترده با تصمیمگیرندگان بینالمللی و رایزنیهای مداوم با دولتهای متضرر، بهویژه کانادا، خواستار بازنگری بنیادین در مقررات ایکائو شدند تا تضاد منافع دولتها مانع از کشف حقیقت نشود.
تصمیم تاریخی ایکائو: مقابله با تضاد منافع و تضمین استقلال تحقیقات
سرانجام پس از بیش از شش سال پیگیری مستمر بازماندگان و فشارهای دیپلماتیک کشورهای آسیبدیده، شورای سازمان بینالمللی هوانوردی غیرنظامی (ایکائو) در تصمیمی تاریخی چارچوب جهانی بررسی سوانح هوایی را بهطور اساسی تقویت کرد. بر اساس بیانیهٔ رسمی ایکائو، استانداردهای بینالمللی بهمنظور جلوگیری از متوقفشدن یا بهمخاطرهافتادن روند بررسی سوانح بهدلیل «تضاد منافع دولتها»، دستخوش تغییراتی بنیادین شدهاند.
این اصلاحات که بهطور مستقیم قوانین مربوط به ضمیمهٔ ۱۳ کنوانسیون هوانوردی غیرنظامی بینالمللی (مصوب ۱۹۴۴) را هدف قرار دادهاند، با هدف تقویت استقلال، شفافیت و اعتبارِ یافتههای ایمنی در سراسر جهان تصویب شدهاند. ایکائو در بیانیهٔ خود صراحتاً اذعان میکند که وقوع سوانح اخیر مرتبط با اقدامات مشکوک به مداخلهٔ غیرقانونی، نگرانیهای جدی را در اینباره ایجاد کرده بود که آیا تحقیقات ایمنی میتوانند بهطور مستقل، جامع و تا رسیدن به نتیجهٔ نهایی پیش بروند یا خیر.
برخی از مهمترین محورها و تصمیمات مندرج در بیانیهٔ رسمی ایکائو به شرح زیر است:
- مدیریت تضاد منافع واقعی یا صوری: تدوین دستورالعملهای جدید به هدف کمک به کشورها برای مدیریت شرایطی که در آن وجود یک تضاد منافع واقعی یا برداشتشده، میتواند اعتماد عمومی را به نتایج تحقیقات سلب کند.
- امکان واگذاری تحقیقات به اشخاص ثالث: بر اساس معیارهای جدید، دولتها میتوانند برای جلب اعتماد و حفظ بیطرفی، اجرای تحقیقات را به کشور دیگری یا به یک سازمان منطقهای بررسی سوانح واگذار کنند.
- پذیرش ناظران بینالمللی: دعوت از ایکائو و یا کشورهای ثالث بهعنوان ناظر رسمی جهت پایش روند دادرسی و تحقیقات فنی.
- اطلاعرسانی شفاف به افکار عمومی: الزام دولتها به ارائهٔ اطلاعات واقعی، بهموقع و تأییدشده به عموم مردم جهت جلوگیری از روایات تخیلی و پنهانکاری.
- دسترسی بدون محدودیت به مدارک: صراحت در اینباره که مقامات بررسی سانحه باید بدون هیچگونه تأخیری، دسترسی نامحدود به تمامی مدارک و شواهد فیزیکی داشته باشند تا جلوی تفسیرهای نادرست یا محدودیتهای اعمالشده از سوی نهادهای حاکم گرفته شود.
طبق اعلام شورای ایکائو، این اصلاحات ساختاری تحت عنوان «اصلاحیهٔ ۲۰ ضمیمهٔ ۱۳» از تاریخ ۲۳ نوامبر ۲۰۲۸ برای تمامی دولتهای عضو لازمالاجرا خواهد بود تا کشورها فرصت کافی برای هماهنگسازی قوانین داخلی خود با این دگرگونی تاریخی را داشته باشند.
در پی ابلاغ رسمی این تصمیم از سوی مراجع بینالمللی و دریافت نامهٔ وزیر حملونقل کانادا، انجمن خانوادههای جانباختگان پرواز پیاس۷۵۲ بیانیهای رسمی صادر کرد. در بخشی از این بیانیه آمده است:
«… نکتهٔ مهم این است که این اصلاحیه همچنین مسئلهٔ تضاد منافع دولتها را پس از سرنگونی هواپیما توضیح میدهد و اقداماتی را که میتوانند برای حفاظت از استقلال تحقیقات ایمنی انجام دهند، تشریح میکند. بهعنوان مثال، واگذاری انجام تحقیقات ایمنی به دولتی دیگر و ارائهٔ بهموقع اطلاعات واقعی و تأییدشده به افکار عمومی از این دست اقدامات است. بهاین ترتیب، این اصلاحات کمک خواهند کرد تا تحقیقات ایمنی پس از سرنگونی هواپیما از اعتبار و شفافیت بیشتری برخوردار شوند.»
همچنین در این بیانیه به نامهای که استیون مککینون، وزیر حملونقل کانادا، به انجمن خانوادههای پرواز ارسال کرده، اشاره شده، و به اینکه او نقش برجستهٔ خانوادهها در بهثمررسیدن این تغییر را تا چه اندازه مهم دانسته است: «از پیگیری و تلاشهای مستمر شما در واکنش به سرنگونی پرواز پیاس۷۵۲ توسط ایران سپاسگزاریم. این تغییر موفقیتآمیز در ضمیمهٔ ۱۳ نیز گواه دیگری بر تلاشهای خستگیناپذیر شما در زندهنگهداشتن یاد عزیزانتان است. آنان هرگز فراموش نخواهند شد.»
این دستاورد، اگرچه عدالت نیست، اما گامی مهم در مسیر عدالت است. هیچ اصلاحیهای نمیتواند جای خالی ۱۷۶ جان ازدسترفته و رؤیاهای ناتمام آنان را پر کند. هیچ تغییر حقوقیای نیز اندوه خانوادههایی را که بیش از شش سال است بار سنگین فقدان عزیزانشان را بر دوش میکشند، از میان نخواهد برد. اما آنچه حالا در ایکائو به تصویب رسیده، اثبات این حقیقت است که دادخواهی، حتی در برابر پیچیدهترین ساختارهای بینالمللی، میتواند به تغییر بینجامد.