دکتر سعید ممتازی*، رواندرمانگر و مشاور بالینی رسمی – ونکوور
در کشوری که زمستانهای طولانی، تاریک و سرد بخشی عادی از زندگیست، تابستان کانادا همچون نفسی تازه برای تن و روان انسان است. این فصلِ گاه کوتاه، اما قدرتمند، بهگونهای بینظیر ما را به طبیعت، آفتاب، و ریتم طبیعی زندگی بازمیگرداند. اما چرا تابستان اینچنین بر حال خوب ما تأثیر میگذارد؟ پاسخ را باید در ترکیب علمی از روانشناسی، طبیعتگرایی و ریتم زیستی انسان جستوجو کرد. در این نوشته به مرور چند نکته میپردازم.
نور آفتاب: داروی طبیعی افسردگی
روزهای طولانی و غالباً آفتابی در تابستان باعث بالارفتن سطح سروتونین در مغز میشود؛ مادهای شیمیایی که با بهبود خلقوخو، انگیزه، و تعادل احساسی ارتباط مستقیم دارد. کمبود نور خورشید میتواند منجر به افسردگی فصلی شود، که در پاییز و زمستان شایع است.
تابستان اما با تابش مستقیم آفتاب، تولید ویتامین D در بدن را فعال میکند؛ ویتامینی که نقش مهمی در تنظیم هورمونها، ایمنی بدن و بهبود روحیه دارد. از دید روانشناسی، دریافت نور طبیعی حتی به مدت ۲۰ دقیقه در روز، میتواند سطح اضطراب را کاهش و احساس آرامش را افزایش دهد.
طبیعتدرمانی: آرامش در دل سبزینه و سایهسار جنگل
از دل تابستان، طبیعت کانادا در زیباترین و زندهترین حالت خود ظاهر میشود. از کوهها و دریاچهها گرفته تا دشتهای گسترده و جنگلهای بیپایان، فضای سبز و گسترهٔ بکر محیطی، حکم درمانگاه طبیعی روان ما را دارد. بر اساس پژوهشهای روانشناسی، ارتباط با طبیعت باعث فعالشدن سیستم پاراسمپاتیک (سیستم آرامشبخش بدن) میشود. این ارتباط به کاهش کورتیزول (هورمون استرس)، کاهش ضربان قلب و ایجاد حس تعلق و معنا در زندگی کمک میکند.
در ژاپن، «جنگلدرمانی» را با عبارت Shinrin-yoku بیان میکنند که معنای لغوی آن، یعنی آبتنی یا غوطهورشدن در جنگل، حس جذابتری از غرقشدن در طبیعت را منتقل میکند. این رسم از حدود نیمقرن پیش در ژاپن رایج شد و هدف آن، کاهش استرس، تقویت سیستم ایمنی، بهبود خلقوخو و افزایش تمرکز از راه قرارگرفتن در دل جنگل است. اصول این روش قدمزدن آرام و آگاهانه در جنگل، گوشدادن به صداهای طبیعت (باد، موسیقیِ رقص برگها، و صدای پرندگان)، نفسِعمیقکشیدن با استشمام بوی گیاهان و خاک، لمس سنگ و جویبار و تنهٔ درختان و توجه به رنگها و بافتهاست.
تحرک جسمی، آرامش روانی
تابستان فرصتی طلایی برای رهاشدن از فضای بسته، نشستنهای طولانی، و کسالت فیزیکیست. هوای معتدل و روزهای بلند، زمینه را برای فعالیتهایی چون پیادهروی، دوچرخهسواری، قایقسواری، یوگا و نرمش در فضای باز فراهم میکند.
از دید روانشناسی رفتاری، تحرک منظم فیزیکی به افزایش اندورفین منجر میشود؛ مادهای که حس شادی و آرامش را در بدن تقویت میکند. همچنین فعالیتهای هوازی به بهبود عملکرد شناختی، تقویت تمرکز، و کاهش افکار منفی کمک میکند. موقع ورزش در فضای باز علاوه بر تحرک جسمی با محیط طبیعی هم تعامل میکنیم و به این ترتیب تأثیر مثبت آن چندبرابر میشود.
وقفهای برای تنفس ذهن
در ساختار روان انسان، مکث یکی از عناصر مهم استقامت است. تابستان با ایجاد فضاهای خالی در تقویم زندگی — مرخصیها، سفرهای کوتاه، دورهمیهای خانوادگی، و کاهش فشار کاری — فرصتی برای بازتنظیم روانی و احساسی فراهم میکند. نداشتن فرصتهای منظم برای استراحت و باخودبودن، میتواند به فرسودگی روانی (burnout) منجر شود. تابستان همان فضای «میانبُر» است که بدن و ذهن را از چرخهٔ شتاب خارج میکند و اجازه میدهد فرد دوباره با خود ارتباط برقرار کند.
خواب بهتر، روان سالمتر
یکی از چالشهای فصل زمستان، اختلال در الگوی خواب است که گاه بهدلیل کمبود نور، کاهش فعالیت، و بینظمی در ریتم شبانهروزی (circadian rhythm) رخ میدهد. در تابستان اما، نور طبیعیِ بیشتر و تحرک بدنیِ بالاتر به تنظیم دوبارهٔ این ریتم کمک میکند. خواب کافی و عمیق با کاهش استرس، تثبیت خُلق، تقویت حافظه و قدرت تصمیمگیری مرتبط است. در واقع، تابستان بهصورت غیرمستقیم با بهبود کیفیت خواب، ذهن را در وضعیت بهینهٔ روانی قرار میدهد.
* * * * *
بسیاری از ما تابستانها بدون اینکه بدانیم، اثر درمانی این فصل را تجربه میکنیم. ما با هر بار قدمزدن در جنگل، غوطهخوردن در آب خنک دریاچهها، شنا در آب شور اقیانوس، نشستن در سکوت و تماشای آتش کمپ، گوشدادن به آوای جویبار و آهنگ امواج دریا، تماشای آگاهانهٔ یک گل، یا چیدن و بهدهانگذاشتن تمشکی رسیده و شیرین، بخشی از سلامت روان خودمان را بازسازی میکنیم.
تابستان تنها فصل تعطیلات نیست؛ فرصتیست برای بازگشت به طبیعت، تمدد اعصاب، حسآگاهی و مراقبت از خود. روان سالم از دل زندگی آگاهانه بیرون میآید و تابستان بهترین بستر برای تمرین این آگاهی است.
*از بنیانگذاران پلتفرم بهروان، عضو ارشد انجمن مشاوران درمانگر کانادا، دکترای تخصصی از ایران، فلوشیپ و گواهینامهٔ مشاوره از دانشگاه UCLA، گواهینامهٔ مصاحبهٔ انگیزشی و Award of Achievement از دانشگاه UBC