دکتر سعید ممتازی*، رواندرمانگر و مشاور بالینی رسمی – ونکوور
شرایط جنگی در ایران نهتنها افراد ساکن کشور را متأثر کرده است، بلکه تأثیرات عمیق روانی و هیجانی بر ما مهاجران دور از وطن نیز گذاشته و میگذارد. بسیاری از ایرانیان مهاجر، با مشاهدهٔ اخبار جنگ، تصاویری از بمباران، مرگ و ناامنی، احساس بیقراری شدید، ترس، غم، اضطراب، خشم، و درماندگی یا حتی احساس گناه از زندگی در شرایط امن و «نجات» را تجربه میکنند. اگرچه ما در امنیت و دور از خطر جنگ زندگی میکنیم، اما همگی، با خاطرات، خانواده و هویت فرهنگی و جغرافیای وطنمان، پیوندی عمیق، ناگسستنی و عاطفی داریم.
باید بتوانیم واکنشهای روانی، احساسی، و رفتاری خود را اداره کنیم تا منجر به واکنش پس از تروما، اضطراب مزمن، افسردگی، یا بیحسی هیجانی نشود.
ایرانیان مهاجر، حتی اگر سالها از ایران دور باشند، معمولاً ارتباطی عمیق با زبان، خاطرات، خانواده، هویت و آرمانهای اجتماعی کشور خود دارند. در روانشناسی مهاجرت، به این پیوند، تداوم روانی فرهنگی گفته میشود. تداومی که مثبت است اما در عین حال باعث آسیب پذیری میشود.
واکنش روانی به اخبار جنگ ایران به سه مکانیسم روانشناختی وابسته است:
– «احساس گناه بازماندگان » (survivor’s guilt): برخی مهاجران دچار احساس گناه میشوند که چرا در امنیتاند، درحالیکه هموطنانشان در رنجاند. این احساس، اگر تداوم یابد، میتواند موجب افسردگی، رهاکردن فعالیتهای روزمره یا قطع ارتباط با لذتهای زندگی شود.
– اضطراب درماندگی آموخته (learned helplessness anxiety): زمانی که فرد احساس کند نمیتواند هیچکاری برای کمک انجام دهد، ممکن است دچار حس درماندگی، بیاحساسی، حملههای اضطرابی و پانیک، یا تحریکپذیری و پرخاشگری شود. این موضوع در شرایط فعلی برای ایرانیانی که در تحولات و اعتراضات سالهای گذشته به تغییر مثبت امیدوار و سپس ناامید شدند، تکرارشونده است.
– تجربهٔ مجدد (re-experience): عدهٔ زیادی از مهاجران تجربهٔ مستقیم حضور در جبهههای جنگ ایران و عراق یا تجربهٔ حملهٔ هوایی به شهرها در آن زمان را دارند. تماشای صحنههای موشکباران و بمباران احساسات آنان را پس از سالها بازمیگرداند.
چگونه از سلامت روان خود در برابر اخبار جنگ محافظت کنیم؟
– محدودسازی و نظم در تماشای برنامههای خبری
- تماشاکردن یا گوشدادن نامحدود اخبار میتواند به ترومای ثانویه منجر شود.
- زمان مشخصی برای پیگیری اخبار تعیین کنید (مثلاً فقط ۳۰ دقیقه در روز).
- خودداری از توجه به اخبار یا تحریم کامل آن هم نوعی واکنش انکار محسوب میشود و کمککننده نیست.
- از منابع قابلاعتماد و تحلیلی استفاده کنید و به صفحات غیرقابلاعتماد در رسانههای اجتماعی و فضای مجازی رجوع نکنید.
- روان ما ظرفیت محدودی برای پردازش رنج و درد دارد، از آن محافظت کنیم.
– فعالیت و احساس کنترل
- مشارکت در فعالیتهای داوطلبانهٔ حمایتی، اطلاعرسانی و هرگونه کمک میتواند احساس ناتوانی و درماندگی را کاهش دهد.
- نوشتن، تولید محتوا، آگاهیرسانی یا پشتیبانی از افراد در معرض آسیب، باعث ایجاد حس مؤثربودن یا نقشمندی میشود.
– مراقبت از خود، ضرورت است نه خودخواهی
- حفظ همهٔ فعالیتهای روزانه
- کار حضوری بیشتر و دورکاری کمتر در حد ممکن
- خواب منظم، تغذیهٔ سالم، فعالیت بدنی
- حفظ و تداوم ارتباطات اجتماعی
- استفاده از تکنیکهای کاهش اضطراب مثل تمرینات تنفسی، ریلکسیشن عضلانی، مدیتیشن و ذهنآگاهی
- طبیعتگردی و تماس حسی-فیزیک با عناصر طبیعی
- نوشتن یا نقاشی برای کشف و بیان احساسات
– جستوجوی حمایت روانی و همدلی اجتماعی
- صحبت با دوستان، گروههای ایرانی و غیرایرانی، مشاوران، یا شرکت در جلسات و گروههای حمایتی برای بیان احساسات و تبادل تجارب کمککننده است.
- در صورت نیاز، مراجعه به رواندرمانگر فارسیزبان و آگاه به فرهنگ، میتواند راهی مؤثر برای درک بهتر و پردازش احساسات پیچیده باشد.
– توصیههای روانشناسی مهاجرت
- شما مسئول همهٔ دردهای دنیا نیستید، اما مسئول مراقبت از روان خود هستید.
- با خودتان با مهربانی برخورد کنید، نه با انتقاد و قضاوت.
- اجازه دارید همزمان هم در غم و نگرانی برای ایران باشید، هم از زندگیتان در کانادا بدون احساس گناه لذت ببرید. این یک تناقض انسانی است.
- خشم و اضطراب خود را به اقدام عملی مناسب تبدیل کنید، نه فرسایش روانی.
- برای بچهها الگوی سلامت روان و تحمل و کنترل باشید؛ نه قربانی اضطراب بیپایان.
به یاد داشته باشیم مهاجربودن یعنی زندگی در دو جهان، دو زبان، و دو زمان. اگرچه اخبار جنگ در ایران میتواند روان ما را متلاطم کند، اما با آگاهی، حمایت و مراقبت روانی، میتوان این تلاطم را اداره کرد. مراقبت از سلامت روان، وظیفهای انسانی، اخلاقی و بهداشتی همهٔ ما مهاجران است.
* * * * *
محافظت از روان کودکان مهاجر در هنگامهٔ جنگ در ایران
در دنیای دیجیتال امروز، کودکان مهاجر بیش از هر زمان دیگری در معرض اخبار جهانی قرار دارند. در شرایط جنگی که در ایران وجود دارد، کودکان مهاجر یا دارای پیشینهٔ فرهنگی مشترک، ممکن است ناخواسته در معرض اخبار ناراحتکننده قرار گیرند. این مواجهه میتواند منجر به اضطراب، ترس، کابوس، یا اختلالات رفتاری در آنها شود. مطالعات نشان میدهد که حتی کودکانی که مستقیماً درگیر جنگ نیستند، در معرض آسیب روانی ناشی از تماشای مکرر تصاویر خشونتآمیز قرار دارند.
روانشناسی کودک در مواجهه با اخبار جنگ
دیدگاه روانشناسی رشد (پیاژه و اریکسون)
- کودکان ۲ تا ۷ سال (مرحلهٔ پیشعملیاتی): قادر به درک انتزاعی نیستند و تصاویر یا صداهای خشونتآمیز را بهصورت مستقیم، ترسناک و شخصی تفسیر میکنند. جنگ ممکن است برای آنها بهمعنای «همه در خطرند» باشد.
- کودکان ۷ تا ۱۲ سال (مرحلهٔ عملیات عینی): توانایی درک مفاهیم علت و معلولی را دارند، اما هنوز نمیتوانند پیچیدگیهای سیاسی یا جغرافیایی را کاملاً بفهمند. احساس ابهام و ناامنی میکنند.
- نوجوانان: قابلیت تحلیل و مقایسه دارند، اما هنوز آسیبپذیری هیجانی بالایی دارند و ممکن است اضطراب، سرخوردگی یا خشم را تجربه کنند.
نظریهٔ دلبستگی
احساس امنیت در کودک، وابسته به حضور روانی و بدنی والدین است. مواجهه با اخباری که حاوی تهدیدات جانی یا خطر است، اگر با حمایت والد همراه نباشد، به آسیب دلبستگی و اضطراب جدایی منجر میشود.
منابع اضطراب در کودکان در مواجهه با اخبار جنگ
- تماشای مستقیم اخبار خشونتآمیز یا تصاویر بمباران، کشتهشدن یا گریه و شیون مردم
- شنیدن مکالمات بزرگسالان بدون سؤالکردن یا بدون توضیح مناسب
- دریافت پیامهای نگرانکننده در فضای مجازی، مانند اینستاگرام یا تیکتاک
- احساس ضعف و ناتوانی در درک شرایط
پیامدهای روانی احتمالی برای کودکان
اضطراب و ترس، کابوس شبانه، تکرار تصاویری که در ذهن کودک حک شدهاند، شبادراری، وابستگی بیشازحد به والدین، پرخاشگری یا انزوا بهدلیل ناتوانی در بیان اضطراب بهشکل کلامی، سؤالهای مکرر دربارهٔ مرگ یا جنگ، نشانهای از تلاش کودک برای پردازش اطلاعات مبهم است که دریافت میکند.
راهکارهای علمی برای محافظت روان کودک در برابر اخبار جنگ
مدیریت استرس در والدین:
کودکان اضطراب والدین را با دقت بالا درک میکنند، حتی اگر چیزی گفته نشود. مدیریت هیجان در پدر و مادر، پیشنیاز آرامش کودک است.
- کاهش مواجههٔ رسانهای
- اجتناب از تماشای تلویزیون یا ویدئوهای مربوط به جنگ در حضور کودک
- نصب کنترلهای والدینی (parental controls) روی تلفن و تبلت
- همراهی کودک در فضای مجازی و نظارت بر آنچه میبیند
طبق راهنمای انجمن روانشناسی آمریکا (APA)، کودکان نباید بدون نظارت والدین در معرض اخبار جنگ یا خشونت قرار گیرند. حتی یک تصویر یا صدای ناراحتکننده ممکن است ذهن کودک را تا مدتها درگیر کند (ترومای تصویری).
گفتوگوی فعالانه و متناسب با سن
کودکان حق دارند بدانند چه اتفاقی در دنیا میافتد، اما بزرگسالان نیز مسئولیت دارند که آنها را از استرس و پریشانی محافظت کنند. شما فرزندتان را بهتر از هر کس دیگری میشناسید. از زبانی متناسب با سن او استفاده کنید، واکنشهایش را زیر نظر بگیرید و نسبت به میزان اضطرابش حساس باشید.
طبیعی است که شما نیز از اتفاقات ناراحت یا نگران باشید. اما به یاد داشته باشید که کودکان سرنخهای عاطفی خود را از بزرگسالان میگیرند، بنابراین سعی کنید ترسهای خود را بیشازحد با فرزندتان در میان نگذارید. آرام صحبت کنید و مراقب زبان بدن خود، مانند حالتهای چهره، باشید. از زبانی متناسب با سن او استفاده کنید، واکنشهایش را زیر نظر بگیرید و نسبت به میزان اضطرابش حساس باشید. به یاد داشته باشید که اشکالی ندارد اگر پاسخ هر سؤالی را ندارید. میتوانید بگویید که باید آن را بررسی کنید یا از آن بهعنوان فرصتی برای یافتن پاسخها با هم (با کودکان بزرگتر) استفاده کنید. پاسخگویی صادقانه اما متناسب با سن کودک ضروری است.
استفاده از جملات آرامشبخش کمککننده است: «این اتفاق ناراحتکنندهست، ولی ما اینجا امن هستیم.» یا «بعضی کشورها با هم اختلاف دارند، اما خیلی از آدمها دارن تلاش میکنن که صلح برقرار بشه.»
حفظ برنامههای روتین روزانه برای بازسازی حس کنترل
- زمان خواب و وعدههای غذایی منظم
- انجام فعالیتهای خلاقانه: نقاشی، بازی، موسیقی
- بازیهای فیزیکی و جمعی
- تشویق کودک به نوشتن یا نقاشی دربارهٔ احساساتش، البته بدون اجبار
آموزش مهارتهای خودتنظیمی هیجانی
- برای برخی کودکان در آغوش گرفتهشدن و نوازش بدنی آرامبخش است.
- تمرینهای تنفس عمیق
- تمرینهای ذهنآگاهی مناسب برای کودکان
- داستاندرمانی با انتخاب داستانهایی با تم صلح و امید
در شرایطی که ایران با بحران و جنگ درگیر است، مسئولیت والدین مهاجر در محافظت از روان کودک دوچندان میشود. کودکان حق دارند در فضایی امن، باثبات و دارای حمایت عاطفی رشد کنند. آنها قرار نیست تحلیلگر سیاسی باشند؛ آنها نیازمند بازی، خلاقیت و عشقاند. با ترکیبی از دانش روانشناسی رشد، حمایت هیجانی و کنترل اخبار و رسانهها در خانه، میتوان از کودک در برابر آسیبهای روانی ناشی از اخبار جنگ محافظت کرد، و حتی در این فرصت مهارتهای تابآوری را در آنها پرورش داد.
*از بنیانگذاران پلتفرم بهروان، عضو ارشد انجمن مشاوران درمانگر کانادا، دکترای تخصصی از ایران، فلوشیپ و گواهینامهٔ مشاوره از دانشگاه UCLA، گواهینامهٔ مصاحبهٔ انگیزشی و Award of Achievement از دانشگاه UBC