«همین که همیشه خودش را می‌بیند، کار چندان دیگری هم نمی‌تواند بکند، که هر چیزی که قبلاً بوده باید هنوز هم باشد، درست همان‌طور که بوده، بله، بله،… » 

«همیشه همان حکایت، انتظار انتظار،… » ص ۴۹ 

«آلیس پای آتش»^۱، اثر یون فوسه (Jon Fosse)، نویسندهٔ نروژی متولد ۲۹ سپتامبر ۱۹۵۹ است. فوسه این کتاب را در سال ۲۰۰۴ نوشت و در سال ۲۰۲۳ برندهٔ جایزه نوبل ادبی شد. در این کتاب با داستان زنی به‌نام سیگنه آشنا می‌شویم که بیست و سه سال در انتظار همسرش، آسله، است. همسری که روزی به قایق‌سواری رفت و هرگز برنگشت. از رهگذر خاطرات او و شوهرش، زندگی دستِ‌کم چهار یا پنج نسل از خانوادهٔ آسله را می‌بینیم در خانه‌ای قدیمی که از همان دوران هنوز باقی است.

داستان «آلیس پای آتش»، هم به‌لحاظ ساختار داستان، بسیار زیبا و جسورانه است و هم به‌دلیل موضوع، تصویرها، لایه‌های داستانی، و سرانجام تفکر فلسفی بازگوشده در تمامی این داستان، جذاب و دنبال‌کردنی است.

ساختار داستان در نهایت سادگی، با طرحی اندکی پیچیده، از تنوع و رنگارنگی در تمام عرصه‌های داستانی برخوردار است. روایت داستان به نظر می‌رسد به‌وسیلهٔ اول‌شخص مفرد، من، بیان می‌شود، اما در طول داستان با ظرافت بسیار وظیفهٔ روایت داستان به دوش شخصیت‌ها مخصوصاً سیگنه و آسله محول می‌شود. آنگاه با زبانی که خاص فوسه است و خود، آن را رئالیسم عرفانی (Mystical Realism) می‌نامد، مدام با مکان و زمان بازی می‌کند تا بتواند طرح کلی داستان را لحظه‌به‌لحظه عمیق‌تر کند و سرانجام تفکری بسیار روشن و ساده را با خواننده در میان بگذارد.

پلات یا طرح داستان 

داستانِ زنی که همسرش را از دست داده است. یادآوری همهٔ از دست‌دادن‌های زندگی؛ در اینجا خانوادهٔ شوهرش، که بیش از ۲۰۰ سال است در همین خانه زندگی کرده و می‌کنند. در داستان اول، داستان دیگری وجود دارد؛ زنی دیگر، آلیس، که پسر هفت‌ساله‌اش، کریستوفر، را کنار فیورد (fjord) (آبدره) خلیج‌ و رودخانه‌‌مانندی که در نروژ، و در محل زندگی فوسه نیز، وجود دارد، از دست می‌دهد. و باز داستان دیگری هست که در آن بریتا، همسر کریستوفری دیگر، پسر هفت‌ساله‌اش، آسله، را در همان فیورد از دست می‌دهد. آسله، همسر سیگنه، فرزند این دو است. هر دو بچه، کریستوفر و آسله در فیورد غرق شدند. آسله، همسر سیگنه، هم با قایق راهی فیورد می‌شود و هنوز بازنگشته است. 

روایت داستان 

کتاب با این جمله آغاز می‌شود: «من سیگنه را می‌بینم که دراز کشیده روی کاناپه‌ای توی اتاق و به همان چیزهای معمول نگاه می‌کند؛… »

این اولین راوی داستان، اول شخص مفرد است، ولی در نقش دانای کل نیز ظاهر می‌شود، چرا که سیگنه را می‌بیند و درون افکارش را هم می‌بیند. 

راوی دوم، سیگنه است که داستان خودش را تعریف می‌کند و همسری که ۲۳ سال پیش به قایق‌سواری با قایقی که شخصی برایش ساخته و چندان به قاعده نیز نبوده، رفته و هنوز برنگشته است.

راوی سوم، آسله‌ است. هم او که در جادهٔ بزرگ و جادهٔ کوچک راه می‌رود، و خود حس می‌کند که پیش مامان‌بزرگ می‌رود. آنگاه داستان بعدی را تعریف می‌کند که در آتش، آلیس، مادرِ پدرِ پدربزرگش را می‌بیند که کله‌های گوسفند را داخل آتش می‌کند و بعد در آب فیورد فرو می‌کند. همان آلیس که نوه‌اش، کریستوفر (برادر بابابزرگش، یعنی عموی پدرش)، در رودخانه غرق شد. خود این کریستوفر نیز فرزند آلیس دیگری است. به‌این ترتیب داستان آلیس‌ها، کریستوفرها، و آسله‌ها نسل بعد از نسل جریان دارد و بازگو می‌شود.

شخصیت‌ها

سیگنه، زن داستان

 آسله، همسر سیگنه

آلیس، مادرِ پدرِ پدربزرگِ آسله و سایر اعضای خانوادهٔ آسله

 فیورد، خلیجی که گاه به‌صورت رودخانه‌ای در آن قایقرانی می‌کنند

 تاریکی، که همه‌جا هست و گاه با مردم و فیورد یکی می‌شود

 پنجره، چارچوبی برای دیدن نور و تاریکی

 و آتش، اینجا و آنجا نوید نور و گرما می‌دهد.

همهٔ این عناصر می‌توانند به‌نوعی شخصیت‌های این داستان باشند، چرا که هر کدام نقشی اساسی در کل داستان دارند، اما به نظر می‌رسد این همه در تاریکی یکی می‌شوند. اما این تاریکی از نوعی بسیار طبیعی است مثل شب، مثل شب قطبی، گاه طولانی است و گاه کوتاه، ولی هر چه هست جزئی از زندگی است.

زبان داستان

داستان اصلی به‌زبان نروژی نی‌نورسک (Nynorsk) نوشته شده است. ترجمهٔ انگلیسی آن را دیمین سرلز (Damion Searls) انجام داده است. بسیاری از آثار فوسه توسط آقای محمد حامد به فارسی برگردانده شده است. این کتاب را مترجم‌های متفاوتی به فارسی ترجمه کرده‌اند که معرفی پیش رو، حاصل مطالعه کتاب با ترجمهٔ حسام امامی است. 

هم در متن نروژی و هم در برگردان انگلیسی و فارسی آن، می‌توان زبانی در نهایت سادگی یافت؛ زبانی با تکرار فراوان درست مثل خود زندگی، جمله‌هایی کوتاه شبیه شعر نو، درست مثل خود زندگی، جمله‌هایی بی‌نقطه مثل گفت‌وگو، و از همه مهم‌تر گفت‌وگوهایی با مکث‌ها و سکوت، چه در فضا و چه در زبان. در همین بیان ساده اما درونی‌ترین و پیچیده‌ترین مسائل ذهنی انسان بازگویی می‌شود.

«این ژاکت سیاهش و تاریکی بیرون پنجره باید تقریباً یکی شده باشند، او تاریکی است و تاریکی اوست،… » ص ۱۰

«ایستاده آنجا و تقریباً محال ممکن است آدم بتواند از تاریکی بیرون سوایش کند و باز موی سیاهش را جلو پنجره می‌بیند و می‌بیند ژاکتش با تاریکی بیرون یکی شده.» ص ۱۳

«از رقص نور آسمان که بین خاکستری و سفید است، صاف فرو می‌رود به جایی بین خاکستری و سیاه… انگار کوه دارد نفسش را بیرون می‌دهد.» ص ۱۸

ستینگ یا زمان و مکان

داستان در نروژ اتفاق می‌افتد؛ جایی که ظاهرا ترکیبی از شهرهای غربی و شمالی است. هم کنار فیورد در غرب است، هم روزهای کوتاه دارد، و هم زمستان قطبی؛ سرد و تاریک. 

زمان داستان از ۲۰۰۲ شروع می‌شود. سیگنه داستانش را شروع می‌کند. به عقب می‌رود. به سال تولد کریستوفر، به آلیس، مادرِ پدرِ پدربزرگِ آسله. به بیش از ۲۰۰ سال قبل که مادر پدر پدربزرگ آسله فرزند دوساله‌اش به داخل فیورد می‌افتد. آسله، نوهٔ آلیس، در هفت‌سالگی در فیورد غرق می‌شود و می‌میرد. و آلیس، مادر کریستوفر، به او و عروسش می‌گوید خدا مهربان است. و به عروسش بریتا می‌گوید:‌ «کارهای خدا پر راز و رمزه… » ص ۶۰

موضوع داستان^۲

و درست مانند زبان ساده و در عین حال پرتکرار و پر از سکوت و مکث، موضوع داستان هم ساده، پرتکرار و پر از سکوت و مکث است. از رهگذر به‌یادآوردن سرگذشت‌ها و خاطره‌ها، به تاریخ و جغرافیای نروژ می‌پردازد، به سنت‌ها و تفکر مردمان این منطقه اشاره می‌کند، حکایت انتظار را بیان می‌کند، تکرار می‌کند، تناقض‌ها را برای خواننده تصویر می‌کند، تردید‌های آدمی را ترانه می‌کند، و سرانجام به امیدی هرچند کوچک اشاره می‌کند. 

اسم‌هایی که در داستان به کار رفته، بیشتر نام‌های سنتی‌اند، رسم داشتن قایق، قایقرانی و ماهیگیری متداول است.

«همه‌چیز خیلی تاریک تاریک شده، و… حالا تازه بعدازظهر است… » ص ۲۷ – توصیف زندگی در جایی نزدیک قطب و این تصویر روزی که شب است.

«می‌بیند که فیورد و کوه و تاریکی الان است که در هم بروند، با هم یکی شوند… » ص ۲۸

«فکر می‌کند شبیه آن تخته‌های چوب توی یک قایق قدیمی است… چطور همچون فکری به سرش زد؟» ص ۲۶

خانه‌های سنتی چندصدساله را تصویر می‌کند:

«دیوارها آنجا هستند و انگار صداهایی ساکت از دل آن‌ها حرف می‌زنند، انگار زبانی بزرگ آنجا در دل دیوارهاست… به زبان دیوار است… انگار دیوار دارد چیزی به او می‌گوید… » ص ۴۰/۴۱

آسله، همسر سیگنه، داخل همین خانه می‌شود و همان‌جا «درست پشت سرش آلیس هم می‌آید تو،… » ص ۴۲

فوسه، غرق در دنیای کودکی و شاید با خاطره‌ای از دوران کودکی، تصویری می‌سازد هولناک و رعب‌انگیز، شاید کودکی است که به خاطر می‌آورد؛ فوسهٔ کودک، آسلهٔ کودک، یا صدها کودک دیگر، به یاد می‌آورند مادرها را که سر بریدهٔ گوسفندان را در آتش می‌کنند، در آب تاریک فیورد فرو می‌کنند، دوباره روی آتش می‌گیرند تا تمیز کنند و بعد آن را نمک‌سود کنند تا برای خانواده غذایی درست کنند؛ غذایی که در آن سال‌ها، فقرا می‌خوردند…

آسله، در راه آتشی می‌بیند که مرتب کم و زیاد می‌شود.

 «حالا با خودش می‌گوید یک بدن توی آتش نیست؟» ص ۳۲

«یک آدم؟… صورت ریش‌دار… چشم‌های خیره‌کننده… چهره‌ها… » همان 

«چشم‌ها یک‌جورهایی صدایی پیدا می‌کنند… اول زوزه‌ای از یک چشم و بعد زوزه‌های پراکنده… » همان 

بعد توی آتش کنار ساحل نزدیک قایق‌خانه زنی را می‌بیند… 

«هرچند تاریک است، طوری به‌وضوح می‌بیند که انگار روز روشن است، زنی را با یک پسربچهٔ کوچک به بغل که می‌رود دم آتش و در دست دیگرش یک تخته چوب دارد که رویش پوست درخت است و می‌گذاردش روی آتش… سیخی برمی‌دارد که رویش یک کلهٔ گوسفند است… کلهٔ گوسفند را روی شعله‌ها عقب جلو می‌کند.» ص ۳۴ 

در آب فیورد می‌برد دوباره روی آتش می‌آورد… 

«با خودش می‌گوید آلیس است، مادر پدر پدربزرگش، مطمئن است، آلیس است، اسم خودش را به یاد او گذاشته‌اند، یا به یاد نوه‌اش، آسله؛ همانی که وقتی هفت سالش بود، مُرد. همانی که غرق شد، توی خلیج غرق شد، برادر بابابزرگش، اولاف، هم‌نامش،… این آلیس است در بیست و خرده‌ای سالگی و آن پسر حدوداً دوساله، کریستوفر است، پدر پدربزرگش… » همان

فوسه، با موضوع تنهایی و انتظار بازی می‌کند. درد تنهایی و انتظار را به خواننده منتقل می‌کند:

«فقط او بود و او.» ص ۱۹

آسله، یک روز بی‌مقدمه آمد و با سیگنه زندگی کرد و یک روز رفت که توی رودخانه فیورد قایقرانی کند و ماهی بگیرد و دیگر نیامد. 

«چرا انگار او هنوز زنده است و می‌خواهد قدم‌زنان از جادهٔ کوچک برود؟» ص ۲۴

سیگنه مرتب پشت پنجره ایستاده و با خودش می‌گوید که الان برمی‌گردد… 

«همین‌طور که دراز کشیده آنجا روی کاناپه خودش را می‌بیند که می‌رود طرف در هال و بازش می‌کند و در لحظه‌ای که در باز می‌شود و خودش را می‌بیند که می‌رود بیرون پسربچه‌ای را می‌بیند که می‌آید تو و در را می‌بیند که دوباره بسته می‌شود و بعد پسره را می‌بیند که می‌رود طرف پنجره و می‌ایستد و بعد آنجا ایستاده از پنجره بیرون را نگاه می‌کند و با خردش می‌گوید پسره باید شش هفت ساله باشد، با خودش می‌گوید بچه است و بعد می‌بیند در هال باز می‌شود و مردی قدبلند و لاغر و لندوک با موی سیاه بلند و ریش سیاه تنک می‌آید تو… بعد زنی وارد می‌شود… کمی شبیه قیافهٔ خود اوست… بعد زن می‌گوید آسله    » ص ۵۳ 

در کتاب، آخر جمله‌ٔ بالا سکوت است.

تصویر زیبا و عجیب بعدی مربوط به بریتا، زنی است که فرزندش در فیورد غرق شده، ولی نمی‌خواهد باور کند که او مرده است…

«بعد بریتا می‌افتد به عقب و جلو تاب‌دادن خودش و آسله، و مرد روبه‌روی بریتا و آسله است و بعد می‌ایستد آنجا و دست‌هایش را دورشان حلقه می‌کند و پشت سر آسله ماهی‌ای که مرد به نخ دارد تا زمین آویزان شده… » ص ۵۷ و بعد سکوت است…

«کریستوفر راه می‌افتد توی جادهٔ بزرگ، می‌پیچد، می‌رود آن‌طرف حیاط، آرام، گام‌به‌گام، و ماهی سر نخ از این‌سو به آن‌سو تاب می‌خورد و سیگنه با خودش می‌گوید انگار قبل اینکه نیم‌قدم بردارد خواهد افتاد و می‌شود همان خاکی که رویش راه می‌رود،… » ص ۵۹ 

بعد «… کریستوفر و بریتا، آسله به‌بغل، آرام توی جادهٔ کوچک راه می‌افتند… » همان

«روز ۱۷ نوامبر ۱۸۹۷ آسله مرد و روز ۱۷ نوامبر ۱۸۹۰ هم به دنیا اومد.» همان

سیگنه، گاهی تلاش می‌کند از خانه بیرون برود، آسله را صدا کند، ولی فکر می‌کند نمی‌تواند. تردید می‌کند. هیچ‌گاه از هیچ‌چیز این زندگی مطمئن نیست… 

«می‌تواند؟ با خودش می‌گوید نه، احتمالاً نتواند، نمی‌تواند، نه و… مکث می‌کند… » ص ۵۶ در جادهٔ کوچک زنی می‌بیند که پسربچه‌ای بغل دارد «و پسربچه بی‌جان می‌زند، لباس‌هایش خیس است، مویش خیس است… » همان

فوسه، تا جایی که می‌تواند متناقض‌نماها را در کنار هم قرار می‌دهد: 

تاریکی / روشنایی: «همیشه همین‌طوری است… او هم ایستاده آنجا، و آنجا توی روشنایی پنجره ایستاده و تاریکی بیرون را نگاه می‌کند… » ص ۳۰

جادهٔ بزرگ / جادهٔ کوچک: آسله بعد از مدتی که توی جادهٔ بزرگ راه رفته، حالا «و راه می‌افتد توی جادهٔ کوچکِ برگشتِ به خانهٔ توی عمارت قدیمی… » ص ۳۳

بالا / پایین:‌ «کند، بی‌صدا، آرام، بالا پایین، آنجا توی موج‌ها… می‌رود… » ص ۵۱

حرف‌زدن / حرف‌نزدن: «حرفی که می‌زد یا نمی‌زد، کاری که می‌کرد یا نمی‌کرد فرقی نداشت.» ص ۴۶

آب / آتش: آسله قایقش را سوار می‌شود و روی فیورد می‌رود. وسط آب… «و با خودش می‌گوید دیگر تا آنجا که این چیز آتش‌مانند هست پارو می‌زند… » ص ۵۱

و سرانجام همهٔ رفتگان سال‌های قبل را در همان خانهٔ قدیمی می‌بیند؛ خانه‌ای که هنوز بعد از بیست و سه سال انتظار برای بازگشت آسله در آن زندگی می‌کند. «با خودش می‌گوید دیگر رفته‌اند، برای همیشه رفته‌اند و با خودش می‌گوید که امروز، احتمالاً پنجشنبه است، و ماه مارس است، و سال ۲۰۰۲ است،… » ص ۷۷ 

سیگنه، گویی آسله را به روی تخت دعوت می‌کند… «… نگاهش می‌کند و بعد رویش را از او می‌گرداند به‌طرف آن خلاء… سیگنه می‌گوید یا عیسای عزیز، کمکم کن، تو باید کمکم کنی… » ص ۷۷

و این‌گونه است که در داستان «آلیس پای آتش» فوسه جغرافیا و تاریخ نروژ را با سنت‌ها می‌آمیزد، ترس‌ها و دلهره‌های آدمی را به تصویر می‌کشد، انتظار را و زندگی را و مرگ را و تنهایی را و درد را با ضرباهنگی آرام، و با تکرار، و با تردید، و با مکث، و با سکوت، بیان می‌کند. گویی با نوعی عرفان مسیحی در طلب آرامش و کمک خداوندی است. با فلسفه‌ای نوافلاطونی، مرده‌ها را زنده می‌پندارد، نور رستگاری را در دل تاریکی می‌بیند، و با راز و رمز‌ها زندگی می‌کند. 

سپتامبر ۲۰۲۵

^۱نسخهٔ الکترونیکی این کتاب را می‌توان از طریق نرم‌افزارهای کتاب‌خوان داخل ایران مانند طاقچه یا فیدیبو تهیه کرد.

^۲در دقیقهٔ ۳۴ مصاحبه‌ای که با فوسه و مترجم انگلیسی آثارش، دیمین سرلز، می‌شود، می‌گوید که در مورد اسم آلیس از فوسه سؤال کرده و او گفته که اسمی خیلی قدیمی است که زیاد هم به کار نمی‌رود. و در مورد اینکه منظورت از گذاشتن این اسم روی کتاب چیست؟ فوسه گفته که: آلیس در همهٔ جهان گسترده می‌شود… (Ales is spreading out in the universe). سرلز اسم کتاب را از Ales با مشورت با فوسه، به «Aliss on the Fire» تغییر می‌دهد. هم اسم را به چیزی که خودش ساخته تغییر داده و هم فلسفهٔ فوسه را در این عبارت خلاصه کرده است.

نوشته نگاهی به رمان «آلیس پای آتش» اثر یون فوسه، برگردان حسام امامی، نشر چشمه اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.

یون فوسه (Jon Fosse)، برندهٔ جایزهٔ نوبل ادبی در سال ۲۰۲۳، مترجم، شاعر، نمایشنامه‌نویس، رمان‌نویس و مقاله‌نویس نروژی متولد شهر هاوگسون (Haugesund) در جنوب غربی نروژ است. او در ۲۹ سپتامبر سال ۱۹۵۹ در منطقه‌ای به دنیا آمد که دارای خلیج‌ها و دماغه‌های متعدد و زیباست و از آب‌وهوای نسبتاً متعادلی برخوردار است. فوسه خود را بیشتر یک شاعر و ملهم از زادگاهش می‌داند.

برای آشنایی بیشتر با محیطی که یون فوسه در آن رشد کرده است، بد نیست نگاهی به تاریخ و جغرافیای این سرزمین داشته باشیم.

تاریخ و جغرافیای محل زندگی فوسه

نروژ به همراه سوئد و فنلاند در شبه‌جزیرهٔ اسکاندیناوی واقع است و بسیاری از مردمانش از ریشهٔ سوئدی و دانمارکی‌اند. این کشور از طبیعت بسیار زیبایی برخوردار است که منبع الهام شعری و هنری فوسه بوده و است. رودخانهٔ فیورد (fjord) یا آب‌دره‌هایی در دل این شهر جریان دارند؛ این فیوردها یا آب‌دره‌ها در بسیاری از کارهای نویسنده حضور دارند.

تعداد زیادی از افراد سامی (Sami) در این منطقه زندگی می‌کنند که از سال‌های دور بومیِ این منطقه بوده‌اند. این مردم قدهای کوتاه‌تر و پوستی تیره‌تر دارند. این مردم را انگلیسی‌ها لَپ (Lapp) می‌نامیدند؛ به‌معنی وصله، تکه، فقیر و یا حتی وحشی.

زبان‌های نی‌نورسک (Nynorsk) یا یوناسک و بوک‌مال (Bokmål) دو زبان رسمی نروژند و هر دو از خانوادهٔ زبان‌های ژرمنی و جزو زبان‌های هندواروپایی‌اند. 

نروژ استقلال کامل را در ۱۹۰۵ به دست آورد. در این زمان هاکان هفتم (Haakon VII)، به‌عنوان پادشاه نروژ تاج‌گذاری کرد. نروژ تا ۱۸۱۴ وابسته به دانمارک بود و در این سال وارد نوعی اتحادیه با سوئد شد تا ۱۹۰۵ که مستقل شد. کمی بعد از این استقلال، در ۱۹۰۷ زنان در انتخابات محلی حق رأی داشتند و در ۱۹۱۳ حق رأی در انتخابات ملی را نیز به دست آوردند. 

جایزه‌ها و جایگاه فوسه در ادبیات نروژ و جهان 

فوسه از ۱۹۹۲ تا ۲۰۲۳ حدود ۲۵ جایزهٔ مختلف داخلی و جهانی دریافت کرده که از میان آن‌ها می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• جایزهٔ نوبل ادبی در سال ۲۰۲۳، به‌خاطر نوآوری در ادبیات و بیان ناگفتنی‌ها در نمایشنامه‌ها و سایر نوشته‌های فوسه 
• جایزهٔ ایبسن، ۲۰۱۰
• جایزهٔ نوردیک آکادمی سوئد ۲۰۱۷، به‌خاطر سه‌گانهٔ «بی‌خواب، رؤیای اولاف، و درماندگی» 
• جایزهٔ ایبسن، ۱۹۹۷
• نشان شوالیه، ۲۰۰۳
• رتبهٔ ۸۳ در میان ۱۰۰ کتاب برتر دنیا که به‌وسیلهٔ دیلی تلگراف تهیه می‌شود، ۲۰۰۳

فوسه بیش از ۷۰ داستان، شعر، کتاب کودک، مقاله، و نمایشنامه نوشته که بسیاری از آن‌ها به بیش از ۵۰ زبان زندهٔ دنیا ترجمه شده است. او بعد از هنریک ایبسن، نویسنده‌ای‌ست که بیشترین نمایشنامه‌هایش به روی صحنه رفته است. سبک او در سنت تئاتر پست دراماتیک و آوانگارد ارزیابی شده است. در این روش، تمرکز روی درام نیست، بلکه بر عناصر زیبایی‌شناختی در اجرا، مانند ارتباط متن با مواد موجود در صحنه هنگام اجراست. نوعی بازتاب ادبیات سازمان‌نایافته و برنامه‌ریزی‌نشدهٔ طرح اولیه، در داستان است. ظاهراً در حوزهٔ نحو زبان نیز با شجاعت نوآوری کرده است؛ به‌دلیل استفاده‌نکردن از نقطه‌گذاری و جمله‌های کوتاه بدون ذکر گویندهٔ جمله و… 

خانواده و کودکی 

خانوادهٔ فوسه جزو Quakers و Pietists بوده‌اند که اولی جنبشی از درون لوترین‌ها بوده که به اخلاق فردی اعتقاد داشتند، و دومی بخشی از پروتستان‌ها هستند که انجمن یاران برای خود درست کردند و جامعه‌ای بودند معتقد به وجود نور رستگاری در درون انسان. خود فوسه معتقد است که این زمینهٔ خانوادگی، به ویژگی‌های معنوی او و آثارش کمک بسیاری کرده است. همچنین تصادفی که در هفت‌سالگی داشته و او را نزدیک به مرگ برده، شاید سبب گرایش او به نویسندگی شده است. در این مورد، فوسه گفته است که در تصادف خون زیادی از دست داده و نزدیک به مرگ، نوری زیبا و آرام‌بخش را دیده که تأثیر زیادی بر زندگی‌اش داشته و شاید همین باعث شده که نویسنده شود. 

او از ۱۲ سالگی شروع به نوشتن کرد. مدتی گیتار می‌نواخت. گاهی ویولن می‌نواخت و همراه با آن شعر می‌سرود. در جوانی کمونیست و آنارشیست و به‌قول خودش هیپی شد. داستان‌هایش را به‌زبان نی‌نورسک می‌نوشت. این زبان بعد از استقلال و جداشدن نروژ از دانمارک، دوباره در دبیرستان‌ها و… تدریس شد. زبان نی‌نورسک را فردی به‌نام ایوار آسن (Ivar Aasen) با استفاده از گونه‌های مختلف زبان‌های بومی و ارائهٔ دستور زبانی مشترک برای آن‌ها متداول کرد. اکنون این زبان در کنار زبان بوک‌مال، که توسط کنوت کنودسن (Knut Knudsen) و بیشتر به‌مثابهٔ زبان ادبی گردآوری شد، در نروژ رایج است. این در اصل نوعی بازگشت به فرهنگ نروژی است.

عنوان سخنرانی نوبل یون فوسه «زبان خاموش» بود و در آن در مورد تفاوت میان زبان گفتار و زبان نوشتار گفت و اینکه در کارهایش از تأثیر سکوت به‌عنوان یک ابزار استفاده کرده است. 

فوسه تاکنون سه بار ازدواج کرده و دارای شش فرزند است. او آخرین بار در سال ۲۰۱۱ ازدواج کرد. فوسه با اینکه تا سال ۲۰۱۲ خود را آتئیست می‌دانست، در این سال به کلیسای کاتولیک نروژ پیوست و به مؤسسه‌ای برای توان‌بخشی به‌منظور ترک اعتیاد به الکل رفت تا با کمک مذهب بتواند به هدف خود برسد. در همین راستا تمرین تنهایی و دوری از سروصدا می‌کند، تلویزیون و رادیو را ترک می‌کند و تنها اندکی موسیقی گوش می‌دهد. نوشتن در این راه مثل اعتراف و دعا به او کمک می‌کند.

مضمون کارهای فوسه 

یکی از مفاهیمی که فوسه در کتاب‌هایش دنبال می‌کند، مرگ است. او هم از منظر یک مفهوم مجرد به مرگ می‌پردازد و هم از منظر تجربه‌ای فیزیکی، و در جست‌وجوی درک احساسی است که موقع مرگ داریم. فوسه در دو کتاب «هفت‌گانه» و «پایان تابان» همین موضوع را دنبال کرده است. او نام ژانر کارهای خودش را رئالیسم عرفانی (Mystical Realism) می‌گذارد. 

بعضی‌ها کارهای او را جریان سیال ذهن می‌دانند، و بعضی نام رئالیسم جادویی بر کارهای وی می‌گذارند، اما باید اذعان کرد که کارهای فوسه واقعاً ژانر دیگری دارد. شاید همان نامی که خودش انتخاب کرده، بهترین باشد: رئالیسم عرفانی. 

در کارهای فوسه هیچ خبر مستقیمی از مشکلات و مسائل سیاسی روز نیست. اما خودش در مصاحبه‌ای با گاردین می‌گوید که خودِ نوشتن به‌زبان نی‌نورسک و جایی که او بزرگ شده، بُعدی سیاسی به نوشته‌هایش می‌دهد. می‌گوید در دوران نوجوانی‌اش فردی بی‌خدا و آنارشیست بود. او در این دوران خود را آشفته ولی به‌هرحال با گرایشی چپ توصیف می‌کند. در دههٔ ۸۰ به کلیسا می‌رفت و بعد با کوئِیکِرها (Quakers) حشر و نشر داشت. ولی بعد از ترک الکل بود که واقعاً یک مسیحی کاتولیک شد تا بتواند با قدرت بیشتری به جنگ اعتیاد برود. این هم‌زمان با ملاقات همسر سومش، آنا، بود که خانواده‌اش کاتولیک بودند. در سال ۲۰۱۲ به کلیسای کاتولیک پیوست؛ او می‌گوید نوشتن گویی برایش از جایی دیگر می‌آید و او به آن گوش می‌سپارد تا بنویسد.

نویسندهٔ گاردین، کریس پاور (Chris Power)، که بعد از بردن جایزهٔ نوبل توسط فوسه با او مصاحبه‌ای داشته، از قول او تعریف می‌کند که وقتی خبر جایزهٔ نوبل را شنید، بسیار خوشحال شد، ولی به‌عنوان نویسنده‌ای که داستان‌هایش و تفکرش هم‌زمان از مسائلی مثل توجه به ذات خداوندی را شامل می‌شود تا شخصیت‌هایی که هیچ‌وقت به هیچ‌چیز اطمینان ندارند، بردن جایزه را تصویری سوررئال می‌داند، با تردید به آن نگاه می‌کند و فکر می‌کند شاید درست نفهمیده است. به‌همین دلیل، متز مالم (Mats Malm) به او می‌گوید: «اگر باور نمی‌کنی، من رو در اخبار ساعت ۱ تلویزیون نگاه کن.» جایزهٔ نوبل به‌خاطر «نوآوری در نمایشنامه‌ها و نثری که ناگفتنی‌ها را بیان می‌کند» به او داده می‌شود. همهٔ کارهای وی به زبان نی‌نورسک، نوشته شده است؛ زبانی که تنها ۱۵٪ از جمعیت دنیا به آن صحبت می‌کنند. 

پاور معتقد است که نوشته‌های فوسه گاه بالاتر و گاه پایین‌تر از سروصداهای دنیای سیاسی است، اما در عین حال به یک اندازه بر عوالم روحی از یک طرف و جزئی‌ترین مسائل وجودی از طرف دیگر، و آمیختگی همهٔ این‌ها تمرکز دارد. او معتقد است نوشته‌های فوسه دارای مشخصه‌های زیر است: 

• سکوت‌های طولانی 
• زمان شکسته 
• نثر آهسته
• جمله‌هایی که چند صفحه می‌شوند.

فوسه در ارتباط با آفرینش هنری می‌گوید: 

• برای من در خلق یک اثر، فرم است که مهم است، نوعی دگردیسی یا transformation، که همراه با صدا و تجربهٔ نویسنده است. فوسه از ساموئل بکت و مارک روتکو به‌عنوان نویسنده و نقاشی که می‌تواند درکشان کند، نام می‌برد.
• اگر بتوانی از نویسنده‌ای درست تقلید کنی، بعدها می‌توانی با گذر از او و پیداکردن فرم و زبان خودت، نویسنده‌ای خلاق بشوی.

آثار فوسه

اولین داستان فوسه با نام «قرمز، سیاه» با موضوع خودکشی در ۱۹۸۳، وقتی هنوز دانشجو بود، منتشر شد. 

در ۱۹۸۶، اولین مجموعه‌شعرش را منتشر می‌کند به‌نام «فرشته‌ای با چشم‌های خیس».

و اولین مجموعهٔ مقالاتش در سال ۱۹۸۹ منتشر می‌شود با عنوان «از گفتن با روایت تا نوشتن».

او با انتشار کتاب «آشیانهٔ قایق» در سال ۱۹۸۹ در نروژ مشهور شد. داستان در مورد مرد ۳۰ ساله‌ٔ مجرد تارک دنیایی است که در خانهٔ مادرش زندگی می‌کند. او تصادفاً هم‌گروهی سابقش را می‌بیند و ازدواج دوست قدیمی‌اش را بر هم می‌زند. 

فوسه ابتدا علاقه‌ای به نمایشنامه نداشت، ولی بعدها برای کسب درآمد اولین نمایشنامه‌اش را به‌صورت گفت‌وگویی با عنوان «کسی خواهد آمد» نوشت. 

اولین کار او که به صحنه رفت «هرگز جدا نخواهیم شد» بود و پس از آن بسیاری نمایشنامه‌های دیگرش نیز با موفقیت به روی صحنه رفتند.

وقتی در ۱۹۹۹ کارگردان فرانسوی، کلود رگی (Claude Régy) نمایشنامهٔ «کسی خواهد آمد» را در پاریس به روی صحنه برد، فوسه در اروپا نیز شهرت پیدا کرد. کارهای او در اغلب کشورها با استقبال رو‌به‌رو شد جز در انگلستان. در آمریکا هم استقبال از این نمایشنامه‌ها بسیار معمولی بود؛ به نظر می‌رسد که انگلیسی‌زبان‌ها خیلی با این کارها ارتباط برقرار نکردند.

فوسه از سال ۲۰۰۰ تمرکز خود را بر نوشتن داستان گذاشت، ولی خیلی آثارش را منتشر نکرد. داستان «آلیس پای آتش» را در سال ۲۰۰۴ نوشت که مانند داستان «یک روز تابستان» زنی زندگی ۲۰ سال خود را در روزی که همسرش با قایق رفت و دیگر برنگشت، دوباره زندگی می‌کند. 

فوسه نوشتن سه‌گانهٔ خود را از ۲۰۰۷ تا ۲۰۱۴ انجام می‌دهد. 

او کتاب «هفت‌گانه» را از ۲۰۱۲ شروع می‌کند و تا ۲۰۲۱ نوشتن و انتشار آن را ادامه می‌دهد. 

سرانجام از ۲۰۲۰ دوباره نوشتن نمایشنامه را شروع می‌کند. 

در میانهٔ همهٔ این کارها، فوسه به ترجمه هم پرداخته و کارهایی را که دوست داشته به زبان نی‌نورسک ترجمه کرده است. آثاری از شاعران اتریشی، گئورگ تراکل (Georg Trakl)، و راینر ماریا ریلکه (Rainer Maria Rilke)، را ترجمه می‌کند و همچنین کتاب‌هایی برای کودکان می‌نویسد مثل «باغِ‌وحش هاردانگر» و «کانت». 

در مورد روش‌ها و شیوه‌های نوشتن داستان «صبح و عصر»، در مصاحبه‌ای با مجلهٔ لندن (London Magazine) می‌گوید: «هر متنی فضای خودش را دارد که با قواعد بسیار زیادی اداره می‌شود و به‌همین دلیل موقع نوشتن من بیشتر گوش می‌دهم تا بتوانم این فضا را درک کنم. نوشتن برای من گوش‌دادن است. انگار متن قبلاً نوشته شده: آن بیرون جایی، وجود دارد و من فقط باید قبل از اینکه ناپدید شود، بنویسمش.» 

بیشتر آثار فوسه به زبان فارسی و توسط مترجمان مختلف ترجمه شده‌اند. بیشترین کتاب‌های او را محمد حامد که ایشان هم در نروژ زندگی می‌کند، به فارسی برگردانده است و در طول این سالیان با همکاری خود فوسه و با آشنایی و دوستی میان این دو، طبعاً این ترجمه‌ها از غنای بیشتری نیز برخوردار شده‌اند.

تفکر و فلسفهٔ فوسه

از فوسه در مورد مضمون نوشته‌هایش می‌پرسند و اینکه موضوع مرگ در آن‌ها شبیه کارهای لوکرتیوس (Lucretius) است، و می‌پرسند که از نظر فلسفی تحت تاثیر چه کسی است. او می‌گوید که کتاب «هستی و زمان» هایدگر را بارها خوانده، ولی هایدگر بیشتر به زندگی بشر می‌پردازد. در مورد مفهوم بعد از مرگ، کارهای افلاطون را جهت درک احتمال زندگی بعد از مرگ مهم می‌داند، و اینکه پلوتینوس (Plotinus) و نوافلاطونی‌ها هم روی مسیحیت و روی او تأثیر دارند. فوسه اضافه می‌کند بازنمایی زندگی بعد از مرگ در «صبح و عصر» تحت تأثیر سنت مسیحی ادراک (هر چه هست) است، و تأکید می‌کند که درکش از مسیحیت متأثر از مایستر اکهارت (Eckhart von Hochheim commonly known as Meister Eckhart)، کشیش مسیحی قرن ۱۴ است. در آخر داستان «صبح و عصر» زندگی بعد از مرگ را چیزی توصیف می‌کند که در واژه‌ها نمی‌گنجد و در میان گفت‌وگوی دو دوستی که یکی زنده و یکی مرده است، سکوت برقرار می‌شود. فوسه می‌گوید که نقل است «در سکوت می‌توان صدای خدا را شنید.» و به‌همین دلیل در بزرگ‌ترین و مهم‌ترین نوشته‌ها هم این سکوت هست؛ زبان بی‌صدا پشت لغت‌ها، و اضافه می‌کند که زبان او نیز زبان واژه‌ها نیست. 

یکی از داوران آکادمی سوئد گفته بود که فوسه «دست روی عمیق‌ترین احساسات آدم می‌گذارد؛ اضطراب، ناامنی، سؤال‌های مربوط به مرگ و زندگی». 

در شماره‌های بعدتر نشریه به معرفی کتاب « آلیس پای آتش» اثر فوسه خواهم پرداخت.

سپتامبر ۲۰۲۵

منابع:

https://www.harvardreview.org/book-review/a-shining/.

https://www.britannica.com/biography/Jon-Fosse

https://www.thenationalbookreview.com/features/2024/1/19/review-a-mesmerizing-novella-of-being-lost-in-more-ways-than-one-in-the-woods

https://www.theguardian.com/books/2023/oct/28/nobel-prize-winner-jon-fosse-it-took-years-before-i-dared-to-write-again

https://www.hurtigruten.com/en-us/inspiration/norway/a-brief-history

https://thepointmag.com/criticism/the-great-silence/

https://www.youtube.com/watch?v=k3IDXtRLwCs

نوشته نگاهی به زندگی و آثار یون فوسه، نویسنده، شاعر و نمایشنامه‌نویس نروژی اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.