سه‌شنبه  ۲۵ نوامبر ۲۰۲۵، به‌دعوت کانون زنان یاران، خانم الهه امانی، سخنرانی ویژه‌ای پیرامون خشونت علیه زنان بر بستر سیاست، فرهنگ، و قانون انجام دادند. این برنامه به‌صورت آنلاین و با استفاده از پلتفرم زوم و با حدود ۴۲ نفر شرکت‌کننده انجام شد. ابتدا خانم کتایون رهنوردی، از اعضای هیئت مدیرهٔ کانون زنان، از طرف جمع، نسبت به ساکنان بومی کانادا ادای احترام کرد. سپس به معرفی مختصر کانون زنان و فعالیت‌های آن پرداخت. در ادامه، خانم مژگان خلیلی، خانم الهه امانی، کنشگر امور زنان سازمان ملل، را بیشتر معرفی کرد. آنگاه خانم الهه امانی سخنرانی خود را آغاز نمود و سرانجام در بخش پرسش و پاسخ، شرکت‌کنندگان به گفت‌وگو با ایشان پرداختند. در این گزارش خلاصه‌ای از این گردهمایی را در اختیار شما خوانندگان گرامی می‌گذاریم. 

مژگان خلیلی، خانم الهه امانی را چنین معرفی کرد:‌

الهه امانی از فعالان برجستهٔ حقوق بشر، صلح، و برابری جنسی است. او بیش از سی و یک سال در دانشگاه‌های ایالتی کالیفرنیا در سِمَت‌های مختلف ازجمله به‌عنوان مدیر خدمات فناوری دانشجویی، مدیر خدمات فناوری آکادمیک، مدرس در رشتهٔ مطالعات زنان و همچنین معاون دفتر رفع تبعیض بر اساس جنسیت، تایتل ناین (Title IX) خدمت کرده است. از سال ۱۹۹۵، ایشان در کنفرانس‌های مهم جهانی ازجمله چهارمین کنفرانس جهانی زنان سازمان ملل در پکن، کنفرانس پیگیری پکن در کوبا ۱۹۹۸ و همهٔ نشست‌های سالانه، فروم سازمان‌های غیردولتی کمیسیون مقام زن سازمان ملل متحد حضور فعال داشته و در بسیاری از آن‌ها به‌عنوان سخنران شرکت کرده است. در سال ۲۰۰۱، پس از سقوط طالبان، او به‌عنوان عضو هیئت نمایندگی سازمان‌های غیردولتی زنان آمریکا از سوی شبکهٔ بینافرهنگی زنان (Women’s Intercultural Network) به افغانستان سفر کرد و در روند ائتلاف‌سازی و مدیریت تنش میان سازمان‌های غیردولتی زنان افغانستان در کابل، نقشی مؤثر ایفا نمود. ایشان در حال حاضر رئیس هیئت‌مدیرهٔ شبکهٔ بینافرهنگی زنان (WIN) در آمریکا، از همکاران ارشد سازمانِ Mediators Beyond Borders در حوزهٔ جنسیت، حل و مدیریت تعارض‌ها به‌ویژه در نهادهای مدنی است. و همچنین عضو هیئت‌مدیرهٔ انجمن ملی میانجیگری تنش‌های اجتماعی (National Association for Community Mediation) است. الهه امانی، نویسنده‌ای فعال است و مقالات متعددی به‌زبان فارسی و انگلیسی دربارهٔ صلح، عدالت، برابری جنسیتی و حقوق بشر منتشر کرده است. مقالات فارسی وی در ماهنامهٔ خط صلح و سایر نشریات و مقالات اخیر انگلیسی او در New politics و LA Progressive به چاپ رسیده است.

برنامه با سخنرانی الهه امانی ادامه پیدا کرد.

صحبت ایشان قسمتی در مورد تاریخچهٔ روز منع خشونت علیه زنان و سپس قسمتی در باب بررسی خشونت علیه زنان بر بستر سیاست، فرهنگ و قانون بود. 

در بخش تاریخچه، به این موضوع اشاره کردند که روز جهانی منع خشونت علیه زنان، ۲۵ نوامبر، برای آگاهی‌بخشی دربارهٔ خشونت علیه زنان و خشونت‌های مبتنی بر جنسیت در همهٔ اشکالی‌ست که ممکن است متبلور شود. این روز، آغاز کارزار جهانی ۱۶ روزه علیه خشونت جنسی است که از ۲۵ نوامبر تا ۱۰ دسامبر، یعنی روز جهانی حقوق بشر، ادامه دارد.

ریشه‌ها: ریشهٔ تثبیت این روز، مقاومت خواهران میرابل، سه فعال سیاسی اهل جمهوری دومینیکن، علیه دیکتاتوری بود که در ۲۵ نوامبر ۱۹۶۰ به‌دست رافائل تروپیو ترور شدند. قتل این سه خواهر سبب برانگیختن جنبش‌های فمینیستی و حقوق بشری در آمریکای لاتین شد و به سایر نقاط جهان اشاعه پیدا کرد و اینان به نمادی از مقاومت در برابر پدرسالاری، دیکتاتوری، و سرکوب جنسیتی تبدیل شدند. در سال ۱۹۹۹، این روز به‌عنوان روز جهانی منع خشونت علیه زنان، در سازمان ملل تصویب شد. از آن موقع دولت‌ها و نهادها و فعالان اجتماعی این روز را برای مطالبه، پاسخ‌گویی و پایان‌دادن به خشونت گرامی می‌دارند.

اهمیت این روز در چیست؟ خشونت علیه زنان یکی از گسترده‌ترین موارد نقض‌ حقوق بشر است. این موضوع دربرگیرندهٔ طیفی وسیع از خشونت در حوزهٔ خصوصی (خانواده) تا خشونت در حوزهٔ عمومی شامل فضای اجتماعی و کار، و حتی اِعمال خشونت توسط دولت‌ها می‌شود. این مسئله شامل خشونت فیزیکی، جنسی، روانی، اقتصادی، و دیجیتالی می‌شود. موضوع خشونت دیجیتال، امسال (۲۰۲۵) از طرف سازمان ملل به‌عنوان بخش محوری فعالیت‌های این روز شناخته شده است.

برخی از واقعیت‌های جهان امروز به‌صورت گذرا:‌ ۱۹ نوامبر سازمان بهداشت جهانی هم اعلام کرد که یک‌سوم زنان در طول زندگی، نوعی از خشونت را تجربه می‌کنند؛ این یعنی حدود ۸۴۰ میلیون نفر از زنان و دختران، در طول زندگی خشونت از سوی شریک صمیمی زندگی را تجربه می‌کنند. این رقم از سال ۲۰۰۰ تغییر چندانی نکرده است. این یک تناقض است، یعنی با اینکه آگاهی به موضوع افزایش پیدا کرده، ولی آمار خشونت تغییر چندانی نکرده است. در سال گذشته، ۳۱۶ میلیون زن و دختر تجربهٔ خشونت را داشته‌اند.

ارائهٔ این آمارهای دقیق و جدید نشان می‌دهد که در مورد کاهش خشونت علیه زنان شاهد پیشرفت‌های چشمگیری در سطح جهان نیستیم. 

جنبهٔ دیگر خشونت، خشونت آنلاین یا دیجیتال است که روند رشد بسیار شدیدی دارد، ولی قوانین حتی در کشورهای دموکراتیک هم پابه‌پای آن پیشرفتی نکرده است. 

وظایف ما:‌

• اول مطالبه‌گری و درخواست پاسخ‌گویی از دولت‌ها و نهادها است. واقعیت این است که زنان در مبارزات ضداستعماری در آفریقا، آمریکای لاتین و سایر نقاط جهان همیشه شرکت داشته‌اند. بسیاری از افراد فکر می‌کنند که ما باید مطالبات زنان را به فردای استقلال و آزادی و انقلاب و… موکول کنیم. نگاهی که در ایران هم وجود داشت. اما امروزه این دیدگاه، هم به‌لحاظ نظری و هم به‌لحاظ عملی به چالش کشیده شده و مطالبات زنان برای آزادی، استقلال، دموکراسی، و احترام به حقوق بشر باید همپای مبارزات سیاسی، اجتماعی، اقتصادی انجام شود و موکول به فرداها نشود، چون زنان همیشه حقوق خود را از دست داده‌اند و مطالباتشان اولویت پیدا نکرده است. 
• وظیفهٔ دیگر ما گرامیداشت قربانیان و حمایت از بازداشت‌شدگان خشونت در این مطالبات است. 
• وظیفه و جنبهٔ دیگر فعالیت در روز ۲۵ نوامبر، مطالبه برای پیشگیری و اصلاح قوانین در جهت حمایت و اجرای عدالت است.

در کنفرانس جهانی حقوق بشر در وین در ۱۹۹۳، این موضوع تصویب شد که خشونت علیه زنان حتی اگر در حوزهٔ خصوصی و در چارچوب خانواده انجام بشود، نقضی حقوق بشری است. تا این تاریخ خشونتی که زنان در حوزهٔ خصوصی تجربه می‌کردند، جزو موارد نقض حقوق بشر در کارنامهٔ کشورها، محسوب نمی‌شد. اهمیت کنفرانس ۱۹۹۳ در این بود که در اعلامیه و برنامهٔ عمل وین تصویب شد که «حقوق زنان و دختران بخشی لاینفک، جدایی‌ناپذیر و اساسی از حقوق بشر جهانی» است. این نخستین بیانیهٔ سازمان ملل بود که به‌طور صریح خشونت خانوادگی را نه امری خصوصی، بلکه امری که پاسخ‌گویی دولت‌ها را می‌طلبد، قلمداد کرد. در دسامبر همین سال در مجمع عمومی سازمان ملل، اعلامیهٔ سازمان DEVAW، سرنام برای اعلامیهٔ سازمان ملل متحد برای رفع خشونت علیه زنان (Declaration on the Elimination of Violence Against Women) تأیید شد. 

پیشینیهٔ این قانون یعنی تأیید این امر که خشونت علیه زنان، نقض حقوق بشر است، مهم است. چون برای هر کدام از این قوانین، دهه‌ها کار و فعالیت مستمر لازم بوده است، زمینهٔ این قانون هم، کنوانسیون رفع هرگونه تبعیض علیه زنان (Convention on the Elimination of All Forms of Discrimination against Women) است. تبعیض علیه زنان در مفاد این کنوانسیون (که به‌صورت مخفف: سیدا CEDAW نامیده می‌شود)، تعریف شده است. این یکی از مهم‌ترین اسناد حقوق بشری جامعهٔ جهانی است که Bill of Right یا اعلامیهٔ حقوق زنان هم به آن گفته می‌شود. این کنوانسیون همهٔ زمینه‌های سیاسی، اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی و … را در بر می‌گیرد و دولت‌ها را برای لغو قوانین تبعیض‌آمیز و تحقق برابری موظف می‌کند. از میان ۱۹۳ کشور جهان، علاوه بر کشورهایی که این کنوانسیون سازمان ملل را امضا کرده‌اند ولی به آن عمل نکرده‌اند و نمی‌کنند، چند کشور اساساً آن را تأیید نکرد‌ه‌اند، ازجمله: سودان، سومالی، تانگا، پالائو، ایران، و آمریکا. آمریکا، سیدا را در زمان کارتر امضا کرد، ولی دوسوم رأی کنگره را نیاورد. این موضوع به‌خصوص برای تغییرات در سطح فدرال نتوانست در آمریکا حق زن بر بدنش و سقط جنین را حمایت و تأمین کند. 

برای بستن این بحث، به تعریف سازمان ملل از خشونت می‌پردازم که در حال تکامل هم است. به این تعریف، خشونت در فضای آنلاین هم اضافه شده است: 

«هرگونه عمل خشونت‌بار مبتنی بر جنسیت که منجر به آسیب‌های جنسی یا روانی برای زنان شود؛ یا احتمال این آسیب‌ها را برای زنان ایجاد کند؛ یا اجبار و محدودیت‌های خودسرانه، در حوزهٔ خصوصی و عمومی ایجاد کند. هرگونه سوءاستفاده و انواع خشونت اقتصادی، اقدامات زیان‌بار و خشونت‌های خانگی را در بر می‌گیرد.»

تم امسال سازمان ملل، خشونت در فضای مجازی یا خشونت دیجیتال (Digital Violence) است که یکی از مسئولیت‌های من در بخش فناوری آکادمیک نیز بوده است. این مسئله اَشکال مختلف دارد. 

چند آمار در این زمینه:‌

• ۳۸ درصد از زنان تجربهٔ خشونت آنلاین داشته‌اند.
• ۸۵ درصد شاهد خشونت دیجیتال بود‌ه‌اند ولی سکوت کرده‌اند، سکوتی که همیشه بوده و هست. 
• ۶۷ درصد از زنانی که خشونت دیجیتال را تجربه کرده‌اند، تجربه‌شان را مطرح کرده‌اند و سازمان ملل در مورد آن گزارش داده است. 
• کمتر از ۴۰ درصد از کشورهای جهان قوانین مربوط به حمایت از زنان در برابر آزار در فضای مجازی را دارند.

این بخش را باز می‌کنم که خشونت علیه زنان علت و معلول نابرابری‌های جنسیتی است. تا وقتی این نابرابری‌ها را از بین نبریم، نمی‌توانیم خشونت علیه زنان و دختران را محو کنیم. 

در این قسمت خانم امانی به مسئلهٔ خشونت در بستر سیاست، فرهنگ، و قانون پرداختند:

خشونت در ایران هم مانند سایر کشورها بسیار گسترده، نظام‌مند و چندبعدی است. ریشه‌های آن تنها در مناسبات قدرت پدرمردسالارانه خلاصه نمی‌شود، بلکه در سه بستر سیاست، فرهنگ، و قانون به‌صورت ساختاری بازتولید می‌شود و نتیجهٔ حاکمیت جنسیت‌زده، زن‌ستیز، و مردسالارانهٔ مجهز به قوانین تبعیض‌آمیز است. 

در ایندکس‌های جهانی سال ۲۰۲۴ در زمینهٔ مشارکت و فرصت‌های اقتصادی برای زنان، ایران در بین ۱۴۶ کشور جهان، رتبهٔ ۱۴۴‌ام را دارد. در زمینهٔ دسترسی به آموزش، رتبهٔ ۱۰۲، در زمینهٔ سلامت و بقا رتبهٔ ۱۱۶، و در زمینهٔ قدرت سیاسی رتبهٔ ۱۴۳ را دارد.

در بستر سیاسی، یکی از جنبه‌های برجستهٔ خشونت دولتی، مسئلهٔ کنترل بدن و حضور اجتماعی زنان است. و سیاست‌های جمهوری اسلامی حول محور کنترل بدن زن، پوشش، و ایجاد مانع برای حضور زنان در عرصهٔ عمومی است. حجاب اجباری از بارزترین اشکال خشونت ساختاری است. 

خانم امانی با آوردن مثال‌ها و آمار نشان دادند که اقداماتی مانند طرح نور، بازداشت زنان بی‌حجاب و بدحجاب، موارد سیاسی خشونت علیه زنان است. قانون حجاب و عفاف یکی دیگر از این قوانین است که به‌دلیل شجاعت و مقاومت زنان، در واقع مرده به دنیا آمد و نتوانست زندگی خود را در خیابان‌ها عرضه کند. جمهوری اسلامی قادر نخواهد بود حجاب اجباری را به نسل زِد و آلفا تحمیل کند. 

ایران در زمینهٔ شکاف میان تحصیلات دانشگاهی و حضور در بازار کار، یکی از بالاترین شکاف‌ها را دارد. زنان تحصیل‌کرده، این سرمایهٔ عظیم، برای خدمت به جامعه امکانات ندارند.

آمار اعدام، به‌ویژه در سال جاری در ایران بالاست. مخصوصاً بعد از جنگ ۱۲ روزه، ایران یکی از بالاترین سرانه‌های اعدام زنان در دنیا، به‌غیر از چین و کره شمالی، را دارد. امروزه لغو حکم اعدام یکی از مسائل مورد نظر جنبش فمینیسم است. اگر با دید بینابخشی یا اینترسکشنال نگاه کنیم، مبارزه با اعدام زنان بخشی از فمینیسم است. محدودیت حضور زنان برای رئیس‌جمهورشدن، سیاست‌های جنسیتی در برنامه‌ریزی کلان، تشویق زنان به فرزندآوری و مرخصی‌های طولانی برای مراکز دولتی، همه برای حذف زنان از فضای عمومی است. قوانین تبعیض‌آمیز و تبعیض حقوقی، بازتولید و تولید خشونت ساختاری است. از خشونت خانوادگی جرم‌انگاری نشده و ما حتی یک تحقیق سراسری در این مورد نداریم. 

در میان اقسام خشونت، امسال دو حیطه برای جامعهٔ جهانی بسیار مهم است: اول زن‌کُشی که رشدش در ایران بالاست، و دیگری اعدام زنان. 

بستر فرهنگ‌:‌ انگاره‌های ذهنی پدرمردسالارانه، و کلیشه‌های موجود در جامعه، خشونت را طبیعی نشان می‌دهد و نرمالایز می‌کند. یکی از خطرناک‌ترین ‌‌آن‌ها ازدواج کودکان است. انگاره‌های ذهنی مردسالار، فشار اقتصادی، فقر خانواده‌ها و تبلیغات رسانه‌های دولتی برای ازدواج کودکان، خشونت را طبیعی جلوه می‌دهد. این موضوع، ارتباط مستقیمی با زن‌کُشی دارد.

صاحبان قدرت در رسانه‌های دولتی، آموزشی، و کتاب‌های درسی، نقش‌های جنسی سنتی را بازتولید می‌کنند. قوانین نه‌تنها جامعه را اعتلا نمی‌دهد، بلکه لباسی تنگ را هنوز بر تن جامعه نگه داشته است.

صحبتم را خلاصه می‌کنم:‌ در فضای خشونت اگر با لنز بینابخشی یا تقاطع‌گرایانه یا اینترسکشنال نگاه کنیم، می‌بینیم زنانی که به‌دلایل ملی، مذهبی، فقر، و معلولیت در حاشیه هستند، بار گران‌تری از خشونت را تجربه می‌کنند. در ایران تنها زمانی پایان خشونت را می‌بینیم که برابری جنسیتی تحقق پیدا کند و سیاست، قانون، و فرهنگ بر پایهٔ احترام به حقوق بشر، برابری، آزادی و کرامت انسانی باشد. 

ضرب‌المثلی آفریقایی می‌گوید: اگر می‌خواهی تند بروی، تنها برو، ولی اگر راهی طولانی در پیش داری، که به‌نظر من برابری جنسیتی راهی طولانی است، باید با هم باشیم.

بخش آخر برنامه به پرسش و پاسخ گذشت و بعد از بیش از دو ساعت، یکی از بهترین برنامه‌های کانون زنان یاران با سخنرانی گرم و صمیمی خانم الهه امانی پایان گرفت. 

نوشته گزارش گردهمایی آنلاین کانون زنان یاران به‌مناسبت ۲۵ نوامبر، روز جهانی مبارزه با خشونت علیه زنان اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.

راشین مختاری – ونکوور

عکس‌ها از بشرا نکوقدیرلی

پانزده مارس امسال در یک روز بارانی، به‌مناسبت هم‌زمانی سالگرد آغازبه‌کار کانون زنان یاران و روز جهانی زن، مراسمی در سالن دانشگاه یوبی‌سی شعبهٔ رابسون اسکوئر برگزار شد. برگزارکنندگان، از ماه‌ها قبل برای این رویداد برنامه‌ریزی کرده بودند و در این مراسم، خانم دکتر نیره توحیدی، از آمریکا دعوت شده بود تا برای مدعوین سخنرانی کند. خانم توحیدی استاد مدعو دپارتمان مطالعات زنان و جنسیت و مدیر مطالعات خاورمیانه و اسلام‌شناسی در دانشگاه ایالتی کالیفرنیاست و در جامعهٔ آکادمیک شخصیتی شناخته‌شده در این رشته به شمار می‌آید. ایشان علی‌رغم کسالت، سختی راه را پذیرفته و تنها به‌خاطر حضور در این مراسم، به ونکوور آمده بود.

تعدادی از اعضای کانون و هیئت‌مدیره به‌طور داوطلبانه در نظم و اجرای برنامه کمک کردند و برنامه طبق زمان‌بندی آغاز شد. اجرای برنامه به‌عهدهٔ خانم مریم طاهری بود که با صدایی رسا و تسلط کامل این امر مهم را انجام داد و به‌دعوت خانم مجری، یکی از اعضای هیئت مدیره، سهیلا طبایی، کانون زنان یاران را معرفی کرد و توضیحی مختصر دربارهٔ تاریخچه و اهداف این کانون بیان کرد. 

سپس هنرمند جوان صبا جمالی چند قطعه موسیقی زیبا با ساز خوش‌صدای قانون نواخت. اجرای بسیار خوب این نوازنده که به‌مدت ده سال عضو گروه رستاک بود، با تشویق مدعوین همراه شد. 

پس از پایان این بخش، از خانم دکتر توحیدی دعوت شد تا سخنرانی خود را آغاز کند.

استاد مدعو دانشگاه‌ هاروارد ‎(۱۹۹۴-۹۵)‎ و پژوهشگر مدعو دانشگاه استنفورد ‎(۱۹۹۵-۹۶)‎ در ابتدا علت قبول این دعوت را خوشحالی از وجود نهادهای مدنی در داخل و خارج از کشور و حمایت از چنین نهادهایی اعلام کرد. با توجه به این مهم، از همهٔ شرکت‌کنندگان در این مراسم دعوت کرد که از کانون زنان یاران حمایت کنند و با تشویق و همیاری با این نهاد مدنی، راه را برای ادامهٔ فعالیت این کانون هموارتر کنند. 

دکتر توحیدی سخنرانی خود را با طرح یک سؤال آغاز کرد: «چرا مسئلهٔ زنان محدود به زنان نمی‌شود؟»

وی برای تشریح این مسئله، به تأثیرات مخرب محرومیت‌ها و انواع خشونت‌ها ازجمله آزارهای جنسیتی و اجتماعی نسبت به زنان در کل جامعه پرداخت و خاطرنشان کرد که یکی از معیارهای مهم سنجش و پیشرفت یک جامعه، وضعیت زنان آن جامعه است. زنان وقتی آزاد و خلاق باشند، گویی جامعه آزاد و خلاق است. در پژوهش‌ها ثابت شده است که توسعهٔ یک جامعه در همهٔ سطوح به ثمر نمی‌رسد، مگر آنکه زنان آن جامعه در موقعیتی همگون و درحالِ‌توسعه قرار داشته باشند.

دکتر توحیدی که افتخار دریافت لوح الِنور روزولت در سال ۲۰۱۷ را در کارنامهٔ خود دارد، بخشی از سخنرانی خود را به توصیف و تفسیر شعار «زن، زندگی، آزادی» اختصاص داد. وی گفت:
«این شعار، شادی‌بخش و احیاکننده است، باید قدرش را بدانیم و عمق معنای آن را درک کنیم. بعضی‌ها تصور کردند که در این شعار، نقش مردان خالی است و حتی پیشنهاد کردند که بخش دوم این شعار باید «مرد، میهن، آبادی» باشد. اما این، نوعی خلط مطلب است و نشان می‌دهد معنای واقعی شعار «زن، زندگی، آزادی»، درست درک نشده است. وقتی این بخش دوم اضافه می‌شود، در واقع در مسیر تداوم‌بخشیدن به سنت تقسیم وظایف به‌شکل جنسیتی قرار می‌گیریم؛ گویی میهن و آبادانی را به مردان می‌سپاریم و زندگی و آزادی را به زنان… درست مثل تعارف‌های مصطلحی که در فرهنگ ما وجود دارد، مانند بهشت زیر پای مادران است.»

دکتر توحیدی در ادامهٔ سخنانش افزود:
«قدر این شعار را باید بیشتر بدانیم چرا که این شعار به‌قول مایکل هارت، حتی از شعار مشهور انقلاب فرانسه «آزادی، برابری، برادری» پیشروتر است و این رنسانسی است که با جنبش زنان ایرانی آغاز شده است. اگر پایهٔ آزادی‌خواهی را زن قرار دهیم، درست مانند مَثَل قدیمی چون صد آمد، نود هم پیش شماست، زن همان صداست که وسعت و عمق حقوق بشر را می‌سازد.

در این جنبش، مردم متوجه شدند که چه رابطهٔ ظریفی میان تعرض به زنان و بی‌اعتنایی به خودمختاری کل ملت، ازجمله بی‌حرمت‌شدن مردان وجود دارد. وقتی زنی مورد حملهٔ سرکوبگران قرار می‌گیرد، برای برادر یا همسر او دو راه بیشتر نمی‌ماند: اگر کاری نکند، عملاً در سمت سرکوبگران قرار می‌گیرد و اگر از زن دفاع کند، به‌نوعی در مسیر این جنبش قرار گرفته است. به‌همین دلیل است که در حوادث جنبش مهسا، تعداد کشته‌شدگان مردان بیش از دو برابر زنان است و این خود همراهی و همدلی مردم بدون نگاه جنسیتی به این جنبش را نشان می‌دهد. این امر همچنین نشانهٔ یک تحول مهم در ذهنیت بسیاری از مردان ایران است که دیگر برخلاف ایدئولوژی فقهای حاکم، زن را به یک موجود صرفاً جنسی تقلیل ندهند، بلکه به زن به‌مثابهٔ یک انسان کامل و شهروندی با حرمت و حقوق مساوی با مردان احترام بگذارند.

این مسئله به‌معنای واقعی نشان می‌دهد که رنسانسی در راه است و پرچم آن در دست زنان است.
در گذشته تصورات غلطی در مورد زنان حتی در میان روشنفکران انقلابی وجود داشت. اگر کمی عقب‌تر برگردیم، حتی در دوران پهلوی اول و دوم که تلاش شد جامعه به‌سمت مدرن‌شدن پیش برود و موقعیت زنان بهبود یابد، باز می‌بینیم که مرزها و خط قرمزهایی وجود داشته که هیچ‌گاه از آن عدول نکرده‌اند. در دوران پهلوی اول، وقتی رضاشاه تلاش می‌کند نظام خود را به‌روز نماید و موقعیت‌های تازه‌ای برای زنان فراهم کند، باز می‌بینیم که وارد مقولهٔ تغییر در قوانین احوال شخصیه و قانون خانواده نمی‌شود. بلکه عرصهٔ خانواده و اموری مثل ازدواج، چندهمسری، طلاق، حضانت کودکان، و ارث بر مبنای شریعت تدوین می‌شود. از همین رو، مردسالاری در بسیاری از حوزه‌ها بدون تغییر می‌ماند. حتی در دوران پهلوی دوم هم علی‌رغم تمام تبلیغات، شاه در مصاحبه‌ای با اوریانا فالاچی و باربارا والترز خاطرنشان می‌کند که زنان توانمندی‌های محدودی دارند و نمی‌توانند در همهٔ امور همپای مردان باشند و از زنان حتی یک آشپز مشهور و درجهٔ بالا به وجود نیامده است.

در جنبش‌های انقلابی و در میان روشنفکران چپ نیز این نوع جنسیت‌گرایی‌ها و خط قرمزها وجود داشته است. تاریخ نشان داد که این تفکر چقدر اشتباه بوده و زمینه‌ساز تبدیل استبدادی به استبداد دیگر شده است.»

موضوع چالش‌‌برانگیز دیگری که خانم توحیدی مطرح کرد، در رابطه با سرچشمهٔ این‌همه تعصب بود. به‌نظر این کنشگر حقوق بشر، «مقولهٔ زن و نگاه بنیادگرایانه و وسواس‌گونه به بدن زن از زمانی آغاز شد که جامعه با مدرنیته مواجه شد. بنیادگرایان مبارزه‌جو و «انقلابی» برخلاف سنت‌گرایان، حضور زن در عرصهٔ اجتماعی را تا زمانی که در خدمت ایدئولوژی آنان باشد، قابل‌پذیرش می‌دانند. همان‌طور که می‌بینیم، حتی داعشی‌ها هم از حضور زنان در مبارزات انتحاری بهره می‌برند. این نگاه ابزاری مختص اسلام‌گرایان بنیادگرا نیست. در مسیحیت و یهودیت نیز این نگرش وجود داشته است و با ظهور علم روان‌شناسی، به‌ویژه با تأثیر اعتقاداتی امثال اعتقادات فروید و آلفرد کینزی، تابوهای نامعقول جنسیتی شکسته شد. به‌نوعی، انقلابی در نگرش به بدن و تن و نیازهای جنسی زنان و مردان ایجاد می‌شود که البته ما در خاورمیانه آخرین پذیرندگان این تحولات علمی و جنبش‌های فکری حاصل از آن‌ها بوده‌ایم. تا ترجمهٔ این مقولات به ما رسید، زمان زیادی گذشت و فقدان دموکراسی و نبود مطبوعات و رسانه‌های آزاد و سلطهٔ فقها، همچنان به هراس از حضور اجتماعی زن، به‌ویژه فتنه‌انگاشتن تن و بدن و موی زن تداوم بخشید. به‌همین دلیل می‌بینیم که این معضل در کشورهایی مانند ایران و افغانستان وجود دارد و تفکر زن تا نزاید دلبر است، چون بزاید مادر، هنوز رایج است.»

درحالی‌که همهٔ مدعوین با اشتیاق به صحبت‌های خانم توحیدی گوش می‌دادند، او ترجیح داد سخن کوتاه کند و فرصتی برای مخاطبان فراهم آورد تا سؤال‌های خود را مطرح کنند.

اولین کسی که دستش را بالا گرفت، خانمی بود که گفت سؤال خاصی ندارد و تنها خواسته بود یادآوری کند که شعار «زن، زندگی، آزادی» ریشه در مبارزات کردها در دههٔ ۹۰ دارد و شایسته است که یادی از آن‌ها کنیم… و خانم توحیدی کاملاً با این تذکر موافقت کرد. 

یکی از آقایان حاضر در سالن سؤالی مطرح کرد به این مضمون: «با توجه به تفاوت‌های اجتماعی و فاصلهٔ زمانی میان خواسته‌های اجتماعی و تغییرات در عرصهٔ قانونی، آیا شما به تبعیض مثبت معتقدید؟»

دکتر توحیدی در پاسخ توضیح داد:
«تبعیض مثبت به‌طور موقت قطعاً به موقعیت زنان کمک می‌کند، ولی از آن مهم‌تر، تغییر قوانین و به‌ویژه قانون اساسی در اسرع وقت است.»

آقایی یادآوری کرد که جنبش زنان و حتی تاریخچهٔ روز جهانی زن در هشتم مارس، یک جنبش چپ سوسیالیستی بوده و از سخنران خواست در مورد نقش سوسیالیست‌ها در پیشبرد این جنبش توضیح دهد.

دکتر توحیدی در پاسخ به این سؤال گفت: «درست است، این سنت بزرگداشت روز جهانی زنان در ابتدا از سوی طرفداران گرایش چپ سوسیالیستی برقرار شد و با جنبش برای احقاق حقوق کارگران زن به‌ویژه در آمریکا، در ارتباط بود. اما شاید بتوان گفت که حدود ۲۰ سال است که چنین روزی در آمریکا به رسمیت شناخته شده است و جشن گرفته می‌شود و این به‌همت و تلاش فمینیست‌های آمریکا بوده است. در سایر کشورها به‌ویژه اروپای شرقی این روز از خیلی قبل‌تر مورد توجه و حمایت قرار گرفته بود. امروزه بخشی از گروه‌های چپ عملاً به متحد دسته‌های بنیادگرایانهٔ به‌اصطلاح ضدامپریالیسم آمریکا تبدیل شده‌اند و از دید آن‌ها هر جریانی که علیه آمریکا باشد، قابل‌حمایت است و به امپریالیست‌های دیگر هم کاری ندارند. البته من بین این نوع چپ ارتجاعی که متحد بنیادگراها بوده‌اند با چپ مترقی تمایز قائلم و ضدآمریکایی‌بودن را لزوماً به‌معنی ضدامپریالیسم‌بودن نمی‌دانم.»

سؤال بعدی در مورد چالش‌های امروز غرب بود و اینکه آیا پوپولیسم آمریکایی پرچم دموکراسی و فمینیسم را از آمریکا می‌گیرد؟

در پاسخ دکتر توحیدی گفت:
«تاریخ، خطی حرکت نمی‌کند. اکنون یک دورهٔ پس‌رفت در آمریکا آغاز شده است، ولی حقوق‌دانان و فعالان اجتماعی دست روی دست نمی‌گذارند و از همین حالا نیز نشانه‌هایی وجود دارد که مخالفت‌ها و تلاش‌ها آغاز شده است. جنگی سرد در میان است. اما نمی‌توانم با قطعیت بگویم که نتیجهٔ این مبارزات چه خواهد شد.»

خانمی مشتاق بودند بدانند که موقعیت اجتماعی، حقوقی و توانمندی زنان در کدام کشورها بهتر از دیگر کشورهاست و چه کشورهایی پیشرو هستند.

به‌نظر خانم دکتر توحیدی، «هر کشوری که اقتصاد متوازن و توسعهٔ پایدار بهتری داشته باشد، به‌معنای موقعیت بهتر زنان است. در هر کشوری که دموکراسی بهتری برقرار باشد، به‌معنای موقعیت بهتر زنان است. اگر وضعیت محیط‌‌ِزیست در کشور خوب باشد، خود نشانه‌ای از محقق‌شدن اهداف اکوفمینیست‌هاست و قاعدتاً در آمارها، کشورهای اسکاندیناوی وضعیت قابل‌قبولی دارند و از لحاظ حقوق زنان و سلامت و آسایش، آن‌ها از سایر کشورها پیشرفته‌ترند.»

خانم جوانی دوباره به موضوع تبعیض مثبت اشاره کرد و نقش مردان در تحقق اهداف جنبش زنان را مطرح کرد.

در پاسخی کوتاه و تأثیرگذار، خانم دکتر توحیدی گفت:
«این اولین‌بار است که من در جمعی سخنرانی می‌کنم که موضوع آن زنان است و تعداد شرکت‌کننده‌های مرد بیشتر از زن‌هاست. این خود نشان می‌دهد که مردان ایرانی به‌تدریج تأثیرگذار و همراه زنان در تحقق این آرمان‌ها هستند.»

این گفتهٔ دکتر توحیدی با دست‌زدن‌های مکرر مورد تأیید قرار گرفت و در انتها ایشان با جمله‌ای معترضه به این پرسش و پاسخ‌ها خاتمه داد و گفت:
«علی‌رغم حضور آقایان در مباحث حقوقی زنان، باید اذعان کنم که آقایان زیاد صحبت می‌کنند، ولی ما نیاز به عمل‌گرایی بیشتری داریم… »

مدعوین با تشویق‌های مکرر اشتیاق خود را نسبت به این جلسه نشان دادند. در انتها، با رقص زیبای خانم آیدا ایثاری، جلسه به پایان رسید. آیدا ایثاری به‌عنوان مربی رقص فعالیت می‌کند. او با اجرای زیبایش به این مراسم شور بیشتری داد.

در بیرون سالن شور و هیجان دیگری برپا بود. اسپانسرها پشت میزهای خود در حال معرفی فعالیت‌های خود بودند. به‌ابتکار کانون زنان یاران، میزی در نظر گرفته شده بود تا کتاب‌های نویسندگان مقیم ونکوور به‌طور جداگانه فروخته شود و بهانه‌ای برای معرفی بهتر نویسندگان و شاعران و پژوهشگران ایرانی ساکن ونکوور باشد.

در پایان برنامه تعداد قابل‌توجهی از شرکت‌کنندگان ابراز علاقه کردند که در کانون زنان یاران فعالیت بیشتری داشته باشند و فرم‌های عضویت را پر کردند. اشتیاق مهمان‌ها به‌نوعی نشان‌دهندهٔ موفقیت این برنامه بود. گفت‌وگوهای صمیمانه و دوستانهٔ زیادی شکل گرفت و بعضی از نهاد‌ها و انجمن‌هایی که در این برنامه شرکت کرده بودند، ابراز تمایل برای همکاری‌های بیشتر با این کانون داشتند.

دو سال از فعالیت‌های کانون زنان یاران گذشت. در این مدت، ده‌ها برنامهٔ فرهنگی، تفریحی و آموزشی برگزار شد که با استقبال روزافزون مخاطبان همراه بود. اکنون با افتخار، کانون زنان یاران وارد سومین سال فعالیت خود می‌شود و همچنان پذیرای حضور همهٔ زنان و مردان، به‌ویژه جوانان فارسی‌زبان، در این مسیر است.

از تمامی گروه‌های فعال در ونکوور بزرگ، بدون درنظرگرفتن گرایش‌های سیاسی، دعوت می‌کنیم که به کانون زنان یاران بپیوندند و از آن حمایت کنند. همان‌طور که دکتر توحیدی تأکید می‌کند، توانمندسازی زنان و تلاش برای برقراری دموکراسی، عدالت اجتماعی و احقاق حقوق انسانی و جنسیتی، به تقویت جامعهٔ بزرگ‌تر ما کمک خواهد کرد.

باشد که از این رهگذر، رنج دوران را کمتر کنیم و گامی مؤثر در این مسیر برداریم.

نوشته تولدی دیگر در آغاز سومین سال فعالیت کانون زنان یاران اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.

روز شنبه ۲۵ نوامبر به‌مناسبت روز جهانی منع خشونت علیه زنان، جلسه‌ای به‌همت کانون زنان یاران و به‌صورت آنلاین در پلتفرم زوم برگزار شد. 

خانم مهران اعظمی، مجری برنامه، توضیحاتی در مورد تاریخچهٔ تعیین این روز از سوی سازمان ملل متحد ارائه و سپس جلسه را آغاز کردند. 

اولین سخنران جلسه، خانم سهیلا طباطبایی، متخصص مطالعات زنان، سخنرانی‌شان را با موضوع مهاجرت، خشونت و آفرینش فرهنگ سوم، ایراد کردند. خلاصه‌ای از سخنرانی خانم طباطبایی را در زیر می‌خوانید.

اغلب وقتی صحبت از خشونت علیه زنان می‌شود، در ذهن ما بیشتر تصویر زنی که از طرف مرد یا مردانی مورد اذیت و آزار و خشونت قرار گرفته، شکل می‌گیرد. در حالی‌که خشونت جامعه علیه زنان نیز یکی از انواع خشونت بر زنان است… 

زمانی که یک جامعهٔ اقلیت، در میانهٔ جامعهٔ غالب قرار می‌گیرد، این اقلیت در تنگنا قرار گرفته و مورد تبعیض واقع می‌شود. اگر این جامعهٔ غالب، سفیدپوست و «غربی» باشد، آن اقلیت به‌لحاظ نژادپرستی نیز مورد تبعیض قرار می‌گیرد. در این حالت، تنها وسیلهٔ موجود برای مبارزه برای جامعهٔ اقلیت، مبارزه با تبعیض و حفظ فرهنگ خودی است، به‌عبارت دیگر دوری‌جستن از ارزش‌ها و شیوه‌های غالب فرهنگ بیگانه، و پیوستن به فرهنگ خود و ارتباط مجدد با آن و بنابراین، ایجاد «مقاومت فرهنگی». خشم در برابر فرهنگ غالب و ارزش‌هایی که آن را نمایندگی می‌کنند، فرهنگ بومی را به یک قطب مقاومت تبدیل می‌کند. مقاومت فرهنگی به پناهگاهی در برابر تبعیض طبقاتی و نژادی تبدیل می‌شود.

با این‌حال، این مقاومت فرهنگی دو لبه دارد. حاشیه‌نشینی و انزوا ممکن است فرهنگ اقلیت را به مقاومت بیشتر در برابر تغییرات (نسبت به شرایط عادی) سوق دهد. این امر زمینه‌ای برای همبستگی و پیوند ایجاد می‌کند که لزوماً در کشور مادری وجود نداشته است. به‌عنوان مثال، وفاداری‌های بی‌دلیل، پذیرش غیرانتقادی هنجارها و ارزش‌های فرهنگی تعریف‌شده از سوی مردان، نژادپرستی و نابرابری طبقاتی ممکن است ایده‌های سکسیستی و روابط قدرت جنسیتی را در جامعهٔ خارج از کشور تقویت کند. از طرف دیگر، ممکن است جامعهٔ اقلیت، به‌جای پیوستن به مبارزات اجتماعی در کشور میزبان برای ایجاد جامعه‌ای انسانی‌تر، علیه خودش برخیزد و با وسواس با چالش‌های فرهنگ و هویت جمعی خود مبارزه کند. این وسواس نسبت به فرهنگ و سنت‌های بومی نگرانی اغراق‌آمیزی در مورد مقبولیت اجتماعی برای فرد به وجود می‌آورد. این نگرانی باعث می‌شود تا افراد دیدگاه‌ها، رفتارها و اقدامات خود و دیگر افراد جامعه را برای جلوگیری از لغزش‌ها زیر کنترل قرار دهند. به‌این ترتیب، مقاومت فرهنگی ممکن است باعث سرکوب فردیت، حق انتخاب و تفکر انتقادی برای فردفردِ اعضای جامعه شود. 

علاوه بر این، ارزش‌های فرهنگی اغلب می‌توانند به‌طور غیرآشکاری تجسم باورها، شیوه‌ها و روابط جنسیتی زن‌ستیزانه باشند. بنابراین، تقدیس سنت‌های فرهنگی و وابستگی مجدد به آن می‌تواند برای زنان و به‌طور کلی روابط جنسیتی در اقلیت قومی‌نژادی تأثیر منفی بگذارد. ارزش‌های مردسالارانه‌ای که روابط و تعاملات بین زن و مرد را تنظیم می‌کنند و همچنین نقش‌ها، رفتارها و روابط جنسیتی قابل‌قبول فرهنگی را تعیین و نظارت می‌کنند، به‌بهانهٔ مقاومت فرهنگی دوباره زنده، پیش‌پا‌افتاده و طبیعی نشان داده می‌شوند. نقش خانواده، روابط خانوادگی و نقش‌های جنسیتی اهمیت بسیار زیادی برای حفظ وضعیت موجود در خانواده دارند و به‌عنوان دژ مقاومت به حساب می‌آیند.

درد و خشمی که تبعیض و نژادپرستی ایجاد می‌کند، اعضای جامعهٔ اقلیت را تشویق می‌کند تا به فرهنگ خود پناه ببرند و ناهماهنگی را سرکوب کنند، مهم نیست که این مسئله چه شکلی به خود بگیرد. مبارزه بین مردان و زنان و بین والدین و کودکان بیشتر می‌شود و این همه، زیر پرچم حفظ هویت قومی، نژادی و بقای فرهنگی انجام می‌شود.

اغلب زنان فشار آوارگی را بیشتر از مردان احساس می‌کنند. با این‌حال، زنان ایرانی، به‌طور کلی، توانایی و انعطاف‌پذیری بیشتری برای مقابله با آوارگی نسبت به مردان نشان می‌دهند و آمادگی بیشتری برای روبه‌روشدن با حوادث دارند. تفاوت جنسیتی در پذیرش آوارگی، ریشه در تجربهٔ جابه‌جایی ناشی از ازدواج زنان و رفتن به خانهٔ شوهر دارد. 

اقتدار و استقلال حاصل از اشتغال در جامعهٔ میزبان، به زنان امکان تعامل بیشتر با جهان خارج، و مستقل از مردان می‌دهد. سیستم حمایت قانونی و اجتماعی – حضانت کودک، سیستم رفاهی و وجود پناهگاه‌ها برای زنان آزاردیده در جامعهٔ میزبان – امکانات جدید بیشتری در اختیار زنان قرار می‌دهد و می‌تواند تا حدودی منجر به کاهش امتیازات و قدرت مردانه شود. بسیاری از زنان، با بازگشت به مدرسه، ایجاد روابط با کشور میزبان از طریق کار داوطلبانه، مشارکت با سازمان‌ها و فعالیت‌های زن‌محور، سعی می‌کنند جایگاه خود را در جامعهٔ میزبان پیدا کنند.

اما این سؤال پیش می‌آید که اگر تبعید سبب ایجاد تجربیات تحول‌آمیز اقتصادی، انعطاف‌پذیری اجتماعی، و استقلال بیشتر برای زنان نسبت به مردان است، پس چرا ساختارها، ایدئولوژی و روابطی که اقتدار و قدرت مردانه را پرورش می‌دهند و ترویج می‌کنند، به‌همان اندازه، در جهت برابری بیشتر تغییر نکرده است؟

این شاید یکی از تناقضات عمده در زندگی زنان رنگین‌پوست در تبعید باشد. نژادپرستی ساختاری کشور میزبان و پدرسالاری در داخل و خارج از خانواده (و جامعهٔ کشور زادگاه) با هم ترکیب شده تا پوسته‌ای در برابر تأثیر متحول‌کنندهٔ تبعید بر روی زنان ایرانی ایجاد کنند و پتانسیل تحول تبعید برای آن‌ها را خنثی کنند. به تبعیض جنسی و نگرش‌های اخلاقی، نیروی فرهنگی داده می‌شود که سرکوب بیان فردیت و انتخاب فردی را پنهان کنند. به‌عنوان مثال، براساس تحقیقات دکتر هایده مغیثی، اغلب زمانی‌که شکایتی در مورد خشونت علیه زنان آغاز می‌شود، چند روز طول می‌کشد تا پلیس تصمیم بگیرد اجحاف شوهر را محکوم کند، برای اینکه افسران پلیس جامعهٔ میزبان تمایلی به متهم‌کردن آن‌ها ندارند.

در مقابل، زنان نه‌تنها درگیر مذاکره و چانه‌زدن با نظام مردسالارانه برای به‌دست‌آوردن فرصت‌های بهتر می‌شوند و به سنت‌ها یاری می‌رسانند تا برای پاسخ‌گویی به نیازهای زمانه تکامل یابند، بلکه بسیاری از این زنان با استفاده از عاملیت‌ها و هویت‌های سیاسی خود، به پالایش عناصر مخرب مردسالارانه و نژادپرستانهٔ سنت‌ها و فرهنگ خود و جامعهٔ میزبان می‌پردازند و سعی در انتخاب بهترین عناصر از میان آن‌ها می‌کنند. زنان با ایجاد فضایی میانی بین این دو فرهنگ، حس هویتی چندلایه‌ای پیدا می‌کنند که تعامل و گشودگی بیشتری با جهان دارد و امکان آفرینش «فرهنگ سوم» را فراهم می‌کند.

* * * * * 

سخنران دوم خانم دکتر سهیلا کیانی از آلمان، از زاویه‌ای دیگر به خشونت خانگی پرداختند. دکتر کیانی دانش‌آموختهٔ روان‌شناسی و فوق‌تخصص روانکاوی از دانشگاه گوته هستند، بیش از سی سال سابقهٔ روانکاوی دارند و هم‌اکنون عضو انجمن روانکاوان آلمان‌اند. ایشان دورهٔ آموزشی اختصاصی لاکان را گذرانده و در این زمینه نیز تخصص دارند. 

خانم کیانی سخنان خود را با این توضیح شروع کردند که خشونت خانگی موضوع زنانی است که مورد ظلم قرار گرفته‌اند. ایشان توضیح دادند که فقر، زمینه‌های طبقاتی، جامعه‌شناختی و فرهنگی همه می‌توانند موضوع و عوامل خشونت خانگی باشند. اما محور سخنرانی ایشان، چرایی موضوع خشونت و خشونت‌پذیری بود. در زبان آلمانی خشونت دو معنی دارد؛ یکی همان خشونت و دیگری زور و قدرت (gewalt).

خشونت به‌خودیِ خود چیز بدی نیست و دو بخش دارد؛ بخشی موجب نابودی و بخشی باعث سازندگی و توانمندی است. به‌طور مثال در بسیاری از اسطوره‌های فرهنگی و مذهبی، خشونت منتج به قتل موجب ایجاد یک فرهنگ شده است. مثلاً در مسیحیت با کشته‌شدن عیسی مسیح فرهنگ و دین مسیحی به وجود آمد یا در شیعه در راستای کشته‌شدن امام حسین، یک فرهنگ ایجاد می‌شود، یا فرهنگی که بر اساس کشته‌شدن در اساطیر مثل خون سیاوشان در شاهنامهٔ فردوسی ایجاد شده است. 

خشونت و فرهنگ ارتباط نزدیکی با هم دارند. آیا ما می‌توانستیم فرهنگ را بدون خشونت تصور کنیم؟ آیا اگر خشونت نبود، بشر پیشرفت می‌کرد؟ ما در مسیر پیشرفت، هم خشونت را می‌بینم و هم قدرت متعالی منتج به پیشرفت. 

فروید در رانش‌هایی که برای انسان قابل‌تصور است که ذاتی‌اند و ما با آن زاده می‌شویم، دو رانش را برمی‌شمارد. یکی رانش‌های جنسی، نه به‌معنای رابطهٔ جنسی، بلکه لذت‌های مختلفی که کودک تجربه می‌کند و دیگری رانش خشم، مثلاً چگونه بچه‌ای که نهایت عشق را از خانواده می‌گیرد با چنگ‌زدن یا گاز‌گرفتن خشم خود را ابراز می‌کند.

خشونت خانگی در حیطه‌های فرهنگی وجود دارد، همچنین در اسطوره‌های مختلف وجود داشته است. در مذهب مسیحیت، خوردن میوهٔ دانایی گناه نخستین آدمی است و در دین اسلام برادرکشی گناه نخستین است. قابیل برادرش هابیل را کشت که ریشهٔ آن در حسادت میان برادرها برای کسب جایگاه در مقابل پدر بوده است. اینجاست که فروید معتقد است که ما با خشونت به دنیا می‌آییم، در واقع حسادتی که بین هابیل و قابیل بوده، منشأ این گناه و خشونت است. در شاهنامه هم مثال‌های زیادی از این دست داریم. رستم، چشم اسفندیار را که همانند پسری برای او بوده، نشانه می‌گیرد و سیمرغ که راه و چاه را در این راستا نشانِ رستم می‌دهد.

ما می‌بینیم که خشونت خانگی در فرهنگ ما وجود دارد، و آن چیزی که در فرهنگ ما وجود دارد، ما از آن به دور نیستیم، چون در این فرهنگ به دنیا آمده‌ایم. ضرب‌المثل‌هایی مثل «دست بالای دست بسیار است»، یا «چشم در مقابل چشم» در فرهنگ ما از این دست [خشونت] است. چگونه ما می‌توانیم به بازسازی این فرهنگ کمک کنیم. اولین نوع خشونت، خشونت فیزیکی و بارز مثل خشونت جنسی و‌ خشونت جسمی است. دومین مسئله، خشونت روانی است که ابعاد مختلفی دارد، و ارتباط نزدیکی که با عکس‌العمل در مقابل خشونت دارد. عکس‌العمل مستقیمی که در برابر خشونت می‌آید، احساس گناه است. این احساس گناه خودش می‌تواند تبدیل به خشونت شود. به‌عنوان مثال موضع‌گیری دولت آلمان در مقابل حملهٔ اسرائیل به غزه از آنجایی که دولت آلمان خشونتی وسیع، علنی و غیرانسانی نسبت به جامعهٔ یهود و برنامهٔ نسل‌کُشی این قوم در خود داشت، از آنجایی که آلمان مسئولیت کار خود را در مورد هولوکاست نپذیرفت، احساس گناه را جایگزینِ مسئولیت کرد. برای اینکه در مسئولیت باید به یک سؤال پاسخ داده شود؛ چرا این عمل انجام شد؟ به‌جای این، احساس گناه را ایجاد کرد. احساس گناه برمی‌گردد به ناسیونالیسم فاشیست دوباره‌ای که چگونه دولت آلمان بدون ذره‌ای انتقاد به دولت اسرائیل آتش‌بس را نمی‌پذیرد.

در ارتباط با خشونت خانگی، با زنانی مواجه می‌شویم که مورد خشونت واقع می‌شوند، به مقامات صالحه شکایت می‌کنند، پلیس مرد را از خانه اخراج می‌کند و حکم می‌دهد که مرد حق نزدیک‌شدن به همسرش را ندارد، ولی سه روز پس از این اتفاق زن پیش وکیل خود رفته و اعلام می‌کند که با همسرش آشتی کرده و ممنوعیت ارتباط را از روی پرونده بردارند. چرا چنین اتفاقی می‌افتد؟ در جامعه‌ای مثل ایران بسیاری از این زنان از ترس حرف مردم، عدم تأمین اقتصادی و مالی، نداشتن کار، عدم حمایت دولتی، عدم وجود نهادهای یاری به زنان و خطر ازدست‌دادن حضانت فرزندان، نزد همسرانشان بازمی‌گردند. ولی چرا در جوامع غربی که زنان تمامی این امکانات را دارند، دوباره به همسران خود برمی‌گردند؟ اینجاست که ما با کلمهٔ مسئولیت روبه‌رو می‌شویم. مسئولیت یعنی من به چه سؤالی پاسخ بدهم. آزارهای جسمی‌ای که در روابط خانوادگی ایجاد می‌شود، الزاماً خشونت از جانب مردها نیست و انواع مختلفی دارد. تحقیر، توهین، اجبار در روابط جنسی، شکنجهٔ اقتصادی از این دست‌اند، چه زن به مرد سرکوفت بزند که تو عرضهٔ پول‌درآوردن نداری و چه مرد زن را در تنگنای اقتصادی قرار دهد. چه میزان خشونت‌های خانگی در هر دو جنس می‌تواند انجام پذیرد؟

فروید در کتاب «کودکی را می‌زنند»، در مورد تصورات و تعبیرات کودک می‌نویسد و توضیح می‌دهد که فانتزی و تصور کودک بر چه اساسی می‌تواند باشد. 

اولین حالت کودک می‌گوید کودکی که پدرم کتک زد، برادرم بود. فروید می‌گوید در اینجا بچه به‌خاطر آنکه لذتی را که به‌لحاظ رقابت با برادرش دارد، توجیه کند، می‌گوید: برادرم کتک خورد، چون بچهٔ بدی بود. من زنانی را در دفترم دیده‌ام که شاهد کتک‌خوردن برادرانشان به‌دست پدرشان بوده‌اند، و خودشان عزیزدردانهٔ پدر بوده‌اند. مسئله‌ای که اینجا ایجاد می‌شود یعنی شاهد کتک‌خوردنِ دیگری بودن از خود کتک‌خوردن بدتر است. او بدون آنکه بداند و بتواند بگوید که من چون عزیز بودم و شاهد کتک‌خوردن برادرم بودم، مجبورم بگویم که برادرم کار بدی کرده بود، چون تنها در این صورت است که می‌توانم از این اتفاق لذت ببرم، وگرنه گرفتار احساس گناه می‌شوم و برای فرار از این احساس گناه باید بگویم برادرم مقصر بوده. در اینجا پدر بدون اینکه دختر بداند، او را شریک جرم خودش کرده است. 

دومین حالتی که فروید در این کتاب مطرح می‌کند، آغاز مازوخیسم است. کودک می‌گوید پدر مرا کتک زد، چون مرا دوست دارد. ما به کرّات شنیده‌ایم اگر دوستت نداشتم، دعوایت نمی‌کردم. کتک‌خوردن با دوست‌داشته‌شدن همراه می‌شود. کودک را دعوا می‌کنند، بعد قربان‌صدقهٔ او می‌روند، لذتی که کودک از قربان‌صدقهٔ بعد از دعوا می‌برد، موجب ایجاد نوعی مازوخیسم می‌شود. مکانیزم سادومازوخیستی با کودک این‌گونه ایجاد می‌شود. کودک کتک می‌خورد، بعد به او محبت می‌شود. یعنی بچه برای بدنی که در اختیار والدین قرار می‌دهد، پاداش می‌گیرد و به‌خاطر این پاداش تا چه میزان حاضر است این رابطه را تکرار کند… 

تداخل این دو مفهوم در کودکی بعد‌ها در راستای ارتباطی که کودک با همسرش خواهد داشت، این نوع رابطهٔ مازوخیستی را تولید می‌کند. دوست‌داشته‌شدن را در خشونت و دعوایی که مرد با او می‌کند، می‌بیند. طی زندگی زناشویی و با تکرار خشونت‌هایی که دو شریک زندگی نسبت به هم می‌کنند، یک رابطهٔ سادومازوخیستی ایجاد می‌شود. جملهٔ رشتهٔ محبت تو را پاره می‌کنم تا گره بخورد و ما به هم نزدیک‌تر شویم، بهترین نوع نشان‌دادن رابطهٔ سادومازوخیستی در روابط زناشویی است. 

فروید می‌گوید در سمپتوم دو لذت نهفته است. یک لذت پیشین و آغازین و یک لذت ثانویه. لذت آغازین ناخودآگاه است. رانش‌هایی که در روابط اجتماعی اجازهٔ لذت‌بردن را به فرد نمی‌دهد، از طریق درد، لذت آغازین یا پیشین را به فرد به‌صورت ناخودآگاه می‌دهد. مثلاً احساس قربانی‌شدن وقتی که خشونت‌دیده در رابطه باقی می‌ماند. 

مسئلهٔ دیگر بهره‌وری اجتماعی از این درد است. در سیستم قربانی، شخص مسئولیت قربانی‌بودن خود را نمی‌پذیرد. قربانی مظلوم است و مورد ظلم قرار گرفته و خود را محق به کسب جایگاه مثبتی در جامعه می‌داند. مثلاً مدعی‌ست که انسان صبوری است. 

یکی از خشونت‌های بزرگ خانگی این است که اجازهٔ فکرکردن به دیگری داده نشود. به دیگری گفته می‌شود تو باید این‌گونه فکر کنی یا مثلاً خودت باید می‌فهمیدی. بیشترین کسانی که با این سیستم روبرو می‌شوند، کسانی‌اند که وسواس فکری دارند. افرادی که دچار وسواس عملی‌اند، وسواس را به‌عنوان یک مشکل می‌شناسند و تقاضای کمک می‌کنند. ولی کسی که وسواس فکری دارد، حتی متوجه وسواس خود نیست چون او وسواس فکری‌اش را حسن خود می‌داند. او خود را عقل کل و عالم به همه‌چیز می‌داند. بسیارند افرادی که در عرصهٔ سیاست و اجتماع پرچم‌دار دگراندیشی‌اند ولی در محیط خانوادگی هیچ‌گونه دگر‌اندیشی‌ای را تحمل نمی‌کنند.

افرادی هستند که می‌پذیرند در رابطه‌ای سمّی باقی بمانند و در مقابلش کسانی هستند که حاضرند بهای خروج از چنین رابطه‌ای را هرقدر که باشد، پرداخت کنند. پاسخ به چرایی آن شاید بهترین راه مسیر جویایی از خود و خودشناسی باشد. 

در بخش پرسش و پاسخِ این نشست نیز سؤالاتی مطرح شد که خلاصه‌ای از آن‌ها در اینجا از نظرتان می‌گذرد. 

در رابطهٔ بین فرهنگ و خشونت، بیشتر توضیح دهید آیا به‌نظر شما خشونت باید عادی تلقی شود؟ 

رنه ژیرار در کتاب خشونت و تقدس به بحث فرهنگ و خشونت می‌پردازد. او به عکس‌العملی که جامعه بعد از بروز خشونت نشان می‌دهد، اشاره می‌کند و معتقد است که جامعه به قربانی نیاز دارد. مسیح بعد از مرگش پیغمبر و بانی مسیحیت شد. فرهنگ مسیحیت بعد از او ایجاد شد. جامعه برای آنکه گناهی را که مرتکب شده پاک کند، تقدس ایجاد می‌کند. 

عکس‌العمل دولت آلمان پس از جنایات آلمان هیتلری، کارکردن علیه نژادپرستی بوده است و اصل قانون اساسی که نمی‌شود به شرافت انسانی دست‌اندازی کرد بازتابی از این عکس‌العمل و سرلوحهٔ قوانین آلمان است. 

چگونه می‌شود خشونت و قدرت را از هم تفکیک کرد؟ مرز بین آن‌ها چگونه تعیین می‌شود؟ 

زنی که مورد خشونت قرار گرفته، وقتی علی‌رغم همهٔ سختی‌ها و مشکلات از خانه بیرون می‌رود و از همسرش جدا می‌شود، قطعاً این جدایی بدون خشونت نیست، و همراه با خشونت‌هایی از هر دو طرف خواهد بود. اینجا می‌توان گفت که این شخص خشونت خود را نسبت به شریک زندگی‌اش تعالی بخشیده و خشونت را به قدرت تبدیل کرده است. 

چه عوامل شخصیتی‌ای موجب می‌شود که فردی حاضر به قربانی‌شدن نباشد؟ 

ما باید قوانینی را که برای زندگی با یکدیگر تعیین کرده‌ایم، رعایت کنیم، به‌عنوان مثال ده فرمان هنوز هم اصول موردقبول همهٔ ملت‌ها برای زندگی در کنار هم است. خشونت به‌معنای زیرِپاگذاشتن قوانین نیست. آیا ما باید از خشونت بترسیم؟ آیا باید در ذهن خود داشته باشیم که خشونت می‌تواند زمینهٔ ایجاد شرایط بدتری باشد؟ بله، درست است. باید قدرت دیدن و تشخیص خشونت را داشته باشیم. باید خشونت را تعالی بدهیم، و از خشونت به قدرت برسیم.

چرخهٔ خشونت به‌صورت پرخاش-قهر، احساس گناه، آشتی‌کنان و ماه عسل تکرار می‌شود، آیا شما منظورتان همین چرخه است؟

این سؤالی است که در هر مورد باید از خود بپرسیم و مسیر خودجویایی را طی کنیم. از خود بپرسیم چقدر و چگونه چرخهٔ خشونت تبدیل به عادت شده است؟ توهین خانگی فرهنگ شده است. این امر پیچیدگی خاص خود را دارد که پاسخش را می‌توان در مسیر طولانی تراپی پیدا کرد. 

آیا به‌نظر شما بهتر نیست پیش از ایجاد خشونت در رابطه، دنبال راهکار باشیم؟ 

بزرگ‌ترین مشکل در روابط این است که بخواهیم آن چیزی را که باعث شده جذب رابطه و شریک زندگی‌مان بشویم، عوض کنیم.

نوشته گزارشی از برنامهٔ کانون زنان یاران به‌مناسبت روز جهانی منع خشونت علیه زنان اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.

انجمن فرهنگی پرسش که ژوئیهٔ امسال از سوی گروهی از فعالان عرصه‌های مختلف فرهنگی فعالیت‌های خود را آغاز کرد، چهارمین برنامه‌اش را در دو نشست مجازی در تاریخ‌های ۴ و ۱۱ نوامبر ۲۰۲۳ برگزار کرد. عنوان این جلسات شعرخوانی «نه به جنگ» بود و گردانندگی آن‌ها را شوکا حسینی، شاعر ساکن ونکوور، بر عهده داشت. متأسفانه به‌دلیل کمبود فضا، در شمارهٔ گذشته موفق به چاپ این گزارش نشدیم.

برنامهٔ اول که به اشعار فارسی اختصاص داشت، شنبه چهارم نوامبر و با حضور میهمانان حجت بداغی، عاطفه پاکبازنیا، شاهین شیرزادی، بنفشه فریس‌آبادی، و مازیار نیستانی برگزار شد.

در ابتدای این نشست شوکا حسینی شعری از محمود درویش، شاعر و نویسندهٔ فلسطینی، خواند:

میانِ ریتا و چشمانم

تفنگی‌ست.

و آنکه ریتا را می‌شناسد، خم می‌شود

و برای خدایی که در آن چشمان عسلی‌ست

نماز می‌گذارد

و من ریتا را بوسیدم

آنگاه که کوچک بود

و به یاد می‌آورم که چه‌سان به من درآویخت.

و بازویم را، زیباترین بافتهٔ گیسو فرو پوشاند.

و من ریتا را به یاد می‌آورم

به‌همان سان که گنجشکی برکهٔ خود را به یاد می‌آورد

آه ریتا

میان ما یک میلیون گنجشک و تصویر است

و وعده‌های فراوانی

که تفنگی به رویشان آتش گشود

نام ریتا در دهانم عید بود

تن ریتا در خونم عروسی بود.

و من در راه ریتا

دو سال گم شدم

و او دو سال بر دستم خفت

و بر زیباترین پیمانه‌ای پیمان بستیم، و آتش گرفتیم

و در شراب لب‌ها

و دوباره زاده شدیم

آه ریتا

چه‌چیز دیده‌ام را از چشمانت برگرداند

جز دو خواب خفیف و ابرهایی عسلی

بود آنچه بود

ای سکوت شامگاه

ماه من در آن بامداد دور هجرت گزید

در چشمان عسلی

و شهر

همهٔ آوازخوانان را و ریتا را برفت.

میان ریتا و چشمانم تفنگی است.

پس از آن شوکا حسینی به‌ترتیب ضمن معرفی شاعران شرکت‌کننده در این نشست، از آن‌ها دعوت کرد که شعر/شعرهای خود را که برای این نشست در نظر گرفته‌اند، بخوانند. هریک از این عزیزان ابتدا صحبت کوتاهی در زمینهٔ موضوع برنامه یعنی «نه به جنگ» داشتند و سپس شعر خود را خواندند. در این گزارش به‌دلیل محدودیت فضا، تنها به بخش شعرخوانی این شاعران به‌ترتیبی که در برنامه مشارکت داشتند، می‌پردازیم. شایان ذکر است که عاطفه پاکبازنیا بخشی از متن نمایشنامه‌ای ازلارش نورن (Lars Norén)، نویسنده و نمایشنامه‌نویس سوئدی، را که دربارهٔ جنگ است و خود آن را به فارسی ترجمه کرده، اجرا نمود که به‌دلیل محدودیت فضا در این گزارش گنجانده نشده است، همچنین از شاعران و مترجمانی که بیش از یک شعر در این نشست خواندند، تنها یک شعر برگزیده و در این گزارش گنجانده شده است. 

* * * * *

شاعر: حجت بداغی

سلام ماهی

پیش از بریدن سرت از آنجا بگو

بگو چه دیدی ماهی

آیا زمین تخت است

پشت دیوار یخ در قطب جنوب

مقبرهٔ ای‌تی برپاست

یا هر صبح فرعونی آلودهٔ خاک لحظه‌ها

از تونل زمان بیرون می‌آید با ارابه و ندیمه و مقداری طلا

بگو ماهی

شنیده‌ام نام ارتفاع در اقیانوس اورست نیست

شنیده‌ام دندان کوسه دسته ندارد مثل چاقو

عروس‌های دریایی به مارماهی شوکر نمی‌گویند

و یک نهنگ پیر در اعماق از گوش‌ماهی تفنگ می‌سازد

پای تخته‌سیاه یک صخره درس می‌دهد به جانوران آبزی؛

یاد بگیرید

آبشش بهتر از شش

بی‌دستی بهتر از کشتن‌های دستی‌دستی از روی بدمستی

این دروغ شیطان‌ماهی‌ست که تکامل رفتن به خشکی‌ست

ماهی

بهتر از دو پا بر زمین و چنگ‌انداختن به هر گناهی

سخن بگو ماهی

مرزهای شما چه شکلی‌ست

ویزای کدام دریا شورتر است

وقتی دلفین‌ها مهاجرت می‌کنند

در کدام دریا‌ها بهشان می‌گویند کله‌سیاه

در کدام دریاها بهشان می‌گویند چشم‌رنگی

بگو ماهی

آیا آنجا هم هر سال در فصلی مثل بهار 

عده‌ای قیام می‌کنند برای حق

و عده‌ای را می‌کشند به‌ناحق

و بعد عده‌ای بیایند برای احقاق حق

عده‌ای را بکشند درهم و برهم

ماهی

شنیده‌ام یک گوشهٔ زمین سوراخ است

شنیده‌ام اگر از آن سوراخ تنگ بگذری

جهان پشتش سرزمینی فراخ است

شنیده‌ام در آن سرزمین از زمین الماس می‌روید

و هرگز هیچ دروکاری سخن با داس نمی‌گوید

ماهی ماهی… 

آخ فهمیدم

شکمت همچنان خالی‌ست

و روغن کم‌کم در حال قوالی‌ست

سرنوشت محتوم است

۱۴۰۲/۷/۲۴

* * * * *

شاعر: بنفشه فریس‌آبادی

خیابان شهید فرزانهٔ شرقی، پلاک پنج

– انفجار بخش عمده‌ای از مرا تشکیل می‌دهد

صدای پرت‌شدن چشم‌های غیرقابل‌تشخیص توی گودیِ ناف

یا تقّ ترکیدنِ تکه‌های مغز روی پتوی گلبافت

اتاق من، بخش مراقبت‌های ویژه است

دارم از توی فقراتش رد می‌شوم

بیست و پنج ساله از اهواز

مثل نخاعی پرخون که خم می‌شود روی سنگینیِ رکوع

پنجشنبهٔ آخر هرماه

از شبکهٔ دوی سیما

نصف می‌شوم روی گودیِ سجاده ساعت هشت

– خلاصه دردِ سرِت ندم

به موی خودِ حاجی قسم

به همین بساط سبزی

به همون مصطفای نفله‌ش که رو پله مشق می‌نویسه

جا نبود

تو درمونگاهِ روبه‌رو نبود

تو درمونگاهِ پشتی نبود

تمومِ تختای خالی شهر واسه‌ش کم بود

به‌قول خودِش جنازهٔ هزارتا سرباز مفقود

یا یه چیزی مث این

که نَجِسیای روتختی جهیزیه‌مو ماس‌مالی کنه لابد.

– و بخش عمدهٔ دیگری از من

شمردنِ بی‌شرفی‌های روزگار بعد از نماز صبح

در بندبند انگشت سبابه‌ام؛

یا الله، یا الله، یا الله

دل‌پیچهٔ دیده‌بان عینکیِ لال از پس‌ماندهٔ آش ترخینه و حلوا

یا جبّار! بگو فرزانه لگن بیاورد

شانزده‌ ساله از بجنورد

با نستعلیقِ «یاحسین» گره‌شده روی کچلی‌های پشت کلّه‌اش

چند دقیقه بعد از کمیل

پنجشنبهٔ آخر هرماه، ساعت هشت

از شبکهٔ دوی سیما

دست مادرش را می‌بوسد و «یاعلی»

پخش می‌شود توی ریش و سبیل من

– کارِش شده همین

صُب تا شب مشق می‌نویسه بدبخ

می‌گه خاطرخوای کبرای کتاب فارسی شده

بش می‌گم مرد شدی خره!

پوکه‌های تن باباتو از زیر مبل و کنار آشپزخونه جمع می‌کنی که چی؟

می‌گه دارم می‌رسم خط مقدّم

کبرا از پشت جبهه واسه‌م پتو می‌فرسته

به جون خودِ حاجی که داره «مرتضی علی» بالا میاره رو فرش

بوی گهِ باباشو گرفته مصطفا

– یازهرا! یا لیلا! یا فرخندهٔ ابروکمانیِ توی عکس!

سی ساله از تهران

که خرده‌استخوان‌های لگنش لای لقمهٔ شام

و عکس‌های لُختیِ تاشده لای مفاتیح

از حفره‌های زیر شکمش ریخت

یا لاشهٔ مفقودِ سرباز الکنی از تبریز!

که پنجشنبهٔ آخر هرماه

از همان شبکهٔ معمول

قوز کرده بی‌پدر زیر تختِ مریض خونه داره یه بند امَّن یُجیب می‌خونه

آی فرزانه بیا! فرزانه بیا! بگو لگن بیاورد جبّار

پا که می‌ذاری رو فرش اتاق

چِل تا سرباز دهاتی قِناس رو خاکریز تنم سینه‌خیز می‌رَن تا دمِ خط

منوّر می‌زنن بی‌شرفا

گُلای آبیِ پیرَنِت می‌پاشه رو بیضه‌های بادکردهٔ سربازای اون ور

عراقیه دس می‌کشه به خشتکش و سیّد می‌گه: بزن! بزن ناکارش کن، مصطفا!

می‌زنم. بعد، عکسمو می‌دَن دست یه نقاش ناشی که منو با چِشای وَق‌زدهٔ چپ و دماغ گنده‌م، رو دیوار سرِ پل بکشه.

یا الله، یا الله، یا الله

اَشهد اَن لا اله الّا حبیبی که تو باشی

اَشهد اَن لا اله الّا مصطفا

اَشهد اَن لا پلاک پنج

رفقای دورِ پخش و پلا روی تخت

اَشهد اَن لا اله الّا کبرا

بیا! پسرم مداد قرمز مالیده روی لبش!

– خلاصه همین

انزجار بخش عمده‌ای از مرا تشکیل می‌دهد

انفجار بابای مفقودالاثری که قاطیِ چند سرباز دیگر

و عرق‌گیر چرکِ عراقیِ آخر

در خرمشهرترین بخشِ خانه روی تختخواب پاشید

یا انفجار مادری لای دسته‌های شنبلیله و نعنا که مهم نیست

و من که در پیراهن گلدار آبی‌ام

هر شب ساعت هشت

روی پله‌های حیاط ذکر می‌گویم؛

آی حسنک کجایی؟… کجایی حسنک کجایی؟

بگو فرزانه لگن بیاورد.

* * * * *

شاعر: شاهین شیرزادی

از ترکیب

بر شاخه‌های سیب،

کودکانِ مرده گُل می‌دادند

زمین، بی‌زحمتِ سرفه جنازه‌ها را پس می‌داد

و خونِ اعداد،

در روزنامه

کلمات را گلگون می‌کرد

سقّای آخرین

سبو در سرخیِ خونِ خویش می‌کشید

و ماه با یال‌های تاریکش

به آخرینِ منازل می‌تاخت

جهان احتمال ـــ آنجا که می‌شد پرنده‌ای بود

به‌شرطِ چکیدنِ ماشه، گردیده به خون.

و یا در جوابِ شرط: ماشه‌ای که نمی‌چکید،

می‌شد پرنده‌ای

میانِ میله‌های آبنوسِ قفس.

ورزایی که شورستانِ کابوس را شیار می‌کند

یا لفظی که دستی از تحشیهٔ کتابی کهنه‌اش

پاک می‌کند به‌ تغافل.

می‌گفت: اسب را بیار

شعرم را سوار اسب کن

و از فرطِ گریه شباهتی با خودش نداشت

دیدم که تا چشم کار می‌کند

کلماتی به‌ تاخت می‌رفتند ـــ میانِ دبستان‌ها، میان باروها، میان برج‌ها و قصابی، همسایه‌ها که دستی تکان دادند به‌نشانهٔ چیزی، با چهره‌ها که محو می‌شدند، چهره‌ها که غبار می‌شدند و ناگهان می‌ریختند و دستی به نشانهٔ چیزی، چیزی که به‌جای دست، تکان دادند

برای محوشدن آمده بودیم

برای ازخاطربردن و رفتن

پس سوار بر اتوبوس‌های قدیمی

و از میان کبوتران سیاه گذشتیم

وقتی که نامِ هر ایستگاه رودخانه بود

و مرگ بود آن‌که کبوتران را دانه می‌پاشید

گزیری از سفر نبود

که خونِ خشکیده زیر ناخنمان

گواهیِ دستی که به هرخارا به‌عبث سوده بودیم و

پایتابهٔ پاره بر پامان

نشانِ عمری بود

که به سودای حاصلِ باطل

به پای رفتن فرسوده بودیم.

دم که هرخشتِ این طاقِ فیروزه

به نفرینی گران‌سنگ

بر خواب‌های ما فرومی‌ریخت

ایستاده بود زیر تاری‌ترین طاق آسمان

و شکل هندسی انتظار را

به کلماتِ فرسوده صورت می‌کرد

در کوچه‌های شهر، بر سنگفرشِ نشسته‌به‌خون

یا در کتابخانه‌ای که به تاراج.

ایستاده بود و می‌گفت: این شعر را سوار اسب کن.

در کوچه‌های شهر بگردان.

می‌گفت و می‌گریست.

* * * * *

شاعر: مازیار نیستانی

انسان معاصر بلند می‌شود از روی جلد

می‌رود در جلد محمد مختاری

فکر می‌کند امروز چگونه کشته شود خوب است

هوای تنت می‌برد مرا به دریا به جنگل

این را در یاهومسنجر برایش نوشتم

هوای تنت می‌برد مرا به دریا به جنگل

من این‌گونه پیر شدم به بهٔ دریا به بهٔ جنگل و آن‌که گفت که این می‌گذرد

گفت این و این و این

تو تنها می‌شوی تنهاترین زن در زندگی من

تو تنها می‌شوی 

و از این تنهایی تنهایی

شکافتن خیانت عصا می‌خواهد

می‌گویم و می‌گوید

تو شاعری

پس قلم را برمی‌دارم و صفحهٔ کاغذ را می‌شکافم

بدبینی‌ام را به شما سفارش می‌کنم

کمی بیزاری را تشدید کنید

در این صفحه

به سطری که تشدید می‌کند بدبینم 

در ای ایرانه خانم زیبا 

چیزی نمی‌بینم

بلند شو از آن گوشه گوشه گوشه

بلند لند لند لند شو

از آن گوشه

ایستاده بود

من دقیقاً کجا ایستاده‌ام ایستاده بود

سطر بعد بمب می‌ببندد به خودش سطر بعد

دستمال‌ها مشتعل‌اند

از رفتارهای جنگی

و تکه‌ای از صورتت که 

چگونه می‌توانستم زبان را بشکافم

و از اسکیزوفرنی

نشسته خسته بر سینه‌ات بگذرم

چگونه می‌توانستم که این و این که و این می‌گذرد

و بعد بعدِ بعد

و بعد

تراشیدن ریشی که بعد از سه دهه که بعد

سه دهه آغوشش را باز می‌کند و می‌گوید تویی

و تو هنوز نمی‌دانی

که تویی

یا هنوز تویی

و بعد چگونه می‌توانستم زبان را بشکافم

و از تو از توی توی تو 

از توی تو در تو

از توی نشسته خسته بر سینه‌ام

بگذرم

جنگ بلند می‌شود و جنگی نیست هست 

با یک پا برمی‌گردد و جنگی نیست هست 

یک پایش را در تاریخ تأویل می‌کند و جنگی نیست با یک پا اما 

کتاب‌ها بازی‌های زبانی‌اند 

و بازی‌های زبانی رفتار عاشقانهٔ یک پا را

و جنگی نیست را

و چگونه می‌توانستم را اشغال کرده‌اند

من دست‌هایم رفتار جنگی است

و دیشب آن‌ها را در رختخوابی که میدان خواب‌هایم بود جا گذاشتم

همسایهٔ من اهل لیبی است

افسرده و سرش را تراشیده است 

به بوش و صدام هر دو فحش می‌دهد

همسایهٔ من اهل لیبی است

تجارت می‌کند و سیاست را

وقتی که مست می‌کند

از فرطِ فرط

از فرطِ فرط ِفرط

از فرطِ فرطِ فرط ِفرط

سرش را به دیوار

دیواری که دیوار من است می‌کوبد

همسایهٔ من اهل لیبی است

و من از شدتِ شدت خانه‌ام را همسایه می‌کنم

فهمیدم سفر نه شعر است نه ترانه‌ای 

زبان کوچکی دارد سفر

فهمیدم که سطر را باید در درد فرو کنم تا چیزی فرو کرده باشم

من دست‌هایم رفتار جنگی است

و دیشب آن‌ها را در رختخوابی که میدان خواب‌هایم بود

شعر اما 

شعر باید خودش بیاید

اما بی‌دست دست دست نمی‌شود

اعتراف می‌کنم به سه نقطه در شعر

اعتراف می‌کنم به سه نقطه در سطر سطر سطرِ بدنت

آن گوشه آن گوشه آن گوشه

اعتراف می‌کنم به رفتار جنگی دست‌هایم

اعتراف می‌کنم به دستمال‌ها که مشتعل‌اند

اما بی‌دست دست دست نمی‌شود

پس صفحهٔ کاغذ را می شکافم

شعر باید خودش بیاید

حتی کنار تو 

حتی کنارِ کنارِ تو

حتی کنارِ کنارِ کنارِ تو

حتی وقتی می‌بوسمت

حتی وقتی دست می‌بری

و ما این‌گونه پیر می‌شویم

* * * * *

برنامهٔ دوم که به برگردان اشعار غیرفارسی اختصاص داشت، شنبه یازدهم نوامبر و با حضور میهمانان علیرضا آبیز، ستار جلیل‌زاده، مریوان حلبچه‌ای، مسعود سالاری، علی عبداللهی، محمدرضا فرزاد، و حسین مکی‌زاده برگزار شد.

در این نشست نیز، شوکا حسینی، گردانندهٔ برنامه، به‌ترتیب ضمن معرفی مترجمان میهمان، از آن‌ها دعوت کرد که شعری/شعرهایی را که برگردانده‌اند و برای این نشست در نظر گرفته‌اند، بخوانند. مانند نشست قبلی هریک از این دوستان ابتدا صحبت کوتاهی در زمینهٔ موضوع برنامه یعنی «نه به جنگ» داشتند و سپس به شعرخوانی پرداختند. باز به‌دلیل محدودیت فضا، برای این نشست نیز تنها به بخش شعرخوانی این مترجمان به‌ترتیبی که در برنامه مشارکت داشتند، می‌پردازیم.

* * * * * 

شاعر: جان دوست، شاعر، رمان‌نویس و پژوهشگر کرد کوبانی سوریه

مترجم: ستار جلیل‌زاده

(۱)

دخترکی آواره

گریه‌کنان زار می‌زند:

مادر کفش‌هایم گم شده‌اند

نمی‌توانم راه بروم!

مادر با بوسه‌ای بر پیشانی‌اش گفت:

چشم‌هایم کفش‌هایت گُلم

بیا

روی مژه‌هایم راه برو…

(۲)

ویولنی که می‌پنداشتم

با تارهای بریده

زیر آوارِ منزل عمویم

مدفون شده

نمرده است

آن‌گونه که عکاس می‌پنداشت

من اما

از اینجا

از این غربت گنگ‌زده

هق‌هقِ نواهایش را

می‌شنوم

می

    ش

         ن

             و

                 م

* * * * *

شاعر: آنا اشویر، شاعر لهستانی

ترجمه: محمدرضا فرزاد

«عین زائو»

پنج صبح در خانه‌اش را می‌زنم

از لای در می‌گویم:

پسرت 

سربازه 

داره توی بیمارستان خیابون سیسکا می‌میره

در را نیمه باز می‌کند

زنجیرش را برنمی‌دارد 

زنش پشت سرش بال‌بال می‌زند

می‌گویم: پسرت خواست مادرش بیاد

می‌گوید: مادرش نمیاد

پشت سرش زن بال‌بال می‌زند

می‌گویم: دکتر اجازه داده بهش شراب بدیم

می‌گوید: یه لحظه وایسا

از لای در بطری‌ای به دستم می‌دهد

بعد در را قفل می‌کند

دوقفله

پشت در زنش عین زائو

جیغ می‌زند.

* * * * *

شاعر: اریش فرید، شاعر اتریشی‌تبار و یهودی‌نسب که ساکن انگلستان بود

ترجمه: علی عبداللهی

«گوش کن اسرائیل»

گوش کن اسرائیل

وقتی تعقیبمان می‌کردند

من هم یکی از شما بودم

اکنون چگونه می‌توانم یکی از شما باشم

وقتی خود تعقیب‌گر دیگرانید

در اشتیاق آن بودید که چون ملت‌های دیگری شوید که شما را می‌کشتند

اکنون خود الحق همانند آنان شده‌اید

جان سالم به در بردید از چنگ آن‌هایی که بر شما خشونت ورزیده‌اند

آیا اکنون وحشی‌گری همانان در خودتان لانه نکرده است

به سیلی‌خوردگان فرمان دادید کفش‌هایتان را دربیاورید

و آن‌‌ها را همچون گناه‌کاران به ریگزارها راندید 

به معبد بزرگ مرگ با صندل‌های ریگ

آن‌ها اما گناهی که شما می‌خواستید بر گردنشان افکنید

هیچ نپذیرفتند

رد پاهای عریانشان بر ریگزار تفته برجاست 

و چالهٔ بمب‌ها و رد تانک‌های شما نیز…

* * * * *

شاعر: لویی آراگون، رمان‌نویس و شاعر فرانسوی

مارس ۱۹۴۳، برای گی موکه و اتی‌ین دُروْ

ترجمه: مسعود سالاری

«گل سرخ و اسپرک»

آن‌که به خدا باور داشت

آن‌که نداشت

هر دو دوست می‌داشتند

آن بندی زیبای گزمگان را

یکی‌شان بالای نردبان بود

آن دیگری همان پایین کشیک می‌داد

آن‌که به خدا باور داشت

آن‌که نداشت

مهم نیست

نام آن روشنی استوار بر گام‌هایشان

آن‌یکی از نمازخانه آمده باشد

دیگری از آن حذر کرده باشد

آن‌که به خدا باور داشت

آن‌که نداشت

هر دو وفادار بودند

به زبان، به جان، به بازو

هر دو می‌گفتند

زنده بمانَد آن زیبا

ما مرده و شما زنده

آن‌که به خدا باور داشت

آن‌که نداشت

در میانهٔ مبارزهٔ مشترک

وقتی بر ساقهٔ گندم تگرگ می‌زند

دیوانه آن‌که به نازک‌خیالی می‌اندیشد

و دیوانه آن‌که به دعوا فکر می‌کند

از بالای برجک

نگهبان دوبار شلیک کرد

یکی لنگ‌لنگان از زمین برخاست

و دیگری بر زمین افتاد

آن‌که به خدا باور داشت

آن‌که نداشت

هر دو در زندان بودند

در سخت‌ترین روزها

آن‌یک بیشتر از دیگری یخ زد

آن‌یکی نجات را در موش‌خوردن یافت

آن‌که به خدا باور داشت

آن‌که نداشت

شورشی، شورشی است

ضجه‌های هردو یک زنگ دارند

و هنگامی که زنگ سحرگاه بی‌رحم می‌نوازد

گذر از زندگی به مرگ را

آن‌که به خدا باور داشت

آن‌که نداشت

هر دو تکرار کردند

نامی را که هیچ‌یک فراموش نکرده بودند

و خون سرخشان جاری شد

با یک رنگ با یک‌ درخشش

آن‌که به خدا باور داشت

آن‌که نداشت

خونشان در هم رفت، جاری شد

بر زمینی که دوستش داشتند

تا روزی که در فصل انگور

به شرابی مشک‌سا بدل شوند

آن‌که به خدا باور داشت

آن‌که نداشت

یکی روی زمین دوید و دیگری بال در آورد

یکی از بروتانی، یکی از ژورا

یکی تمشک، یکی آلو

جیرجیرک دوباره آواز خواهد خواند

بخوان،

با فلوت یا با ویولن سل

برای دو‌ عشقی که آتش گرفتند

برای هدهد و پرستو

برای گل سرخ و اسپرک.

* * * * *

شعر: یهودا امیحای، شاعر اسرائیلی 

ترجمه: حسین مکی‌زاده

«تو از انسانی و به انسان بازخواهی گشت» 

مرگ در جنگ آغاز می‌شود با

از پله پایین‌رفتن مردی جوان و تنها

مرگ در جنگ آغاز می‌شود با

آرام بسته‌شدن دری

مرگ در جنگ آغاز می‌شود

با گشودنِ یک پنجره برای تماشا

پس گریه نکن برای او که دارد می‌رود

برای آن‌کس که از پله‌های خانه پایین می‌آید

گریه‌ کن

گریه‌ کن برای او که کلید را

در آخرین جیب خود می‌گذارد

گریه‌ کن برای عکسی که به‌جای ما به یاد می‌آرد

گریه‌ کن برای کاغذی که در یاد می‌ماند

گریه‌ کن برای اشکی که به یاد نمی‌ماند

و در بهار

آن‌کس که برمی‌خیزد و به خاک می‌گوید:

تو از انسانی و به انسان بازخواهی گشت.

* * * * *

شاعر: ویلفرد اوون، شاعر و سرباز انگلیسی

ترجمه: علیرضا آبیز

«سرود برای جوانی نفرین‌شده»

کو ناقوسی که آوای وداع بنوازد

برای اینان که گله‌وار می‌میرند؟

– تنها خشم هیولاوار تفنگ‌ها

و تق‌تق تند و الکن گلنگدن‌هاست

که بر دعاهای شتابناکشان پیشی می‌گیرد.

اینان را بهره از هیچ آیینی نیست، نه دعایی، نه ناقوسی

و نه آوای سوگواریی‌ای جز همسرایی توپ‌ها

زوزهٔ کرکننده و دیوانه‌وار خمپاره‌ها 

و شیپورهایی که فرامی‌خوانندشان از دهکده‌های غمگین.

کو شمعی که اینان را در سفر آخرت یاری کند؟

سوسوی وداع نه در دست‌ پسران شمع‌به‌دست،

که در چشم‌ها‌ی این سربازان خواهد درخشید.

پیشانی رنگ‌پریدهٔ دختران روپوش تابوتشان خواهد‌ بود

نازکای ذهن‌های صبور، گل‌های گورشان

و دیر خواهد گذشت شامگاهان که فرو‌می‌افتند پرده‌ها 

* * * * *

شاعر: رفیق صابر، شاعر کرد عراقی

ترجمه: مریوان حلبچه‌ای

«مرثیهٔ حلبچه» 

برخیز فرزند شهیدم

برخیز شهر شهیدم

برخیز فریاد و اشک خاکستری را از نوزادانت بزدایی

برخیز و وجدان جوانمردی را

به این دنیای پست هدیه کن

برخیز و لکهٔ شرمساری را از رخسار دوستانمان بزدایی

برخیز و معنای تازه‌ 

برای گناه

برای برابری و برادری دروغین تور و ماهی

و طناب و گردن بیاب

برخیز فرزند شجاعم

برخیز فرزند شهیدم

حلبچه آینهٔ روح است

موجی پناهنده است

شب بر سینهٔ تاریکی و ترسش می‌آویزد

حلبچه جنازه‌ای است عصیان‌ کرده بر کفن و سنگ غسل

حلبچه چراغی است تنگ‌دستان این عصر روشنش می‌کنند

حلبچه حریم رنج است

بیرق سرخ کُمون است

سرزمین بی‌سرزمینان است

حلبچه طوفان حق است

مشتی خاک است خون آبیاری‌اش می‌کند

داستانی است که سپیده برمی‌تراشدتش از زخم

و بر جنازه‌ها جنگل و خاکستر می‌نگارد

رودی است در حال گریستن

آن را برای ساحل

گیاه دریا و مهتاب بازمی‌خواند

حلبچه آینهٔ روح است

درخت خون است

حلبچه درختی است خون آبیاری‌اش می‌کند

سر بریدهٔ حسین است

در کشورها می‌گردانند

چهچه‌ای زخمی است

زمین را بیدار می‌کند

حلبچه درخت غبار است خون آبیاری‌اش می‌کند

حلبچه دست بریده‌ای است که از گور به در آمده 

و دروازهٔ هستی و صلح و وجدان را با مشت می‌کوبد

سرودی است که زحمتکشان یک‌صدا می‌خوانند

حلبچه رنج قرن است

حلبچه حریم مه است

حلبچه آیندهٔ ماست

حلبچه مرگ خداست

بگذار حلبچه آخرین سمفونی این شب باشد

بگذار حلبچه پیام سرخ نوادگانمان باشد

بگذار واپسین کارناوال خون و زخم ابدی روح ملتمان باشد

بگذار حلبچه تا ابد حلبچه بماند

حلبچه باشد و حلبچه بماند

شب می‌گذرد و سرودم به پایان نمی‌رسد… 

نوشته گزارشی از دو نشست شعرخوانی انجمن فرهنگی پرسش با موضوع «نه به جنگ» اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.

«روز جهانی صلح» و «روز آشتی ملی با بومیان کانادا» هرساله به‌ترتیب در تاریخ‌های ۲۱ و ۳۰ سپتامبر گرامی داشته می‌شود. عصر شنبه ۳۰ سپتامبر ۲۰۲۳، کانون زنان یاران، هم‌زمان برنامهٔ گرامیداشتی برای این دو مناسبت در سالن اجتماعات ران اندروز (Ron Andrews Community Recreation Centre) واقع در بخش نورث ونکوور برگزار کرد.

ابتدا آزاده حبیب‌الله که گردانندگی برنامه را بر عهده داشت، مختصراً دربارهٔ تاریخچهٔ تشکیل کانون زنان یاران و اهداف و فعالیت‌های آن برای حاضران در این جلسه گفت.

سپس مهرخ غفاری مهر، از اعضای هیئت‌مدیرهٔ این کانون، پیش از آغاز سخنانش از حاضران خواست تا لحظاتی را به یاد و با احترام به استاد محمد محمدعلی که حدود دو هفته پیش از برگزاری این مراسم در ونکوور درگذشت، سکوت کنند. او سپس سخنان خود با عنوان «در اندوه‌یادِ محمد محمدعلی» را برای حاضران ایراد کرد. متن اصلی این سخنان در یادنامهٔ زنده‌یاد استاد محمد محمدعلی که در واقع شمارهٔ گذشتهٔ رسانهٔ همیاری بود، منتشر شده بود. غفاری مهر در بخشی از سخنانش گفت: 

«امروز که کانون زنان یاران روز صلح و آشتی ملی را برگزار می‌کند، محمدعلی چشم خود را بر جهان گذران بسته و رفته تا بیاساید. در اندوه‌یادش، با نوای گریه در گلو، از خود می‌پرسیم، حالا چه کنیم؟ شهر ما پدر ادبی‌اش را از دست داد. هم او که بی‌وقفه تا لحظه‌های آخر در پی حفظ آبروی داستان بود و روایت و شعر و شعور. حالا چه کار کنیم؟ 

محمدعلی در آثارش زنده است و زنده خواهد ماند. در یادهای ما زنده است و زنده خواهد ماند. چه نوشته‌هایش را دوست داشته باشیم و چه نه، او مُهر و امضای خود را بر صفحهٔ ادبیات فارسی و کانون نویسندگان ایران گذاشت و رفت.»

پس از آن فرزین جماعت‌لو برای حاضران آواز خواند، و به‌دنبالش آزاده حبیب‌الله قطعه شعری از شاملو را خواند. 

سپس سهیلا طباطبایی، یکی دیگر از اعضای هیئت‌مدیرهٔ کانون زنان یاران، سخنانی دربارهٔ روز جهانی صلح، عملکرد سازمان ملل، روز ملی حقیقت و آشتی در کانادا و نیز موضوع خشونت نسبت به کودکان بومی کانادایی، ایراد کرد. او در بخشی از سخنانش گفت: 

«هدف اصلی سازمان ملل متحد از ابتدای تأسیس در سال ۱۹۴۵، دستیابی به صلح و امنیت بین‌المللی بوده است. دو نگاه کلی به مقولهٔ صلح می‌توان داشت: نگاه کلاسیک از صلح به نبودِ جنگ اشاره دارد و جنگ و صلح را به‌عنوان دو امر متضاد کنار هم قرار می‌دهد، یعنی نبودِ جنگ باعث صلح ایجاد می‌شود. نگاه دوم صلح را به‌عنوان امری کلی‌تر در نظر می‌گیرد و به عناصر مختلفی در راستای رسیدن به صلح بین‌المللی توجه می‌کند، به‌عنوان مثال رعایت حقوق بشر٬ رعایت اصول دموکراسی٬ ثبات سیاسی و اقتصادی و عدالت. ضمن اینکه آرزوی همهٔ ما زندگی در جهانی است که هیچ جنگ خانمان‌براندازی در آن وجود نداشته باشد، اولین قدم در راستای فرهنگ صلح، آگاهی نسبت به ابعاد صلح از رهگذر آموزش٬ گفت‌وگو و آشنایی با فرهنگ‌های مختلف است.» 

وی در بخش دیگری از سخنانش ضمن اشاره به معضل آلودگی محیط زیست گفت: «یکی از معضلات عمدهٔ بشر امروزی برای دستیابی به صلح و عدالت غذایی، از یک‌طرف پایان‌دادن به جنگ‌هایی مانند جنگ اوکراین است و از طرف دیگر حل مسئلهٔ آلودگی محیط زیست و کنترل گازهای گلخانه‌ای. حفظ تعادل محیط زیست از دیگر اهداف مدافعین صلح جهانی است. فعالان محیط زیست بر این باورند که دولت‌های شرکت‌کننده همچنان با وعده‌های توخالی، تصمیم مؤثری برای خروج زمین از بحران و رسیدن به توسعهٔ پایدار نگرفته‌اند. آنتونیو گوتِرِش، دبیر کل سازمان ملل متحد، هشدار داده که جهان در حال حرکت به‌سمت «یک فاجعهٔ اقلیمی» است. بحران‌های محیط زیستی، جنگ، قحطی و گرسنگی باعث شده که انسان‌های زیادی از کشورهای خود مهاجرت کنند. این روند مهاجرت و پناهندگی مشکلات زیادی برای همهٔ کشورهای جهان ایجاد کرده است. صلح پایدار باید منافع این مهاجران و پناهندگان را نیز دربرگیرد. این انسان‌ها نباید به‌صورت یک تهدید برای دیگر کشورها در نظر گرفته شوند، بلکه مهاجرت این انسان‌ها را باید نتیجهٔ عواقب مخرب مثل جنگ، درگیری و بلایای طبیعی مرتبط با تغییرات آب‌وهوایی دانست.» 

طباطبایی در ارتباط با عملکرد سازمان ملل گفت: «هرچند تاکنون سازمان ملل متحد قدم‌های بسیار مثبتی در حفظ و امنیت صلح جهانی برداشته، اما عملکرد آن به‌خصوص عملکرد مدافعان صلح سازمان ملل در بسیاری موارد سؤال‌های زیادی را برانگیخته است. به‌قول مقاله‌ای از گاردین «وقتی نیروهای حافظ صلح، صلح را حفظ نمی‌کنند، چه فایده‌ای دارند؟» از رواندا تا بوسنی، هائیتی تا کنگو، ناکامی‌ها در عملکرد نیروهای حافظ صلح سازمان سؤال‌برانگیز است. در ۱۹۹۴، در رواندا در عرض چند ساعت ۲۰۰۰ نفر از شهروندان بی‌گناه در مدرسه‌‌ با اسلحه، نارنجک و چاقو به قتل رسیدند بدون اینکه نیروهای سازمان ملل واکنشی نشان دهند. نکتهٔ دیگر بروز موارد تجاوز و بهره‌کشی جنسی توسط نیروهای حافظ صلح سازمان ملل است. رفتار این سربازان که منادی صلح‌اند به این ترتیب، اعتماد به این سازمان را به‌ویژه در کشورهایی که سربازانش در آنجا مستقرند، بسیار ضعیف کرده است.»

او در بخش دیگری از سخنانش دربارهٔ نقش زنان در ایجاد صلح گفت: «زنان مدافع صلح هم‌زمان برای ایجاد فرهنگ صلح، کسب عدالت اقلیم، عدالت برای پناهندگان و مهاجران، احقاق حقوق بومیان، کسب برابری جنسیتی و حق تحصیل برای دختران، و محافظت از محیط زیست در جهت رسیدن به یک صلح پایدار مبارزه می‌کنند. زنان برای عدالت، صلح و امنیت کارهای نوآورانه انجام می‌دهند. با این‌حال، آن‌ها همچنان در فرآیندهای رسمی صلح کنار گذاشته می‌شوند. حتی زمانی که زنان نقش مهمی در ایجاد و حفظ صلح ایفا می‌کنند، ما به‌اندازهٔ کافی در مورد مشارکت آن‌ها نمی‌شنویم. اغلب، روایت‌های رسانه‌ای، زنان را به‌عنوان قربانیان آسیب‌پذیر نشان می‌دهند که از اصلاح جوامع خود ناتوان‌اند.»

طباطبایی در رابطه با روز ملی حقیقت و آشتی در کانادا گفت: «یکی از ضرورت‌های مهم برای به‌وجودآمدن صلح پایدار، ایجاد اعتماد و آشتی با بومیان کشورهای مختلف جهان است. در حالی‌که ما امروز «روز ملی حقیقت و آشتی» را برای گرامیداشت یاد کودکان بومی قربانی و بازماندگان مدارس شبانه‌روزی، گرامی می‌داریم، مردم بومی نسبت به این روز احساسات متناقضی را تجربه می‌کنند. این روز، یعنی ۳۰ سپتامبر، مصادف با روز «پیراهن نارنجی» هم است. در این روز کانادایی‌ها فرصتی برای تأمل دربارهٔ اتفاقات مدارس شبانه‌روزی، سیاست‌های استعماری و نابودسازی فرهنگی مردمان بومی کانادا، پیدا می‌کنند.» و در ادامه دربارهٔ خشونتی که طی دهه‌ها به کودکان بومی روا داشته شده، گفت: «تخمین زده می‌شود که ۱۵۰٬۰۰۰ کودک از بومیان، اینوئیت و مِی‌تیس بین سال‌های ۱۸۶۰ تا ۱۹۹۶ در مدارس شبانه‌روزی به‌زور در این مدارس نگهداری شدند. کمیسیون حقیقت و آشتی داستان‌های بازماندگان و خانواده‌ها را ثبت کرده و به‌صورت رسمی اعلام کرده است رفتار دولت‌‌های متوالی کانادا با همدستی کلیسا با کودکان بومیان، «نسل‌کشی فرهنگی» بوده است. مدارس شبانه‌روزی از سال ۱۸۶۷ در کانادا آغاز به کار کردند، تا سال ۱۹۶۹ تحت کنترل کلیسای کاتولیک قرار داشتند و در دههٔ ۷۰ قرن ۲۰، به‌مرور به دولت فدرال تحویل داده شدند. علاوه بر تلاش برای نابود‌کردن زبان و فرهنگ بومیان در این مدارس، کودکان از نظر جسمی و و روحی نیز مورد آزار و اذیت قرار می‌گرفتند. بازماندگان این مدارس از آزارهای مختلف ازجمله خشونت فیزیکی و روانی، تجاوز و تعرض جنسی، سوءتغذیه و شرایط بهداشتی نامناسب نام برده‌اند. میزان مرگ‌ومیر کودکان بومی به‌دلیل مشکلات این صد سال بین ۳۵ تا ۶۰ درصد تخمین زده شده است. اما علت مرگ در بسیاری از گزارش‌ها بیماری سل ذکر شده است.»

او در پایان سخنانش، با اشاره به اینکه خشونت به کودکان بومی کانادایی همچنان ادامه دارد، گفت: «موضوع نقض حقوق کودکان بومی کانادایی مربوط به گذشته‌های دور نیست. در سپتامبر ۲۰۱۹، دادگاه حقوق بشر کانادا پرونده‌ای را که مربوط به سال‌های ۲۰۰۶ تا ۲۰۱۷ می‌شد، بررسی کرد که در آن، فعالان حقوق بومیان کانادا علیه دولت کانادا به این دادگاه تسلیم کرده بودند. در این جریان شاکیان دولت کانادا را متهم کرده بودند که دولت به‌شکل سیستمی علیه ۴۰ تا ۸۰ هزار کودک بومی رفتار تبعیض آمیز داشته و حق آن‌ها را برای دسترسی به خدمات اجتماعی و عمومی محدود کرده است. آن‌ها به دادگاه حقوق بشر کانادا ثابت کردند که برخی از این کودکان به‌مانند گذشته به‌زور قانون از خانواده‌هایشان جدا نگه داشته شدند و برخی دیگر بنا به این سیاست‌ها از خدمات عمومی‌ای که هر کودک دیگر کانادایی از آن بهره‌مند است، محروم بوده‌اند. دادگاه حقوق بشر کانادا در این پرونده دولت فدرال را محکوم کرد و دولت موظف شد به هر قربانی چهل هزار دلار غرامت بپردازد.» و اظهار امیدواری کرد که سازمان ملل متحد برای گسترش یک صلح پایدار در جهان، به اهمیت اعلامیهٔ خود برای ایجاد اعتماد و آشتی با بومیان کشورهای مختلف جهان وفادار بماند.

در ادامه، آزاده حبیب‌الله از مهمان ویژهٔ این برنامه، اِد هال (Ed Hall)، رئیس سابق اقوام بومی کوئیکُئِتلم (kʷikʷəƛ̓əm First Nation)، دعوت کرد تا سخنانی ایراد کند. او پس از معرفی خود، ابتدا مروری داشت به آنچه که طی دهه‌ها بر کودکان بومی گذشته است؛ کودکانی که از خانواده‌هایشان گرفته می‌شدند و به مدارس شبانه‌روزی سپرده می‌شدند؛ مدارسی که آخرین آن‌ها در سال ۱۹۹۶ تعطیل شد. او همچنین اشاره کرد که پدرش از دانش‌آموزان یکی از همین مدارس بوده است. او همچنین دربارهٔ زبان بومی خود و انواع لهجه‌هایی که دارند، توضیحاتی داد و سپس بار دیگر خود را معرفی کرد اما این‌بار به‌زبان بومی. وی همچنین با توضیح روندی که موجب شده چند نسل از کودکان بومی از زبان و فرهنگ خود دور شوند، گفت معتقد است که روند بازیابی و احیای این فرهنگ حتی بیش از آن تعدا نسل طول خواهد کشید، ولی اظهار امیدواری کرد که با آگاهی‌رسانی و ترویج آشتی بتوان به این مهم دست یافت.

پس از آن آواز فیروزه پیوندی به‌همراه نوای موسیقی فرزین جماعت‌لو فضای سالن را پر کرد، و در ادامه‌اش آیدا ایثاری دو رقص متفاوت را اجرا کرد.

پیش از پایان برنامه، فتحیه هنری، هنرمند شناخته‌شدهٔ ساکن ونکوور، ترانه‌هایی را برای حاضران در این برنامه خواند. 

و در پایان این برنامه، راشین مختاری، از دیگر اعضای هیئت‌مدیرهٔ کانون زنان یاران، طی سخنان کوتاهی ضمن تشکر و قدردانی از حضور شرکت‌کنندگان در این برنامه، توضیحات بیشتری دربارهٔ کانون زنان ایران و نحوهٔ همکاری و کمک به آن داد.

نوشته گزارشی از برنامهٔ کانون زنان یاران برای گرامیداشت «روز جهانی صلح» و «روز آشتی ملی با بومیان کانادا» اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.

این انجمن در بیانیهٔ اعلام موجودیت و آغاز به کار خود چنین نوشته است:

با توجه به این واقعیت که پژوهشگران، نظریه‌پردازان، منتقدان، نویسندگان، شاعران و مترجمان ایرانی در سراسر دنیا، از استرالیا گرفته تا غرب کانادا پراکنده‌اند، و

با توجه به اینکه فناوری جدید مفهوم مکان و فاصله را دچار تحول جدی کرده است و امکان حضور هم‌زمان در مکان‌های مختلف را فراهم کرده است، و

با توجه به ضرورت ایجاد زمینهٔ طرح و شرح دیدگاه‌های مختلف، معرفی و نقد مباحث نظری، و آثار ادبی و هنری با مشارکت فعالان و علاقه‌مندان از نقاط مختلف جهان و از همه مهم‌تر ایران،

ما، گروهی از فعالان عرصه‌های مختلف فرهنگی، انجمن فرهنگی پرسش را با تمرکز بر رویکرد انتقادی و با اهداف زیر تأسیس کرده‌ایم. این انجمن با برگزاری شب شعر زنان ایران در تاریخ شنبه ۱۵ ژوئیهٔ ۲۰۲۳ برابر ۲۴ تیر ۱۴۰۲ در همکاری با کانون زنان یاران، عملاً فعالیت‌های فرهنگی خود را آغاز می‌کند. علاقه‌مندان می توانند از طریق لینک زیر در این جلسه شرکت کنند:
https://meet.google.com/mnz-uxcx-zph

اهداف کوتاه‌مدت انجمن فرهنگی پرسش عبارت‌اند از:

۱. برگزاری جلسات و وبینارهای تخصصی پیرامون مسائل مختلف موردتوجه در شاخه‌های متفاوت علوم‌ انسانی

۲. برگزاری جلساتی با هدف معرفی و تحلیل دیدگاه‌ها و آثار نظریه‌پردازان، ادبا و هنرمندان ایران و جهان

۳. برگزاری جلسات تخصصی نقد و بررسی کتاب

۴. برگزاری جلسات شعرخوانی و داستان‌خوانی و نقد شعر و داستان

هدف میان‌مدت انجمن فرهنگی پرسش:

انتشار فصلنامهٔ تخصصی با عنوان پیشنهادی فصلنامهٔ پرسش: شعر، داستان، نقد و نظریه

هدف درازمدت انجمن فرهنگی پرسش:

تأسیس مدرسهٔ پرسش با هدف برگزاری دوره‌های کوتاه‌مدت در علوم انسانی

بدون تردید بنیان‌گذاران انجمن فرهنگی پرسش اذعان دارند که کانون‌ها و انجمن‌های فرهنگی و ادبی و باشگاه‌های کتاب‌خوانی متعددی با جدیت و شور مشغول فعالیت هستند و دستاورهای قابل‌توجهی داشته‌اند. تأسیس انجمن فرهنگی پرسش کوششی است برای فراهم‌کردن زمینهٔ ایجاد فضایی متکثرتر و متنوع‌تر، با تکیه بر نگرش انتقادی. هدف ما ترویج پرسشگری و خوانش نقادانهٔ دیدگاه‌های نظری، آثار ادبی و هنری است.

هیئت مؤسس: مرال دهقانی، فرزان سجودی، لیلا صادقی اصفهانی، حمیدرضا مجتهدی، امیرعلی نجومیان

نوشته آغاز به کار انجمن فرهنگی پرسش اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.

عصر روز یکشنبه، ۲۱ مهٔ ۲۰۲۳، کانون زنان ایران، برنامه‌ای را به‌مناسبت روز مادر در منطقهٔ فالس کریکِ ونکوور برگزار کرد. این کانون در ماه مارس گذشته هم‌زمان با روز جهانی زن آغاز به کار کرده است، و اعضای هیئت‌مدیرهٔ آن عبارت‌اند از: زهره بختیاری، سهیلا طباطبایی، مهرخ غفاری مهر، راشین مختاری و افسانه ملکمی. برای آشنایی بیشتر با کانون زنان ایران و مأموریت‌های آن، منشور این کانون را می‌توانید در انتهای این گزارش مطالعه کنید.

ابتدا سهیلا طباطبایی که گردانندگی این برنامه را بر عهده داشت، به شرکت‌کنندگان در جلسه خوشامد گفت و از آن‌ها برای حضورشان در برنامه قدردانی کرد. سپس او از مهرخ غفاری مهر دعوت کرد تا به معرفی کانون بپردازد.

مهرخ غفاری مهر گفت که ایدهٔ شروع کار کانون حدود چهار سال پیش با تأسیس انجمن فرهنگی یاران شروع شد، ولی اخیراً و در جشن روز زن در ماه مارس ۲۰۲۳ رسماً کار خود را آغاز کرد. او افزود: «علت تأسیس این کانون، نیاز به سازمانی برای زنان بود که در آن بتوانند همهٔ توانایی‌های خود را به میان آورند و یکدیگر را حمایت کنند. هدف اصلی از راه‌اندازی این کانون، حمایت و پشتیبانی زنان از یکدیگر است بدون آنکه کسی نقش مربی داشته باشد. همه از هم می‌آموزیم و به یکدیگر کمک می‌کنیم.» 

او در ادامه گفت که از جشن روز زن تاکنون این فرازها در کانون به انجام رسیده است: تهیهٔ منشور کانون، انتخاب هیئت‌مدیره، منظم‌ترشدن برنامه‌ها ازجمله تقسیم کار در هیئت‌مدیره، و تعیین مسئول مالی، وسایل ارتباط جمعی، کارگروه‌ها، ادمین.

مهرخ غفاری مهر افزود که نام انگلیسی کانون به‌صورت (Women Association of Yaran (WAY از سوی جمع تصویب شده است و هومن صالحی نیز طراحی لوگوی آن را به انجام رسانده است. او در پایان گفت که هر کسی، اعم از زن، مرد، و دگرباش می‌تواند عضو این کانون شود و تنها شرط عضویت پرداخت ۳۰ دلار در سال به‌عنوان حق عضویت است.

علاقه‌مندان برای دریافت اطلاعات بیشتر و همچنین عضویت می‌توانند از طریق ایمیل kanoonzanan23@gmail.com با این کانون در ارتباط باشند.

در ادامه راشین مختاری سخنانی دربارهٔ تاریخچهٔ روز مادر و اهمیت آن در فرهنگ‌های مختلف ایراد کرد، و پس از آن گلریز خستو به شعرخوانی و داستان‌خوانی پرداخت. 

سپس دکتر فرزان سجودی ضمن تأکید بر اینکه به‌عنوان یک مرد هرگز تجربهٔ مادری نداشته است، سخنانی دربارهٔ روز مادر ایراد کرد. تمرکز سخنان وی بیشتر بر این موضوع بود که تعمیم مادری به زن‌بودن یا تقلیل زن به مادربودن در تقابل با جنبش زنان است.

در ادامه اجرای موسیقی بود با گیتارِ هومن صالحی و آوازِ فیروزه پیوندی، و سپس دکتر مرضیه آهنکوب سخنانی دربارهٔ نقش زن در بهداشت روانی خانواده ایراد کرد.

پس از نیم ساعتی تنفس و پذیرایی، فیروزه صوفی سخنانی دربارهٔ مادران دادخواه ایراد کرد. وی در این سخنرانی با مروری بر تاریخچهٔ دادخواهی مادران، با توضیحاتی دربارهٔ مادران دادخواه مکزیک در دههٔ ۷۰ میلادی آغاز کرد و در ادامه از مادران دادخواه میدان مایو در آرژانتین بین سال‌های ۱۹۷۶ تا ۱۹۸۳، مادران شنبهٔ استانبول، مادران شیلی، مادران خاوران (اعدام‌شدگان دههٔ ۶۰)، مادران پارک لاله (مادران جنبش سبز)، گوهر عشقی (مادر ستار بهشتی)، مادران آبان ۹۸، مادران پرواز پی‌اس۷۵۲ و مادران کشته‌شدگان و اعدامی‌های اخیر در ایران گفت. شایان ذکر است که سخنرانی فیروزه صوفی جمع حاضر را بسیار تحت تأثیر قرار داد.

پس از آن، هما سوداگر به شعرخوانی پرداخت و سپس شادی اشتری دلنوشته‌ای دربارهٔ مادر را برای حاضران خواند. 

در پایان محمود همایون‌زاده سه‌تار نواخت و برنامه با قرعه‌کشی و توزیع جوایز پایان یافت.

* * * * *

منشور کانون زنان یاران

چشم‌انداز:

• آگاهی و شناخت زنان از حقوق انسانی، جنسیتی و توانمندی‌های خود و دستیابی به آن‌ها

مأموریت:

• بالابردن سطح آگاهی زنان در زمینه‌های فرهنگی، اجتماعی، حقوقی، اقتصادی، آموزشی و سلامت
• رشد توانایی‌های زنان با درنظرگرفتن آسیب‌شناسی توانمندی‌های فعلی آنان در عرصه‌های مختلف
• گسترش ارتباط و مشارکت با سازمان‌های اجتماعی، هنری و فرهنگی فعال در زمینه‌های مرتبط با مسائل زنان 
• ایجاد همیاری و همبستگی میان زنان ایرانی با زنان فارسی‌زبان سایر کشورها

ارزش‌ها:

• پایبندی به اصول اعلامیهٔ جهانی حقوق بشر
• پایبندی به آزادی بیان، اندیشه و قلم
• پذیرش سکولاریسم با حفظ احترام به ارزش‌ها و حقوق فردی
• مسئولیت‌پذیری و مشارکت در پیشبرد اهداف گروه در فضایی متکثر و بدون تبعیض
• پایبندی به حفاظت از محیط زیست و باور به ساختن آینده‌ای بهتر
• پایبندی به شفافیت در گفتار و رفتار بین مدیریت و اعضا
• پذیرش نوآوری، اندیشه‌های نو و تغییرات مثبت برای هماهنگی با نیازهای روز زنان

نوشته گزارشی از برنامهٔ «کانون زنان یاران» به‌ پاس مادران اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.