امیر هوشنگ ابتهاج (سایه) در شش اسفند ۱۹۲۸ در رشت زاده شد. مشهور است که پدربزرگش، ابتهاج‌الملک تفرشی، بهایی بود ‌و به دست جنگلی‌ها کشته شد. پدرش رئیس بیمارستان پورسینای رشت بود. عموهایش ابوالحسن ابتهاج، رئیس سازمان برنامه و بودجه، غلامحسین، شهردار تهران و نمایندهٔ مجلس، و احمدعلی کارآفرین، سرمایه‌دار و مالک ایرانیت و سیمان شمال، بودند. پس از اتمام دبستان در رشت، برای دبیرستان به تهران آمد و از «گالیا»ی خود دور شد تا «نغمه‌های نخستین» را بسراید و «تو ای پری کجایی» را زمزمه کند و «ایران، ای سرای امید» را فریاد زند تا سرانجام در کنار «ارغوان» اشک ریزد. 

زمان دانشجویی که اوج شعرخوانی ما بود، سایه، شاعر محبوب من نبود. هر چه رضا حسین‌پور تلاش می‌کرد ما را با سایه و غزل‌های او ‌آشتی دهد، نشد، چون ما با سهراب و شاملو خوش بودیم. هرچند زمزمهٔ اشعارش در تنهایی اثر آنچنانی بر من نداشت، بعدها وقتی شعرهایش را با تصویر و صدای خودش شنیدم، به دلم نشست. این نکته شاید بیانگر تأثیربخشیِ زبان تنی یا body language در ارتباطات (گاهی تا بیش از هشتاد درصد) است. 

اشعار ابتهاج بیشتر در قالب غزل و ‌مثنوی بود. با موسیقی هم آشنایی داشت و در زمان شاه ‌چند سالی مدیر برنامهٔ گل‌ها و پایه‌گذار برنامهٔ گلچین رادیو شد. هرچند در این برنامه کارهای خوبی ارائه شد، ولی برخورد حذفی او باعث رنجش گروهی از هنرمندان به‌ویژه گلپا شد. در گرماگرم‌ انقلاب از رادیو استعفا داد و با انقلابیون همراه شد. بعد از انقلاب هم که زندان رفت و در آنجا «ایران، ای سرای امید»اش را از رادیو شنید.

برای بسیاری منش سیاسی سایه چندان جذاب نیست. او‌ چپ متمایل به حزب توده بود، و شاملو در آن جلسهٔ به‌یادماندنی او، سیاوش کسرایی ‌و‌ به‌آذین را از کانون نویسندگان اخراج کرد. حتی همین چند وقت پیش هم تلویحاً به ابطحی گفته بود تقصیر غرب است که روسیه به اوکراین حمله کرده است. با همهٔ این‌ها، شعر سایه طرفداران زیادی دارد، اکثر منتقدان هم کارهایش را متوسط تا عالی ارزیابی کرده‌اند و می‌توان گفت که اشعارش بر گنجینهٔ ادب پارسی افزوده است. کتاب «پیر پرنیان‌اندیش» نوشتهٔ میلاد عظیمی و عاطفه طیه هرچند نقل‌قول‌های دست‌اولی دارد که در جای دیگری یافت می نشود، ولی ای‌کاش به‌جای مدح بیشتر نقادانه می‌بود.

او رفت و ما را در حسرت یک پوزش گذاشت.

پوزش خواستن یک حرف است، ولی پافشاری بر اشتباه حرفی‌ست دیگر.

در گفت‌وگو با ماهنامهٔ «مهرنامه»، در سال ۲۰۱۳ گفت: «امام از اهالی آفتاب بود و بزرگ، آن‌قدر بزرگ که حتی منتقدانش به بزرگی او اعتراف می‌کردند.» 

یادم آمد خامنه‌ای هم در در دیدار اعضای گروه ادب و هنر صدای جمهوری اسلامی ایران در سال ۱۹۹۲ گفت: «در شعر، عِدل به‌آذین، ابتهاج است. ابتهاج شاعر خوبی است؛ شعر خوبی از او بخوانید، مانعی ندارد.»

او رفت، ولی شعرش – صرف‌نظر از کارهای سیاسی او – می‌ماند. همچنان‌که پشتیبانی سعدی از خلیفهٔ عباسی کسی را از گلستان معطرش آزرده نمی‌سازد و دوستدارانش را از قدم‌زدن در بوستانش باز نمی‌دارد.

۱۹ امرداد – ۱۱ اوت ۲۰۲۲

نوشته پیر پرنیان‌اندیش و کریمان خطابخشِ پوزش‌پذیر اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.

آنچه سروده را زیبا و عریان از لودگی می‌سازد، نوعی توجه به جان کلمه، «من و آن شاعرانه» است که خود وجهی ازلی و قدسی دارد. 

شاعر، نویسنده یا هنرمند، به‌اندازهٔ توانایی، موفقیت و تأثیرگذاری‌اش در هنر مورد انتقاد قرار می‌گیرد، و همواره به انتقاد نیز می‌پردازد.

ابتهاج در «پیر پرنیان‌اندیش»، گفته‌های فراوانی در موارد بسیاری بیان کرد، و همین سبب‌ شد تا بسیاری را بر علیه خود بشوراند. انتقاد سازنده، حرفی است که بر مبانی اصولی درست، در جهت پیشبرد و بهبود به‌کار گرفته شود. گرچه انسان‌های بزرگ همیشه نقد را سازنده و هدیه‌ای ارزشمند می‌شمارند، اما ابتهاج در چهارچوب کار و هنرش بر اعتقادات خود پایبند بود. 

معیار شعر ابتهاج اوزان عروضی است که اگر این اوزان نباشد، شعر چیزی کم دارد و همین دُگم‌بودن و پافشاری‌اش بود که هرگز نتوانست شعر سپید را آن‌گونه که باید بپذیرد، و با آن در تضاد ماند. 

ابتهاج در شعرهایش به‌طرزی کلمه را طناز بار می‌آورد که بیشتر در جهت احساس و عاطفه، خودنمایی می‌کند تا در جهت بسامدهای اجتماعی که بر دیدگاه فکری و فلسفی تأثیر‌گذار باشد.

امروزه با توجه به تنوع دستاوردها در زمینه‌های مختلف، ذائقه‌ها و معیارها هم دیگرگون و متفاوت شده است. 

رولان بارت نویسندهٔ فرانسوی می‌گوید: «مؤلف دیگر مؤلف نیست، بلکه او یک بافنده است.» خواننده باید متن ادبی را از مؤلف آن جدا بداند تا فارغ از هرگونه تعصب و نگاهی، به تحلیل نوشته بپردازد، چرا که هر تجربه، آفرینشی دیگر را می‌طلبد. گاهی شعر یا نوشته چندین لایه و معنا دارد. یک اثر هنری و ادبی به نگاه و برداشتی که خواننده از آن دارد، وابسته است نه به احساسات یا ذوق نویسنده، و ابتهاج از این حیث مستثنا نبود. ابتهاج با تمام فرازونشیب‌هایی که در زندگی‌اش داشت، توانست راهی را که خود بر آن اعتقاد داشت برود بی‌آنکه به کسی در این راه باج بدهد. ابتهاج، هم در رژیم پهلوی، هم حاکمیت کنونی، جهت‌گیری و تدبیرهای خاص خودش را داشت. سایه بنا به‌گفتهٔ خودش عضو حزب توده نبود، اما عقاید توده‌ای داشت و تا پایان زندگی‌اش سوسیالیست ماند، شاید من و ما نتوانیم یک‌سری از ایده‌ها را بپذیریم، اما حداقل به‌عنوان یک انسان به عقاید هم احترام بگذاریم چرا که جهان، جهان گوناگونیِ اندیشه‌هاست، همین اندازه که شعر ابتهاج توانست در دل‌ها رسوخ کند، حدیث مردمی می‌طلبد و باقی‌اش را باید به دست زمانهٔ غدار گذاشت که تا کجا پیش می‌رود و ماندگار می‌ماند. 

در ادامه، به نقل از خاطره‌ای می‌نشینم که جانم را سال‌هایش به خود کشاند.

مردنِ عاشق نمی‌میراندش 

در چراغی تازه می‌گیراندش

گاهی یادها و خاطره‌ها دستی بر روان آدمی می‌کشد و ذهن را به شادی یا غمی رسا می‌برد؛ یادی از ابتهاج که سایه‌اش ماندگار است بر چشمه‌سار غزل و شعر.

این یاد برمی‌گردد به مهرماه ۱۳۹۳؛ تهران بودم و قرار بود حوالی غروب به منزل هوشنگ ابتهاج، در خیابان ولیعصر با آن درختان درهم‌تنیده‌اش برویم. یلدا در را باز کرد. خانه‌ای با نگاهی متحیر حواسم را در خود گریخته بود، ابتهاج با چهره‌ای بشاش و مصمم، تکیه بر عصایش ایستاده بود. تا وارد شدیم، هُری دلم ریخت، احساس کردم اُبهتی عظیم پشت آن قامت و نگاهش، ایستاده، جذبهٔ عجیبی داشت. حرف بر سر شعر بود و از ما خواست شعر بخوانیم. ابتدا غزلی خواندم و بعد دوبیتی و مثنوی، و تاریخ سُرایش هر یک از شعرهایم را هم می‌گفتم. ایشان هم مشتاق بود به شنیدن، هرگز آن لحن مشتاق ایشان را که می‌گفت «باز هم بخوانید» فراموش نمی‌کنم. بعد با کمی دلهره گفتم، اما می‌خواهم شعرهای کوتاه و سپید برایتان بخوانم. چهره در هم کشید و گفت: «ای خدا لعنتتان کند. همین شماها هستید که شعر را به اینجا رسانده‌اید.» و بعد خندید و چشمکی زد. 

من که همان از ابتدای ورود صدای تپش قلبم را می‌شنیدم، مکثی کردم و هیچ نگفتم. ابتهاج متوجه تغییر حالت من شد و گفت: «بخوان، دخترم. بخوان.» اما من حس می‌کردم صامت شده بودم و نتوانستم حرفی بزنم. ابتهاج، ابتهاج عزیز گفت: «ببین دخترم، من خودم شعر نیمایی دارم.» و از شعر نیمایی و سپید گفت، و نظرش دربارهٔ شعر امروز. دوباره گفت: «بخوان، خانم فرناز، برایم از سپیدهات بخوان تا این غروب سپید شود.» من هم خودم را البته با کمی دلهره در کلمات رها کردم و این‌بار سپید خواندم، بلند و رسا گفت: «مهم نیست، کلاسیک یا نو سراییده شود. همین‌که اندیشه و زبان خوب باشد، خودش شعر می‌شود… »

بعد از گفت‌وگوهایمان، آرام گفتم: «برویم دیگر، دیر است. استاد هم خسته شده.» ابتهاج متوجه شد و گفت:« این‌همه گفتید می‌خواهید من را ببینید، همین‌قدر بود؟» گفتم: «شاید خسته باشید، دو ساعت است اینجاییم.» یلدا سه‌تار زد و لحظه آرام گذشت… 

ابتهاج شکوه مصمم و تعصب کلمه بود در صدای غزل. 

داغ ماتم‌هاست بر جانم بسی

در دلم پیوسته می‌گرید کسی!

هرگز آن چهرهٔ عجیبْ پراُبهت و روشن‌از‌مهتاب را فراموش نمی‌کنم.

بی‌مرغ، آشیانه چه خالی‌ست

خالی‌تر آشیانهٔ مرغی

کز جفت خود جداست

آه، ای کبوتران سپید شکسته‌بال

اینک به آشیانهٔ دیرین خوش آمدید

اما دلم به غارت رفته‌ست

با آن کبوتران که پریدند

با آن کبوتران که دریغا

هرگز به خانه بازنگشتند

یاد و نامش بر کوه کلمات پایدار باد.

عکس هوشنگ ابتهاج، از رومیسا مفیدی

نوشته سایهٔ روزگار ما  اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.

۱

سیگار بهمن را

که پک می‌زنم

در اتاق

بوی ایران

بوی غربت و

تنهایی می‌پیچد

و با هر پکی

میدان انقلاب را

قدم می‌زنم

۲

سپیده‌دم

چگونه بگذرد!؟

سایه نیست

کبوترانِ خسته

زیر کدام سایه بیاسایند

و مرغان عشق

چگونه سرود ارغوان بخوانند

۳

غمگین آن چکاوکی‌ام

که چگونه

بی‌سایه

سرود ارغوان می‌خواند

۴

گالیا

چراغ‌ها را

خاموش کن و برو… 

این کلبهٔ تاریک من

با هیچ چراغی

روشن نمی‌شود

۵

دختران شالیزار

امروز آوازشان را

برای خوشه‌های

برنج نمی‌خوانند

آنان سوگوارِ سایه‌اند

عاشقانه‌ترین ترانه‌هایشان را

به غروب شمال می‌سپارند

و نام سایه را

در دانه‌دانه‌های برنج می‌کارند

عکس هوشنگ ابتهاج، از آرش عاشوری‌نیا

نوشته چند چامه از خالد بایزیدی (دلیر)؛ در رثای هوشنگ ابتهاج (سایه) اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.

در سال ۲۰۱۸ در جمعی دوستانه که به شعر «سایه» می‌پرداخت، گفتم:

به سایهٔ شاعر

اتفاقی شگرف 

از آن دست که گهگاه می‌افتد

از آن دست که نادر است 

و خوش سیرابت می‌کند

به گاهی که خسته 

از راه دراز رفته در کویر

تأمل می‌کنی

در سایه‌اش. 

چهارشنبه دهم اوت ۲۰۲۲ جهان پر از صدای شعر «سایه» بود. سکوت او خانهٔ شعر و غزل را «تاسیان» کرد. 

امیر هوشنگ ابتهاج، متولد ۶ اسفند ۱۳۰۶، در روز ۲۰ مرداد ۱۴۰۱ دیده بر جهان فرو بست. زندگی به او مجال دیدن دو قرن را داد و تجربه‌کردن دو رژیم سیاسی در ایران را و زیستن در دو سرزمین متفاوت را؛ وطن و زادگاهش و زیستگاه دومش که به‌نظر نمی‌آمد هرگز آن را به شوق پذیرفته باشد. این‌‌ها همه به شاعر فرصت داد که نشان خود را نه تنها در بی‌کران شعر و زبان فارسی بر جای بگذارد که در موسیقی ایران نیز اگر نه بیشتر که شاید هم‌تراز آن.

هوشنگ ابتهاج شاعری یگانه است. غزل‌های زیبای او یادگار نسل قدیم شعر فارسی است، مثل غزل‌های فاخر حافظ، سعدی و مولانا؛ و همسایهٔ غزل نو فارسی است مثل ایرج، شهریار و سیمین بهبهانی، اما با زبانی ویژهٔ او، با کلامی نرم و روان و با آهنگی دلنشین و دقیق. و شعر‌های نو او که وزن نیمایی دارد نیز همین ویژگی‌ها را با دست‌های بازتر شاعر دارد. هر کدام از این شعرها را می‌توان انتخاب کرد و این نکته‌ها را در آن دریافت. فقط برای نمونه به یک غزل معروف و یک شعر نو‌ او اشاره می‌کنم:

درین سرای بی‌کسی، کسی به در نمی‌زند

به دشتِ پُرملال ما پرنده پَر نمی‌زند

یکی ز شب‌گرفتگان چراغ بر نمی‌کُند

کسی به کوچه‌سارِ شب درِ سحر نمی‌زند

نشسته‌ام در انتظارِ این غبارِ بی‌سوار

دریغ کز شبی چنین سپیده سر نمی‌زند

گذرگهی‌ست پُرستم که اندر او به‌غیر غم

یکی صلای آشنا به رهگذر نمی‌زند

دل خراب من دگر خراب‌تر نمی‌شود

که خنجر غمت از این خراب‌تر نمی‌زند

چه چشم پاسخ است از این دریچه‌های بسته‌ات؟

برو که هیچ‌کس ندا به گوش کر نمی‌زند

نه سایه دارم و نه بر، بیفکنندم و سزاست

اگر نه بر درخت تر کسی تبر نمی‌زند

زبان خاص «سایه» در این شعر از صداهای به‌کاررفته در آن شروع می‌شود و آنگاه به واژه‌های دقیق و آهنگ کلام می‌رسد. همان بیت اول کافی است که خواننده را به سکوت ناشی از تکرار آوای [س] «… سرای بی‌کسی، کسی… » آشنا کند؛ و آنگاه که «به دشت پر ملال ما» می‌رسد، ریتم آرام حرکت در دشت پرملال را بگیرد و گویی در بیابانی راه بسپارد؛ و دوباره سکوت با آوای [س] در «کسی به کوچه‌سار شب درِ سحر نمی‌زند» را حس کند؛ «غبار بی‌سوار» را ببیند؛ عمق شب که از آن «سپیده سر» نمی‌زند را دریابد؛ به «گذرگاه پرستمی» که هیچ «صلای» آشنایی از آن شنیده نمی‌شود برسد و همچنان بر روی صدای [س]، آوای خشن [خ] را هوار کند تا «خنجر غمی خرابش» کند و «دل خرابش را خراب‌تر»؛ در این سکوت بی‌کسی خود را درخت خشکی بیابد که «سایه‌»ای ندارد و «سزاوار تبرخوردن» است چرا که خشک است و بی‌باروبر. شاعر که «سایه» است، خود را بی‌«سایه» می‌خواند و خشک و بی‌بر و شایستهٔ تبرخوردن، دیگر برای ما چه می‌ماند! تک‌تک واژه‌های این شعر دقیق و حساب‌شده‌اند. «سرا»یی که در «دشت» پرملال است و «کسی» به «در»ش نمی‌کوبد؛ مردمش «شب‌گرفته»گان‌اند و «چراغ» ندارند؛ شبش «سحر» ندارد، «سپیده» ندارد، مردمش و شاعرش دل «خراب» دارند؛ دل‌هایشان کور و «کر» است و درختانی «خشک»اند و هر «تبر»ی، خواهد انداختشان. از صنایع ادبی مثل تضاد و استعاره و مجاز و… می‌گذرم. آن‌قدر واژه‌ها به‌روزند و دقیق که بدون آگاهی از هر کدام از این تکنیک‌ها و کاربرد درستشان، خواننده به‌راحتی و به‌آرامی با غزل می‌خواند و می‌رود. از واژه‌ها و ترکیب‌های جدید این شعر می‌گذرم. از مردم شب‌گرفته، از کوچه‌سار، از چراغ‌برکردن و… آهنگ این شعر علاوه بر وزن عروضی آن، که ریتم نوعی حرکت کُند (مفاعلن مفاعلن مفاعلن مفاعلن) را القاء می‌کند، در هر واژه‌ای نیز خود را نشان می‌دهد. چقدر «سرای بی‌کسی» آهنگ تنهایی دارد و «ملال»، خود خمیازه می‌کشد؛ نشستن در «انتظار غبار بی‌سوار» چقدر آهنگ غم‌انگیز انتظاری بی‌بَر را می‌نوازد. غزل «سایه» بازتاب هوش و دانش و تلاش بی‌وقفهٔ او پیرامون زبان فارسی است.

 «سایه» در شعر نو خود نیز بی‌بدیل است. شعر کوتاهی را مثال می‌زنم:

شبی

کدام شب؟

شبی،

شبی ستاره‌ای دهان گشود

چه گفت؟

… نگفت، از لبش چکید

سخن چکید؟

سخن نه، اشک… 

ستاره می‌گریست

ستارهٔ کدام کهکشان؟

ستاره‌ای که کهکشان نداشت

سپیده‌دم که خاک

در انتظار روز خرّم است

ستاره‌ای که در غم شبانه‌اش غروب کرد

نهفته در نگاه شبنم است

در این شعر نیز تکرار آوای [س] و [ش]، تنهایی سایشی و غم ستاره را در شبی بیان می‌کند که گریستن، او را که کهکشانی ندارد به غروب می‌رساند و تو گویی سپیدهٔ او در نگاه شبنم پنهان شده است. ستاره، شب، دهان‌گشودن، سخن، گریستن، کهکشان، نداشتن، سپیده، غم شبانه، شبنم، همه واژه‌هایی‌اند که این دو آوای [س] و [ش] در آن‌ها به‌کار رفته و هر دو حس فرسایشی تنهایی را به‌راحتی و روانی و سادگی بیان می‌کنند. ترکیب «چکیدن» سخن از لب و از آن غریب‌تر «چکیدن اشک از لب» و گویی گریستن ستاره نیز از نوآوری‌ها و واژه‌سازی‌های شاعر است. شعر دارای آهنگ و وزن خاص خود است. شاعر قافیه را در شعر خود به‌کار برده است: گشود و چکید؛ گریست و نداشت؛ خرم است و شبنم است؛ در همهٔ سؤال و جواب‌ها ریتم و آهنگی در واژه‌ها هست که شعر را دقیق و باشکوه و باصلابت می‌کند. وقتی می‌گوید:‌ «سخن چکید؟ سخن نه اشک… » خواننده آهنگ چک‌چک اشک را حس می‌کند. و همین‌طور آهنگ غم‌انگیز تنهایی «ستاره‌ای که کهکشان نداشت» را. 

هوشنگ ابتهاج را همه به شاعری می‌شناسند، اما او منشوری است چندوجهی و نه تنها شعرش مایهٔ لذت و شادی و حیرت است که علاقه و آشنایی‌اش با موسیقی نیز مایهٔ شگفتی است. او باعث شد تا نسلی از نوازندگان و موسیقی‌دان‌های جدی در ایران پرورش یابند. او موسیقی‌دانی به ذات است که از کودکی به موسیقی عشق و علاقهٔ وافر داشت و با زحمت بسیار و با امکانات اندک دورانش، رفته‌رفته آن‌قدر به موسیقی تسلط پیدا کرد که توانست قبل از انقلاب ۱۳۵۷، با رادیو همکاری داشته باشد و در زمان رضا قطبی، پسردایی فرح پهلوی، شهبانوی وقت ایران، با اختیارات کامل برنامه‌های شعر و موسیقی خود را در رادیو اجرا کند. حاصل این کار نظارت بر برنامهٔ گل‌های رادیو از سال ۵۱ تا ۵۳ و سپس ریاست بر کل برنامهٔ موسیقی رادیو از سال ۵۳ تا ۵۷ بود. در این دوران، «سایه» نسلی از هنرمندان موسیقی را تربیت کرد. در دورهٔ کار او در رادیو و بعد از آن تا زمان انقلاب «سایه» هم موسیقی ایرانی اصیل را به مردم معرفی کرد و هم هنرمندان بسیاری را با شعر و آهنگ آن آشنا کرد. برنامهٔ گل‌های تازه، سبب آشنایی مردم ایران با موسیقی ایرانی و آشتی‌دادن آنان با نواهای برخاسته از سنت‌ها و فرهنگ ایران شد. تا قبل از آن مردم هر چه از موسیقی می‌‌دانستند از رهگذر سنت سینه‌به‌سینه بود و در محفل‌ها و در محدوده‌های معین. اما از آن پس به‌کمک رادیو و برنامهٔ وزین و حساب‌شدهٔ آن در زمینهٔ موسیقی، گوش مردم با نوای موسیقی اصیل الفت گرفت. 

تأثیر دیگرِ «سایه» بر هنرمندان بود. به‌سبب آشنایی عمیق و هم‌زمان او با موسیقی از یک‌طرف و با وزن و آهنگ کلام در شعر از طرف دیگر، «سایه» توانست هنرمندان را با شعر آشناتر کند. تأثیر او بر هنرمندانی مانند محمدرضا شجریان، پرویز مشکاتیان، محمدرضا لطفی، حسین علیزاده، کیهان کلهر و بسیاری دیگر انکارناپذیر است. حاصل این سعی و تلاش سالیان، تشکیل گروه‌های موسیقی‌ای بود که هدفشان خلق هنر اصیل ایرانی بود. در برههٔ انقلاب ۱۳۵۷، گروه موسیقی چاووش با کمک «سایه»، ترانه‌های زیادی را خلق کرد که در جریان انقلاب بسیار مورد استفادهٔ مردم قرار گرفت. از آن جمله آلبوم‌های چاووش ۱ تا ۱۲ را می‌توان نام برد که بیشتر آن‌ها، موسیقی ایرانی کلاسیک را به مردم عرضه کرد و در جریان انقلاب نیز مورد استفادهٔ دانشجویان و تجمع‌های انقلابی قرار گرفت. موسیقی کانون چاووش موسیقی ایران بود که بازتاب زمانه‌ای خاص شد و چونان آیینه‌ای تمام‌نما، روح پاک مردم خواهان تغییر را منعکس کرد.

«سایه» مانند بسیاری دیگر از هنرمندان زمانه‌اش از وطن دور ماند و دور از میهنش جهان را بدرود گفت. کدام شاعر است که دوری از وطن برایش خاری در چشم نباشد. شاعر که همه شوق و عشق و ایثارش در زبان مادری‌اش شکل می‌گیرد. شاعری که تخلصش «سایه» باشد و عشقش «شمع» باشد، که همیشه در پرتو نورش سایه‌ای ساخته خواهد شد، هماره در شعر و زبانش زنده خواهد ماند. شمع شعر «سایه»، در سپهر زبان فارسی همیشه روشن خواهد ماند و سایه‌اش تا زمانی که زبان فارسی زنده است، بر سر شعر و غزل فارسی خواهد ماند.

۱۰ اوت ۲۰۲۲

عکس هوشنگ ابتهاج، از آرش عاشوری‌نیا

نوشته اندوه‌یاد برای هوشنگ ابتهاج (ه. الف. سایه) اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.