«هنرمند می‌خواهد لذت بیافریند، اما در این کار ممکن است عمیق‌ترین حقیقت‌های روح انسان را نیز بیان کند.» 

~ زیگموند فروید

در سال‌های اخیر، هنر‌درمانی به‌عنوان رویکردی مؤثر در حوزهٔ سلامت روان و آموزش کودکان توجه بسیاری را به خود جلب کرده است. این روش نوآورانه با تکیه بر قدرت بیان خلاقانه، به کودکان فرصتی می‌دهد تا احساسات خود را به‌رغم محدودیت کلمات، بدون ترس از قضاوت و با زبانی غیرکلامی ابراز کنند. وقتی این فرآیند در قالب فعالیتی گروهی اجرا می‌شود، تأثیر عمیق‌تری بر رشد اجتماعی، هیجانی و روانی آن‌ها دارد.

تجربهٔ شخصی من در برگزاری ده‌ها دورهٔ هنردرمانی گروهی برای رده‌های سنی مختلف با برنامه‌های متنوع در چند سال گذشته نشان داده است این روش از روش‌های دلخواه کودکان و نوجوانان برای مشاوره و بیان احساسات و افکار آنان است.

هنر‌درمانی چیست؟

هنر‌درمانی، روشی تلفیقی از روان‌شناسی و هنر است که از فرآیند خلق اثر هنری برای کمک به خودشناسی، پردازش هیجانات و بهبود آسیب‌های روانی استفاده می‌کند. کودکان، که اغلب قادر به بیان پیچیدۀ احساسات خود با کلمات نیستند، در این فضا فرصت دارند تا به‌کمک رنگ، شکل و تصویر با دنیای درونی‌شان روبه‌رو شوند.

طبق تعریف انجمن هنر‌درمانی آمریکا (۲۰۱۳):

هنر‌درمانی یک حرفهٔ سلامت روان است که با بهره‌گیری از خلق هنری، فرآیند خلاق، نظریه‌های روان‌شناختی، و تجربهٔ انسانی درون رابطهٔ درمانی، به بهبود کیفیت زندگی افراد، خانواده‌ها و جوامع می‌پردازد.

یکی از ویژگی‌های برجستهٔ هنر‌درمانی این است که در آن هیچ نیازی به استعداد هنری یا مهارت قبلی نیست. کودکان تنها کافی است وارد فرآیند خلاق شوند — جایی که «درست» یا «غلط» وجود ندارد و هر اثر هنری بیان منحصربه‌فرد احساسات خالق آن است.

البته در سال‌های اخیر، رنگ‌آمیزیِ ذهن‌آگاهانه یا mindfulness coloring در میان کودکان و بزرگسالان محبوب شده است. گرچه این فعالیت‌ها می‌توانند آرام‌بخش باشند، اما در صورتی‌که از سوی متخصص هنردرمانی طراحی نشده باشند، هنر‌درمانی محسوب نمی‌شوند. هنر‌درمانی واقعی مبتنی بر رابطهٔ درمانی، هدف‌گذاری درمانی، و تحلیل روند خلاقانه است و به‌تنهایی شامل رنگ‌آمیزی طرح‌های آماده یا برنامه‌های خودمراقبتی نمی‌شود.

چرا هنردرمانی گروهی برای کودکان؟

وقتی هنر‌درمانی در قالب فعالیتی گروهی اجرا می‌شود، علاوه بر بیان فردی، فرصتی برای ارتباط، همدلی و همکاری میان کودکان فراهم می‌شود. کودکان در این فضا یاد می‌گیرند که احساساتشان مشترک است و می‌توانند در کنار دیگران به کاوش درونی بپردازند.

مزایای کلیدی هنردرمانی گروهی برای کودکان:

• افزایش مهارت‌های اجتماعی

کار گروهی و مشاهدهٔ دیگران باعث رشد همکاری، مشارکت و مهارت‌های بین‌فردی می‌شود.

• تنظیم هیجانات

بیان خلاقانه مانند نقاشی یا کلاژ، به کودکان کمک می‌کند احساسات پیچیده را مدیریت کنند.

• تقویت اعتمادبه‌نفس

خلق اثر هنری و ارائهٔ آن در گروه، احساس توانمندی و ارزشمندی را در کودک بالا می‌برد.

• افزایش ارتباطات غیرکلامی

کودکانی که در کلام دچار چالش‌اند، از طریق تصویر‌سازی راحت‌تر ارتباط برقرار می‌کنند.

هنر‌درمانی گروهی برای کودکانی که با اضطراب، استرس‌های ناشی از تحولات خانواده، یا مشکلات اجتماعی مواجه‌اند، بستری امن و حمایتی برای بیان خود و کاهش تنش‌های درونی ایجاد می‌کند. به‌ویژه در مدارس، مراکز حمایتی یا فضاهای درمانی، این مدل درمانی می‌تواند به‌عنوان جایگزین یا مکمل مشاورهٔ فردی به کار رود.

هنر‌درمانی گروهی فضای بی‌نظیری برای کودکان فراهم می‌کند تا خود را ابراز کنند، با دیگران ارتباط برقرار کنند و در مسیری امن به‌سوی بهبود روانی و رشد هیجانی گام بردارند. این روش نه‌تنها به تقویت مهارت‌های فردی و بین‌فردی کمک می‌کند، بلکه کودک را به فردی فعال‌تر، آگاه‌تر و متصل‌تر به خود و دیگران تبدیل می‌کند.

در دنیای پرشتاب امروز، هنر‌درمانی گروهی هدیه‌ای‌ست برای بازگرداندن کودکان به دنیای بازی، رنگ و احساس — جایی که کلمه‌ها کافی نیستند، اما تصویرها حرف‌های دل را می‌گویند.

*از بنیان‌گذاران پلتفرم بهروان، عضو ارشد انجمن مشاوران درمانگر کانادا، دکترای تخصصی از ایران، فلوشیپ و گواهینامهٔ مشاوره از دانشگاه UCLA، گواهینامهٔ مصاحبهٔ انگیزشی و Award of Achievement از دانشگاه UBC

نوشته هنر‌درمانی گروهی برای کودکان: پلی میان خلاقیت، ارتباط و آرامش روان اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.

یکی از عنوان‌های رایج هنردرمانی که اتفاقاً بیشتر در مورد کودکان و نوجوانان به کار می‌رود، «هنردرمانی بیان‌گرا» (Expressive Art Therapy) است. در این روش با توجه به اینکه در این گروه سنی تکامل زبان در حال تکوین و پیشرفت است و همچنین سرعت زبان‌آموزی هر کودک با دیگری متفاوت است، بیان احساسات و افکار با استفاده از رنگ، شکل، طراحی، نقاشی، و سایر کارهای هنری برای آنان آسان‌تر است. همچنین کودکان در فعالیت‌های هنری یادگیری بهتر، آسان‌تر و ماندگارتری را تجربه می‌کنند. این موضوع برای بچه‌هایی که در مسیر مهاجرت، زبان مادری و زبان اصلی متفاوتی دارند، اهمیتی دوچندان پیدا می‌کند. زبان کشور مقصد و در واقع زبان مدرسه بسته به سن و سطح تکامل کلامی کودک گاه زبان اصلی و گاه زبان دوم می‌شود. آنان برخی احساسات و حرف‌ها را به‌زبان مادری و برخی دیگر را به‌زبان اصلی یا زبان مدرسه بیان می‌کنند. این موضوع برخی اوقات با این واقعیت پیچیده‌تر می‌شود که زبان مادریِ بعضی کودکان ایرانی آذری، کردی، عربی یا زبان‌های دیگر است و فارسی برای آنان زبان دوم بوده است. برای این کودکان و نوجوانان فعالیت‌های گروهی، خواندن و بحث در مورد داستان‌های مرتبط که به‌دقت برگزیده شده‌اند و به‌کارگرفتن ابزارهای مختلف هنری برای فعالیت‌های ساختاریافته و برنامه‌ریزی‌شده، کمک ارزشمندی در راستای بیان احساسات، عواطف، و افکار آنان است. 

همچنین برای کودکان فعالیت‌های گروهی و بیانگرانهٔ هنری، ضمن بهبود حس همکاری و مشارکت، به تربیت انسان‌های سالم، مقاوم، و بانشاط از طریق موارد زیر کمک می‌کند:

– کمک به یادگیری و تقویت ارزش‌های انسانی و توان بیان آن‌ها

– بهبود و تقویت رفتارهایی اجتماعی و مهارت‌های ارتباطی

– کمک به ایجاد روابط مثبت با دیگران و در نتیجه ارتقای رضایتمندی عاطفی و اجتماعی

– تقویت توانایی تاب‌آوری و انعطاف‌پذیری

– تجربهٔ شادی و دیگر هیجانات لذت‌بخش

– کمک به ایجاد، توسعه، و تقویت نگاه مثبت به زندگی، دوستان و همگان

– ایجاد و ارتقای مهارت گفت‌و‌گو و ابراز نظر، در کنار مهارت گوش‌کردن فعال

– حمایت و تقویت رابطه با مادر و پدر و به‌طور کلی روابط داخل خانواده

^۱عضو ارشد انجمن مشاوران درمانگر کانادا، دکترای تخصصی از ایران، فلوشیپ و گواهینامهٔ مشاوره از دانشگاه UCLA، گواهینامهٔ مصاحبهٔ انگیزشی و Award of Achievement از دانشگاه UBC

نوشته هنردرمانی بیان‌گرا برای کودکان  اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.

میزی و چراغی

کاغذهای سپید و مدادهای تراشیده و از پیش‌ آماده،

…  

و تو‌ ای جاذبهٔ لطیف عطش که دشت خشک را دریا می‌کنی، 

…

ـ که اندیشهٔ مرا

از تمامی آفرینش‌ها بارور می‌کند!^۲

شادکامی و هنر

به‌عنوان یک هنردرمانگر و روان‌درمانگر، معتقدم که خلاقیت هنری پیش از آنکه روشی برای کشف و تشخیص ناراحتی‌های کودکان، نوجوانان، و بزرگسالان باشد، در درجهٔ اول راهی برای آکندن زندگی از شور و شوق امید، نیک‌خویی، و جست‌وجوی شادکامی است. در واقع عنوان «هنردرمانی» بیشتر به تشخیص و درمان با استفاده از کارهای هنری اشاره می‌کند تا آینه‌ای از اختلال یا آسیب‌شناسی باشد و کاربرد هنردرمانی تا حدی مبتنی بر جست‌وجوی اطلاعات تشخیصی از محتوای آثار هنری است. در مقابل، نگاه من به هنردرمانی تسهیل کاوش خلاقانهٔ ذهن و بیان احساسات و افکار افراد برای یافتن «زندگی شادکام و بامعنا» از راه فعالیت هنری است.

شخصاً در طول زندگی حرفه‌ای‌ام همواره و مکرراً شادی حاصل از خلاقیت هنری را در کارگاه‌های هنردرمانی با نوجوانان و بزرگسالان در ایران و آمریکا و در کار با کودکان در کانادا شاهد بوده‌ام. همهٔ ما می‌توانیم از طریق کارهای هنری احساسات و افکار شناخته‌شدهٔ خود را بیان کنیم و همچنین به احساسات و افکار ناشناخته و ناخودآگاه خود دست پیدا کنیم.

زندگی معنادار و شادکام، زندگی‌ای پر از لذت و خوشحالی، و خالی از ناراحتی و تنش نیست. رضایتمندی، شادکامی، و معناداربودنِ زندگی در گرو توانایی ابراز درونیات خود، احساس مولدبودن، و قدم‌برداشتن برای بهبود زندگی دیگران است. البته برای داشتن زندگی معنادار باید بهایی پرداخت و آن تحمل ناگزیر مرارت‌ها و آزمون‌های زندگی است. این نوع زندگی، همچنین پاداشی در بردارد که افزایش انعطاف‌پذیری و توانایی کنارآمدن با مشکلات، صدمات، و اندوه تحمل فقدان‌های گریزناپذیر است. به‌عقیدهٔ من، هنر راهکاری کارآمد برای دستیابی به یک زندگی دلپذیر و لذت‌بخش و در همان حال معنادار است. به‌دیگر بیان، هنر این پتانسیل را دارد که چالش‌های اجتناب‌ناپذیر زندگی را معنا بخشد و در عین حال از لذت‌بخش‌بودنِ زندگی از راه شرکت در تلاش‌های خلاقانهٔ رضایت‌بخش و خودآرام‌بخش حمایت کند.

ما در مسیر زندگی از سوی دو انگیزهٔ قدرتمند مرتبط با خلاقیت، هدایت می‌شویم. یکی توانایی انسان برای لذت‌بردن از اکتشاف خلاق است که بر اساس زیست‌شناسی تکاملی راهبرد انسان برای بقا و شکوفایی بوده و همچنین توان ابراز وجود را در اختیار ما قرار داده است. دیگری کیفیت شادابی‌بخش و لذت‌آورِ خلاقیت است که به انسان این امکان را می‌دهد تا ابعاد وجودش را به هماهنگی درآورد، آرام شود و تعادل عاطفی را بازگرداند و احساس سلامتی و خوشبختی را تقویت کند. همچنین پژوهش‌های علمی نشان داده است، هر کار هنری فعالیتی مؤثر برای بهبود و ارتقای سلامتی است، به‌نحوی که هم پیامدهای سلامت شخصی و هم پیامدهای اجتماعی گسترده‌ برای سلامت عمومی دارد. وقتی افراد برای شرکت در فرایندهای خلاقانه و هنری دعوت می‌شوند، می‌توانند احساسات خود را با معنای زندگی پیوند دهند و به این ترتیب با توان بهتری سختی‌های زندگی را از سر بگذرانند و به‌بیان شاعرانهٔ احمد شاملو خنکای مرهمی بر شعلهٔ زخمی بگذارند.

اهمیت دستیابی به شادی در فعالیت‌های هنری برای کودکان به‌مراتب بیشتر است. هنردرمانی با هدف شادی، بیان هنری را با استفاده از چهار نیرو: ارتباط، مشارکت، شفقت و شجاعت^۳ در خدمت انعطاف‌پذیری، مثبت‌اندیشی، لذت، معناداری زندگی و سلامتی، قرار می‌دهد. 

بچه‌ها در فعالیت‌های هنری به بهترین شکل شادی و هیجان مثبت را تجربه می‌کنند و به‌ویژه در گروه‌های هنردرمانی تعامل و ارتباط با یکدیگر را در هنگام انجام کارهای هنری انفرادی و گروهی تجربه می‌کنند.

طبیعت و هنر، دو ضرورت زندگی کودکان

پژوهش‌های متعددی نشان داده است برای کودکان، ارتباط با طبیعت و محیط زیست توانایی‌های شناختی و قدرت فکر آنان را بهتر می‌کند و همچنین در آنان احساس آرامش و شادی ایجاد می‌کند. 

اگرچه در کانادا و به‌ویژه در شهر ونکوور دسترسی به طبیعت به آسانی میسر است، اما برای درک درست طبیعت و بهره‌مندی کامل‌تر از آن، کودکان نیاز به تقویت مهارت‌های حواس پنج‌گانه و همچنین تفکر خلاق خود دارند. ترکیب هنردرمانی با آشنایی و نزدیک‌شدن به طبیعت، به درک درست و علاقه‌مندشدن آنان به محیط زیست طبیعی کمک می‌کند. این موضوع در دنیای امروز که کودکان به‌سرعت جذب دنیای الکترونیک می‌شوند و در زمانهٔ پس از همه‌گیری جهانی کرونا، اهمیت بیشتری یافته است.

 در مطالعه‌ای در دانمارک، پژوهشگران دریافتند کودکانی که در مکان‌هایی با فضای سبز بیشتری زندگی می‌کردند و با طبیعت آشنا و به آن علاقه‌مند بودند، احتمال کمتری برای دچارشدن به بسیاری از اختلالات روان‌پزشکی ازجمله افسردگی، اختلالات خلقی، اسکیزوفرنی، اختلالات خوردن و مصرف مواد در آینده داشته‌اند.

حتی تحقیقات علمی نشان داده است تماشای تصاویر طبیعت و تمرین با اجزا و عناصر طبیعت می‌تواند مفید باشد. مجلهٔ National Geographic از سال‌ها پیش مجلات، کتاب‌ها، ابزار‌ها و تمریناتی را برای کودکان از سن سه‌سالگی تولید و منتشر کرده است. تلفیق فعالیت هنری با آشنایی و علاقه‌مندی به طبیعت نه‌تنها در کودکان باعث شادی و آرامش می‌شود، بلکه همچنین آنان را به مسئولیت حفظ طبیعت و محیط زیست طبیعی در عین بهره‌مندی از آن واقف می‌سازد. همچنین نشان داده شده است ارتباط درست با طبیعت به کودکان احساس همبستگی با جهان به‌عنوان یک کلیت را القا می‌کند و این خود به مهربانی و بخشندگی بیشتر در آنان می‌انجامد.

…

زندگی را در رؤیاهای خویش دنبال می‌گیرم.

در رؤیاها و

در امیدهایم!^۲

^۱عضو ارشد انجمن مشاوران درمانگر کانادا، دکترای تخصصی از ایران، فلوشیپ و گواهینامهٔ مشاوره از دانشگاه UCLA، گواهینامهٔ مصاحبهٔ انگیزشی و Award of Achievement از دانشگاه UBC

^۲شعر‌های آغاز و پایان متن از احمد شاملو است.

‎³4 C’s: Connection, Contribution, Compassion, Courage

نوشته هنردرمانی برای کودکان: شادی و ارتباط با طبیعت اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.

«هر کودک یک هنرمند است. مشکل این است که چگونه وقتی بزرگ شد هنرمند باقی بماند.» 

~ پابلو پیکاسو

طی سی سال کار مشاوره با بچه‌ها دریافته‌ام هنر یکی از بهترین راه‌ها برای دستیابی به دو معیار کودکی و بزرگسالیِ موفق یعنی شادمانی و خلاقیت است. آنگاه که کودکان خردسال رنگ را با مالیدن روی دستانشان کشف می‌کنند یا با پاره‌های کاغذ اشکال و اشیائی می‌سازند، آنان در حال تجربهٔ اولین خلاقیت‌های هنری خودند. کودکان چونان کاوشگرانی از توانایی خلق با استفاده از مواد و ابزارهای هنری لذت می‌برند و این خود سرآغازی برای آرامش و والایش روان با استفاده از ابزار هنر است. تجربیات هنری به کودکان کمک می‌کند تا به بسیاری از مهارت‌های زندگی دست یابند. 

هنر برای کودکان به‌ویژه در دوران ابتدایی رشد آن‌ها مهم است، چرا که پژوهش‌ها نشان داده است فعالیت‌های هنری ظرفیت مغز را در اوان کودکی فزونی می‌بخشد. هنر در اوان کودکی حواس کودکان را در بازی‌های بی‌پایان درگیر می‌کند و به رشد مهارت‌های شناختی، اجتماعی-عاطفی و چندحسیِ آنان کمک می‌کند. با بزرگ‌ترشدن کودکان در مدرسهٔ ابتدایی و فراتر از آن، هنر همچنان فرصت‌هایی را برای رشد مغز، تسلط، عزت نفس و خلاقیت فراهم می‌کند.

خلاقیت را تشویق کنید

خلاقیت، بیان ایده‌های خود، به‌کارگرفتن چیزهای جدید و آزمایش با دگرگونی‌های مواد است. در جایگاه مادر و پدر بهترین راه برای رشد خلاقیت فرزندان این است که مواد گوناگونی تهیه کنید و به کودکان زمان بدهید تا خودشان خلق کنند. راه دیگر برای حمایت از خلاقیت کودک این است که به‌سادگی او را در هنگام کار مشاهده کنیم، در صورت نیاز مواد بیشتری در اختیارش بگذاریم و به کودک اجازه دهیم خود تصمیم بگیرد که چه زمانی کار کامل شده است.

کودک را تشویق کنید تا تجربهٔ هنری جدیدی را آزمایش کند. پرسیدن سؤالاتِ باز مانند «فکر می‌کنی با نخ کاموا چه کاری می‌توانی انجام دهی؟» می‌تواند به او کمک کند تا در مورد اینکه چه فرایند یا آفرینشی امکان‌پذیر است، فکر کنند. فعالیت‌های هنری برای کودکان همچنین آنان را با ابزارها و مواد جدید و راه‌های ممکن برای استفاده از آن‌ها آشنا می‌کند. بچه‌ها می‌توانند خود تصمیم بگیرند که چه چیزی خلق کنند و چگونه می‌خواهند آن را انجام دهند.

هنر به رشد مهارت‌های شناختی کمک می‌کند

هنگامی که کودکان طرح می‌کشند، نقاشی می‌کنند، رنگ‌آمیزی می‌کنند و کلاژ و کاردستی می‌سازند، در مورد جهان و رنگ، ​​شکل و اندازهٔ اشیاء یاد می‌گیرند. وقتی کودکان از رنگ، چسب و مدادشمعی استفاده می‌کنند، در حال برنامه‌ریزی، آزمایش و حل مسئله‌اند. زمانی که کودکان رنگ‌ها را مخلوط می‌کنند، یاد می‌گیرند علت و معلول را درک کنند. هنر به کودکان فرصت تصمیم‌گیری و یادگیری از تجربهٔ کاری هنری خود را می‌دهد.

هنر فرصت‌هایی برای ابراز وجود می‌دهد

کودکان احساس و تفکر خود را در مورد جهان از طریق هنرشان بیان می‌کنند. هنر به آن‌ها راهی برای بیان احساسات و ایده‌هایی می‌دهد که واژه‌هایی برای صحبت‌کردن در مورد آن‌ها ندارند. این شیوهٔ ابراز وجود به کودکان کمک می‌کند تا با استرس‌های طبیعی زندگی کنار بیایند. هنر به کودکان کمک می‌کند تا احساس فردیت، احساس احترام به خود و قدردانی از کار دیگران را در خود پرورش دهند.

هنر مهارت‌های جسمانی را شکل می‌دهد

هنگامی که کودکان بریدن با قیچی، رنگ‌کردن با انگشتان یا قلم‌مو یا بافتن و گره‌زدن کاموا با انگشت را انجام می‌دهند، کنترل ماهیچه‌های کوچک دست خود را بهبود می‌بخشند. نقاشی با مدادرنگی، مدادشمعی یا ماژیک، به کودکان خردسال کمک می‌کند تا کنترل حرکات ظریفی را که بعداً برای نوشتن به آن نیاز دارند، پیشرفت دهند.

با کودکان در مورد کارهای هنری آن‌ها صحبت کنید

صحبت‌کردن در مورد هنر راهی عالی برای کودکان است تا مهارت‌های زبانی خود را گسترش دهند، زیرا هنگامی که کار خود را برای دوست خود، آموزگار یا مادر و پدر توصیف می‌کنند، می‌کوشند در مورد رنگ، شکل و اندازه صحبت کنند. برای پیشبرد گفت‌و‌گو بزرگسالان می‌توانند به این موارد توجه کنند:

• از کودک سؤالاتِ باز بپرسید. «دربارهٔ نقاشی‌ات به من بگو!» آنچه را که کودک در مورد کار خود می‌گوید، بنویسید. سپس نوشته را برای کودک بخوانید تا به او فرصت دهید جزئیات بیشتری را اضافه کند. نوشتنِ گفته‌های کودکان نشان‌دهندهٔ احترام به سخن و تفکر کودک است و به دیگران هم کمک می‌کند تا کار او را درک کنند.
• در صحبت با کودکان واژگان هنری را بیان کنید. در مورد خطوط (مستقیم، منحنی، گرد، موج‌دار، و غیره) و رنگ‌ها (قرمز گلی، آبی آسمانی، سبز چمنی) صحبت کنید.
• توصیف کنید که در کار هنری او چه می‌بینید، و سپس اجازه دهید کودک، خود در مورد کارش به شما بگوید. مثلاً بگویید «می‌بینم که سه تا درخت مختلف کشیدی.» این راه خوبی برای تشویق کودک به صحبت در مورد کار خود است.
• از کودکان در مورد فرایند بپرسید. مثلاً «چطوری این تکه‌کاغذ‌ها را روی جعبه چسباندی؟» یا «چه رنگ‌هایی را با هم مخلوط کردی تا این رنگ را درست کنی؟» کودک را تشویق کنید تا در مورد فرایند صحبت کند.

هنر یک فرایند است، یک محصول نیست

اگر به هنر می‌اندیشیم، باید بدانیم هر کار هنری در واقع فرایند خلق، کاوش، کشف و آزمایش است و این همان چیزی است که بیشترین ارزش را برای خردسالان دارد. آنچه اهمیت دارد، فرایند خلق اثر هنری است، نه چیزی که در نهایت ایجاد می‌شود. در طی این فرایند است که یادگیری اتفاق می‌افتد. به این ترتیب اگر از کودکان خواسته شود روی نتیجهٔ نهایی تمرکز کنند یا کار را تمام کنند، در واقع جریان یادگیری را محدود کرده‌ایم. در هر فعالیت هنری با بیانِ احساسات و افکار خود و به‌کارگیری خلاقیت، مهارت‌های کودکان به‌طور طبیعی رشد می‌کند.

*عضو ارشد انجمن مشاوران درمانگر کانادا، دکترای تخصصی از ایران، فلوشیپ و گواهینامهٔ مشاوره از دانشگاه UCLA، گواهینامهٔ مصاحبهٔ انگیزشی و Award of Achievement از دانشگاه UBC

نوشته هنر؛ شاهراه توسعهٔ مهارت‌های کودکان اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.

«هنر روح آدمى را از غبار زندگی روزمره پاک می‌کند.» ~ پابلو پیکاسو

ما به‌عنوان والدین، زمانی که فرزندمان بیمار می‌شود، یا ناراحتی و مشکلى دارد، با تمام توان به جستجوی راه‌حل‌ها و پاسخ‌های سازنده برای کمک به او برمى‌آییم. هنردرمانی یکی از روش‌هایی است که می‌تواند کودک شما را به‌سوی سلامتی و شادی رهنمون شود. هنردرمانی روشی حرفه‌اى در خدمات بهداشت روان است که از فرایند خلق آثار هنرى برای بهبود و ارتقای سلامت جسمی، ذهنی و عاطفی افراد در هر سنی بهره می‌گیرد. در واقع هنر، زبانِ بیانِ ضمیر خودآگاه و ناخودآگاه است. بیان‌ِ درمانى هنر^۲ را می‌توان از طریق رسانه‌هاى مختلف ازجمله مجسمه‌سازی، طراحی، کاردستى، نقاشی، موسیقی، رقص، نمایش و انواع روش‌های هنری انجام داد. هنردرمانی در ارزیابی و درمان انواع اختلالات روان‌شناختی و همچنین جسمی، ابزارى کارآمد است. این روش برای کودکان راه شناخته‌شده‌اى براى بیان احساسات آنان و یادگیرى درک و کنترل این احساسات و همچنین افکار و رفتارهاست.

 فهرستى از کمک‌های هنردرمانى براى کودکان شامل این موارد است:

۱- بیان احساسات و عواطف را در کودکان تسهیل می‌کند

۲- توانایی تقویت دیدگاه‌های مثبت در زندگی را دارد

۳- می‌تواند حس استقلال شخصی، اعتماد‌به‌نفس و خودکفایی را ارتقا دهد

۴- به کودک کمک می‌کند تجارب دشوار را پشت سر بگذارد

۵- به کودک این امکان را می‌دهد که به‌صورت کلامی و غیرکلامی احساساتی را که ممکن است فراموش یا سرکوب و مخفى شده باشند، به‌ اشتراک بگذارد

۶- تکنیک‌های سازنده‌ای را برای خودمدیریتی ایجاد می‌کند

۷- می‌تواند آگاهی و تمرکز کودک را افزایش دهد

۸- به پیشرفت و بهبود هماهنگی دست و چشم، مهارت‌های حرکتی ظریف و سرعت انگشتان کمک می‌کند

۹- یادگیرى راهبردهای مقابله و تطابق سالم را تشویق می‌کند

۱۰- می‌تواند بینش، همدلی و توانایى پذیرش چالش‌های زندگی را در کودکان تقویت کند

۱۱- مهارت‌های حل مسئله را ارتقا می‌دهد

۱۲- هنردرمانی قادر به کشف، مدیریت و ارائهٔ بینش نسبت به تجربیات آسیب‌زاست

۱۳- کودک را تشویق می‌کند تا مهارت‌های بینِ‌فردی‌اش را پیشرفت دهد

۱۴- به کودکان قدرت می‌دهد که حرفشان را بزنند

۱۵- دامنهٔ توجه و تمرکز را افزایش می‌دهد

۱۶ – کنترل خشم را بهتر می‌کند

اگرچه ما در هنردرمانى با کودکان از بازی هم برای تکمیل کار و تحریک بیان خلاق کودکان استفاده می‌کنیم، با این‌حال تجربهٔ هنر در چارچوب درمان، کمی متفاوت از بازی است، زیرا در بیشتر موارد، ایجاد محصولی ملموس را تشویق می‌کند. هنردرمانگران در کمک به کودکان براى بیان بصری و ثبت تجربیات، ادراکات، احساسات و تخیلات فعال‌اند. آن‌ها با دانش خود و استفاده از رسانه‌های هنری و رویکردهای مبتنی بر هنر سعى می‌کنند تا توانایی کودکان را برای برقراری ارتباط از طریق بیان خلاق افزایش دهند. 

در اینجا مروری کوتاه بر چگونگی و چرایی اثربخشی هنردرمانی با تأکید بر پنج نکته خواهم داشت:

١- بیان غیرکلامی و مبتنی بر حس 

با ساده‌ترین تعریف، هنر نوعی ارتباط غیرکلامی است. برای کودکانی که ممکن است قادر به بیان افکار، احساسات، عواطف یا ادراکات نباشند، هنر یکی از راه‌های انتقال پیامى است که ممکن است بیان آن با کلمات دشوار باشد. برای کسانی که سوءرفتار یا خشونت را تجربه کرده‌اند و نمی‌توانند یا می‌ترسند دربارهٔ رویدادها یا احساسات خاص صحبت کنند، این نکته کمک‌کننده است. همچنین این رویکردی مبتنی بر حس است و به کودکان اجازه می‌دهد تا خود را تجربه کنند و با روش‌های گوناگون دیداری، لمسى، حرکتی و غیره با خود و دیگران ارتباط برقرار کنند.

٢- رشد و تکامل 

کارهاى هنری، به‌ویژه نقاشی‌، اطلاعات مفیدی را در مورد رشد کودکان، به‌ویژه آنان که ۱۰ سال یا کمتر دارند، ارائه می‌دهند. تفاوت‌ در رشد هنری می‌تواند به ما کمک کند تا اطلاعاتى در مورد تجارب عاطفی، شناخت و یکپارچگی حسی کودک دریافت کنیم.

٣- خودتنظیمی

بر پایهٔ تحقیقات نوروبیولوژی دریافته‌ایم چگونه فعالیت‌های مبتنی بر هنر خاص، در چارچوب درمان، ممکن است برای کودکان مفید باشد. به‌نظر می‌رسد برخی از ویژگی‌های حسی هنر در بهبود خلق‌وخو، یکپارچگی حسی، آرامش جسم و ذهن، و کنترل رفتار، مؤثر باشد.

۴- داستان‌سازی

مانند بازی‌درمانی، هنردرمانی هم فرصتی برای بیان استعاره از طریق خلاقیت هنری فراهم می‌کند. در واقع، یکی از نقاط قوت هر دو رویکرد، توانایی آن‌ها در تشویق و تقویت داستان و روایت است. داستان‌سرایی در مورد یک طراحی، نقاشی، کلاژ یا ساخت‌وساز، برای اینکه درمانی باشد، لازم نیست به‌معنای واقعی کلامى باشد. در واقع، کودکی که رویدادهای آسیب‌زا را تجربه کرده است یا اختلالی عاطفی را تجربه می‌کند، ممکن است فقط امکان خلق داستان‌های تخیلی را پیدا کند. با حمایت و راهنمایی درمانگر، این روایت‌ها راهی برای آزادسازی آرام و ایمن تجربه‌های آزاردهنده است.

۵- ارتباط کودک و درمانگر

شروع و تثبیت رابطه با کودک از مهارت‌های اساسى یک درمانگر است. به‌هرحال، بیان خلاق به‌خودیِ‌خود یک «درمان» تضمین‌شده نیست. مانند بازی‌درمانی، هنردرمانی بر اساس ارتباط با یک متخصص کمک‌کننده است. تمام درمان‌های مبتنى بر هنرهای خلاق ذاتاً درمان‌های رابطه‌ای‌اند، زیرا شامل یک پویایی فعال و مبتنی بر حس بین درمانگر و کودک‌اند و بر ارتباط بین کودک و درمانگر تأکید می‌کنند. از این نظر، هنردرمانی می‌تواند در ترمیم و شکل‌دهی مجدد دلبستگی از طریق ابزارهای تجربی و حسی مفید باشد و ممکن است به آن حالت‌های رابطه‌ای ابتدایی که قبل از غالب‌شدن کلمات وجود دارند، کمک کند و به مغز اجازه می‌دهد تا الگوهای جدید و سازنده‌تری ایجاد کند. هر فردى که اصول هنردرمانی را به‌طور مؤثر برای کار با کودکان به‌ کار می‌گیرد، به‌خوبی در چگونگی ایجاد دلبستگی مثبت، و همسویی و هم‌گرایی دوطرفه آگاه است، تجربه‌ای که در آن دو فرد با یکدیگر تبادل احساس می‌کنند و بنابراین عمیقاً از سوى هم درک می‌شوند. در اینجا هر نوع بیان کودک بدون قید و شرط پذیرفته شده است^۳.

در پژوهش‌های علمى اخیر محققان بر تأثیر هنردرمانى بر رفتارهاى کودکان به‌عنوان یک درمان تکمیلى^۴، روشى براى تقویت اعتمادبه‌نفس در رابطه با دیگران^۵، و حتى تأثیر انجام هنردرمانى به‌صورت آنلاین در زمان همه‌گیری کووید-۱۹‏^۶ ‏تأکید کرده‌اند.

^۱عضو ارشد انجمن مشاوران درمانگر کانادا، دکترای تخصصی از ایران، فلوشیپ و گواهینامهٔ مشاوره از دانشگاه UCLA، گواهینامهٔ مصاحبهٔ انگیزشی و Award of Achievement از دانشگاه UBC

^۲‏therapeutic art expression

^۳‏Moon BL. Art based group therapy, theory and practice. Charles Thomas Publishers. 2016, Springfield, USA

^۴‏Hu J, Zhang J, Hu L, Yu H, Xu J. Art Therapy: A Complementary Treatment for Mental Disorders. Front Psychol. 2021 Aug 12;12:686005. doi: 10.3389/fpsyg.2021.686005. PMID: 34456801; PMCID: PMC8397377.‎

^۵‏Huang CY, Su H, Cheng SM, Tan CS. The effects of group art therapy on adolescents’ self-concept and peer relationship: A mixed-method study. New Dir Child Adolesc Dev. 2021 Sep;2021(179):75-92. doi: 10.1002/cad.20435. Epub 2021 Sep 24. PMID: 34559460.‎

^۶‏ Malboeuf-Hurtubise C, Léger-Goodes T, Mageau GA, Taylor G, Herba CM, Chadi N, Lefrançois D. Online art therapy in elementary schools during COVID-19: results from a randomized cluster pilot and feasibility study and impact on mental health. Child Adolesc Psychiatry Ment Health. 2021 Mar 6;15(1):15. doi: 10.1186/s13034-021-00367-5. PMID: 33676537; PMCID: PMC7936482.‎

نوشته هنردرمانى براى کودکان اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.

پیشینه

نخستین ریشه‌های هنردرمانی در اواخر سدهٔ نوزدهم با «فرانتس سیزک» – دانشجوی هنر و بعدها معلم نقاشی – و با نقاشی آزاد کودکان شکل گرفت. این هنرمند پیشرو اتریشی، اعتقاد داشت که کودکان در هنر، آزادانه احساسات خود را بروز‌ می‌دهند. سیزک که در سال ١٨٨۵ وارد آکادمی هنرهای زیبا در وین شده بود، در دوران دانشجویی با خانواده‌ای که چند فرزند داشتند زندگی می‌کرد. بچه‌ها به اتاقش می‌آمدند و او به آن‌ها اجازه می‌داد از لوازم نقاشی‌اش استفاده کنند و آن‌ها را تشویق به بیان افکار و احساساتشان می‌کرد. خلاقیت آن‌ها سیزک را تحت تأثیر قرار داد. سیزک کارهای بچه‌ها را به هنرمندان دیگر دانشگاه نشان داد و آن‌ها او را تشویق کردند تا مدرسه‌ای هنری برای کودکان راه‌اندازی کند. سیزک این کلاس نقاشی را در وین ایجاد و کودکان را خودش پس از مصاحبه انتخاب کرد. روش آموزش او ساختار محدودی داشت و در آن تخیل و بیان آزاد تشویق می‌شد.

بعدها «آدریان هیل‌»، نخستین شخصی بود که اصطلاح «هنردرمانی» را در کتاب خود با نام «هنر در برابر بیماری» به‌کار برد. او در سال ١٩٣٨ از هنر برای راحت‌تر گذراندن دوران نقاهت در آسایشگاه‌های بیماران مبتلا به سل استفاده کرد. پس از آن پزشکان از او خواستند که برای ارائهٔ این خدمت‌ به دیگران، خصوصاً سربازانی که از جنگ جهانی دوم بازگشته بودند، کمک کند. این تجربه به او ثابت کرد که هنر چیزی بیش از گذراندن وقت است و در واقع افراد با به‌‌کارگیری آن از استرس و فشار روانی رهایی می‌یابند.

هنردرمانی چیست؟

هنردرمانی، کاربرد فعالیت‌های هنری با دو دیدگاه روان‌درمانی و روان‌کاوی برای تسکین ناراحتی‌های روانی است. بهترین تعریف از هنردرمانی توسط انجمن هنردرمانی آمریکا به این شکل ارائه شده است:

«هنردرمانی یک حرفهٔ جامع در خدمات انسانی و بهداشت روان است که به غنی‌شدن زندگی افراد، خانواده‌ها و جوامع از طریق فرایندی خلاق در آفرینش فعال آثار هنری، کمک می‌کند. هنردرمانی با درنظرگرفتن نظریه‌های روان‌شناسی کاربردی و تجربه‌های انسانی رابطهٔ روان‌درمانی را عمیق‌تر می‌کند.»

هنر و روان‌درمانى

مى‌توان گفت هنردرمانى عبارت است از به‌کارگیرى ابزارهاى هنرى مختلف که فرد بتواند از طریق آن، درونیات ذهن خود را کشف و بیان کند. در واقع هنردرمانی رشته‌ای ترکیبی در کار روان‌درمانى است که هنر و روان‌شناسی را با هم می‌آمیزد و با استفاده از فرایند خلاقانهٔ به‌کارگیرى تکنیک‌های هنری و ایجاد آثار هنری به افراد برای توسعهٔ خودآگاهی، کشف احساسات و رسیدگی به تعارضات یا آسیب‌های حل‌نشده کمک می‌کند. هدف آن است که مراجعه‌کننده بتواند با مسائل و نگرانی‌هایى که او را به اتاق درمان آورده است، کنار بیاید. در هنردرمانى، درمانگر و مراجع در تلاش براى درک فرایند هنرى و اثر خلق‌شده با هم مشارکت‌ مى‌‌کنند. این روش به کشف علت اضطراب‌ها و وسواس‌‌ها، توانمندشدن در ابراز وجود، درک احساسات خود و دیگران، ترمیم اعتمادبه‌نفس و تغییر عادات نامناسب کمک مى‌‌کند.

 آرامشى که در پس انجام انواع فعالیت‌هاى هنرى به‌دست‌ مى‌‌آید، یکى از عللى است که فرد را به این‌گونه فعالیت‌ها‌ مى‌‌کشاند. این آرامش گاهى حاصل مکانیسمى است که در روان‌کاوی به والایش معروف است. والایش عبارت است از تبدیل انگیزه، نیرو یا آرزویی دست‌نیافتنى یا پنهانى به امرى شدنی و ستودنى. این مکانیسم دفاعی یکی از بهترین و باارزش‌ترین راه‌‌های مقابله با ناکامی است که سبب می‌‌شود انگیزه‌‌های نامطلوب به‌گونه‌‌ای خواستنى و جامعه‌پسند بیان شوند. بسیاری از نویسندگان، هنرمندان و شاعرانى که در حل تعارضِ احساس حقارت و جاه‌‌طلبی‌ مشکل داشته‌اند، با ضربه‌هاى روانى کودکى روبرو بوده‌اند، یا در ارضاى امیال جنسى شکست خورده‌‌اند، از این راه به آفرینش هنری دست زده‌‌اند و گاهی شاهکارهای جاویدان هنرى و ادبى خلق کرده‌‌اند. هنردرمانى کمک‌ مى‌‌کند که فرد به ضمیر ناخودآگاه خود دسترسى یافته و به‌درستى با احساسات پنهان‌شده در ناخودآگاه و لایه‌‌هاى زیرین شخصیت خود آشنا شود. 

هنردرمانی همچنین برای کمک به افراد، به‌ویژه کودکان در تقویت مهارت‌های اجتماعی و افزایش اعتمادبه‌نفس استفاده شده است. این روش افزونه‌ای فوق‌العاده بر روان‌شناسیِ مثبت‌نگر است، زیرا در عمق آن به‌دنبال کمک به افراد برای غلبه بر چالش‌های عاطفی یا روانی، برای دستیابی به احساس بهتری از آسایش و رهایى است. 

برای شرکت در هنردرمانی، نیازی به تجربهٔ هنرى قبلی یا استعداد ذاتى ندارید. این فرایند به‌خودیِ‌خود یکی از مراحل کاوش درونى افکار و احساسات بدون قضاوتِ «درست» و «نادرست» است. این تکنیک‌ها به هر فردی اجازه می‌دهد تا بدون نگرانى از قضاوت در مورد فعالیت‌هایش دست به خلق آثار هنرى بزند. بسیاری از ما، وقتی به هنر فکر می‌کنیم، ممکن است خود را براى آن بى‌استعداد ببینیم یا فکر کنیم برای ما مناسب نیست. شاید شما فکر کنید که خیلی خلاق نیستید، اما ما مى‌‌توانیم با اجازه‌دادن به مغزمان برای آزادی بیان، و حتی گاهى با رهایى احساسات کودکانه، تأثیر شگفت‌انگیزی بر نحوهٔ پردازش، حفظ و به‌اشتراک‌گذاری اطلاعات در ذهن خود داشته باشیم.

*عضو ارشد انجمن مشاوران درمانگر کانادا، دکترای تخصصی از ایران، فلوشیپ و گواهینامهٔ مشاوره از دانشگاه UCLA، گواهینامهٔ مصاحبهٔ انگیزشی و Award of Achievement از دانشگاه UBC

نوشته هنردرمانی اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.