من، منظر ضرابی، همراه با سرکار خانم نسرین ستوده، وکیل حقوق بشر ۶۰ ساله، و تعدادی زیادی از جوانان در ۲۹ اکتبر هنگام شرکت در مراسم خاک‌سپاری آرمیتا گراوند از سوی نیروهای امنیتی جمهوری اسلامی ایران دستگیر شدیم و مورد ضرب‌و‌شتم قرار گرفتیم؛ دختری که بر اثر خون‌ریزی مغزی گزارش‌شده پس از ضرب‌و‌شتم پلیسِ «اخلاق» در مترو بعد از نزدیک به یک ماه بیهوشی جان خود را از دست داد.

من به‌همراه ۶۱ نفر دیگر ازجمله ۲۱ زن دستگیر شدم. در حال حمل عکس‌های چهار عزیزم بودم که در پرواز پی‌اس۷۵۲ جان باختند؛ دخترم سهند، پسرم الوند، عروسم نگار و نوهٔ شش‌ساله‌ام سوفی، که مأموران امنیتی عکس‌ها را از دستم ربودند و شروع کردند به پرتاپ‌کردن آن‌ها به یکدیگر. درحالی‌که من سراسیمه و خشمگین دنبال عکس‌ها می‌دویدم، آن‌ها بازی‌شان گرفته بود. با سختی عکس‌ها را گرفتم، تا کردمشان و به سینه‌ام فشردم. این واقعیت که عکس‌های سادهٔ قربانیان پی‌اس۷۵۲ این واکنش را برانگیخت، نشان‌دهندهٔ ماهیت حساس دستورات در سرتاسر نهادهای امنیتی برای سرکوب خشونت‌آمیز ناشی از ترس از همبستگی قربانیان است. عکس‌ها را پس گرفتم و از دید پنهان کردم، اما نیروهای امنیتی اقدام به کشیدن گردن، دست‌ها و پاهای من کردند، و من و خانم ستوده را روی زمین کشیدند. دو نفر بازوهای مرا را گرفتند و دو نفر دیگر پاهایم را. یکی از زنان نیروهای امنیتی با لگد به پهلویم می‌زد که باعث شد نفس خود را برای لحظه‌ای از دست بدهم، در‌حالی‌که به من فحش می‌داد، تهدید می‌کرد که «لشت را تا یک ساعت دیگر همین‌جا ول می‌کنیم!» هنگامی‌که مرا سوار کردند، مأمور امنیتی دیگری با مشت شدید به صورتم زد که درد شدید و خون‌دماغ‌شدن برایم به‌ دنبال داشت. من در ماشین مخصوص زندان که در آن بسیار به‌هم فشرده بودیم، دچار تشنج شدم و دختر دیگری نیز به دلیل آسم و تنگی نفس در اثر کمبود اکسیژن به‌حالت نیمه‌هوشیار افتاد. ما دو نفر را پیاده کردند و پس از ویزیت از سوی پزشک نیروی انتظامی به بازداشت‌شدگان در زیرزمینی پرازدحام در بازداشتگاه وزرا ملحق شدیم؛ همان بازداشتگاهی که مهسا امینی در آنجا به قتل رسید.

هر ۳۰ دقیقه یک‌بار مورد بازجویی قرار می‌گرفتیم و تحت شکنجه‌های روانی قرار داشتیم تا ما را وادار کنند کاغذی سفید یا فرمی ازقبل‌پرشده با انواع اتهامات واهی را امضا کنیم. حتی شرط ارائهٔ حقوق ابتدایی منوط به امضای این کاغذها یا فرم‌ها بود. بچه‌ها را مجبور به درآوردن لباس می‌کردند که بدترین شکنجه برای آنان بود.

صبح روز بعد نیروهای امنیتی ما را به اوین منتقل کردند. موقعی که به زندان اوین منتقل می‌شدیم، به ما دستبند زده شد؛ با خشونت و بی‌احترامی. یکی از بازداشت‌شدگان نسبت به این بدرفتاری با فردی که چهار عزیز خود را در پی‌اس۷۵۲ از دست داده بود اعتراض کرد، که مأمور امنیتی پاسخ داد: «خوب کاری کردیم. پسر و شوهرش را هم خواهیم کشت.»

ما را به‌مدت ۱۰ ساعت در یک ماشین تنگ غیرقابل‌تحمل نگه‌ داشتند. من و خانم ستوده را از دسترسی به دادگاه برای تعیین وثیقه به‌خاطر امتناع از حجاب اجباری محروم کردند. داروهای حیاتی روزانه‌ام را که از زمان ازدست‌دادن عزیزانم در سرنگونی پی‌اس۷۵۲ مصرف می‌کنم، به من ندادند. ساعت ۶ بعدازظهر در عرض ۲۴ ساعت در ماشین زندان دچار تشنج دوم شدم و نزدیک بود بیهوش شوم و شدت آن به‌حدی بود که مأموران امنیتی را مجبور به تماس با آمبولانس کرد. مأموران اصرار داشتند تا پزشکان را متقاعد کنند که من را به زندان قرچک منتقل کنند، اما پزشکان اصرار داشتند که من باید برای درمان تشنج‌ها و فشار خون بالا فوراً آزاد شوم.

۴۰ ساعت ما را محروم از خواب نگه داشتند. از آن زمان پروندهٔ قضایی امنیتی به‌جرم شرکت در مراسم تشییع دختری جوان برای من باز شده است. خانم ستوده نیز در حین بازداشت مورد ضرب‌وشتم شدید قرار گرفت. آقای رضا خندان همسرش گزارش داد که به سرش ضربه وارد شده که منجر به شکستگی عینک و سردرد شده است. خانم ستوده روز سه‌شنبه به زندان قرچک منتقل شد و علی‌رغم عارضهٔ قلبی وخیم که در سال ۱۳۹۰ منجر به مرخصی و آزادی‌اش شد، اعتصاب غذا و دارو را آغاز کرد. او به‌اتهام «کشف حجاب و فعالیت علیه امنیت روانی جامعه»، بازداشت شده است. در طول مرخصی پزشکی، مقامات خانم ستوده را به اجرای احکام ارجاع دادند و مرتب تهدید می‌کردند. هدف‌قراردادن و ضرب‌وشتم تکان‌دهندهٔ یک قربانی ضعیف و مدافع حقوق بشر، شاهدی بر کمپین سیستماتیک خشونت، سرپوش‌گذاشتن، سرکوب، و انتقام‌جویی علیه کسانی است که به‌دنبال عدالت‌اند یا صرفاً یاد عزیزانشان را که به دست دولت کشته شده‌اند، گرامی می‌دارند. این نشان‌دهندهٔ آن است که حکومت تا چه حد برای ارتکاب خشونت علیه خانواده‌هایی که خودشان در رنج ازدست‌دادن غیرقابل‌تصور عزیزانشان به‌دست دولت‌اند، مرعوب می‌کند، اطلاع‌رسانی را کنترل می‌کند و هرگونه تحقیقات مستقل را خاموش می‌کند. 

برای برقراری حقیقت و عدالت، ازجمله در مورد سرنگونی پرواز پی‌اس۷۵۲، نیروی مرگ‌بار علیه زنان و معترضان، و مرگ مهسا امینی، آرمیتا گراوند و دیگر جانباختگان، مقامات جمهوری اسلامی نه‌تنها در داخل کشور به هیچ‌وجه پاسخگو نیستند، بلکه حتی سازمان ملل هم آن‌ها را از پاسخگویی معاف کرده است، و حالا، جمهوری اسلامی ایران ریاست مجمع اجتماعی شورای حقوق بشر را هم بر عهده گرفته است. 

الان در زندان‌ها ده‌ها دختر و پسر جوان در معرض خطرند. هرچند تعدادی از بازداشت شدگان با قرار وثیقه‌های سنگین آزاد شده‌اند، برخی از آن‌ها توانایی پرداخت وثیقهٔ سنگین چندصدمیلیونی یا میلیاردی را ندارند و شب و روز در اضطراب و شکنجهٔ روحی روانی به سر می‌برند. خانم نسرین ستوده و چند تن از بازداشت‌شدگان در سالن قرنطینهٔ زندان قرچک‌اند. 

مهساها در همان محل بازداشتگاه وزرا با سردرد و بدن‌های کبود ناشی از ضرب‌وشتم وحشیانه با مرگ و زندگی در جدال‌اند و فریادرسی نیست. تکرار مرگ مهساها، آرمیتاها، نیکاها، ساریناها، آیداها،… 

نوشته روایت تکان‌دهندهٔ منظر ضرابی، داغدار چهار جانباختهٔ پرواز پی‌اس‌۷۵۲، از آنچه که در مراسم خاک‌سپاری آرمیتا گراوند گذشت اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.

فیلم مستند «نسرین» ساخت سال ۲۰۲۰ است. این مستند را جف کافمن (Jeff Kaufman)، نویسنده، کارگردان و تهیه‌کنندهٔ آمریکایی که فیلم‌های مستند بسیاری در کارنامهٔ خود دارد، نوشته و کارگردانی کرده و تهیهٔ آن را به‌همراه مارسیا راس (Marcia Ross)، تهیه‌کنندهٔ آمریکایی، به عهده داشته است. امید معماریان، روزنامه‌نگار و وبلاگ‌نویس، نیز دستیار تهیه‌کنندگان بوده است. روایت‌ این فیلم را اولیویا کُلمن (Olivia Colman)، بازیگر مطرح بریتانیایی، به عهده داشته و موسیقی آن که مختص همین فیلم ساخته شده، کارِ آهنگ‌سازان برندهٔ جایزهٔ تونی، لین ارنز (Lynn Ahrens) و استفن فلرتی (Stephen Flaherty)، بوده و آنجلیک کیجو (Angélique Kidjo)، چهاربار برندهٔ جایزهٔ گرمی، نیز آن را اجرا کرده است. این موسیقی را به‌همراه تماشای صحنه‌هایی از فیلم می‌توانید در اینجا گوش کنید:

مستند «نسرین» در ایران توسط زنان و مردانی فیلمبرداری شده است که برای ساخت این فیلم خطر دستگیری را به جان خریده‌اند. «نسرین» پرتره‌ای همه‌جانبه از یکی از شجاع‌ترین فعالان حقوق بشر و زندانیان سیاسی جهان، یعنی نسرین ستوده، و جنبش سرکش حقوق زنان در ایران است. در این فیلم افرادی همچون جعفر پناهی، فیلمساز سرشناس، شیرین عبادی، فعال حقوق بشر و برندهٔ جایزهٔ صلح نوبل، آن کوری، روزنامه‌نگار آمریکایی، منصوره شجاعی، فعال حقوق زنان تبعیدی، تقی رحمانی، نویسنده، زندانی سیاسی و همسر نرگس محمدی، و البته رضا خندان، همسر نسرین ستوده حضور دارند. نسرین ستوده سال‌هاست که در دادگاه‌ها و خیابان‌ها برای حقوق زنان، کودکان، اقلیت‌های مذهبی، روزنامه‌نگاران و هنرمندان، زندانیان دگرباشان جنسی و دیگر کسانی که با مجازات اعدام روبرو هستند، مبارزه کرده است. او در ژوئن ۲۰۱۸ به‌دلیل وکالت زنانِ معترض به قانون حجاب اجباری ایران برای بار دوم دستگیر شد و این بار به ۳۸ سال زندان و ۱۴۸ ضربه شلاق محکوم شد. نسرین ستوده بار اول بین سال‌های ۲۰۱۰ و ۲۰۱۳ به‌مدت سه سال زندانی بود. او حتی از زندان هم طی تمام این سال‌ها به چالش با مقامات جمهوری اسلامی ادامه داده است.

در فصل آغازین این فیلم، حقوق زنان ایران از حدود ۵۳۰ پیش از میلاد تا انقلاب اسلامی در سال ۱۹۷۹ مرور می‌شود:

سال ۵۳۰ پیش از میلاد – زنان در ایران باستان به‌طور قانونی حقِ داشتن مایملک، مدیریت امور مالی خود، دریافت آموزش و انتخاب همسر خود را دارند.

سال ۲۲۴ پس از میلاد – حقوق قانونی زنان کاهش یافته است و مقام آن‌ها برابر با فرزندان و بردگان است.

سال ۱۹۰۵ میلادی – زنان نقش مهمی در انقلاب مشروطهٔ ایران دارند، اما از حق رأی محروم‌اند.

سال‌های ۱۹۶۳ تا ۱۹۶۷ میلادی – اگرچه بسیاری از حقوق مدنی توسط شاه محدود شده است، زنان حق رأی، طلاق و حضانت فرزندان را به دست می‌آورند.

سال ۱۹۷۹ میلادی – پس از انقلاب ایران، زنان از بسیاری از مناصب دولتی پاک‌سازی می‌شوند، مجبور به رعایت قوانین پوشش اسلامی می‌شوند و حق طلاق و حضانت فرزندان را از دست می‌دهند.

پس از مرور این تاریخچهٔ کوتاه، معرفی نسرین ستوده از زبان گزارشگران جهان به زبان‌های مختلف در هم می‌تند.

در فصل دوم و به‌واقع جایی که فیلم آغاز می‌شود، نسرین ستوده در صحنه‌ای حین خروج از خانه‌اش و سپس رانندگی در خیابان‌های تهران برای رفتن به جلسهٔ رسیدگی به پروندهٔ پسر خردسالی که مورد سوءاستفادهٔ جنسی پدر قرار گرفته، خود را چنین معرفی می‌کند: «من نسرین ستوده هستم؛ وکیل دادگستری و زندانی سیاسی سابق. از سال ۱۳۸۲ کار وکالت را شروع کردم و به‌محض اخذ پروانهٔ وکالت، کار برای حقوق کودکان و به‌ویژه اعدام زیر ۱۸ سال را شروع کردم. و بعد از آن وکالت بسیاری از کودکان را که مورد آزار خانوادگی قرار گرفته بودند، به‌ عهده گرفتم. همچنین وکالت زنان، اقلیت‌های قومی به‌ویژه کُردها و اقلیت‌های مذهبی مثل بهاییان را به‌ عهده گرفتم.» 

رضا خندان، همسر نسرین ستوده، در لابه‌لای روایت داستان «نسرین» از زبان الیویا کُلمن، از نحوهٔ آشنایی‌اش با نسرین ستوده و احساسش به او می‌گوید؛ از اینکه از همان ابتدا چطور جذب شخصیت، شجاعت و طرز فکر او شده بود، و برخی خاطره‌های مربوط به دوران آشنایی و ازدواجشان را تعریف می‌کند که در جای خود جالب است. 

منصوره شجاعی، مترجم، نویسنده، فعال حقوق زنان و از موکلان نسرین ستوده، در توصیف رضا خندان می‌گوید: «رضا فقط همسر نسرین نیست؛ رضا رفیق نسرین است. همسران اعضای جنبش زنان همراهشان هستند، اما رضا چیز دیگری است؛ رضا یک پدیده است.»

شیرین عبادی، فعال حقوق بشر و برندهٔ جایزهٔ صلح نوبل، می‌گوید اولین بار نسرین ستوده را زمانی ملاقات کرده که خبرنگار بوده و با او به‌عنوان رئیس سازمان غیرانتفاعی فعال در زمینهٔ حقوق کودکان، مصاحبه کرده است. او می‌گوید در پایان آن مصاحبه به نسرین ستوده گفته بود چرا پروانهٔ وکالت نمی‌گیرد، و چند سال بعد او وکیل شده بود. 

نسرین ستوده در جا‌ی‌جای این فیلم از پرونده‌هایی می‌گوید که وکالتشان را بر عهده داشته است. از علیرضا تاجیکی، نوجوانی که در سن ۱۵ سالگی به اتهام قتل و تجاوز بازداشت شده بود، ولی نهایتاً در آستانهٔ بیست‌سالگی بدون به‌اثبات‌رسیدن اتهام قتل – به‌زعم ستوده – در زندان عادل‌آباد شیراز اعدام می‌شود… او می‌گوید که در موارد متعددی توانسته این احکام اعدام را به حبس ابد برساند ولی در این مورد تلاش‌هایش بی‌نتیجه ماند… همچنین از پروندهٔ قتل فرهنگ امیری می‌گوید؛ مردی که صرفاً به‌دلیل بهایی‌بودن توسط دو برادر کشته شد، دو برادری که پس از دستگیری و سپری‌کردن شش ماه در زندان، در نهایت آزاد می‌شوند. این دو برادر ادعا کرده بودند که هدفشان کشتن فردی بهایی بوده، فارغ از آنکه آن فرد چه کسی باشد. 

نسرین ستوده می‌گوید که چگونه همیشه روی‌آوردن به هنر، دیدار از گالری‌های هنری و رفتن به تماشای تئاتر و فیلم، توانسته است به حفظ روحیه‌اش کمک کند و او را برای ادامهٔ کار حقوقی آماده کند. او در جای دیگری از این مستند در بخشی از سخنرانی‌اش در مراسمی فرهنگی می‌گوید: «هنر، بهترین راه دورزدن استبداد است. هنر، قانونِ بازی با استبداد را تغییر می‌دهد.»

گرچه این مستند تا جای ممکن همهٔ وجوه شخصیت نسرین ستوده و کار و زندگی او را به تصویر کشیده، اما مبارزهٔ او با حجاب اجباری یکی از برجسته‌‌ترین موضوعات مطرح‌شده در آن است.

آن کوری، روزنامه نگار، عکاس و مجری آمریکایی، که در سال ۲۰۰۹ با نسرین ستوده گفت‌وگو می‌کند، در این مستند می‌گوید تا چه اندازه بی‌حجاب‌بودن ستوده در دفتر کارش برای او تعجب‌برانگیز بوده و از او می‌پرسد چگونه است که برای این گفت‌وگو حجاب از سر خود برداشته است. نسرین ستوده در پاسخ می‌گوید: «ما این قانون را دوست نداریم و مخالف آنیم، هرچند مجبوریم آن را رعایت کنیم و در اماکن عمومی هم آن را رعایت می‌کنیم، ولی اینجا در دفتر شخصی خودم مجبور نیستم حجاب بر سر کنم.» 

ستوده در جای دیگری از این فیلم می‌گوید: «وقتی شما می‌توانید این نیم متر را سرِ ما کنید، همه کار دیگر هم می‌توانید بکنید.»

همچنین حجاب ازسربرداشتنِ ویدا موحد و نرگس حسینی، معروف به دختران خیابان انقلاب، در فوریهٔ ۲۰۱۸ و به‌احتزازدرآوردن روسری‌شان بر سر چوبی مانند یک پرچم، که همراهی تعداد زیادی از زنان را به دنبال داشت، ازجمله موضوعاتی است که در این مستند به آن پرداخته می‌شود. نرگس حسینی برای کاری که کرده بود به عدم رعایت حجاب شرعی، تظاهر به عمل حرام و تشویق به فساد متهم شد و در نهایت به اتهام «تشویق مردم به فساد از طریق کشف حجاب»، به ۲۴ ماه حبس تعزیری محکوم شد.

نسرین ستوده با اشاره به ابلاغ حکم نرگس حسینی می‌گوید: «تشویق به فساد، به دو سال حبس! ۲۱ ماه از این مجازات تعلیقی و ۳ ماه از آن قابل اجراست. اگر امروز به ما می‌گفتند که زن‌ها آزادند که بی‌حجاب به خیابان بروند، برای هیچ‌کدام ما ارزشی نداشت. برای اینکه اگر دست آن‌هاست که هر روز سرِ ما روسری بگذارند یا اجازه بدهند که [آن را] از سر برداریم، همیشه این تصمیم‌گیری وابسته به آن‌ها می‌شود، اما اگر ما بتوانیم آزادی پوشش خودمان را به‌دست بیاوریم، برایمان ماندگار می‌شود. این است که این پرونده برای من اهمیت دارد.»

نرگس حسینی در نهایت با تلاش‌های نسرین ستوده، پس از ۲۰ روز بازداشت با قرار وثیقهٔ ۶۰ میلیون تومانی آزاد شد. 

ستوده دربارهٔ دستگیری‌ها و مجازات‌ها به‌دلیل ازسربرداشتن حجاب، به صراحت می‌گوید: «مبنای مجازات‌ها چیست؟ این سؤال مهمی است. این سؤالی است که ما چهل سال است داریم از خودمان می‌پرسیم ولی جواب قانونی برایش پیدا نکرده‌ایم. از من به‌عنوان یک تحصیلکردهٔ حقوق و فعال حقوق بشر بپرسید، من به شما عرض می‌کنم که این مطلقاً حق زن است که تصمیم بگیرد چه بپوشد و چه نپوشد. من فکر می‌کنم این نقطهٔ عطف مهمی است.»

در جای دیگری از این فیلم رضا خندان به نکتهٔ جالب و مهمی اشاره می‌کند؛ اینکه چگونه نسرین ستوده از همان ابتدا از پوشیدن چادر در زندان – که برای زنان اجباری است – اجتناب می‌کند و اینکه چگونه با پافشاری بر این امر موجب می‌شود نهایتاً آن‌ها بپذیرند که اجبار پوشش چادر را برای بند سیاسی زنان بردارند.

خندان همچنین با اشاره به نقش نسرین ستوده در تجمعات و اعتراضات به بازداشت‌ها می‌گوید: «فقط وکالت نبود، شما وقتی وکالت پرونده‌ای سیاسی را به‌عهده می‌گیرید، مسئولیت اطلاع‌رسانی دربارهٔ آن هم کمابیش می‌افتد گردن شما و در واقع بدون پشتوانهٔ افکار عمومی شما در دادگاه‌هایی که پرونده‌های سیاسی را رسیدگی می‌کنند، هیچ کاری نمی‌توانید بکنید.»

در این مستند، موضوعات بسیار دیگری که نسرین ستوده در آن‌ها نقش داشته مورد توجه قرار گرفته است، ازجمله موضوع یک میلیون امضا برای تغییر قوانین تبعیض‌آمیز، اهمیت پیوستن ایران به کنوانسیون رفع تبعیض علیه زنان، اعتراضات موسوم به جنبش ۸۸، تحصن هشت ماه و نیمهٔ ستوده در مقابل ساختمان کانون وکلای دادگستری مرکز به‌دلیل تلاش این کانون برای لغو پروانهٔ وکالت او پس از آزادی‌اش از زندان در سال ۲۰۱۳، زنده‌یاد نازنین دیهیمی، مترجم و روزنامه‌نگار و از موکلان نسرین ستوده، نقش ستوده در فیلم «تاکسی» ساختهٔ جعفر پناهی، صحنه‌هایی از دادگاه شیرین عبادی، که نسرین ستوده وکالتش را بر عهده داشت و ادعاهای حسین شریعتمداری را مبنی بر آنکه عبادی پانصد هزار دلار از آمریکا گرفته است، به چالش می‌کشید. 

گرچه این مستند بیشتر بر فعالیت‌های اجتماعی و سیاسی نسرین ستوده تمرکز دارد، خیلی خوب توانسته صحنه‌هایی نیز از زندگی شخصی او و آنچه را که بر همسر و فرزندانش رفته است، به تصویر بکشد. صحنهٔ ملاقات او با خانواده‌اش از پشت شیشه‌های کابین مخصوص ملاقات و صحبت از طریق تلفن و همچنین صحنهٔ صحبت تلفنی‌اش با آن‌ها از زندان که مرتب با صدای ضبط‌شده‌ای که می‌گوید «مخاطب گرامی، این تماس توسط زندانی بازداشتگاه اوین می‌باشد» قطع می‌شود و مکالماتشان را به کامشان تلخ‌تر می‌کند، ازجمله صحنه‌هایی است که هر تماشاگری را تحت تأثیر قرار می‌دهد.

فیلم مستند «نسرین» در پایگاه اطلاعاتی فیلم‌های IMDB امتیاز بالای ۸٫۶ از ۹۲ نظر را گرفته و در رتبه‌بندی راتن تومیتوز از ۱۵ نقد کاربران حرفه‌ای امتیاز ۹۳٪ و از حدود ۵۰ تماشاگر عادی امتیاز ۱۰۰٪ را دریافت کرده است.

مارگارت اتوود، شاعر، نویسنده و منتقد ادبی سرشناس کانادایی، دربارهٔ این فیلم گفته است: «نسرین ستوده زنی فوق‌العاده شجاع است. از شما می‌خواهم این فیلم به‌موقع و مهم را ببینید.»

تیزر این فیلم را در اینجا تماشا کنید:

دی‌وی‌دی این فیلم در تعدادی از کتابخانه‌های مترو ونکوور ازجمله ونکوور، وست ونکوور ، بخش نورث ونکوور، و برنابی برای امانت‌گرفتن در دسترس است. علاوه بر این، می‌توانید آن را از سرویس‌های پخش فیلم آنلاین بخرید یا اجاره کنید. برای اطلاعات بیشتر از این لینک دیدن کنید: 

https://www.nasrinfilm.com/canada-vod

نوشته معرفی فیلم و سریال: نسرین – Nasrin اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.

در افسانه‌های ایرانی همیشه یک مرد قهرمانی بوده که آمده و میهن را آباد کرده. از کاوهٔ آهنگر گرفته که علیه ضحاک ستمگر قیام کرد تا رستم دستان که تک‌وتنها پادشاه ایران را از بند دیوان مازندران نجات داد. در تاریخ معاصر ایران هم کم نبودند مردانی که بهشان امید بستیم تا بیایند و همه‌چیز را درست کنند؛ اسطوره‌شان کردیم و هیچ انتقادی ازشان را برنتافتیم، از رضا پهلوی (پدر) گرفته تا محمد مصدق، از روح‌الله خمینی گرفته تا میرحسین موسوی.

اما جنبشی که این روزها در ایران شاهدش هستیم از دو جهت متفاوت است: اول اینکه یک قهرمان اسطوره‌ای ندارد، بلکه صدها قهرمان «واقعی» دارد، و دوم اینکه بسیاری از این قهرمانان زن‌اند. زنانی که در ایران برای حقوق ابتدایی خودشان می‌جنگند، و این بار از حمایت مردان ایرانی هم برخوردارند.

قهرمان این جنبش مهسا امینی است، زن ۲۲ساله‌ای که در برابر گشت ارشاد مقاومت کرد به‌طوری‌که مجبور شدند به‌طرزفجیعی به قتلش برسانند و بعد پنهان‌کاری کنند.

قهرمان این جنبش نیلوفر حامدی است، روزنامه‌نگاری که خبر انتقال مهسا امینی به بیمارستان را منتشر کرد و چند روز پس از آن دستگیر شد و هنوز در زندان اوین است.

قهرمان این جنبش دنیا راد است، زن ۳۷ساله‌ای که برای مخالفت با حجاب اجباری، بدون روسری در یک قهوه‌خانه صبحانه خورد و روز بعد دستگیر و در اوین زندانی‌اش کردند.

قهرمان این جنبش نیکا شاکَرَمی است، زن ۱۷ساله‌ای که برای اعتراض به قتل مهسا امینی به تجمعات خیابانی رفت و پس از ده روز جنازه‌اش را به خانواده تحویل دادند.

قهرمان این جنبش مینو مجیدی است، زن ۶۲ساله‌ای که در اعتراض به حجاب اجباری به خیابان رفت و با شلیک مستقیم نیروهای ضدشورش کشته‌ شد. تصویر دخترش که موهای سرش را کوتاه کرده و در دست گرفته و با چهره‌ای مصمم بر مزار مادرش ایستاده، به نماد جنبش بدل شده است.

قهرمان این جنبش نسرین ستوده است، زن ۵۹ساله‌ای که به‌خاطر دفاع از حقوق زنان به ۳۸ سال زندان محکوم شده، اما دست از مبارزه برنمی‌دارد و در مصاحبه با مجلهٔ تایم از تغییر رژیم حرف می‌زند.

و قهرمانان این جنبش صدها زن و مرد دیگری هستند که در ایران برای حقوق خودشان می‌جنگند؛ برای زن، زندگی، و آزادی می‌جنگند. اگر ندا آقاسلطان در جنبش ۸۸ نماد مظلومیت بود، زنانی که این روزها اسمشان سر زبان‌هاست نماد شجاعت‌اند. شجاعت زنان در خط مقدم جنبش سبب شده مردان ایرانی هم شجاع‌تر و امیدوارتر بشوند، و رمز اتحاد بی‌سابقهٔ ایرانیان خارج از کشور هم همین شجاعت زنان و همراهی مردان است.

این فرصتی طلایی است تا برای همیشه از کلیشهٔ «مرد قهرمان» گذر کنیم؛ اما این کلیشه آن‌چنان در ناخودآگاه ما نهادینه شده که باید مدام حواسمان باشد دوباره به آن برنگردیم.

ما از اسطوره‌سازی خیلی ضربه خورده‌ایم. فراموش نکنیم که روی دیگر اسطوره‌سازی، استبداد است. مراقب باشیم کسی را «کاوهٔ زمانه» ندانیم، و بدانیم هیچ انسانی بدون خطا و فراتر از انتقاد نیست. نباید رهبری جمعی این جنبش را فراموش کنیم، وگرنه در دام همان دور باطل استبداد می‌افتیم که بیش از صد سال است در آن گرفتاریم.

همچنین باید مراقب باشیم مرکزیت زنان را در خط مقدم نبرد فراموش نکنیم. یادمان نرود در انقلاب ۵۷ هم زنان نقش مهمی در پیروزی داشتند، اما بعد از انقلاب به حاشیه رانده شدند و نه‌تنها سهمی از قدرت بهشان داده نشد که آزادی‌های فردی‌شان هم ازشان گرفته‌ شد. شعار «زن، زندگی، آزادی» را فراموش نکنیم.

اما در عرصهٔ جهانی، پیش از این هم بوده‌اند زنان موفق ایرانی که شهرت بین‌المللی پیدا کردند، مثل شیرین عبادی که جایزهٔ نوبل را گرفت و مریم میرزاخانی که جایزهٔ فیلدز را برد. اگر تا دیروز، زنان ایرانی را با پشتکار یا مظلومیتشان می‌شناختند، امروز همهٔ دنیا زنان ایرانی را با شجاعت و تدبیرشان می‌شناسند، و این از مهم‌ترین دستاوردهای جنبش اخیر بوده است. بیایید قدر این دستاورد را بدانیم و خودمان را برای همیشه از کلیشهٔ «مرد قهرمان» خلاص کنیم. 

قهرمان ما دیگر کاوه نیست، بلکه مهساها و مینوها هستند.

نوشته قهرمان ما دیگر کاوه نیست بلکه مهساها و مینوها هستند اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.

رسانهٔ همیاری – ونکوور

چهارشنبهٔ هفتهٔ گذشته، ۱۹ ژوئن ۲۰۱۹، گردهمایی سازمان عفو بین‌الملل – شاخهٔ کانادا (Amnesty International Canada)، در مرکز گفت‌وگوهای واسکِ دانشگاه سایمون فریزر (Morris J. Wosk Centre for Dialogue) در داون‌تاون ونکوور برگزار شد. در این گردهمایی که عدهٔ کثیری از اعضا و علاقه‌مندان به فعالیت‌های این سازمان گرد هم آمده بودند، با توجه به مناسبت روز جهانی پناهندگان (World Refugee Day) که از سال ۲۰۰۰ تا کنون هر ساله در تاریخ ۲۰ ژوئن جشن گرفته می‌شود، تمرکز بحث بیشتر روی مسئلهٔ پناهندگان و همکاری کشورهای پذیرندهٔ آن‌ها در سرتاسر دنیا بود. همچنین در گوشه‌ای از سالن محل این تجمع، کارهای هنری سعید ملک‌پور، که همچنان در ایران زندانی است، در معرض دید عموم قرار گرفته بود. شایان ذکر است مریم ملک‌پور، خواهر سعید ملک‌پور که مقیم ونکوور است، نیز در این گردهمایی حضور داشت.

در این برنامه، ابتدا لَنا ورِن (Lana Verran)، رئیس هیئت مدیرهٔ سازمان عفو بین‌الملل – شاخهٔ کانادا، صحبت کوتاهی ایراد کرد و پس از معرفیِ الکس نیو (Alex Neve)، دبیر کل سازمان عفو بین‌الملل – شاخهٔ کانادا، و اشاره به تلاش‌های خستگی‌ناپذیر او در امر حقوق بشر و تقدیرنامه‌هایی که در این زمینه دریافت کرده‌ است، تریبون و میکروفون را در اختیار او قرار داد.

الکس نیو در ابتدای سخنانش اظهار خشنودی کرد که از گردهمایی‌های ونکوور همیشه استقبال خوبی می‌شود و از شرکت‌کنندگان در این برنامه سپاسگزاری و قدردانی کرد که با فعالیت‌های داوطلبانهٔ خود در هر سطحی، موجب تقویت سازمان عفو بین‌الملل می‌شوند. 

دبیر کل سازمان عفو بین‌الملل – شاخهٔ کانادا با اشاره به اینکه امروزه حقوق بشر در دنیای ما در شرایط دشوار و ثقیلی قرار دارد و همین موجب می‌شود هر یک از ما که به دیدگاه حقوق بشر متعهدیم، مسئولیت هر چه سنگین‌تری داشته باشیم، گفت که در این گردهمایی قصد دارد به نمونه‌هایی از کارهای سازمان متبوعش بپردازد؛ داستان‌هایی غالباً دردناک و ظالمانه با لحظات و بارقه‌هایی از روشنایی و امید.

الکس نیو سپس هم‌زمان با نمایش اسلایدشویی، نقل داستان‌هایش از مناطق و کشورهای مختلف و دیدارش با افراد گوناگونی را که هر یک به‌نحوی تحت ستم و بی‌عدالتی از جانب حکومت‌های کشور متبوعشان‌اند، آغاز کرد. وی گفت که می‌خواهد صحبتش در این زمینه را با ملاقاتی که با دو نفر داشته است، آغاز کند. اولی زنی به نام وَلکِریا (Valquiria) از برزیل است که همه داستانش را شنیده‌ایم. زنی که از دست سندیکای جنایی سازمان‌یافته‌ای که با دولتمردان فاسد برزیل مرتبط است، تهدید به مرگ شده بود. ولکریا به‌همراه پسر هفت‌ساله‌اش به مرز آمریکا و مکزیک می‌رود و پناه می‌جوید، در حالی‌که بلافاصله او را از پسرش جدا می‌کنند و به بازداشتگاه‌های جداگانه‌ای در ادارهٔ مهاجرت و پناهندگی آمریکا منتقل می‌کنند. وی گفت: «در صحبت‌هایی که با او داشتیم، از او پرسیدیم که آیا مایل است داستانش به‌صورت عمومی منتشر شود یا نه. این در حالی‌ست که چنین تصمیمی ساده نیست، چرا که اغلب این ترس را دارند که نه‌تنها به نتیجه نرسند، بلکه برای این کار مجازات شوند. ولی ولکریا تصمیم خود را گرفته بود و از ما خواست که از هر فرصتی برای فریاد زدنِ داستان او استفاده کنیم. او مصمم بود که صدای خود را به گوش تمام دنیا برساند حتی از پشت میله‌های بازداشتگاه‌ها در مرز آمریکا و مکزیک.»

الکس نیو در ادامه گفت: «مورد دوم در سفر به بنگلادش بود؛ کشوری که با دست‌ودل‌بازی پذیرای سیل پناهندگانی بوده است که از شروع بحران روهینگیا در ۲۰۱۷، به مرزهای این کشور رو آوردند. بنگلادش مرزهایش را برای این پناهنده‌ها باز گذاشت و طی چند مرحله پذیرش‌های چندصدهزارتایی در طول سه ماه، نهایتاً حدود ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ پناهنده در آن گوشه از این کشور جای گرفتند. در اینجا بد نیست لحظه‌ای مکث کنیم و از خود بپرسیم آیا در چنین شرایطی ما نیز مرزهای خود را باز می‌گذاشتیم و پذیرای این تعداد پناهنده می‌بودیم؟ در حالی‌که خوب می‌دانیم چه حس ترس و وحشتی برخی را فرا گرفته، تنها برای حدود ۴۵٬۰۰۰ پناهنده‌ای که از طریق مرزهای آمریکا آن هم طی مدت دو سال وارد کشور ما شده‌اند. بنابراین بنگلادش برای باز گذاشتن مرزهای خود سزاوار احترام، حق‌شناسی و قدردانی‌ است.» وی در همین زمینه افزود: «پذیرش ۴۵٬۰۰۰ پناه‌جوی سوری در سال ۲۰۱۶ کاری باشکوه بود. اما باید توجه کرد که ۳٫۵ میلیون پناه‌جوی سوری در ترکیه هستند. از هر چهار نفری که ساکن لبنان‌اند، یکی پناه‌جوی سوری است. یک میلیون پناه‌جوی روهینگیایی در گوشه‌ای محصور در بنگلادش جای گرفته‌اند. این دسته کشورها آن‌هایی هستند که احتمالاً بسیار بیشتر از کانادا سزاوار تقدیر و ستایش‌اند. این در حالی است که ما حتی به تکرار کاری در سال ۲۰۱۶ در کانادا انجام دادیم، نزدیک هم نشده‌ایم، بنابراین، باید به خودمان یادآوری کنیم که نیاز به کار بیشتری داریم. ما باید کاری کنیم که این حرکت به روالی عادی بدل شود، نه آنکه هر ده، بیست یا سی سال یک‌ بار…»

الکس نیو در ادامهٔ داستان بنگلادش گفت: «در بنگلادش با محمد، جوان ۲۷ ساله، ملاقات کردم. جوانی که در واقع پدر و مادرش در دههٔ ۹۰ به این کشور مهاجرت کرده‌اند و او در آنجا به‌دنیا آمده است. او نیز مانند همهٔ پناه‌جویانی که در آنجا به‌دنیا آمده‌اند، بی‌وطن است چون نه میانمار آن‌ها را شهروند خود می‌داند و نه بنگلادش… محمد جوانی است که تمام زندگی‌اش را در شعاع ۲۵ کیلومتری کمپ‌های پناهندگان سپری کرده است. درست است که دولت بنگلادش بسیار پذیرا بوده و این جمعیت پناهندگان را در کشورش جا داده است، اما در عین حال چون نمی‌خواهد که این جمعیت در آنجا بماند، قوانینی بسیار سخت‌گیرانه دارد از جمله اینکه این پناهندگان حق تحصیل ندارد. محمد بالاخره توانسته بود به‌نحوی راهی پیدا کند که در دوره‌ای برای کامپیوتر شرکت کند که البته در ملاقاتی که ژانویهٔ امسال با او داشتیم، معلوم شد که دولت بنگلادش از آن مطلع شده و جلوی آن را گرفته است. دشوار نیست تصور اینکه او تا چه میزان دچار یأس و استیصال بود. نهایتاً محمد که این را بی‌حرمتی و ستم به حقوق انسانی‌اش می‌دانسته، به‌همراه پنج نفر دیگر تصمیم گرفتند که تنها به کمک و حمایت داوطلبان عفو بین‌الملل اکتفا نکنند و به‌همین دلیل آن‌ها در داخلِ خود کمپ، یک گروه حقوق بشر تأسیس کردند؛ سازمان حقوق پناهندگان روهینگیا در بنگلادش (The Rohingya Refugee Rights in Bangladesh Organization). و آن‌ها تمام تلاش خود را می‌کنند تا بتوانند به حق تحصیل خود برسند.»

الکس نیو در ادامهٔ صحبت‌هایش با اشاره به اینکه در سال ۲۰۱۹، این جایی نیست که دنیا باید در آن ایستاده باشد، به موارد گوناگونی از نقض حقوق بشر در سرتاسر دنیا و تلاش‌های نیروهای سازمان عفو بین‌الملل در رفع خشونت در آن مناطق اشاره کرد، مواردی از جمله:

• شهر رقا در سوریه، جایی که به‌گفتهٔ بسیاری، نیروهای نظامی به رهبری آمریکا مسئول تخریب این شهر در ابعادی هستند که از زمان جنگ جهانی دوم مشاهده نشده است.
• یک میلیون اقلیت مسلمان اویغور که دولت چین آن‌ها را در منطقه‌ای محبوس کرده است و به نام کمپ‌های بازآموزی در حال تخریب فرهنگ و هویت آن‌هاست؛ کمپ‌هایی که به‌جرئت می‌توان گفت به کمپ‌های کار اجباری شباهت دارد تا نامی که دولت چین به آن‌ها داده است.
• فاجعهٔ جابه‌جایی ۳٫۵ میلیون پناه‌جوی ونزوئلایی طی سه سال گذشته که در رسانه‌ها به آن پرداخته نمی‌شود.
• یمن، جایی که بحران انسانی (humanitarian crisis)، قحطی و گرسنگی حاصل از بمباران‌های پیاپی عربستان سعودی که سلاح‌هایش توسط آمریکا و بریتانیا و فرانسه و دیگر کشورهای اروپایی تأمین می‌شود، دل هر انسانی را به‌درد می‌آورد، اما شما چقدر این فاجعه را در صفحات اول و سرتیتر اخبار گلوب‌اندمیل می‌بینید؟ چقدر شما دربارهٔ یمن در اخبار سی‌بی‌سی می‌شنوید؟ 

در ادامه، الکس نیو با نام بردن از کشورهایی که سیاست‌های پلید حکومت‌هایشان هر یک به چالشی بزرگ برای نیروهای عفو بین‌الملل تبدیل شده‌اند، با اشاره به سه سیاست‌مدار کانادایی، داگ فورد، جیسون کنی و فرانسوا لگو، گفت که نمی‌خواهد این افراد را با دوترته و جوخهٔ مرگش در فیلیپین یا اردوغان که بیشترین تعداد روزنامه‌نگاران زندانی در بین کشورهای جهان را دارد، مقایسه کند ولی متأسف است که باید اذعان کند این سیاست زشت توسط آنان دارد وارد خانهٔ ما، کانادا، می‌شود.

وی گفت که داگ فورد و حمله‌اش به فقرا، آحاد به حاشیه رانده‌شده، پناه‌جویان و مهاجران از طریق بودجهٔ تازه‌ای که کمک‌های حقوقی را در استان انتاریو از بین می‌برد، حق به حاشیه‌رانده‌شده‌ترین اقشار جامعه را ضایع می‌کند. جیسون کنی و بودجهٔ ۳۰ میلیون دلاری اتاق جنگش، بله اتاق جنگ، اتاق جنگی که گروه‌های حامی محیط زیست را تحت پیگرد قرار می‌دهد. این اتاق جنگی است برای پیگرد کسانی که شهامت پرسش دربارهٔ پروژهٔ خط لوله‌ را دارند.

او افزود همان چیزهایی که از زبان افرادی مانند دوترته یا اردوغان می‌شنویم، اکنون با افتخار در مرکز دولت در آلبرتا به گوش می‌رسد. بنابراین ما می‌دانیم که در قبال چنین چیزهایی وظیفه‌ای داریم و ما به همهٔ این موارد پاسخ می‌دهیم و دربارهٔ چالش‌هایی که در کانادا با آن‌ها مواجه‌ایم، گوش به زنگ می‌مانیم.

الکس نیو در ادامه گفت: «شرایط تنفر و نژادپرستی مکملی است که به وقایعی دهشت‌انگیز و تراژیک منجر می‌شود. موارد بسیاری هست که می‌توانم در اینجا به آن‌ها اشاره کنم. از آن جمله کشتار مسجدهای کرایست‌چرچ در نیوزیلند و قتل‌های هولناک در کلیساهای سریلانکاست که در همهٔ این موارد عفو بین‌الملل محکم و سریع واکنش نشان داده است.»

وی همچنین با اشاره به انتشار گزارش کمیسیون تحقیق و بررسی «زنان و دختران بومی مفقودالاثر و مقتول»، گفت که این معضل بی‌تردید مسئله‌ای حقوق بشری است که دربارهٔ ضدیت با زن، نژادپرستی و استعمار است که کانادا با آن مواجه است و می‌بایستی به‌درستی درک و به آن پرداخته شود. او به موارد دیگری از نقض حقوق بشر در کانادا، از جمله مشکلات مربوط به کارکنان شرکت‌های معدن، پروژهٔ سایت C در بریتیش کلمبیا، بومیان مناطق شمال غربی استان انتاریو که در معرض آلودگی جیوه هستند، لایحهٔ C-262 و نهایتاً دست داشتنِ دولت کانادا در تأمین سلاح دولت عربستان سعودی و طبیعتاً به‌طور غیرمستقیم دست داشتن در جنایت جاری در یمن… اشاره نمود.

الکس نیو سخنانش را با اشاره به نام و معرفی اجمالی افرادی که ناعادلانه در نقاط مختلف جهان زندانی‌اند پایان داد، و در بخشی از آن هم به نسرین ستوده و سعید ملک‌پور، که در ایران زندانی‌اند، پرداخت. دربارهٔ نسرین ستوده گفت که برای او به‌تازگی حکم ۳۸ سال زندان و ۱۴۸ ضربه شلاق صادر شده است و عفو بین‌الملل به تازگی توانسته‌ است بیش از یک میلیون امضا از مردم سراسر جهان برای درخواست آزادی او جمع کند.

او سپس در سخنانی مفصل‌تر به پروندهٔ سعید ملک‌پور پرداخت. او با اشاره به اینکه سعید ملک‌پور در زمان دستگیری مقیم دائم کانادا بوده است و اگر این دستگیری ناعادلانه در سال ۲۰۰۸ صورت نمی‌گرفت، اکنون شهروند کانادا و احتمالاً در جمع حضار امشب حاضر می‌بود، پروندهٔ وی را برای کانادایی‌ها بسیار مهم دانست. نیو گفت در طول مدت ۱۱ سال حبس او، عفو بین‌الملل هر کاری که می‌توانسته برای آزادی او انجام داده است چرا که زبان از توصیف شقاوتی که در حق او انجام شده، قاصر است.

او با قدردانی از تلاش‌های مصرانهٔ مریم ملک‌پور، خواهر سعید، گفت هر کسی باید آرزو کند خواهری مثل مریم داشته باشد. او با برشمردن برخی از تلاش‌های خستگی‌ناپذیر مریم ملک‌پور برای سفر به نقاط مختلف و حضور در هر برنامه‌ای به‌منظور تلاش برای آزادی برادرش، گفت که مریم امشب هدیه‌ای ارزشمند و در عین حال غم‌انگیز با خود آورده است. یکی از کارهای هنری سعید که تماماً از چوب تراشیده شده است و همچنین عکس‌هایی از دیگر کارهای هنری او که همه پشت میله‌های زندان خلق شده‌اند.

در خاتمه، او با اشاره به اینکه کارزار آزادی سعید ملک‌پور هزینه‌های زیادی دارد، از حضار خواست تا پس از اتمام جلسه با مریم ملک‌پور صحبت و همدلی کنند و در صورت امکان به او در ادامهٔ راهش کمک مالی نمایند.

نوشته نگرانی عفو بین‌الملل از دیدگاه‌های افراط‌گرایانه نسبت به پناه‌جویان در کانادا اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.