امیرحسین اسلامی میرآبادی*

سازهای زهی زخمه‌ای (سه تار)

در ادامهٔ مقالهٔ قبلی در شمارهٔ پنجم رسانهٔ همیاری، در این شماره نیز به توضیحی مختصر در مورد «سه‌تار» که جزو خانوادهٔ سازهای زهی زخمه‌ای است، خواهم پرداخت.

سه‌تار

این ساز در اجراهای موسیقی کلاسیک ایرانی بیشتر به صورت تک‌نوازی اجرا می‌شود. در واقع از آنجاکه حجم صدای این ساز زیاد نیست، بیشتر نوازندگان سه‌تار، ترجیح بر این دارند تا به‌صورت تک‌نوازی اجرا کنند و یا در بخش گروه‌نوازی، قطعاتی را اجرا کنند که مشخصاً برای سه‌تار و گروه سازهای ایرانی ساخته شده است و در تنظیم قطعه، خصوصیت حجم کم صدادهندگی سه‌تار در نظر گرفته شده است. (مانند قطعه ونوشه برای سه‌تار و ارکستر ساخته و اجرای حمید متبسم)

سه‌تار به لحاظ شکل ظاهری و تکنیک‌های اجرائی بسیار به تار شبیه است و اکثر نوازندگان تار، سه‌تار هم می‌نوازند.

این ساز از چند قسمت تشکیل شده است:

۱- سرپنجه

۲- گوشی‌ها

۳- پردهٔ قبل از شیطانک

۴- شیطانک

۵- پرده‌های اصلی (چهارلایی)

۶- پرده‌های فرعی (سه‌لایی)

۷- دسته

۸- کاسه

۹- صفحه

۱۰- خرک

۱۱- سیم‌گیر

۱۲- سیم‌ها (۴ سیم)

کاسهٔ طنینی سه‌تار از جنس چوب و به شکلی شبیه به گلابی ساخته می‌شود. روی دهانهٔ سه‌تار، صفحه‌ای چوبی قرار دارد (در تار، به جای این صفحهٔ چوبی، پوست کشیده می‌شود). کاسهٔ سه‌تار را گاه یک‌تکه و گاه از تکه‌های (ترکه‌های) به‌هم‌متصل‌شدهٔ چوب می‌سازند.

صفحهٔ روی کاسهٔ سه‌تار نیز از جنس چوب است و معمولاً سوراخ‌های کوچکی روی آن ایجاد می‌کنند که خروج صدا را از کاسهٔ طنینی ممکن می‌سازد.

خرک سه‌تار از جنس چوب ساخته می‌شود (در تار از جنس استخوان ساخته می‌شود) و بر روی آن شیارهای کم‌عمقی ایجاد می‌کنند که سیم‌های سه‌تار از آن عبور کنند.

دستهٔ سه‌تار نیز از جنس چوب و توپُر است. پرده‌ها (دستان‌ها) بر روی دستهٔ سه‌تار بسته می‌شوند. دستهٔ سه‌تار از یک‌طرف به کاسهٔ سه‌تار و از طرف دیگر به سرپنجهٔ سه‌تار متصل است.

سرپنجهٔ ساز از جنس چوب است و ۴ سوراخ روی آن تعبیه شده تا ۴ گوشی سه‌تار در این سوراخ‌ها قرار گیرند و سیم‌های سه‌تار (۴ عدد سیم) به درون گوشی‌ها پیچیده شوند (هر سیم به دور یک گوشی پیچیده می‌شود).

شیطانک سه‌تار نیز قطعه‌ای چوبی با شیارهایی کم عمق است تا سیم‌ها از روی آن عبور کنند و به داخل سر پنجه و گوشی‌های ساز متصل شوند.

تعداد پرده‌های (دستان‌های) سه‌تار ۲۸ عدد است (مانند تار) و از جنس زه یا نخ نایلون می‌باشند که در سرتاسر دسته سه‌تار بسته می‌شوند.

سیم‌گیر قطعهٔ کوچک چوبی‌ای است که در انتهای بدنهٔ کاسه نصب می‌شود و یک سر سیم‌ها به دور آن گره زده می‌شود.

تعداد سیم‌های سه‌تار ۴ عدد است. سه‌تار در قدیم ۳ سیم داشته است (و به‌همین دلیل نام سه‌تار به آن داده شده است) و بعدها توسط مشتاق علیشاه (درویشی سه‌تارنواز) سیم چهارمی به آن اضافه شده است که در حال حاضر، سیم مشتاق نام دارد.

نوازندهٔ سه‌تار این ساز را با ناخن انگشت سبابه می‌نوارد. البته برخی نوازندگان از ناخن‌هایی مصنوعی که از جنس فلز این ساز را می‌نوازند.

همان‌طور که پیش از این گفته شد، اصولاً اکثر نوازندگان تار، به‌عنوان سه تارنواز هم شناخته می‌شوند، اما برخی از استادان موسیقی کلاسیک ایرانی، صرفاً بر سه‌تارنوازی‌ متمرکزند. برخی از این استادان عبارتند از:

احمد عبادی فرزند میرزاعبدالله فراهانی (۱۳۷۱-۱۲۸۵ خورشیدی)، یوسف فروتن (۱۳۵۷-۱۲۷۰ خورشیدی)، سعید هرمزی (۱۳۵۵-۱۲۷۶ خورشیدی) جلال ذوالفنون (۱۳۹۰-۱۳۱۶ خورشیدی) مسعود شعاری (متولد ۱۳۴۰ خورشیدی).

*عضو هیئت علمی دانشکدهٔ موسیقی دانشگاه هنر تهران، آهنگ‌ساز، نوازندهٔ نی و مدرس موسیقی

www.amireslami.com

info@amireslami.com

نوشته سازشناسی موسیقی کلاسیک ایرانی (بخش دوم) اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.

مقدمه

شناخت سازهای اقوام گوناگون در سراسر دنیا، همواره به شناخت موسیقی آنان کمک بسیاری می‌کند. چرا که عوامل فیزیکی اجرای موسیقی هر منطقه، سازها می‌باشند و در حقیقت عامل انتقال صوت از ذهن نوازنده به گوش شنونده، چیزی جز سازها نیست. در همین راستا شناخت سازهای موسیقی کلاسیک ایرانی می‌تواند کمک شایانی به شناخت هر چه بیشتر این‌گونه از موسیقی نماید.

رده‌بندی کلی سازهای موسیقی کلاسیک ایرانی

سازها به‌طور کلی می‌توانند در گروه‌های مختلفی رده‌بندی شوند:

گروه سازهای بادی: با دمیدن در این‌گونه سازها می‌توان تولید صوت کرد. مثل نی، سرنا، بالابان، نی‌انبان و…

گروه سازهای زهی: سازهای زهی سازهائی‌اند که در ساختمان آن‌ها سیم‌هائی برای تولید صوت به‌کار می‌روند. این گروه از سازها خود به چند دستهٔ زیر تقسیم می‌شوند:

۱) سازهای زهی مضرابی (زخمه‌ای): سازهائی‌اند که با یک مضراب یا ناخنِ نوازنده به صدا درمی‌آیند. مثل تار، سه‌تار، رباب و عود، سنتور و…

۲) سازهای زهی آرشه‌ای: سازهای دارای سیم که صدای آن‌ها به کمک آرشه (کمان) ایجاد می‌شود. مانند کمانچه، قیچک و…

سازهای کوبه‌ای: سازهائی که با کوبش بر پوست یا بدنهٔ آن‌ها تولید صوت می‌کنند. مانند تنبک، دف، دهل و…

در این شماره از «رسانهٔ همیاری» به بحث اجمالی در مورد ساز «تار» به‌عنوان یکی از سازهای زهی مضرابی می پردازیم.

تــار

این ساز یکی از مهم‌ترین سازهای موسیقی کلاسیک ایرانی است. از این‌روی که ساز بسیار پرکاربردی، چه در تک‌نوازی و چه در گروه‌نوازی، است و همچنین مهم‌ترین و قدیمی‌ترین صفحه‌های گرامافون از موسیقی کلاسیک ایرانی که توسط بزرگانی چون میرزاعبدالله فراهانی (۱۲۹۷-۱۲۲۲ خورشیدی)، آقاحسینقلی فراهانی (۱۲۹۴-۱۲۳۰ خورشیدی)، غلامحسین درویش ملقب به درویش‌خان (۱۳۰۵-۱۲۵۱ خورشیدی) و… ضبط‌شده با ساز تار صورت گرفته است.

این ساز از چند قسمت تشکیل شده است:

کاسهٔ طنینی، دسته، خرک، پوست، شیطانک، سرپنجه، گوشی‌ها، سیم‌ها، سیم‌گیر، پرده‌ها (دستان‌ها) و مضراب.

کاسهٔ طنینی ساز معمولاً از چوب درخت توت ساخته می‌شود. کاسهٔ ساز از چوب یک‌تکه و در دو حجم توخالی تقریباً شبیه گلابی (یکی بزرگ‌تر و دیگری کوچک‌تر) تشکیل شده است.

به این کاسه دسته‌ای بلند نیز از جنس چوب متصل است که پرده‌های ساز بر روی این دسته بسته شده و سیم‌های ساز از روی کاسه و دسته نیز عبور می‌کنند.

بر روی کاسهٔ ساز (هر دو قسمت کوچک و بزرگ) پوستی نازک کشیده می‌شود. این پوست از قسمت نازکِ پوست حیواناتی چون بز یا بره انتخاب می‌شود.

سیم‌های ساز (۶ عدد) و از جنس فلز با قطرهای مختلف از یک طرف در روی کاسهٔ طنینی به سیم‌گیر متصل‌اند و پس از عبور از روی خرک‌ساز و طی طول دسته‌ساز، در انتها از روی شیطانک عبور می‌کند و هر سیم به یک گوشی متصل می‌شود. سیم‌های ساز به‌صورت جفتی (دوبه‌دو) با هم کوک می‌شوند و معمولاً کوک سیم‌ها «دو- سل- دو» می‌باشد.

خرک و شیطانک معمولاً از جنس استخوان حیوانات ساخته می‌شوند. شیطانک بین دسته‌ساز و سرپنجه قرار می‌گیرد و درازی شیارهای کم‌عمقی است که سیم‌ها از درون آن‌ها می‌گذرند و به گوشی‌های ساز متصل می‌شوند. خرک نیز به مثابهٔ پلی است که سیم‌ها از روی آن عبور کرده و بتوان سیم‌ها را از سطح دسته بالاتر نگه‌داشت.

سیم‌گیر نیز قطعهٔ کوچکی از جنس چوب است که در انتهای بدنهٔ کاسه نصب شده و دارای شیارهائی است که حلقهٔ تابیده‌شده و یا گره یک سرِ سیم‌ها به آن می‌افتد و محکم می‌شود.

گوشی‌های ساز ۶ عدد است و از جنس چوب و وظیفه آن‌ها نگه‌داشتنِ سیم‌ها می‌باشد. همچنین نوازنده با چرخاندنِ گوشی‌های ساز و در حقیقت محکم و یا شل‌کردنِ سیم‌ها، می‌تواند ساز را کوک کند.

سرپنجه، جعبه توخالی و متصل به دستهٔ ساز است که گوشی‌های ساز در آن قرار می‌گیرد و محکم می‌شوند.

در طول دستهٔ ساز ۲۸ پرده (دستان) بسته می‌شود که نوازنده با انگشت‌گذاری بر پشت پرده‌ها نت‌های موسیقی را ایجاد می‌کند. جنس پرده‌ها از زه (رودهٔ تابیدهٔ چهارپایان) می‌باشد.

توضیحات تکمیلی

تا قبل از درویش‌خان، تار دارای ۴ سیم و ۱ سیم واخوان (بم) بود، ولی درویش‌خان سیم دیگری به تار اضافه کرد که کنار سیم واخوان قرار می‌گیرد و با آن هم کوک می‌شود و صدای سیم واخوان (بم) را تشدید می‌کند.

همچنین از تارنوازانِ معروف ایرانی می‌توان به این اساتید اشاره کرد:

علی‌اکبر فراهانی که سرسلسلهٔ موسیقی کلاسیک ایرانی به حساب می‌آید و فرزندان آن میرزاعبدالله فراهانی، میرزاحسن فراهانی، آقاحسینقلی فراهانی.

همچنین غلامحسین درویش (درویش‌خان)، مرتضی نی‌داود، کلنل علینقی وزیری، نورعلی برومند، غلامحسین بیگجه‌خانی، نصرالله زرین‌پنجه، یحیی زرپنجه، سلیمان روح‌افزا، عبدالحسین شهنازی، حبیب‌الله صالحی، موسی معروفی و جلیل شهناز.

نوازندگان معاصر تار عبارتند از:

محمدرضا لطفی، حسین علیزاده، هوشنگ ظریف، فرهنگ شریف، داریوش پیرنیاکان، کیوان ساکت، عطاالله جنگوک، فریدون حافظی، مجید درخشانی، داریوش طلائی، ارشد طهماسبی، شهریار فریوسفی، حمید متبسم و محسن نفر.

قسمت دوم این مطلب را در اینجا بخوانید.

*عضو هیئت علمی دانشکدهٔ موسیقی دانشگاه هنر تهران، آهنگ‌ساز، نوازندهٔ نی و مدرس موسیقی

www.amireslami.com

info@amireslami.com

نوشته سازشناسی موسیقی کلاسیک ایرانی (بخش اول) اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.

امیرحسین اسلامی میرآبادی*

در شمارهٔ قبلی (سوم) نشریهٔ «رسانهٔ همیاری» در مورد «موسیقی کلاسیک ایرانی» که شامل «ردیف موسیقی ایرانی» و «ضربی‌های موسیقی ایرانی» است به اختصار توضیح داده شد و تا حدی مبحث ردیف موسیقی ایرانی گشوده شد. در ادامهٔ مطلب و در این شماره لازم است تا در مورد «ضربی‌های موسیقی ایرانی» که شامل «پیش‌درآمد»، «ضربی»، «چهارمضراب»، «تصنیف» و «رِنگ» است، توضیح مختصری داده شود.

پیش درآمد

قطعه‌ای ریتمیک است که معمولاً با تِمپو (سرعت) کم یا متوسط اجرا می‌شود. این قطعه می‌تواند توسط یک ساز یا گروه نوازندگان اجرا شود. اگر توسط یک نوازنده (با همراهی ساز کوبه‌ای یا بدون همراهی آن) اجرا شود، می‌تواند به‌صورت پیش‌ساخته یا بداهه‌نوازی (خلق در لحظه) باشد. اما در صورتی‌که به‌شکل گروه‌نوازی اجرا شود، حتماً از قبل برایش آهنگ‌سازی خواهد شد. ملودی‌های این قطعه ریتمیک در گوشه‌های اصلی دستگاه یا آواز مربوطه گردش می‌کند و اشاره‌ای به این گوشه‌ها دارد. نقش اصلی پیش‌درآمد توصیف مختصری از دستگاه یا آوازی است که قرار است اجرا شود و به‌همین دلیل با لفظ پیش‌درآمد نامگذاری شده است. چرا که بعد از این قطعه عموماً، گوشهٔ «درآمد» که اولین گوشهٔ هر دستگاه و یا آواز است اجرا می‌شود.

برای اولین بار، این فکر به‌نظر «رکن‌الدین خان مختاری» (۱۲۶۶-۱۳۵۰ خورشیدی، نوازندهٔ ویلن ایرانی) می‌رسد که بهتر است برای اجرای کنسرت، نوازندگان در مرحلهٔ اول قطعه‌ای به‌طور دسته‌جمعی نواخته و به اصطلاح گشایش و یا خلاصه‌ای از آنچه را که می‌خواهند بعداً بنوازند، با هم شروع کنند و سپس به تکنوازی مشغول گردند. این نظر را وی با دیگران در میان گذاشته و روز بعد قطعه‌ای را که شخصاً معمولاً در موقع تکنوازی به‌صورت ضربی می‌نواخته به دستهٔ موسیقی‌دانان ارائه می‌دهد و آن دسته پس از چند جلسه تمرین آن‌را فراگرفته و به‌صورت دسته‌جمعی نواختند. نام این قطعه را «مشیر همایون شهردار» (۱۲۶۴-۱۳۴۸ خورشیدی، نوازندهٔ پیانو ایرانی) «پیش‌درآمد» گذاشت. بعد از رُکن‌الدین خان، استاد شهیر موسیقی ایرانی «درویش خان» (۱۲۵۱-۱۳۰۵ خورشیدی، نوازندهٔ تار و آهنگ‌ساز) نیز دست به ساختن پیش‌درآمد زد و پیش‌درآمد ابوعطا را به‌عنوان اولین قطعه در این فرم به‌همراه گروه به اجرا درآورد. به‌طوری‌که امروزه ساخته‌های او به‌عنوان یکی از بهترین و اصیل‌ترین نمونه‌های موسیقی کلاسیک ایرانی محسوب می‌شوند. از پیش‌درآمدهای معروف دیگر می‌توان به «پیش‌درآمد بیات اصفهان» ساختهٔ «مرتضی نی‌داود» (۱۲۷۹-۱۳۶۹ خورشیدی، نوازندهٔ تار و آهنگ‌ساز) اشاره کرد که در سال ۱۳۶۶ خورشیدی، آهنگ‌ساز بزرگ ایرانی «مرتضی حنانه» (۱۳۰۱-۱۳۶۸ خورشیدی) از این پیش‌درآمد به‌عنوان موسیقی تیتراژ شروع سریال «هزار دستان» (به کارگردانی علی حاتمی) استفاده کرد.

ضربی

واژهٔ «ضربی» به دو معنای مختلف در موسیقی کلاسیک ایرانی به‌کار می رود. کاربرد اول آن برای کلیهٔ قطعاتی است که متر مشخص دارند (اصطلاحاً گفته می‌شود که ریتمیک‌اند) و امکان همراهی ساز کوبه‌ای (مثل تنبک) با آن‌ها میسر است. اما کاربرد دوم و تخصصی‌تر آن برای قطعاتی است که بر اساس گوشه‌ای خاص ساخته می‌شوند. به‌طور مثال «ضربی عُشاق» که بر اساس گوشهٔ عُشاق در بیات اصفهان ساخته می‌شود، و یا «ضربی دلکش» که بر اساس گوشهٔ دلکش در ماهور ساخته می‌شود. ضربی‌ها در هر تمپوئی ساخته می‌شوند و عموماً زمان کوتاه‌تری نسبت به پیش‌درآمد دارند.

چهارمضراب

چهارمضراب قطعه‌ای ریتمیک است که معمولاً در متر ۸/۶ ساخته می‌شود. تمپوی آن معمولاً سریع است و در میانهٔ اجرای موسیقی کلاسیک ایرانی اجرا می‌شود. چهارمضراب مثل پیش‌درآمد گردشی در گوشه‌های اصلی دستگاه یا آواز مربوطه دارد. معمولاً چهارمضراب بر اساس یک پایهٔ ریتمیک ساخته می‌شود. الگوی پایهٔ ریتمیک به مثابهٔ ترجیع‌بندی است که در سرتاسر قطعه تکرار می‌شود و بعد از اجرای هر چند ملودی یک‌بار به این پایه برمی‌گردد.

تصنیف

تنها قطعهٔ با کلام موسیقی کلاسیک ایرانی تصنیف است. در حقیقت قطعات ریتمیکی را که بر اساس شعری ساخته می‌شوند، تصنیف گویند. تصنیف‌ها می‌توانند تمپوهای مختلف و همچنین زمان‌بندی متفاوتی داشته باشند (متناسب با محتوای شعر). در اجرای موسیقی کلاسیک ایرانی معمولاً تصنیف در پایان کنسرت اجرا می‌شود و بعد از آن رِنگ نواخته می‌شود. روند تصنیف نیز بر اساس چند گوشهٔ اصلی دستگاه یا آواز است. هر چند که امروزه آهنگ‌سازان به دلیل ایجاد تنوع در اجرای موسیقی، چند تصنیف در یک اجرای موسیقی می‌گنجانند. «علی‌اکبر شیدا» (۱۲۲۲-۱۲۸۵ خورشیدی) و «عارف قزوینی» (۱۲۵۹-۱۳۱۲ خورشیدی) دو تصنیف‌ساز معروف‌اند که بسیاری از تصانیف این دو موسیقی‌دان جزو بهترین تصانیف موسیقی کلاسیک ایرانی به حساب می‌آیند. تصانیفی چون «دل شیدا»، «امشب شب مهتابه»، «ماه غلام رخ زیبای توست»، «عقرب زلف کجت»، «در خمِ زلفت دل شیدا شکست» و «بت چین» از علی‌اکبر شیدا و تصانیف «ای امان از فراقت امان»، «گریه را به مستی بهانه کردم» و «از خون جوانان وطن لاله دمیده» از عارف قزوینی جزو این دسته از تصانیف شناخته می‌شوند. البته تصنیف‌سازان دیگری در موسیقی ایرانی وجود دارند که ازجمله می‌توان به «محمد‌علی امیر جاهد» (۱۲۷۵-۱۳۵۶ خورشیدی، مشهور به جاهد) اشاره کرد. هر سه تصنیف‌ساز ذکرشده شاعر نیز بوده و اشعار تصانیف را خود می‌سروده‌اند. در حقیقت سه شیوهٔ رایج برای تصنیف‌سازی وجود دارد.

۱) شاعر و آهنگ‌ساز یک نفر باشد.

۲) شاعر و آهنگ‌ساز دو نفر باشند ولی با همکاری هم تصنیف ساخته شده و پیش برود.

۳) آهنگ‌ساز شعری از شاعری انتخاب کرده و بر اساس آن آهنگ‌سازی می‌کند.

رِنگ

رِنگ قطعه ریتمیک پایان هر کنسرت است. معمولاً در متر ۸/۶ و با تمپوئی متوسط یا تند ساخته و اجرا می‌شود. نقش رِنگ در حقیقت پایان خوش برای یک کنسرت است. در رِنگ نیز به چند گوشهٔ اصلی دستگاه یا آواز مربوطه اشاره‌هایی می‌شود. در ردیف موسیقی ایرانی نیز رِنگ‌هایی مثل «رنگ فرح» در دستگاه همایون، «رنگ شَلَخو» و «رنگ یک‌چوبه» در دستگاه ماهور و «رنگ شهرآشوب» در شور. در قدیم‌الایام ظاهراً با رنگ‌ها در اجراهای موسیقی می‌رقصیده‌اند.

در پایان باید متذکر شد که اجرای موسیقی کلاسیک ایرانی به شیوهٔ سنتی به‌شکل زیر می‌باشد:

۱) پیش‌درآمد

۲) اجرای چند گوشهٔ اولیهٔ دستگاه یا آواز

۳) ضربی بر اساس یکی از گوشه‌های اصلی

۴) اجرای چند گوشهٔ میانی دستگاه یا آواز

۵) چهارمضراب

۶) اجرای چند گوشهٔ پایانی دستگاه یا آواز

۷) تصنیف

۸) رنگ

هر چند، در سال‌های اخیرموسیقی‌دانان ایرانی به این شیوهٔ سنتی اجرای موسیقی کلاسیک ایرانی کمتر وفادارند و ممکن است اجرائی با تصنیف شروع شود و مثلاً پیش‌درآمد نداشته باشد و یا هر تغییر دیگری که آهنگ‌ساز اتخاذ کند.

*عضو هیئت علمی دانشکدهٔ موسیقی دانشگاه هنر تهران، آهنگ‌ساز، نوازندهٔ نی و مدرس موسیقی

www.amireslami.com

info@amireslami.com

نوشته مفاهیم بنیادین موسیقی کلاسیک ایرانی (بخش دوم) اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.