شش سال گذشت و ما خانواده‌های داغدار جانباختگان پرواز پی‌اس‌ ۷۵۲ دست از دادخواهی عزیزانمان نکشیدیم. در این مطلب مروری خواهم داشت بر فعالیت‌های انجمن خانواده‌های جانباختگان پرواز پی‌اس‌۷۵۲ در سال ۲۰۲۵.

در ۳ ژانویهٔ ۲۰۲۵، در پی فراخوان انجمن خانواده‌های جانباختگان پرواز پی‌اس‌۷۵۲، خانواده‌های پرواز به‌همراه دیگر خانواده‌های دادخواه در بهشت زهرای تهران و مزارهای شهرهای دیگر ایران با اهدای شاخه‌های گل به جانباختگانِ جنایات جمهوری اسلامی ادای احترام کردند. خانواده‌های پرواز، مادر سهراب اعرابی، مادر سعید زینالی، پدر یلدا آقافضلی، حسین نادربیگی، متین حسنی، مادر و خواهر محمد قبادلو، پدر محمد خزائی، علی طاهونه و پدر و مادر متین نادرخانی ازجمله دادخواهان همراه این مراسم بودند.

این خانواده‌ها عزیزان خود را در جنایات مختلف، از حمله به کوی دانشگاه در سال ۷۸ و سرکوب جنبش سبز تا شلیک موشک‌های سپاه پاسداران به پرواز پی‌اس‌۷۵۲ و سرکوب جنبش «زن، زندگی، آزادی» در ۱۴۰۱ از دست داده‌اند. پس از کشته‌شدن مهسا ژینا امینی و شروع خیزش انقلابی «زن، زندگی، آزادی»، انجمن خانواده‌های پرواز هرساله مراسمی با عنوان «به هر شهری مزاری» برگزار کرده است تا ایرانیان در سراسر جهان بر مزار قربانیان جمهوری اسلامی گرد هم آیند و با اهدای شاخه گل و افروختن شمع یاد آنان را گرامی بدارند. این در حالی است که گردهمایی خانواده‌های دادخواه در ایران، اغلب با مزاحمت، ممانعت و خشونت نیروهای امنیتی جمهوری اسلامی مواجه شده است.

در بیانیه‌ای که انجمن خانواده‌ها برای پنجمین سالگرد جنایت منتشر کرد به نکاتی در جهت دادخواهی اشاره نمود:

• در سال‌هایی که گذشت، پروندهٔ این جنایت توسط چهار دولت متضرر کانادا، بریتانیا، اوکراین و سوئد به دیوان بین‌المللی دادگستری و سازمان بین‌المللی هوانوردی غیرنظامی ارجاع شد. در ادامه، انجمن با تشکر از تعهد این دولت‌ها به خانواده‌ها، بار دیگر اعلام کرد که انتظار انجمن از روند حقوقی، روشن‌شدن حقیقت و اجرای عدالت است.
• انجمن در ماه‌های آینده پاسخ ایکائو و تشکیل جلسهٔ اولیه‌ای را در لاهه متصور است و امیدوار است مسیر حقیقت‌یابی به‌درستی طی شود. از سوی دیگر، قرارگرفتن نام سپاه پاسداران در لیست گروه‌های تروریستی در کانادا بسیار اهمیت دارد و اظهار امیدواری کرد که سایر کشورها هم در این مورد از آمریکا و کانادا تبعیت کنند.
• با توجه به اینکه جمهوری اسلامی هیچ مستنداتی مبنی بر خطای انسانی در اختیار ندارد و از طرف دیگر فشار فزایندهٔ جمهوری اسلامی به خانواده‌های جانباختگان در هر جای دنیا به‌ویژه در ایران افزایش پیدا کرده است، انجمن خانواده‌ها خواسته‌هایی را مطرح کرده است:

۱- درخواست بررسی ویژهٔ پرونده در دادگاه لاهه با توجه به رفتار جمهوری اسلامی با خانواده‌ها

۲- باز شدن پروندهٔ جنایی در کانادا توسط پلیس فدرال و حمایت چهار کشور از طرح پرونده در دیوان بین‌المللی کیفری.

در خاتمه به سالگرد قتل عمدی بکتاش آبتین و قتل حکومتی محمدمهدی کرمی و محمد حسینی اشاره و خاطرنشان کرده دادخواهی خانواده‌های پرواز که بخشی از جنبش بزرگ دادخواهی در ایران است، می‌تواند یاری‌گر جنبش ایرانیان برای عبور از این کابوس و رسیدن به عدالت و آزادی باشد.

مراسم پنجمین سالگرد کشته‌شدگان پرواز پی‌اس‌۷۵۲ به‌صورت سراسری و هماهنگ در شهرهای مختلف جهان؛ سیدنی استرالیا، نیوزیلند، لندن، تورکو فنلاند، برلین و فرانکفورت و مونیخ و بن و کلن و نورنبرگ آلمان، شیکاگو و مینیاپولیس آمریکا و شهرهای تورنتو و ونکوور و ادمونتون و اتاوا و کبک و ویندزور و مونترآل کانادا توسط شبکهٔ جهانی «زن، زندگی، آزادی» و در ایران توسط خانواده‌های جانباختگان پرواز پی‌اس‌۷۵۲ در شاهدشهر، محل سرنگونی پرواز توسط سپاه پاسداران جمهوری اسلامی، برگزار شد.

در تاریخ ۱۷ ژانویهٔ ۲۰۲۵، پس از اعلام رد صلاحیت دیوان بین‌المللی دادگستری برای رسیدگی به پروندهٔ سرنگونی پرواز پی‌اس‌۷۵۲ از سوی جمهوری اسلامی، انجمن خانواده‌ها بیانیه‌ای با این مضمون صادر کرد:

«در ۱۶ اکتبر سال ۲۰۲۴، چهار کشور متضرر یعنی کانادا، اوکراین، بریتانیا و سوئد مدارک و اسناد خود را علیه این حکومت ثبت کرده بودند و جمهوری اسلامی سه ماه فرصت داشت به صلاحیت دادگاه لاهه در رسیدگی به این پرونده اعتراض کند. دیوان بین‌المللی دادگستری عالی‌ترین نهاد قضایی در دنیاست و جمهوری اسلامی بارها و بارها از این نهاد جهت پیشبرد منافع سیاسی و اقتصادی خود که هیچ ارتباطی با منافع ملی ایرانیان ندارد، استفاده کرده است. حال که نوبت حسابرسی به جنایات این رژیم جنایتکار رسیده است، صلاحیت دادگاه لاهه را زیر سؤال می‌برد. نحوهٔ رسیدگی به جنایت هجدهم دی‌ماه ۹۸ در بیدادگاه‌های قوهٔ قضائیهٔ جمهوری اسلامی بر همگان مشخص است. قوهٔ قضائیهٔ جمهوری اسلامی نه‌تنها در رسیدگی کیفری و فنی به این جنایت با هیچ‌یک از کشورهای متضرر همکاری نکرده است، بلکه با پنهان‌کاری، دروغ‌گویی و سنگ‌اندازی در راه حقیقت و عدالت و با تحت فشار قراردادن خانواده‌های جانباختگان تلاش کرده است حقیقت را مخدوش و عدالت را لگدمال کند. بدین ترتیب و پس از پاسخ لازمی که چهار کشور متضرر در ماه‌های آینده به اعتراض جمهوری اسلامی خواهند داد، انتظار می‌رود اولین جلسهٔ رسیدگی به این جنایت که تنها به موضوع صلاحیت دیوان بین‌المللی دادگستری می‌پردازد، در سال جاری میلادی برگزار شود. اگر جلسهٔ دادگاه به‌طور علنی برگزار شود، بسیاری از ما در جلسهٔ دادگاه حاضر خواهیم بود.»

در تاریخ ۲۶ فوریهٔ ۲۰۲۵، انجمن بیانیه‌ای با عنوان «گزارشی به مردم» و موضوع: شکایت از انجمن خانواده‌های پرواز که دو سال به انجمن خانواده‌ها تحمیل شده بود صادر کرد. 

شکایتی که یکی از اعضای انجمن با ادعای عدم پایبندی انجمن به اهداف خود مطرح کرده بود و البته با قاطعیت از سوی قاضی دادگاه عالی انتاریو، پاپاجورجیو، رد شد. انجمن با انتشار اسلایدها و فرازهایی از حکم قاضی پاپاجورجیو، قضاوت را به مردم سپرد.

در تاریخ ۸ مارس ۲۰۲۵، به‌مناسبت «روز زن» ما زنان بازماندهٔ پرواز پی‌اس‌۷۵۲ یادآوری کردیم که در هشتم مارس ما تنها یاد عزیزانمان که با شلیک عمدی در آسمان وطن کشته شدند، زنده نگه نمی‌داریم. ما صدای زنانی هستیم که قربانی خشونت و ستم شده‌اند، زنانی که در خانه‌هایشان، در زندان‌ها، در خیابان‌ها و در آسمان، قربانی سرکوب و بی‌عدالتی شده‌اند. مادرانی که فرزندانشان را در خون دیدند. دخترانی که آرزوهایشان را به‌گور بردند و خواهرانی که در کنار ما نیستند اما نامشان هرگز فراموش نخواهد شد. هشتم مارس برای ما تنها یک روز نیست. تعهدی است به دادخواهی، به مبارزه برای آزادی و ایستادگی در برابر سرکوب.

ما به‌یاد زنان پرواز پی‌اس۷۵۲، به‌یاد زنان قربانی خشونت و به‌یاد زنانی که برای آزادی جنگیدند و می‌جنگند، زنده‌ایم و ادامه می‌دهیم.

به‌همین مناسبت، تعدادی از خانواده‌های جانباختگان پرواز با نسرین ستوده دیدار کردند. در این دیدار، ایشان ضمن همدردی با خانواده‌ها بر درستی راهی که خانواده‌ها برای حقیقت و عدالت پیش گرفته‌اند، تأکید کرد. همان‌گونه که حتماً می‌دانید، نسرین ستوده حقوقدان، وکیل دادگستری و فعال حقوق بشر است. مجلهٔ تایم در سال ۲۰۲۱ او را یکی از ۱۰۰ نفر تأثیرگذارترین افراد جهان نامید. نسرین و خانواده‌اش به‌طور مداوم به‌خاطر فعالیت‌های بشردوستانه تحت فشار و سرکوب جمهوری اسلامی بوده‌اند. به‌تازگی همسرش، رضا خندان، نیز به‌جرم استفاده از پیکسل‌های اعتراض به حجاب اجباری زندانی شده است و پسر ۱۷ ساله‌اش، نیما، توسط نیروهای امنیتی مورد ضرب و شتم قرار گرفته است.

در تاریخ ۱۷ مارس ۲۰۲۵، بعد از گذشت بیش از پنج سال، جمهوری اسلامی با اکثریت آرا در ایکائو (سازمان جهانی هوانوردی غیرنظامی) محکوم شد. انجمن خانواده‌ها در بیانیه‌ای به‌تفصیل به این حکم پرداخت و در انتها از چهار کشور متضرر که مسئولانه این پرونده را در شورای ایکائو مطرح کرده‌اند و از پرزیدنت و اعضای شورای ایکائو که با رأی تاریخی خود در کنار خانواده‌های جانباختگان ایستادند، تشکر کرد. سپس به این نکتهٔ مهم اشاره کرد که «بر اساس مفاد «کنوانسیون شیکاگو» در صورت پافشاری جمهوری اسلامی بر مواضع خود و تکرار ادعای بی‌اساس خطای انسانی، با پروندهٔ تازه‌ای در دیوان بین‌المللی دادگستری مواجه می‌شود. گشوده‌شدن پروندهٔ دوم علیه جمهوری اسلامی در لاهه، برگ دیگری در دادخواهی علیه این حکومت ستم‌پیشه و جنایتکار خواهد بود.»

در تاریخ ۲۶ مارس ۲۰۲۵ هم‌زمان با انتخابات فدرال کانادا، انجمن طی بیانیه‌ای چنین اظهار داشت: 

«در پی سرنگونی فاجعه‌بار پرواز پی‌اس۷۵۲ در تاریخ ۸ ژانویهٔ ۲۰۲۰ که جان ۱۷۶ مسافر، خدمه و کودکی به‌دنیانیامده را گرفت، تأثیر این رویداد بر کانادا عمیق بوده است. ۱۳۸ تن از جانباختگان ارتباط نزدیکی با کانادا داشتند. ازجمله ۵۵ تن که شهروند این کشور بودند. ما به‌عنوان نهادی فراحزبی که اکثریت خانواده‌های جانباختگان را نمایندگی می‌کند، با عزم راسخ به‌دنبال اجرای عدالت، پاسخگویی و شفافیت هستیم و از دولت آیندهٔ کانادا می‌خواهیم که در عرصهٔ بین‌المللی برای پاسخگویی و عدالت، با قاطعیت و اراده‌ای استوار رهبری کند. در ادامه، انجمن خواسته‌هایش را از دولت آیندهٔ کانادا برشمرد:

۱- تقویت رهبری بین‌المللی کانادا

۲- حمایت از تلاش‌های حقوقی خانواده‌ها

۳- ایجاد یادبود دائمی

۴- اخراج مقامات جمهوری اسلامی از کانادا»

در تاریخ ۲۷ مارس ۲۰۲۵، چند تن از خانواده‌های جانباختگان جنبش مهسا از قائم‌شهر به دیدار خانوادهٔ صادقی و سپس به مزار عزیزان جانباخته در بهشت زهرا رفتند. سهند صادقی، الوند صادقی، نگار برقعی و سوفی امامی مسافران پرواز پی‌اس‌۷۵۲ بودند که در ۱۸ دی ۱۳۹۸ دقایقی پس از بلندشدن، توسط سپاه پاسداران سرنگون شد. 

محسن محمدی کوچکسرایی در شهریور ۱۴۰۱ روبه‌روی کلانتری ۱۱ نیروی انتظامی قائم‌شهر از پشت هدف گلولهٔ جنگی قرار گرفت. محسن دو فرزند داشت.

رحیم کلیج از دیگر جانباختگان اعتراضات روز ۳۰ شهریور قائم‌شهر بر اثر اصابت دو گلولهٔ نیروهای امنیتی به پهلوهایش کشته شد. او را با لقب «ققنوس ایران» می‌شناسند. خانواده‌های دادخواه عید نوروز را فرصتی برای همدردی دوباره و تأکید بر همبستگی و اتحاد با دیگر جانباختگان می‌دانند.

در تاریخ ۲۸ مارس ۲۰۲۵، خانواده‌های دادخواه پرواز پی‌اس‌۷۵۲ به‌همراه نسل‌های مختلف دادخواهان شامل خانواده‌های اعدام‌شدگان دههٔ ۶۰، جنبش‌های دانشجویی، قتل‌های زنجیره‌ای، جنبش ۸۸، اعتراضات دی ماه ۹۶ و آبان ۹۸، جنبش انقلابی «زن، زندگی، آزادی» و تمامی قتل‌های حکومتی که هرگز متوقف نشده است، در چهارمین نمایشگاه «آنچه باقی ماند» که در وین اتریش برگزار شده بود، شرکت کردند. 

در تاریخ ۱۷ آوریل ۲۰۲۵، پروندهٔ دوم دربارهٔ جنایت سرنگون‌کردن پرواز پی‌اس۷۵۲ در دیوان بین‌المللی دادگستری لاهه گشوده شد. با این شکایت جمهوری اسلامی از چهار کشور متضرر در دیوان بین‌المللی دادگستری پروندهٔ دوم بر اساس کنوانسیون شیکاگو دربارهٔ جنایت سرنگون‌کردن پرواز پی‌اس۷۵۲ گشوده شد. 

جمهوری اسلامی درست یک‌ماه پیش در شورای ایکائو شکست سنگینی خورد وقتی‌که این شورا صلاحیت خود را برای رسیدگی به این پرونده تأیید کرد. جمهوری اسلامی موظف بود ظرف سه هفته در ایکائو (سازمان جهانی هوانوردی غیرنظامی) به جزئیات این جنایت بپردازد، اما برای ایجاد تأخیر در کار، شکایت به لاهه برده است. بدین ترتیب دیوان بین‌المللی دادگستری موظف به برگزاری جلسات دادگاه است و انتظار می‌رود این جلسات در سال میلادی جاری برگزار شود. با احتساب این پروندهٔ جدید دو پرونده بر اساس کنوانسیون شیکاگو و کنوانسیون مونترآل در دیوان دادگستری گشوده شده است.

در فاصلهٔ زمانی ۲۶ آوریل تا ۱۳ ژوئن ۲۰۲۵، انتشارات انجمن خانواده‌های جانباختگان پرواز پی‌اس۷۵۲ در نهمین نمایشگاه کتاب «تهران بدون سانسور» شرکت کرد. انتشارات انجمن خانواده‌های جانباختگان پرواز پی‌اس۷۵۲ کار خود را با گردآوری و ثبت زندگینامهٔ مسافران و خدمهٔ پرواز آغاز کرد. یادآوری و گرامیداشت زندگی صد و هفتاد و شش جان عزیز و کودکی به‌دنیانیامده که در هجدهم دی‌ماه ۱۳۹۸ در آسمان تهران هدف موشک‌های سپاه پاسداران قرار گرفتند، انگیزه و هدف خانواده‌هایی بود که هیچ چیز جز ناباوری و خشم برایشان باقی نمانده بود. 

در همین راستا، پیش از این کتابچهٔ کوچکی به‌زبان انگلیسی با نام «زخمی باز در آسمان» در سایت آمازون منتشر شده بود که مجموعه‌ای از یادداشت‌های بازماندگان در روزها و ماه‌های نخست بعد از فاجعه در فضای مجازی است. 

بخش مهم و تأثیرگذاری از فعالیت‌های رسمی انتشارات انجمن زمانی آغاز شد که گروهی از خانواده‌ها و به‌خصوص مادران داغدار گرد هم آمدند تا یادآوری خاطرات و دادخواهی برای عزیزانشان را در حافظهٔ تاریخ ثبت کنند. فعالیت این گروه با حمایت و دلسوزی بی‌دریغ منیرو روانی‌پور به کلاس خاطره‌نویسی مؤثری بدل شد که از دل آن کتاب «به کی‌یف که رسیدم زنگ می‌زنم» پدید آمد. تلاش جمعی برای ثبت لحظه‌های ناب زندگی عزیزترین انسان‌ها که قربانی شقاوت رذل‌ترین موجودات شده بودند، با هدایت دلسوزانهٔ امیرحسین یزدان‌بد و حامد اسماعیلیون ادامه یافت. حاصل این فعالیت جمعی و مستمر تا به اینجا سه کتاب «نباید نوشته می‌شد ۱ و ۲» و «سرخ در آغوش آسمان» است که توسط انتشارات انجمن به چاپ رسیده است. 

کتاب دیگری با عنوان «به‌نام عدالت» نیز در دست چاپ و انتشار می‌باشد. در این کتاب، خاطرات خانواده‌ها از حضور آن‌ها در جلسات دادگاه ایران و کانادا ثبت شده است. 

انجمن خانواده‌های پرواز در تلاش است این کتاب‌ها را به‌روش‌های گوناگون در دسترس عموم قرار دهد و به مردم معرفی کند. یکی از این روش‌ها شرکت در رویدادهای فرهنگی در شهرهای مختلف جهان، گفت‌وگو دربارهٔ کتاب‌ها و خوانش بخش‌هایی از آن توسط نویسندگان است که از ماه‌ها پیش آغاز شده و همچنان ادامه دارد. 

نهمین نمایشگاه «تهران بدون سانسور» با حضور بیش از ۱۵ ناشر از اروپا و آمریکا و کانادا برگزار می‌شود.

در تاریخ ۲۵ آوریل ۲۰۲۵ خانواده‌های جانباختگان پرواز در شاهدشهر، محل سرنگونی هواپیما، به‌یاد همهٔ جانباختگان و به‌خصوص متولدین فروردین و اردیبهشت گرد هم جمع شدند. آن‌ها چندین نهال ازجمله یک افرا را در زمینی نشاندند که آن را متعلق به عزیزان خود می‌دانند و با حلقه‌زدن در اطراف درخت‌ها شعار «حقیقت، عدالت» را سر دادند. 

در تاریخ ۳۰ آوریل ۲۰۲۵، فراخوانی از طرف انجمن به‌مناسبت جنایت بندرعباس و همدردی با بازماندگان این جنایت داده شد. در این فراخوان از مردم خواسته شد هم‌زمان با انجمن در یونیتی‌پارک ریچموندهیل در هر جای دنیا که هستند، شمعی به‌یاد قربانیان این جنایت روشن کنند. 

در تاریخ ۱ مهٔ ۲۰۲۵، انجمن بیانیه‌ای نیز در مورد این جنایت صادر کرد و خود را در کنار خانواده‌های داغدار دانست. 

در تاریخ ۳ مهٔ ۲۰۲۵، هم‌زمان با برگزاری نهمین نمایشگاه کتاب «تهران بدون سانسور» در برخی از کشورهای اروپایی و برخی شهرهای آمریکا و کانادا، به‌طور خاص در ونکوور کانادا، انتشارات انجمن در دومین «جشنوارهٔ کتاب فارسی ونکوور» که از سوی «بنیاد جشنوارهٔ کتاب فارسی» برگزار می‌شد، شرکت نمود. در این جشنواره، بخش‌هایی از روایت احمد اسماعیلیون، پدر حامد اسماعیلیون، که عروس (پریسا اقبالیان) و نوهٔ خود (ری‌را اسماعیلیون) را در پرواز از دست داده است و در کتاب تازه‌منتشرشدهٔ انجمن «به‌نام عدالت» چاپ شده، خوانده شد. 

در تاریخ ۱۵ مهٔ ۲۰۲۵، مصادف با تولد الوند صادقی، منظر ضرابی، مادر الوند، دلنوشته‌ای را به‌همراه عکسی از لیلا، مادر جاوید‌نام سیاوش محمودی، بر سر مزار الوند منتشر کرد.

«امروز تولد الوند بود. صبح زود، لیلا، مادر جاوید نام سیاوش محمودیِ ۱۶ ساله، رفته بود سر مزار و با عشقی خواهرانه تزئینش کرده بود. صحنه‌ای که منو برد به سال‌هایی که سهند کلی برنامه‌ریزی می‌کرد که تولد الوند اونو سورپرایز کنه. امروز لیلا همون حس را زنده کرد. مثل یک خواهر برای الوند. این‌جور محبت‌ها دل داغدیده‌مون را آرام می‌کنه، یادآور اینکه عشق هست، انسانیت هست. این عکس، بیشتر از هزار کلمه حرف داره؛ از دلتنگی، از مقاومت، از دادخواهی. تولدت مبارک، الوند جان… همیشه با مایی.»

در تاریخ ۱۶ مهٔ ۲۰۲۵، برنامهٔ بورسیهٔ یادبود پرواز پی‌اس۷۵۲ اعلام کرد آمادهٔ پذیرش درخواست‌کنندگان این بورسیه برای سال تحصیلی ۲۰۲۶ – ۲۰۲۵ می‌باشد. این بورسیه به‌یاد ۱۷۶ جانباخته، به‌علاوهٔ یک کودک متولد‌نشده، که به‌طور تراژیکی در تاریخ ۸ ژانویه۲۰۲۰ بر اثر شلیک موشک توسط سپاه پاسداران انقلاب اسلامی (IRGC) در فاجعهٔ پرواز پی‌اس۷۵۲ از دست رفتند، اهدا می‌شود. در میان این قربانیان، دانشجویان، پژوهشگران و اعضای جامعهٔ دانشگاهی حضور داشتند که آینده‌شان ناعادلانه از آن‌ها گرفته شد. در چارچوب این برنامه طی پنج سال، ۱۷۶ بورسیه به‌نام هر یک از جانباختگان اعطا خواهد شد. این بورسیه‌ها به دانشجویان تمام‌وقت در مؤسسات آموزش عالی کانادا که رشتهٔ تحصیلی آن‌ها با زمینه‌های علمی قربانیان مرتبط باشد یا در راستای پیشگیری از وقوع فجایعی مشابه باشد، تعلق می‌گیرد. 

در تاریخ ۵ ژوئن ۲۰۲۵، شهرداری وینیپگ با ساخت یک یادبود دائمی به‌یاد جانباختگان پرواز پی‌اس۷۵۲ در پارک اسکورفیلد واقع در محلهٔ وایت‌ریج، موافقت کرد. هشت نفر از جانباختگان این فاجعه از ساکنان استان مانیتوبا بودند، ازجمله چند خانواده با کودکان خردسال. در طرح این یادبود نام همهٔ جانباختگان بر دیواری حک خواهد شد. در مراسم رسمی اعلام این پروژه، کورش دوست‌شناس، سخنگوی انجمن و از ساکنان وینیپگ گفت: بیش از سه سال است که با همکاری خستگی‌ناپذیر انجمن ایرانیان مانیتوبا، مسئولین شهری و فعالان اجتماعی، برای ایجاد یادبودی معنادار در پارک اسکورفیلد تلاش کرده‌ایم؛ مکانی برای ادای احترام، برای تأمل و برای بیان خواستمان برای عدالت و آسمانی امن برای همه. به‌گفتهٔ مقام‌های شهری، این مکان تنها برای سوگواری نخواهد بود، بلکه فضایی برای پیوند میان جوامع و افزایش آگاهی عمومی دربارهٔ فجایع هوایی و ضرورت دادخواهی خواهد بود. انجمن خانواده‌های پرواز پی‌اس‌۷۵۲ از شهروندان و مقام‌های شهری در پیشبرد این پروژه سپاسگزاری می‌کند و امیدوار است این یادبود گامی دیگر در مسیر عدالت برای جانباختگان این فاجعه باشد. 

در تاریخ ۱۰ ژوئن ۲۰۲۵، نمایندگان انجمن خانواده‌های جانباختگان پرواز با خانم آنیتا آناند، وزیر محترم خارجهٔ کانادا، که به‌تازگی به این سمت منصوب شده بودند، دیدار کردند. 

در این دیدار دربارهٔ جزئیات پرونده‌های مطرح در دیوان بین‌المللی دادگستری و پروندهٔ مطرح در دیوان بین‌المللی کیفری گفت‌و‌گو شد. در این جلسه، نمایندگان انجمن آقایان کورش دوست‌شناس، حامد اسماعیلیون و البرز صادقی تأکید کردند از تلاش‌های برخی رسانه‌ها و نهادها برای عادی‌کردن جمهوری اسلامی ایران در کانادا آگاه‌اند و در مقابل آن ایستاده‌اند. همچنین در ادامه به اهمیت گرامیداشت روز ۲۰۰۰م که به‌زودی فرا می‌رسد،‌ اشاره کردند.

در تاریخ ۱۲ ژوئن ۲۰۲۵، انجمن بیانیه‌ای دربارهٔ اعدام مجاهد کورکور صادر کرد. در این بیانیه ضمن اشاره به هم‌زمانی این قتل حکومتی با روز تولد کیان پیرفلک، این قتل حکومتی را محکوم کرد و خواستار آزادی فوری و بی‌قیدوشرط تمام زندانیان سیاسی شد. 

در تاریخ ۱۶ ژوئن ۲۰۲۵، انجمن بیانیه‌ای دربارهٔ جنگ ۱۲ روزه صادر کرد. در این بیانیه به نقش‌نداشتن مردم ایران در این جنگ اشاره شد. در ادامه به کشته‌شدن تعداد زیادی از فرماندهان سپاه ازجمله برخی آمرین و عاملین سرنگون‌کردن پرواز پی‌اس‌۷۵۲ در روز اول جنگ اشاره شده است. با اینکه ما ترجیح می‌دادیم آن‌ها را در دادگاهی عادلانه و بر صندلی متهمین ببینیم، اما از مرگ آنان غمگین نیستیم. 

در چند روز گذشته جمعی از افراد بی‌گناه هم جان خود را از دست داده‌اند. ما جمهوری اسلامی را در درجهٔ اول عامل ازدست‌رفتن جان بی‌گناهان می‌دانیم. ما در این جنگ در کنار مردم شریف ایران هستیم. 

در تاریخ ۵ ژوئیهٔ ۲۰۲۵، مصادف با دو هزارمین روز جنایت، مراسم پرده‌برداری از بنای یادبود جانباختگان پرواز پی‌اس‌۷۵۲ در شهر وینیپگ کانادا برگزار شد. بنایی که به‌منظور گرامیداشت همیشگی یاد و خاطرهٔ آن عزیزان ساخته شده است. در این مراسم جمعی از خانواده‌های داغدار، نمایندگان پارلمان، نمایندهٔ شهردار وینیپگ و شهردار ریچموندهیل حضور داشتند و با همدلی و احترام یاد جانباختگان را گرامی داشتند. 

در تاریخ ۷ ژوئیهٔ ۲۰۲۵، منظر ضرابی و عباس صادقی، مادر و پدر دادخواه پرواز پی‌اس‌۷۵۲، در مراسم سوگواری مهرانگیز ایمن‌پور، از کشته‌شدگان جنگ ۱۲ روزه، شرکت کردند. مهرانگیز ایمن‌پور، همسر سابق رضا خندان مهابادی، نویسنده، منتقد، فعال اجتماعی، از اعضای کانون نویسندگان ایران و زندانی سیاسی پیشین در زندان اوین، بود.

در تاریخ ۹ ژوئیهٔ ۲۰۲۵، خانواده‌های جانباختگان پرواز در مراسم سوگواری پارسا یداللهی‌فلاح از کشته‌شدگان جنگ ۱۲ روزه، سرباز ۱۹ ساله‌ای که در شیفت نگهبانی خدمت اجباری ساختمان اوین بود، شرکت کردند. 

در تاریخ ۱۱ اوت ۲۰۲۵، انجمن بیانیه‌ای در مورد حکم دادگاه تجدید نظر در تأیید قصور شرکت هواپیمایی اوکراین صادر کرد. 

در این بیانیه آمده بود:

«امروز در دادگاه تجدید نظر دادگاه عالی انتاریو، حکم دادگاه بدوی در مورد قصور شرکت هواپیمایی اوکراین تأیید شد. در دادگاه بدوی مشخص شده بود که شرکت هواپیمایی اوکراین در اقدام به جلوگیری از برخاستن پرواز پی‌اس‌۷۵۲‌ از تهران در هجدهم دی‌ماه ۱۳۹۸ کوتاهی کرده است. بر اساس حکم دادگاه بدوی، گزارش‌های جمهوری اسلامی قانع‌کننده نبود و ادعای این حکومت مبنی بر خطای انسانی رد شده بود. بازماندگان اغلب فجایع هوانوردی در دنیا ازجمله فاجعهٔ یازدهم سپتامبر و پرواز ام‌اچ۱۷ (MH17) شرکت‌های هواپیمایی را در بررسی ریسک‌های پرواز در موقعیت جنگی به پرسش گرفتند. پرواز پی‌اس‌۷۵۲ هم استثنا نیست. این دادگاه به بررسی ریسک‌ها پیش از برخاستن هواپیما از فرودگاه تهران می‌پردازد و نافی مسئولیت جنایی جنایتکاران جمهوری اسلامی در سرنگون‌کردن پرواز نیست. در حکم صادره از دادگاه بدوی نکات بسیاری علیه جمهوری اسلامی وجود داشت و در حکم تجدیدنظر بر یافته‌های دادگاه بدوی صحه گذاشته شد.

این دعوای حقوقی به‌صورت مستقل از انجمن توسط بسیاری از اعضای خانواده‌ها مطرح شده بود. حمایت انجمن از خانواده‌ها در این زمینه محدود به پاسخ سؤالات آن‌ها و به‌اشتراک‌گذاشتن اطلاعاتی بود که قبلاً به‌عنوان بخشی از تلاش‌های تیم حقیقت‌یاب انجمن و تلاش‌های جاری ما جمع‌آوری شده بود. 

انجمن خانواده‌های جانباختگان پرواز پی‌اس‌۷۵۲ همچنان متعهد به جستجوی حقیقت و عدالت برای جانباختگان پرواز است. صدور چنین احکامی باعث می‌شود تا شرکت‌های هواپیمایی در صورت وقوع شرایط جنگی، همان‌طور که بارها در شش سال گذشته در خاورمیانه و ایران رخ داده است، مستقل از اطلاعاتی که از حکومت‌ها دریافت می‌کنند، اقدام به لغو پروازها کنند. این حکم مسئولیتی را که سپاه پاسداران انقلاب اسلامی و جمهوری اسلامی ایران در قبال سرنگونی پرواز پی‌اس‌۷۵۲ بر عهده دارند، نقض و یا نفی نمی‌کند، بلکه بر آن تأکید می‌کند. اقدامات حقوقی در سازمان بین‌المللی هوانوردی غیرنظامی دیوان بین‌المللی دادگستری و دیوان بین‌المللی کیفری لاهه تحت تأثیر این حکم قرار نخواهد گرفت.»

در تاریخ ۲۷ اوت ۲۰۲۵، پس از تصمیم دولت استرالیا مبنی بر اخراج سفیر جمهوری اسلامی و قراردادن سپاه پاسداران انقلاب اسلامی در لیست گروه‌های تروریستی، انجمن طی بیانیه‌ای از این تصمیم استقبال کرد. و در آن از تمام دولت‌های دمکراتیک دنیا خواست که سپاه پاسداران را در لیست گروه‌های تروریستی، که شایسته‌اش هستند، قرار بدهند. و در خاتمه به این نکته اشاره کرد؛ این سازمان مخوف در بین ایرانیان فقط تداعی‌گر واژگان سرکوب، کشتار، جنگ و اعدام است. و ما قاتلین فرزندان ایران را نه فراموش می‌کنیم و نه می‌بخشیم.

در تاریخ ۲۸ اوت ۲۰۲۵، پس از اقدام جمهوری اسلامی علیه پناه‌جویان افغان، انجمن ضمن محکوم‌کردن این اقدام، گفت: انسانیت را نمی‌شود تبعید کرد! ما در کنار پناه‌جویان افغانستانی که همانند بسیاری از ایرانیان سرکوب جمهوری اسلامی را تجربه کرده‌اند، می‌ایستیم چون باور داریم عدالت مرز نمی‌شناسد و دادخواهی نبردی جمعی است.

در تاریخ ۷ سپتامبر ۲۰۲۵، دکتر حامد اسماعیلیون به‌یاد تمام جانباختگان چهار دهه جنایات جمهوری اسلامی و گروگان‌های دربند ازجمله پخشان عزیزی، ‌وریشه مرادی و… در برنامهٔ دوی نیمه‌ماراتن جورجینا در انتاریو دویدند، و از مردم خواستند که در تظاهرات ۱۴ سپتامبر به‌مناسبت سومین سالگرد قتل حکومتی مهسا ژینا امینی که هم‌زمان در ۲۵ شهر دنیا برگزار می‌شود، شرکت نمایند.

در تاریخ ۱۴ سپتامبر ۲۰۲۵، دکتر حامد اسماعیلیون در تجمع تورنتو به‌مناسبت سومین سالگرد قتل حکومتی مهسا ژینا امینی سخنرانی کردند. 

سه سال از همبستگی بزرگ ایرانیان نه‌تنها در ایران، بلکه در سراسر دنیا گذشته است.

سه سال گذشته است و سایهٔ جنگ بر کشور ما سایه افکنده است.

راه ما تنها و تنها از انقلاب می‌گذرد…

در تاریخ ۱۰ اکتبر ۲۰۲۵، کتاب جدید خانواده‌های جانباختگان پرواز با عنوان «به‌نام عدالت» که روایت خانواده‌ها از دادگاه‌هایی که در کانادا برگزار شده و از دادگاه‌های نمایشی دستگاه قضایی ایران است، در نشست ۲۰۴ کانون کتاب تورنتو معرفی شد.

در تاریخ ۱۱ اکتبر ۲۰۲۵، برنامهٔ دو/پیاده‌روی ۵ کیلومتر برای عدالت، با فراخوان انجمن جانباختگان پرواز، در تورنتو، ونکوور، اتاوا و سراسر جهان برگزار شد.

در تاریخ ۱۳ اکتبر ۲۰۲۵، علی شمخانی، مشاور علی خامنه‌ای و عضو شورای دفاع، اذعان کرد که مقام‌های ارشد جمهوری اسلامی از همان لحظات نخست سقوط هواپیمای اوکراینی، از سرنگونی این هواپیما با موشک‌های سپاه پاسداران اطلاع داشتند.

در تاریخ ۱۷ اکتبر ۲۰۲۵، از آخرین کتاب چاپ انتشارات انجمن «به‌نام عدالت» در نمایشگاه بین‌المللی کتاب فرانکفورت رونمایی شد.

در تاریخ ۱۸ اکتبر ۲۰۲۵، خانواده‌های جانباختگان پرواز در بهشت فاطمه در لواسانات بر سر مزار دو تن از جانباختگان، شادی جمشیدی و نگار برقعی، یاد مسافران متولد مهرماه را گرامی داشتند. این گردهمایی‌ها برای جلوگیری از فراموشی و یادآوری همهٔ دروغ‌هایی است که جمهوری اسلامی از روز جنایت تا امروز گفته است.

در تاریخ ۴ نوامبر ۲۰۲۵، سیزدهمین سالگرد شکنجه و قتل حکومتی ستار بهشتی را یادآوری کردیم، زیرا ما قاتلان فرزندان ایران را نه می‌بخشیم و نه فراموش می‌کنیم و دادخواهی نبردی جمعی‌ست.

در تاریخ ۷ نوامبر ۲۰۲۵، در لایحهٔ بودجهٔ سال ۲۰۲۶، کانادا بودجه‌ای به ساخت بنای یادبود به‌یاد جانباختگان پرواز پی‌اس‌۷۵۲ در شهر ریچموند هیل اختصاص داده شد. انجمن از وزارت خارجه، وزارت میراث فرهنگی، آقای دیوید وست، شهردار محترم ریچموند هیل، آقای احساسی، نمایندهٔ محترم ویلودِیل، آقای مایکل پارسا، وزیر محترم دولت انتاریو، و همهٔ کسانی که در پیشبرد این پروژه به انجمن خانواده‌های جانباختگان پرواز یاری رساندند، تشکر کرد و اظهار امیدواری کرد تا این بند از بودجه مورد تصویب مجلس کانادا قرار بگیرد. 

در تاریخ ۹ نوامبر ۲۰۲۵، در ریچموند هیل طی مراسمی رسمی اعلام شد که در بودجهٔ سال ۲۰۲۶ دولت کانادا، بخشی از اعتبارات شهری برای ساخت بنای یادبود جانباختگان پرواز پی‌اس‌۷۵۲ اختصاص یافته است. این اعلام توسط علی احساسی، نمایندهٔ پارلمان حوزهٔ ویلودیل و دستیار پارلمانی رئیس شورای خصوصی کانادا، انجام شد. در این مراسم، دیوید وست، شهردار ریچموندهیل، و جمعی از اعضای انجمن خانواده‌های جانباختگان پرواز پی‌اس‌۷۵۲ حضور داشتند. حامد اسماعیلیون نیز به‌عنوان عضو هیئت‌مدیره و نمایندهٔ انجمن در این برنامه شرکت کرد و این اقدام را «گامی مهم در ثبت دائمی یاد و روایت این فاجعه در حافظهٔ عمومی جامعه» توصیف کرد.

در تاریخ ۱۱ نوامبر ۲۰۲۵، انجمن خانواده‌های جانباختگان پرواز پی‌اس‌۷۵۲ با یادگارهایی از برخی جانباختگان این فاجعه در پنجمین نمایشگاه «آنچه باقی ماند» حضور یافت. این نمایشگاه یادآور صدای خاموش‌ناشدنی عدالت‌خواهان است. آنان که زندگی‌شان را در راه آزادی از دست دادند. این رویداد به‌همت شورای دادخواهان و با همکاری انجمن آبان و گروه اکو‌ایران برگزار شد.

در تاریخ ۱۴ نوامبر ۲۰۲۵، خانواده‌های جانباختگان پرواز در بهشت زهرا بر سر مزار آرش پورضرابی و پونه گرجی یاد مسافران متولد آبان‌ماه را گرامی داشتند. 

۱۵ نوامبر ۲۰۲۵، یادآور آبان خونین، زخمی‌ست که تقویم نمی‌تواند مرهمش باشد. نام آن‌ها جاودانه است و راهشان ادامه دارد.

در تاریخ ۱۸ نوامبر ۲۰۲۵، پس از قتل خسرو علیکردی، وکیل شریف، متعهد و مدافع حقوق بشر ایرانی، انجمن بیانیه‌ای صادر کرد و از آن نه یک «حادثهٔ طبیعی» که حلقه‌ای دیگر از زنجیرهٔ طولانی حذف سیستماتیک صداهای مستقل، حق‌طلب و مدافع کرامت انسانی در ایران، یاد کرد. در این بیانیه به آنچه در جریان مراسم هفتم و عزاداری رخ داد، اشاره شد و اینکه هرگز نباید اجازه داد قتل حکومتی و سرکوب «عادی» شود.

*هوریران سهراب، داغدارِ چهار تن از جانباختگان پرواز پی‌اس۷۵۲ ؛ زنده‌یاد نگار برقعی، زنده‌یاد الوند صادقی، زنده‌یاد سهند صادقی و زنده‌یاد سوفی امامی
عکس کاور از نیک لابا / نورث شور نیوز
Photo credit: Nick Laba / North Shore News

نوشته روزشمار دادخواهی انجمن خانواده‌های جانباختگان پرواز پی‌اس‌۷۵۲ در سال ۲۰۲۵  اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.

پنج سال از جنایت عمدی جمهوری اسلامی گذشت، عدالت هنوز محقق نشده است.

ما از روز اول گفتیم: از قاتل نمی‌توان به قاتل شکایت کرد. قاتلان باید در دادگاهی بی‌طرف محاکمه شوند. اکنون در پنجمین سالگرد این جنایت ایستاده‌ایم و همچنان در انتظار تحقق عدالتیم. من دو فرزندم، حاصل ۵۰ سال تلاش و همهٔ امیدم، را در این پرواز از دست دادم. زندگی من و خانواده‌ام نابود شد. حقوق بشر، دادگاه‌های بین‌المللی، طرفداران عدالت کجا هستند؟

اگر جنایت‌کاران محاکمه نشوند، هیچ تضمینی وجود ندارد که این جنایت دوباره تکرار نشود. هر کسی می‌تواند سرنشین هواپیمایی باشد که قربانی جنایات این‌چنینی شود.

یادآوری یک جنایت هولناک

پنجمین سالگرد شلیک دو موشک به هواپیمای مسافربری اوکراینی (پرواز PS752) توسط جمهوری اسلامی ایران، یادآور یکی از سیاه‌ترین لحظات تاریخ معاصر است. این جنایت که منجر به کشته‌شدن ۱۷۶ مسافر و یک جنین به‌دنیانیامده شد، نه‌تنها زخمی عمیق بر خانواده‌های قربانیان، بلکه بر وجدان جامعهٔ جهانی وارد کرده است.

روایت کوتاه از جنایت

در بامداد ۱۸ دی ۱۳۹۸، پرواز PS752 که به مقصد کی‌یف در حال پرواز بود، با شلیک عامدانهٔ دو موشکِ نیروهای سپاه پاسداران سرنگون شد. این اقدام، تصمیمی آگاهانه و از پیش طراحی‌شده بود که در نتیجهٔ آن جان ۱۷۶ انسان بی‌گناه به‌همراه یک کودک به‌دنیانیامده قربانی شد. جمهوری اسلامی، با آگاهی کامل از خطرات و به‌دستور مستقیم فرماندهی کل قوا، جان مسافران بی‌دفاع را به بازی گرفت.

قربانیان: نماد امیدهای از دست‌رفته

۱۷۶ مسافر این پرواز، به‌همراه یک جنین که هنوز متولد نشده بود، قربانی این جنایت شدند. در میان قربانیان، کودکان، دانشجویان، پزشکان و خانواده‌هایی که برای آینده‌ای بهتر تلاش می‌کردند، حضور داشتند. هر یک از این انسان‌ها نمادی از امید و زندگی بودند که بی‌رحمانه پایان یافتند. برای خانواده‌های آنان، این جنایت تنها به‌معنای ازدست‌دادن عزیزانشان نبود، بلکه آغاز مسیری از بی‌عدالتی، سرکوب و بی‌توجهی به حقیقت بود.

تلاش برای انکار و بی‌عدالتی نظام‌مند

جمهوری اسلامی از همان ابتدا با انکار واقعیت و ارائهٔ توضیحات متناقض، تلاش کرد مسئولیت این جنایت را از خود سلب کند. تنها پس از سه روز فشار جهانی بود که به شلیک موشک اعتراف کرد، اما همچنان با روایت‌های ساختگی و کارشکنی در تحقیقات بین‌المللی، از پذیرش مسئولیت کامل و پاسخگویی واقعی طفره رفت.

این رفتار نشان‌دهندهٔ الگوی همیشگی جمهوری اسلامی در سرکوب حقیقت و نادیده‌گرفتن حقوق قربانیان است.

عدالتِ تحقق‌نیافته

پنج سال از این جنایت می‌گذرد، اما آمران و عاملان آن هنوز محاکمه نشده‌اند. جمهوری اسلامی فقط در دادگاهی فرمایشی تلاش کرد تا این جنایت عمدی را به اشتباه تقلیل دهد، اما موفق نشد.

خانواده‌های قربانیان همچنان برای تحقق عدالت تلاش می‌کنند، اما با حکومتی روبرو هستند که هیچ ارزشی برای جان انسان‌ها و اصول عدالت قائل نیست. سکوت و بی‌توجهی حکومت ایران به خواسته‌های خانواده‌ها، عمق بی‌رحمی و مسئولیت‌گریزی آن را نشان می‌دهد.

پیگیری‌های بین‌المللی و امید به عدالت

پروندهٔ این جنایت به دیوان دادگستری بین‌المللی و سازمان ایکائو برده شده، اما تاکنون نتیجه‌ای ملموس حاصل نشده است. علاوه بر این، انجمن خانوادهٔ قربانیان شکایتی در دیوان کیفری بین‌المللی ثبت کرده‌اند و دادگاه‌های محلی نیز احکامی صادر کرده‌اند که اجرایی نشده است.

با این وجود، خانواده‌ها همچنان مصمم‌اند که تا محاکمهٔ عاملان این جنایت دست از تلاش برندارند.

زنده‌نگه‌داشتن یاد قربانیان و تعهد به عدالت

سالگرد این جنایت فرصتی است برای تأکید بر تعهد ما به عدالت و زنده‌نگه‌داشتن یاد قربانیان. هیچ جامعه‌ای نباید در برابر چنین جنایتی سکوت کند. محاکمهٔ آمران و عاملان این جنایت، تنها راه جلوگیری از تکرار فجایع مشابه و التیام زخم‌های بازماندگان است.

عدالت، هرچند دیر، اما باید محقق شود؛ چرا که تنها پاسخ شایسته به این ظلم بزرگ است.

~ مریم زارعی، مادر تا ابد داغدار خواهران قوی

* * * *‌ *

فرح قدس، مادر زنده‌یاد مهربان بدیعی اردستانی، از جانباختگان پرواز پی‌اس۷۵۲

دُردانهٔ مادر!

شد پنج سال که مدام در عالم رؤیا حیران به دنبالت می‌گردم. می‌بینمت که دختربچه‌ای هستی و در کوچه و خیابان گمت کرده‌ام…

گاهی هم خواب می‌بینم بزرگ شده‌ای و نمی‌دانم کجا رفته‌ای. با صدای بلند صدایت می‌زنم: مهربان، مهربان… چه دردی ازین بالاتر که مادری فرزندش را گم کند؟ 

مهربان! من گمت کرده‌ام. 

مهربان! من در خواب هم درد می‌کشم…

پنج سال است در بیداری دنبالت می‌گردم، یکی‌یکدانهٔ مادر! هرجا لطافت گلی هست، درخشش نوری، طراوت درختی، گرمای عشقی، حلاوت رؤیایی، جوشش اشتیاقی، مهری، مهربانی‌ای،… تو را آنجا جست‌وجو می‌کنم.

که هرچه از جنس نور و مهر و عشق است، نشانی از تو دارد. 

از ابرها، رودها، گل‌ها، پروانه‌ها سراغت را می‌گیرم. می‌خواهم هرچه رنگ و رایحهٔ تو را دارد، به جان ببینم، بشنوم، بنوشم و مست حس حضورت زمزمه کنم:

عمری به هر کوی و گذر گشتم که پیدایت کنم

اکنون که پیدا کرده‌ام، بنشین تماشایت کنم

الماس اشک شوق را تاجی به گیسویت نهم 

گل‌های باغ شعر را زیب سراپایت کنم

بنشین که با من هر نظر، با چشم دل، با چشم سر

هر لحظه خود را مست‌تر، از روی زیبایت کنم… 

پنج سال است که یادآوری آخرین نگاهمان قلبم را به آتش می‌کشد، جان مادر! آرزو می‌کنم همهٔ عمر باقیمانده را بدهم و برگردم به آن لحظه و دوباره تنگ به آغوشت بکشم. آن‌قدر تنگ که جانمان یکی شود و هرجا می‌روی من را هم ببری… 

پنج سال است که چشم‌هام را می‌بندم و سعی می‌کنم به یاد بیاورم عطر انبوه موهای زیبا و پرشکنت را، لمس دستان لطیف و قشنگت را، طنین صدای ناز و شیرینت را… و از خیال اینکه مبادا فراموش کنم چطور حرف می‌زدیم و به هم چه می‌گفتیم، بغض می‌کنم.

پنج سال است که به تک‌تک یادگارهایت خیره می‌شوم و به خاطراتمان فکر می‌کنم. 

قلبم می‌شکند! بارها و بارها… با هر داستان و خاطره قلبم می‌شکند. از اینکه چطور عاشق بودم و چطور تو را از من گرفتند، درد می‌کشم، درد می‌کشم، درد می‌کشم… و دم برنمی‌آورم. 

دیگران گمان می‌کنند که آتش جان‌سوز من سرد شده، که دیگر درد نمی‌کشم. ولی مهربان جان، خودت خوب می‌دانی که من پنج سال است لحظه‌به‌لحظه سخت دلتنگ توام.

پنج سال است که هر روز تسلی قلب شکسته‌ام این است و یک آن شک نکرده‌ام که باز روزی، در دنیای دیگری، در کنار هم خواهیم بود. تا ابد پیش هم خواهیم بود…

به‌وقت صبح قیامت که سر ز خاک برآرم

به گفت‌وگوی تو خیزم، به جست‌وجوی تو باشم…

* * * *‌ *

سارا راستگو، مادر زنده‌یاد سعید طهماسبی، و مادر همسر زنده‌یاد نیلوفر ابراهیم، از جانباختگان پرواز پی‌اس۷۵۲

می‌گویند پنج سال گذشته است

زندگی ادامه دارد، شما هم باید زندگی کنید.

روزهای منتهی به سالگرد:

الان یک هفته است باز دوباره رفته‌ام توی آن حفرهٔ تلخ و تاریک

این‌بار اما عمیق‌تر 

ترسناک‌تر و دردناک‌تر.

این‌روزها خلوت و تنهایی را دنبال می‌کنم تا قطره‌اشکی که گوشهٔ چشمم جا خوش کرده است، بتواند بیرون بیاید شاید که خلاص‌ بشوم از این حجم سنگینی و فشار.

این روزها جایت خیلی خالی است. 

دلم برای صدایت، برای خنده‌هایت و برای دل‌نگرانی‌هایت خیلی تنگ است.

دلم برای با هم زندگی‌کردن تنگ است.

دلم برای صدازدن اسمت تنگ است.

می‌خندم اما انگار خنده فقط یک منحنی بی‌معنی است توی یک قاب عروسکی.

آن وقت‌ها تا می‌شنیدم دل خوش سیری چند؟ معنی‌ش را نمی‌فهمیدم.

وقتی کسی می‌گفت بعد از یک اتفاق زندگی‌اش عوض شده، درکش نمی‌کردم. 

وقتی لذت‌های کسی عمیق و بی‌عیب نبود، فکر می‌کردم مشکل از خودش است.

حالا اما

لذت‌هایم لحظه‌ای، خنده‌هایم سطحی و زندگی‌ام، بله جریان دارد و در ظاهر شبیه به گذشته

ولی آن تو

آن ته قلبم

حجم عمیقی از درد هست که هر چند ساعت یک‌بار انگاری که بخواهد حالی‌ام کند که من هستم، من را یادت نرود، می‌آید و گند می‌زند به همهٔ آن‌چه که زور زده‌ام در ظاهر باشم.

جای خالی‌ات را هیچ‌کس و هیچ‌چیز هیچ‌وقت پر نمی‌کند.

ای کاش بودی

باورم نیست توانسته‌ام این‌همه درد را تحمل کنم.

خودم را نمی‌شناسم.

انگار دارم زندگی یک غریبه را تماشا می‌کنم و گاهی با خودم می‌گویم عجب جان‌سختی‌ست بینوا.

قلبم درد می‌کند

نه، قلبم نیست 

آن تو انگار قلبم تکه‌تکه شده

آن تکه‌اش که مال تو بود، کنده شده 

جایش درد می‌کند 

خیلی درد می‌کند

آن تکه که مال تو بود، همهٔ قلبم بود انگار

دیگر قلبی نمانده

دیگر غم غم نیست

دیگر درد درد نیست

گویی سنگ شده‌‌ام

* * * *‌ *

لاله باقری، مادر زنده‌یاد آلما اولادی، از جانباختگان پرواز پی‌اس۷۵۲

سحرگاه ۷ دی ۱۳۷۱ خورشیدی است؛ نزدیکِ به‌دنیاآمدن دخترمان. البته خانم دکتر تاریخ یک هفته دیرتر را به ما اعلام کرده بود، ولی طبق نشانه‌هایی که ایشان گفته، گویا دخترمان یک هفته جلوتر قصد به‌دنیاآمدن دارد. درد زایمان به‌صورت خفیف شروع و باعث نگرانی‌ام شده. همسرم در محل کار است و من در منزل پدری‌ام. مادرم که منتظر به‌دنیاآمدن اولین نوه‌شان است، بسیار هیجان‌زده و مضطرب است و به همسرم زنگ می‌زند و خبر می‌دهد تا سریع خودش را برساند، اما گویا نمی‌شود منتظر ماند. مادرم سریع آماده می‌شود. با عجله مرا سوار ماشینش می‌کند، پشت فرمان می‌نشیند تا مرا به بیمارستان مهر در خیابان زرتشت برساند. محدودهٔ طرح ترافیک است و پلیس جلوی ماشین را می‌گیرد. مادرم با استرس زیادی که دارد مرا نشان می‌دهد و می‌گوید زمان زایمان دخترم رسیده و پلیس اجازهٔ عبور می‌دهد. 

پرسنل بیمارستان با دکترم تماس می‌گیرند تا خودش را برساند. خانم دکتر با عجله وارد بیمارستان شده و جلو می‌آید و با رویی گشاده و صمیمانه با من خوش‌وبش می‌کند و حالم را جویا می‌شود و سپس مرا برای معاینه آماده می‌کنند. وقتی دکتر معاینه‌ام می‌کند، تشخیص می‌دهد که باید زایمان به‌صورت سزارین انجام شود تا خطری نوزاد را تهدید نکند. 

در این فاصله همسرم خودش را به بیمارستان می‌رساند. امور مربوطه انجام می‌شود و مرا به اتاق عمل می‌برند و چند سؤال… تا من جواب‌ها را بدهم و آخرین نیایش‌ها را با خدای خود انجام دهم و از او برای به‌دنیاآمدن یک دخترِ سالم و زیبا و با آینده‌ای درخشان کمک بگیرم، بیهوش می‌شوم. 

بعد از مدتی، دختری با وزن ۳ کیلو و ۷۵۰ گرم، قد ۵۱ سانتیمتر و گروه خونی O مثبت با موهای مشکی و چشم‌هایی چون تیله‌های مشکی براق قدم به دنیای ما می‌گذارد. برای اولین بار بعد از به‌هوش‌آمدنم در آغوشش می‌گیرم و ناباورانه نگاهش می‌کنم. بیست و یک سال دارم و باور نمی‌کنم صاحب فرزندی شده‌ام و موجودی نازنین در آغوشم است. مادربزرگم برای دیدن نتیجه‌اش به بیمارستان می‌آید و تا او را می‌بیند نام آلما را به زبان می‌آورد و به من پیشنهاد این اسم را می‌دهد. 

مدت‌ها بود که در مورد انتخاب اسم فکر کرده بودیم اما به طور قطعی نامی را که واقعاً به دلمان بنشیند و بدون تردید در مورد آن حرف بزنیم، انتخاب نکرده بودیم. من و همسرم با شنیدن اسم آلما بدون هیچ‌گونه تردیدی قبول کردیم. گویا دقیقاً همان اسمی بود که به‌دنبالش بودیم و به‌نظر می‌آمد که این اسم از قبل برایش در نظر گرفته شده و ما بی‌درنگ و بدون کوچک‌ترین دودلی‌ای قبول کردیم و همسرم بلافاصله برای صدور شناسنامه‌اش با نام آلما اقدام کرد. 

آلما در زبان‌های مختلف معانی زیبا و متفاوتی دارد. به‌طور کلی، نام آلما با مفاهیمی مانند روح و جان، زیبایی درونی، خلوص و زندگی، مهربانی و نیمهٔ گمشده در فرهنگ‌های مختلف ارتباط دارد. 

آلما به‌زبان آذری به‌معنای سیب است و سیب، نماد شهر دماوند (زادگاه اجدادی‌اش) که شهرتی جهانی دارد و سال‌ها بعد به‌طور عجیبی با هم عجین می‌شوند و آلما در دل دماوند می‌آرامد.

آلما از همان دوران کودکی، دختری به‌ظاهر آرام ولی پر از انرژیِ خوب و سرشار از زندگی بود. او علاقه‌مند به نقاشی، موسیقی، ورزش مانند شنا، باله در آب، صخره‌نوردی، پینگ پنگ، تیراندازی با تیروکمان، یوگا و پیلاتس بود و در بعضی از رشته‌ها مقام‌هایی نیز در مدرسه و دانشگاه کسب کرده بود.

وی عاشق مطالعه بود، چه مطالعهٔ علمی و درسی، و چه مطالعهٔ غیردرسی؛ خصوصاً زندگی‌نامه‌های افراد موفق و همین‌طور کتاب‌های فلسفی. علاقهٔ زیادی به لوازم‌التحریر داشت و از گشت‌وگذار در فروشگاه‌های کتاب و لوازم‌التحریر و غرق‌شدن در کتاب‌ها بی‌نهایت لذت می‌برد. 

او به گیتار علاقه داشت و آن را می‌نواخت. برای روزهایش برنامه‌ریزی دقیق داشت و از دقایق و لحظه‌هایش حداکثر استفاده را می‌کرد. 

آلما دختری بسیار کوشا و با پشتکار بالا بود و برای رسیدن به اهدافش بسیار زحمت می‌کشید. دورهٔ دبیرستان را با موفقیت در دبیرستان سلام در رشتهٔ ریاضی به پایان رساند و در چندین المپیاد قبول شد. یکی از دغدغه‌هایش امکانات در نظرگرفته‌شدهٔ کمتر برای دختران به نسبت پسران در حوزهٔ المپیادها بود و همیشه اعتراضش را در این مورد با مسئولان مربوطه مطرح می‌کرد و سکوت نمی‌کرد. او عاشق ریاضیات و خصوصاً هندسه بود. الگوی او از دوران مدرسه مریم میرزاخانی بود. لیسانسش را در دانشگاه علم و صنعت و فوق‌لیسانسش را در دانشگاه امیرکبیر (پلی تکنیک) گرفت و در حین تحصیل تدریس هم می‌کرد و با چند انتشاراتی در زمینهٔ ویراستاری کتاب‌های ریاضیات و هندسه همکاری می‌کرد. برای قبولی دکترا در دانشگاه‌های زیادی درخواست داد و تلاش بسیاری کرد و اولین دانشگاهی که با درخواستش موافقت کرد، دانشگاه اُتاوای کانادا بود که بلافاصله آن را پذیرفت و راهی کانادا شد. او پس از یکسال تحصیل در مقطع دکترا در تعطیلات دوهفته‌ای سال نو میلادی با موافقت استاد خود برای دیدن خانواده و دوستانش و جشن تولد ۲۷ سالگی‌اش در کنارشان، به ایران سفر کرد که هنگام بازگشت در حالی‌که بسیار دلتنگ دانشگاه، اساتید و دوستانش شده بود و شور و هیجان خاصی برای شروع سال دوم دکترا داشت و از سویی بسیار نگران وضعیت کشور و مردم و خصوصاً تنها برادرش بود، بر فراز وطنش توسط شلیک دو موشک سپاه پاسداران کشته شد و تمام تلاش‌ها و آرزوهای قشنگش همراه سایر همسفرانش در آسمان‌ها سوخت… اما یاد و نام آن‌ها تا ابد زنده خواهد ماند. 

* * *

ترجمهٔ متنی از وب‌سایت رسمی دانشگاه اُتاوا- کانادا:

آلما به‌تازگی سال اول دکترای خود در رشتهٔ ریاضیات و آمار را در دانشکدهٔ علوم پایهٔ دانشگاه اُتاوا به پایان رسانده بود. او به‌عنوان یک دانشمند جوان، پرانرژی، باهوش و خلاق، بسیار مورد احترام بود. آلما پس از دریافت مدرک کارشناسی ارشد در ریاضیات از دانشگاه صنعتی امیرکبیر (پلی‌تکنیک تهران) در ایران، جایی که بزرگ شد، تحصیلات دکترای خود را در دانشگاه اُتاوا آغاز کرده بود. او در تعطیلات زمستانی به ایران بازگشته بود تا بیست و هفتمین سالروز تولدش را با خانواده‌ای که بسیار دلتنگشان بود، جشن بگیرد.

آلما در آزمایشگاه پروفسور دیوید سانکوف کار می‌کرد و با گروهی همکاری داشت که تخصص آن‌ها شامل مطالعه ژن‌ها و ژنوم‌ها با استفاده از رویکرد ریاضی بود.

«او واقعاً قلب‌های ما را لمس کرد. غیبتش خلائی غیرقابل‌جبران به جا گذاشته است.» این را دوست و همکارش، مونا، می‌گوید که پیوند عمیقی با آلما داشت. «او انسانی واقعاً مهربان و بی‌نظیر بود. آلما همیشه حاضر و حمایت‌گر بود؛ بیشتر شبیه یک خواهر برای من.»

باهوش، قابل‌دسترس، سخاوتمند و همیشه خندان، آلما به‌دلیل مهارت‌ها و صبرش به‌عنوان دستیار آموزشی مورد احترام بود و دانشجویانی که پاییز در کلاس او شرکت کرده بودند، به‌شدت او را دوست داشتند. او حتی ساعات اداری اضافی و بدون حقوقی برگزار می‌کرد تا به دانشجویانش کمک کند.

آلما الهام‌بخش همه بود. بسیاری از لبخند درخشان و مهربانی او یاد می‌کنند.

خاطرهٔ او در ذهن و قلب ما حک‌شده باقی خواهد ماند. مرگ غیرمنتظرهٔ او یک فقدان بزرگ برای دانشگاه و جامعهٔ علمی است.

یک صندوق بورسیهٔ یادبود به‌افتخار سه دانشجوی اُتاوا؛ مهربان، سعید و آلما ایجاد شد. بورسیهٔ یادبود دانشجویان ایرانی هر سال به دانشجویان ایرانی دانشگاه اُتاوا که نیاز مالی دارند، اعطا خواهد شد.

این تراژدی برای کسانی که آلما را می‌شناختند، ویرانگر بود، ازجمله ترمه کوشا، مدیر اجرایی انجمن ریاضیات کانادا. کوشا در دانشگاه اُتاوا استادیار است و آلما در طول ترم پاییز دستیار آموزشی او بود.

تدریس در سال اول دکترا با ۲۵۰ دانشجو بسیار سخت است، اما آلما عالی عمل کرد و دانشجویانش او را دوست داشتند. او ساعات اداری اضافی و بدون حقوق برگزار می‌کرد. کوشا می‌گوید. «جمله‌ای که در وصف آلما می‌توانم بگویم این است: او بسیار متعهد بود.» کوشا گفت: «او به من گفت این یک چالش است، ولی او کارش را به‌خوبی انجام داد.»

او و آلما در طول پاییز از نزدیک با هم کار کردند و نقاط مشترک زیادی داشتند. دوری از خانواده‌اش، که رابطهٔ نزدیکی با آن‌ها داشت، برای آلما سخت بود. اما او حاضر بود این سختی را برای آینده‌اش تحمل کند و حتی به کارهای پسادکتری فکر می‌کرد.

کوشا گفت: «او پر از شور زندگی بود. نمی‌توانم دست از فکرکردن به او بردارم.»

* * * *‌ *

گزارشی از منظر ضرابی، داغدار چهار جانباختهٔ پرواز پی‌اس‌۷۵۲، زنده‌یاد سهند صادقی، زنده‌یاد الوند صادقی، زنده‌یاد نگار برقعی و زنده‌یاد سوفی امامی

آیا باید سکوت می‌کردیم و پنهان می‌شدیم تا دیگران از این جنایت دهشتناک بی‌خبر می‌ماندند؟ کدام بهتر است؟ به‌خاطرآوردن یا فراموش‌کردن؟ ما در گروه خاطره‌نویسی انجمن جانباختگان پرواز PS752 چهار کتاب را منتشر کرده‌ایم. گروه‌های مختلفی از عزیزان عضو کارگاه خاطره‌نویسی در هر دوره تشکیل گردید:

۱- گروه کارگاه خانم منیرو روانی‌پور برای پیاده‌کردن گفت‌وگوهای ضبط‌شدهٔ جلسات به‌صورت نوشتار در دو دورهٔ ۱۲ جلسه‌ای کتاب «به کی‌یف که رسیدم زنگ می‌زنم»

۲- گروه هماهنگی کارگاه خاطره‌نویسی، آقایان امیرحسین یزدان‌بد و حامد اسماعیلیون

گزارش‌های جامع، کامل و پربار جلسات که توسط خانم لیلا فروتن، خواهر جانباخته مرضیه فروتن، تهیه می‌شود، گویای چگونگی کیفیت بالای کارگاه است. (نمونه‌ای از این گزارش‌ها در ذیل این مطلب خدمت عزیزان ارائه می‌گردد.)

۳- گروه ویراستاری اول، کتاب «نباید نوشته می‌شد ۲»

۴- گروه ویراستاری افرا، کتاب «سرخ در آغوش آسمان»

در این گروه انتخاب نام کتاب و طراحی اولیهٔ جلد کتاب و تصویب نهایی هم انجام پذیرفت. 

– مدیریت جلسه‌های کارگاه خاطره‌نویسی با خانم ژاله معینی، خواهر جانباخته محمد معینی، بود که خالصانه و صمیمانه با تمام گرفتاری‌ها و مشکلات مخصوص ایران به‌بهترین وجه آن را انجام دادند و همچنان ادامه‌اش می‌دهند. 

– مدیریت آرشیو و جمع‌آوری اطلاعات کارگاه در دوره‌های مختلف با خانم هوریران سهراب بوده و است.

– طراحی جلد با خانم شکوفه معینی، خواهر جانباخته محمد معینی، بوده که خیلی زحمت کشیده‌اند و طرح‌هایی زیبا ارائه داده‌اند. (توضیح: عکس روی جلد «سرخ در آغوش آسمان» از ژاله معینی)

– ویرایش اول کتاب‌ها به‌جز کتاب «به کی‌یف رسیدم زنگ می‌زنم» هم در گروه تلگرامی افرا انجام شد. کاری به‌غایت دشوار که با تلاش ژاله معینی، یاسین شفقی، البرز صادقی، و اینجانب میسر شد.

* * *

لیلا فروتن، خواهر زنده‌یاد مرضیه فروتن، از جانباختگان پرواز پی‌اس۷۵۲

گزارش کلاس خاطره‌نویسی؛ دوشنبه ۱۴۰۰/۲/۲۰ ساعت ۹ شب 

قسمت اول کلاس

بررسی و بحث در مورد داستان ادیپ شهریار و چگونگی مبارزهٔ انسان در برابر سرنوشتِ ازپیش‌تعیین‌شدهٔ خدایان، که البته منتهی به پیروزی خدایان می‌شود. طبق عقیدهٔ نویسنده، انسان هرچقدر هم که باهوش و قدرتمند باشد (مانند، ادیپ قهرمان داستان) و علی‌رغم همهٔ تلاش‌ها برای تغییر قسمت و تقدیر در مقابل خدایان، ضعیف و زبون است و سرانجام در جاده‌ای قدم می‌گذارد و به‌سوی هدفی می‌رود و مجبور به قبول سرنوشتی می‌شود که قدرت‌های آسمانی برتر، برایش مقدر کرده‌اند. 

قسمت دوم کلاس 

بحث بعدی کلاس، پاسخ‌دادن به این سؤال بود: علت پناه‌بردن و متوسل‌شدن انسان‌ها به پیشگو و فال‌گیر چیست؟

جواب: ترس از آیندهٔ ناشناخته و اینکه انسان فکر می‌کند نمی‌تواند به‌تنهایی کنترلی بر سرنوشت خویش داشته باشد، که این ضعف، باعث پناه‌بردن او به پیشگوها و کمک‌گرفتن از نیروهای ماوراءالطبیعه می‌شود، حتی اگر این موضوع به ضررش تمام شود (مانند ادیپ قهرمان داستان، که اگر از پیشگو کمک نخواسته بود و به سرنوشت خویش‌آگاهی نداشت از اوج قدرت و افتخار به قعر فلاکت و ذلت سقوط نمی‌کرد). این قضیه متعلق به زمان گذشته و مردم بی‌سواد و عوام نیست، در هر زمان و هر طبقهٔ اجتماعی می‌توان افراد خرافه‌پرست را پیدا کرد. سیاستمداران منفعت‌طلب و زورگو، با تکیه بر این نقطه‌ضعف و جهل مردم، دین را به‌عنوان بستر مناسبی برای رشد خرافه، وارد سیاست کرده، به آن میدان می‌دهند و از این طریق مردم را به‌راحتی سرکیسه کرده و حقشان را می‌خورند. ملتی که در اوهام و خرافات دست‌و‌پا می‌زند و برای گرفتن هر حق پایمال‌شدهٔ خویش، منتظر منجی و قدرت‌های ماوراءالطبیعه است و هیچ‌گاه برای تغییر وضعیتش و بهبود آن تلاشی نمی‌کند و روزبه‌روز درمانده‌تر خواهد بود. 

قسمت سوم کلاس

آخرین قسمت کلاس و حسن ختام آن، خواندن خاطرهٔ مادران از بچه‌های بی‌گناه پرواز ۷۵۲ بود که بحق شیرین‌ترین بخش کلاس بود.

در پایان یادآوری یکی از جملات زیبای کتاب خالی از لطف نیست: 

جایی که خرد سودی ندارد، خردمندی دردمندی است.

* * * *‌ *

اهورا اژدری، برادر زنده‌یاد غنیمت اژدری، از جانباختگان پرواز پی‌اس۷۵۲

شعرهایم در گلو خشکاند آن موشک

اشک‌هایم خون شد و بارید با موشک

گفت نیست بالاتر از سیاهی رنگ

موی‌های سیاهم سفید کرد آن موشک

پیری زودرس سراغ من آمد

در جوانی‌ام مرا پیر کرد آن موشک

هر چه خوانم به گوش دل شب‌ها 

گوشش انگار کر نموده آن موشک

 تکه‌تکه کرد جان‌ها به طیاره

دل من را شکست آن موشک

بعد آن خنده‌ها گریه شد گویا

آتشی زد به ریشه آن موشک

او خراب کرد خانه‌های ما نامرد

تا بسازد منبر ضحاک را موشک

گویی آن روز روز محشر بود

اهرمن بود آنکه زد دو تا موشک

آن‌قدر غرق غم کرده ما همه را

سر ما به زیر آب کرد آن موشک

می‌چکد خون ز هر کلام اینجا

چون شکسته جام خون موشک

شرم عالم آن خدا را ماند

بنده‌اش دو بار به‌عمد زد موشک

– سپتامبر ۲۰۲۱

نوشته دل‌نوشته‌هایی از خانواده‌های پرواز در پنجمین سالگرد سرنگونی هواپیمای اوکراینی اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.

من، منظر ضرابی، همراه با سرکار خانم نسرین ستوده، وکیل حقوق بشر ۶۰ ساله، و تعدادی زیادی از جوانان در ۲۹ اکتبر هنگام شرکت در مراسم خاک‌سپاری آرمیتا گراوند از سوی نیروهای امنیتی جمهوری اسلامی ایران دستگیر شدیم و مورد ضرب‌و‌شتم قرار گرفتیم؛ دختری که بر اثر خون‌ریزی مغزی گزارش‌شده پس از ضرب‌و‌شتم پلیسِ «اخلاق» در مترو بعد از نزدیک به یک ماه بیهوشی جان خود را از دست داد.

من به‌همراه ۶۱ نفر دیگر ازجمله ۲۱ زن دستگیر شدم. در حال حمل عکس‌های چهار عزیزم بودم که در پرواز پی‌اس۷۵۲ جان باختند؛ دخترم سهند، پسرم الوند، عروسم نگار و نوهٔ شش‌ساله‌ام سوفی، که مأموران امنیتی عکس‌ها را از دستم ربودند و شروع کردند به پرتاپ‌کردن آن‌ها به یکدیگر. درحالی‌که من سراسیمه و خشمگین دنبال عکس‌ها می‌دویدم، آن‌ها بازی‌شان گرفته بود. با سختی عکس‌ها را گرفتم، تا کردمشان و به سینه‌ام فشردم. این واقعیت که عکس‌های سادهٔ قربانیان پی‌اس۷۵۲ این واکنش را برانگیخت، نشان‌دهندهٔ ماهیت حساس دستورات در سرتاسر نهادهای امنیتی برای سرکوب خشونت‌آمیز ناشی از ترس از همبستگی قربانیان است. عکس‌ها را پس گرفتم و از دید پنهان کردم، اما نیروهای امنیتی اقدام به کشیدن گردن، دست‌ها و پاهای من کردند، و من و خانم ستوده را روی زمین کشیدند. دو نفر بازوهای مرا را گرفتند و دو نفر دیگر پاهایم را. یکی از زنان نیروهای امنیتی با لگد به پهلویم می‌زد که باعث شد نفس خود را برای لحظه‌ای از دست بدهم، در‌حالی‌که به من فحش می‌داد، تهدید می‌کرد که «لشت را تا یک ساعت دیگر همین‌جا ول می‌کنیم!» هنگامی‌که مرا سوار کردند، مأمور امنیتی دیگری با مشت شدید به صورتم زد که درد شدید و خون‌دماغ‌شدن برایم به‌ دنبال داشت. من در ماشین مخصوص زندان که در آن بسیار به‌هم فشرده بودیم، دچار تشنج شدم و دختر دیگری نیز به دلیل آسم و تنگی نفس در اثر کمبود اکسیژن به‌حالت نیمه‌هوشیار افتاد. ما دو نفر را پیاده کردند و پس از ویزیت از سوی پزشک نیروی انتظامی به بازداشت‌شدگان در زیرزمینی پرازدحام در بازداشتگاه وزرا ملحق شدیم؛ همان بازداشتگاهی که مهسا امینی در آنجا به قتل رسید.

هر ۳۰ دقیقه یک‌بار مورد بازجویی قرار می‌گرفتیم و تحت شکنجه‌های روانی قرار داشتیم تا ما را وادار کنند کاغذی سفید یا فرمی ازقبل‌پرشده با انواع اتهامات واهی را امضا کنیم. حتی شرط ارائهٔ حقوق ابتدایی منوط به امضای این کاغذها یا فرم‌ها بود. بچه‌ها را مجبور به درآوردن لباس می‌کردند که بدترین شکنجه برای آنان بود.

صبح روز بعد نیروهای امنیتی ما را به اوین منتقل کردند. موقعی که به زندان اوین منتقل می‌شدیم، به ما دستبند زده شد؛ با خشونت و بی‌احترامی. یکی از بازداشت‌شدگان نسبت به این بدرفتاری با فردی که چهار عزیز خود را در پی‌اس۷۵۲ از دست داده بود اعتراض کرد، که مأمور امنیتی پاسخ داد: «خوب کاری کردیم. پسر و شوهرش را هم خواهیم کشت.»

ما را به‌مدت ۱۰ ساعت در یک ماشین تنگ غیرقابل‌تحمل نگه‌ داشتند. من و خانم ستوده را از دسترسی به دادگاه برای تعیین وثیقه به‌خاطر امتناع از حجاب اجباری محروم کردند. داروهای حیاتی روزانه‌ام را که از زمان ازدست‌دادن عزیزانم در سرنگونی پی‌اس۷۵۲ مصرف می‌کنم، به من ندادند. ساعت ۶ بعدازظهر در عرض ۲۴ ساعت در ماشین زندان دچار تشنج دوم شدم و نزدیک بود بیهوش شوم و شدت آن به‌حدی بود که مأموران امنیتی را مجبور به تماس با آمبولانس کرد. مأموران اصرار داشتند تا پزشکان را متقاعد کنند که من را به زندان قرچک منتقل کنند، اما پزشکان اصرار داشتند که من باید برای درمان تشنج‌ها و فشار خون بالا فوراً آزاد شوم.

۴۰ ساعت ما را محروم از خواب نگه داشتند. از آن زمان پروندهٔ قضایی امنیتی به‌جرم شرکت در مراسم تشییع دختری جوان برای من باز شده است. خانم ستوده نیز در حین بازداشت مورد ضرب‌وشتم شدید قرار گرفت. آقای رضا خندان همسرش گزارش داد که به سرش ضربه وارد شده که منجر به شکستگی عینک و سردرد شده است. خانم ستوده روز سه‌شنبه به زندان قرچک منتقل شد و علی‌رغم عارضهٔ قلبی وخیم که در سال ۱۳۹۰ منجر به مرخصی و آزادی‌اش شد، اعتصاب غذا و دارو را آغاز کرد. او به‌اتهام «کشف حجاب و فعالیت علیه امنیت روانی جامعه»، بازداشت شده است. در طول مرخصی پزشکی، مقامات خانم ستوده را به اجرای احکام ارجاع دادند و مرتب تهدید می‌کردند. هدف‌قراردادن و ضرب‌وشتم تکان‌دهندهٔ یک قربانی ضعیف و مدافع حقوق بشر، شاهدی بر کمپین سیستماتیک خشونت، سرپوش‌گذاشتن، سرکوب، و انتقام‌جویی علیه کسانی است که به‌دنبال عدالت‌اند یا صرفاً یاد عزیزانشان را که به دست دولت کشته شده‌اند، گرامی می‌دارند. این نشان‌دهندهٔ آن است که حکومت تا چه حد برای ارتکاب خشونت علیه خانواده‌هایی که خودشان در رنج ازدست‌دادن غیرقابل‌تصور عزیزانشان به‌دست دولت‌اند، مرعوب می‌کند، اطلاع‌رسانی را کنترل می‌کند و هرگونه تحقیقات مستقل را خاموش می‌کند. 

برای برقراری حقیقت و عدالت، ازجمله در مورد سرنگونی پرواز پی‌اس۷۵۲، نیروی مرگ‌بار علیه زنان و معترضان، و مرگ مهسا امینی، آرمیتا گراوند و دیگر جانباختگان، مقامات جمهوری اسلامی نه‌تنها در داخل کشور به هیچ‌وجه پاسخگو نیستند، بلکه حتی سازمان ملل هم آن‌ها را از پاسخگویی معاف کرده است، و حالا، جمهوری اسلامی ایران ریاست مجمع اجتماعی شورای حقوق بشر را هم بر عهده گرفته است. 

الان در زندان‌ها ده‌ها دختر و پسر جوان در معرض خطرند. هرچند تعدادی از بازداشت شدگان با قرار وثیقه‌های سنگین آزاد شده‌اند، برخی از آن‌ها توانایی پرداخت وثیقهٔ سنگین چندصدمیلیونی یا میلیاردی را ندارند و شب و روز در اضطراب و شکنجهٔ روحی روانی به سر می‌برند. خانم نسرین ستوده و چند تن از بازداشت‌شدگان در سالن قرنطینهٔ زندان قرچک‌اند. 

مهساها در همان محل بازداشتگاه وزرا با سردرد و بدن‌های کبود ناشی از ضرب‌وشتم وحشیانه با مرگ و زندگی در جدال‌اند و فریادرسی نیست. تکرار مرگ مهساها، آرمیتاها، نیکاها، ساریناها، آیداها،… 

نوشته روایت تکان‌دهندهٔ منظر ضرابی، داغدار چهار جانباختهٔ پرواز پی‌اس‌۷۵۲، از آنچه که در مراسم خاک‌سپاری آرمیتا گراوند گذشت اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.

همراه با روایت مادر زنده‌یاد بهاره کرمی‌مقدم با عنوان «کرهٔ آب‌شده» برگرفته از کتاب «نباید نوشته می‌شد»

رسانهٔ همیاری – ونکوور

یکشنبه بیستم اوت ۲۰۲۳، نشستی در شعبهٔ داون‌تاون دانشگاه یوبی‌سی در ونکوور با حضور بابک پیامی، سازندهٔ مستند «۷۵۲ یک عدد نیست» و حامد اسماعیلیون برگزار شد که بخش اول به سخنان بابک پیامی، سازندهٔ فیلم «۷۵۲ یک عدد نیست» اختصاص یافت.

در بخش دوم این برنامه به معرفی انتشارت انجمن جانباختگان پرواز پی‌اس۷۵۲ و کتاب «نباید نوشته می‌شد» که روایت تنی چند از بازماندگان پرواز پی‌اس۷۵۲ است، پرداخته شد.

در این نشست حامد اسماعیلیون، همراه با هوریران سهراب، مادر زنده‌یاد نگار برقعی و مادر همسر زنده‌یاد الوند صادقی و خواهر و خواهرزادهٔ او، و بهشته رضاپور، مادر زنده‌یاد بهاره کرمی‌مقدم، از جانباختگان پرواز پی‌اس۷۵۲، با حاضران دربارهٔ کتاب‌های منتشرشده از سوی انجمن جانباختگان پرواز پی‌اس۷۵۲ به گفت‌وگو پرداختند و توضیحاتی دربارهٔ این کتاب‌ها ارائه کردند. سپس هوریران سهراب و بهشته رضاپور بخش‌هایی از نوشته‌هایشان در کتاب «نباید نوشته می‌شد» را برای حاضران خواندند و حامد اسماعیلیون هم بخش‌هایی از نوشتهٔ منظر ضرابی مادر زنده‌یاد سهند صادقی و زنده‌یاد الوند صادقی، مادر همسر زنده‌یاد نگار برقعی و مادربزرگ زنده‌یاد سوفی امامی از جانباختگان پرواز۷۵۲، برای حاضران خواند.

با توجه به محدودیت فضا از سه روایتی که در این نشست خوانده شده، روایت بهشته رضاپور، مادر زنده‌یاد بهاره کرمی‌مقدم، را برگزیدیم، و با اجازه از ایشان و نیز انجمن خانواده‌های جانباختگان پرواز پی‌اس۷۵۲، ناشر کتابِ «نباید نوشته می‌شد»، به‌همراه این گزارش کوتاه از نظرتان خواهد گذشت.

کرهٔ آب‌شده*

بهشته رضاپور

مادر بهاره کرمی‌مقدم

در روز ششم ژانویهٔ دو هزار و بیست و دو در فرودگاه تورنتو به ساعت مچی خود نگاه کردم ساعتی که با خوشحالی برای من خریده بود. بهاره برای خرید این ساعت خیلی اصرار داشت مادرش اخیراً ورزشکار شده بود و یک‌روز درمیان به باشگاه ورزشی و پیاده‌روی می‌رفت تعداد قدم‌ها و حرکت‌ها به‌وسیلهٔ ساعت ثبت می‌شد و خواب عمیق و یا کم‌خوابی را نشان می‌داد. اما این ساعت نفهمید که دو موشک قلم پای مادر را شکست و خواب شبانه را از چشمانش دریغ کرد. بعد از یک سال جرئت استفاده از ساعت را در خود پیدا کردم. ساعت یازده و نیم به‌وقت محلی بود.

در فرودگاه تورنتو درد سراسر وجودم را فراگرفت. کنار ریل چرخان ایستادم چرا از چمدان‌ها خبری نیست؟ دخترم مثل همیشه با یک دسته‌گل زیبا منتظر من است. انتظار سخت است. دوست دارم هر چه زودتر صورت ظریف، موهای روشن بلند و یا کوتاهش را ببینم. از دور چمدان مشکی‌رنگی که به دستهٔ آن روبان زرد و قرمز بسته‌ام پیش می‌آید. به‌محض نزدیک‌شدن سریع چمدان را از روی ریل برمی‌دارم با هم وارد پارکینگ فرودگاه شدیم. روبه‌روی یک ماشین هوندای آبی‌رنگ زیبا و نو ایستاد و با شادی تمام گفت مادر این هم ماشین جدید. من قبلاً نگفتم تا الان خوشحالت کنم. ماشینی که در یکی از روزهای ژانویهٔ دو هزار و بیست در جلوی چشمان خودم دوباره به کمپانی بازگردانده شد.

تلفن زنگ خورد. دوست صمیمی پسرم بود که به استقبال من آمده بود. بیرون منتظر بود. به‌طرف در خروجی به راه افتادم. چرا عهد خود را شکستی، چگونه جرئت بازگشت به این شهر را پیدا کردی، خودم را دل‌داری می‌دهم تو به‌خاطر بهاره به اینجا بازگشتی و باید یاد او را زنده نگه‌داری. در طول یازده سالی که دور بودیم فرودگاه محل وصل و یا جداشدن ما بود. بیست و دوم دسامبر دو هزار و نوزده به گروه خانواده پیام داد به کیِف رسیده است. گفت کمی می‌خوابد و از ما درخواست کرد بعد از یک ساعت او را با زنگ تلفن از خواب بیدار کنیم. یک ساعت بعد دیدم آنلاین است. دیگر زنگ نزدم و پیام دادم «قربونت برم من! پاشو بهار جانم.» در جواب نوشت: «مگر کسی را با پیام‌دادن از خواب بیدار می‌کنند؟» 

گفتم: «حس ششم مادرانه به من گفت که بیدار هستی.» در جواب کلی علامت خنده گذاشته بود. از دور مرد جوان برایم دست تکان داد. در طول مسیر سکوت سنگینی حکم‌فرما بود. بهترین مُسکّن برای زخم درمان‌ناپذیر من سکوت است. از او خواهش کردم مرا به محل اقامتم برساند.

هوریران، مادر نگارجان برقعی، و من در یک هتل اتاق رزرو کرده بودیم. پرواز او زودتر بود ولی به‌علت برف شدید در ونکوور پروازش کنسل شده بود. در نتیجه قبل از او به هتل رسیدم.

در اتاقم و در نظر اول یک مبل راحتی بزرگ و کرم‌رنگ به چشم می‌خورد. در انتها یک میز با دو صندلی قرار داشت روی میز با یک آباژور زیبا. در سمت راست اتاقی با یک تخت دونفرهٔ بزرگ قرار داشت. یک در کشویی سرویس بهداشتی را از اتاق جدا کرده بود. کاپشنم را درآوردم دو ماسک را که ساعت‌ها تحمل کرده بودم از صورت جدا کردم و با آب گرم دست و صورتم را شستم. از پنجره به بیرون نگاه کردم. چقدر آشنا بود. ناگهان اشک‌هایم سرازیر شدند. توان مبارزه با آن‌ها را نداشتم. به دیوار تکیه دادم و احساس کردم اینجا مزار دخترم است. زمان از دستم رفت. در یک آن تصمیم گرفتم که نقطهٔ پایان بر سوگواری خود بگذارم. لباس پوشیدم و از هتل بیرون رفتم. همه‌جای شهر تورنتو برای من آشنا بود. دوست صمیمی ساکن تورنتو قبلاً به من لقب شهردار تورنتو داده بود به این دلیل که هر مکانی را معرفی می‌کرد می‌گفتم می‌شناسم و یا دیده‌ام.

به سمت خیابان اصلی راه افتادم. پاهایم مرا به طرف خانهٔ بهاره می‌بردند. این مسیر را همیشه با ماشین آمده بودم و این بار پیاده به آن سمت رفتم. در نظر اول سکوت شهر توجه مرا جلب کرد. هرچه جلوتر رفتم بیشتر مشهود شد. افراد کمی در رفت و آمد بودند. همه‌جا خلوت بود. کرونا، این بیماری مرموز و قرنطینه، شهر را زمین‌گیر کرده بود. رستوران‌ها بسته بودند. با بیشتر آن‌ها خاطره داشتم. در طول راه به خودم قول دادم وقتی به آن محله و خانه رسیدم گریه و‌ زاری نکنم. یادم نمی‌آید چقدر طول کشید تا به آنجا برسم. رستوران فرانسوی را سر خیابان دیدم. این هم بسته بود. مثل گذشته بچه‌ها و سگ‌ها در آن پارک کوچک بازی می‌کردند. در دو طرف خیابان باریک خانه‌های دوطبقهٔ قدیمی دیده می‌شد. اکثر آن‌ها در سال‌های ۱۹۰۰ و یا بعد از آن ساخته شده بودند. ساکنین اجازه نداشتند نمای خانه را تغییر دهند ولی با تغییرات داخل خانه مشکلی ایجاد نمی‌شد. بهاره این خیابان کوچک را بسیار دوست داشت. برای رفتن به محل کار خود مسیر طولانی را طی می‌کرد و حاضر نبود خانهٔ خود را عوض کند. از سه‌راهی گذشتم. در وسط خیابان ماشینی درخت‌های کاج را که وظیفهٔ خود را در جشن کریسمس انجام داده بودند جمع‌آوری می‌کرد. صدای خردشدن درخت‌ها در دستگاه مخصوص را می‌شنیدم. کم‌کم به مکان مقدس نزدیک می‌شدم. تمام احساسات من یخ زده بود. آدم آهنی نزدیک خانه رسیده بود.

خانهٔ کوچکی که بهاره در طبقه دومش زندگی می‌کرد پیش رویم بود. در طبقهٔ اول زن و شوهر پیر چینی زندگی می‌کردند. کارهای مربوط به خانه را داماد آن‌ها ریچارد انجام می‌داد. انسان شریف و مهربانی بود و هست.

وقتی پسرم و من برای جمع‌آوری وسایل خانه رفته بودیم از دیدن ما بسیار ناراحت شد و گریه کرد و اصرار داشت که تا هر زمان دلمان می‌خواهد آنجا بمانیم. بهاره کرایهٔ دو ماه بعد را هم پرداخته بود اما ما نماندیم. در تاریخ بیست و پنجم ژانویهٔ دو هزار و بیست دوستان بهاره از سراسر دنیا و کانادا دور هم جمع شدند و مراسم یادبود باشکوهی برگزار کردند. ما هم بودیم. ریچارد از انبوهی جمعیت حیرت کرده بود. هزار نفری می‌شدند. شبکه‌های تلویزیونی مختلفی آمده بودند ولی اجازهٔ فیلمبرداری و مصاحبه ندادم. آن‌ها فقط از گریهٔ یک مادر دلشکسته عکس و فیلم و گزارش تهیه می‌کردند و خاطرهٔ دخترم به فراموشی سپرده می‌شد. لطف کردند و به خواسته‌ام احترام گذاشتند.

جلوی خانه حیاط کوچکی بود. در آنجا ریچارد نهال سیب قرمز کوچکی به یاد بهاره کاشته بود. بعد از هشت ماه به یک درخت کوچک تبدیل شده بود. در سکوت به این درخت که به‌جای بهاره مرا نگاه می‌کرد خیره شدم. در برابرش تعظیم کردم و به یادگار عکسی گرفتم. آن خانه، آن اتاق با پنجرهٔ او که روی سقف شیب‌دار طبقهٔ اول قرار می‌گرفت. همه‌جا را در قلب و ذهنم ثبت کردم. دوباره به درخت نگاه کردم. یادم افتاد یکی گفته است درختان ایستاده می‌میرند و من مانند آن درخت ایستاده بودم اما نمی‌مردم. در راه بازگشتن به هتل به هیچ‌چیز نگاه نکردم تا تصاویر از خاطرم نروند.

روز دوشنبه شانزدهم دی هزار و سیصد و نود و هشت را در ذهنم مرور می‌کردم. بعد از خوردن صبحانه با کمک همسرم مشغول آماده‌کردن باقلوا شدیم تا بهاره همراه خود ببرد. در حین بازکردن خمیر بهاره پشت سر ما نشسته بود. دائم سؤال می‌پرسید و ما با خنده و شوخی جواب می‌دادیم و نمی‌دانستیم از ما فیلم می‌گیرد؛ سؤال‌هایی مانند اسم، شغل، محل کار و نحوهٔ پختن باقلوا. وقتی در مرحلهٔ آخر گفتم باید روی خمیر آماده کرهٔ آب‌شده بریزیم با صدای بلند گفت مادر این رو به من نگفته بودی. خلاصه از من اصرار و از بهاره خانم انکار… فیلم را لحظهٔ آخر از فرودگاه برای من فرستاده بود.

باقلوا را برای یک همکار کانادایی می‌آورد که قبلا مزهٔ باقلوا را در دست‌پخت صاحبخانهٔ آذربایجانی‌اش چشیده بود. با سؤال و جواب‌های فراون بهاره و من باقلوای دست‌پخت بهاره آماده شد. قبلاً برایش باقلوای مرا برده بود و این بار هم قرار بود ببرد.

بعد از هشتم ژانویه دو هزار و بیست وقتی در تورنتو بودم برای دومین یا سومین بار به محل کار بهاره رفتم. با رئیس بهاره مشغول صحبت بودیم که آقای قدبلند بوری به نزدیک ما آمد و پسرم معرفی کرد که ایشان همکار بهاره هستند. من خیلی دلم می‌خواست بدانم آن کدام همکار بهاره بود که باقلوا برایش درست شده بود. فردای آن روز یک پیام به‌زبان انگلیسی در فیس‌بوکم آمد. «سلام، من … هستم. دیروز علی به شما گفت من همکار بهاره هستم. ما دوستان واقعی بودیم. خیلی چیزها از بهاره یاد گرفتم. با هم غذا می‌خوردیم و یا قهوه می‌نوشیدیم. بازی‌های مختلف انجام می‌دادیم. برایم باقلوای بسیار خوشمزه‌ای درست کرده بود.» 

وقتی خانهٔ ویران بهاره را جمع می‌کردم دفتر آشپزی را دیدم که دستورهای غذایی مادرش نوشته شده بود. وقتی دستور باقلوا را نگاه کردم دیدم بهاره نوشته در آخر کرهٔ آب‌شده ریخته شود. هرچه گشتم بهاره را پیدا نکردم تا بهش نشان بدهم. این جمله از اروین یالوم به ذهنم رسید ازدست‌دادن پدر و مادر به‌معنای ازدست‌دادن گذشته است ولی ازدست‌دادن فرزند یعنی ازدست‌دادن آینده چون فرزند جزئی از آینده است. به هتل رسیدم. بسیار ناتوان و ضعیف شده بودم. تا آمدن هوریران دو سه ساعتی باقی مانده بود. دراز کشیدم و به خواب عمیقی که بی‌شباهت به مرگ نبود فرو رفتم و با صدای زنگ تلفن دوباره به این دنیای بی‌وفا برگشتم. مسافر من از راه رسیده بود.

*این روایت با اجازهٔ نویسندهٔ آن و همچنین انجمن خانواده‌های جانباختگان پرواز پی‌اس۷۵۲، ناشر کتابِ «نباید نوشته می‌شد: روایت بازماندگان پرواز PS752» در رسانهٔ همیاری بازنشر می‌شود.

علاقه‌مندان می‌توانند این کتاب را که حاوی روایت‌های چند تن از بازماندگان پرواز پی‌اس۷۵۲ است، در کانادا از وب‌سایت آمازون و از طریق لینک زیر خریداری کنند:
https://www.amazon.ca/dp/1738745201

نوشته روایت‌هایی که «نباید نوشته می‌شد» اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.

سیما غفارزاده – ونکوور

ژانویهٔ سال گذشته، در دو شمارهٔ پیاپیِ «رسانهٔ همیاری»، یعنی شماره‌های ۹۸ و ۹۹، تا جای ممکن به خبرها و موضوعات مربوط به فاجعهٔ سرنگون‌کردن هواپیمای اوکراینی و کشته‌شدن ۱۷۶ انسان بی‌گناه، پرداختیم و نیز طی یک‌سال گذشته با انتشار مطالب و گفت‌وگوهای مختلف، تحقیقات انجام‌شده در روشن‌شدن حقایق و روند دادخواهی را دنبال کرده‌ایم. همچنین هشتم ژانویهٔ امسال، در سالگرد این فاجعه، در کنار مقامات و نهادهای سیاسیِ فدرال، استانی و شهری کانادا و همچنین فعالان اجتماعی و سیاسی جامعهٔ ایرانی-کانادایی با همدردی و همبستگی با بازماندگان قربانیان پرواز ابدی ۷۵۲ یاد عزیزانی را که در این پرواز از دست دادیم، گرامی داشتیم. حال پس از گذشت یک‌سال از این فاجعهٔ دردناک، تصمیم داریم تا جای ممکن با بازماندگان و خانواده‌های مسافران این پرواز صحبت کنیم و ببینیم پس از گذشت این مدت چه می‌کنند، چطور روزگار می‌گذرانند و خواسته‌شان چیست. با گذشت بیش از یک‌سال، بسیاری از بازماندگان هنوز هم مایل نیستند از آنچه بر سر خودشان و عزیزانشان آمده است، چیزی بگویند. تلاش ما این است که تا جای ممکن پای صحبت‌ آن‌دسته از بازماندگانی که برای گفت‌وگو آمادگی دارند، بنشینیم. در شمارهٔ ۱۲۶، با خانم بهشته رضاپور، مادر زنده‌یاد بهاره کرمی‌مقدم، در شمارهٔ ۱۲۸، با خانم ژاله معینی، خواهر زنده‌یاد محمد معینی، که ساکن ایران‌ هستند، گفت‌وگو داشتیم و در این شماره با خانم منظر ضرابی، مادر زنده‌یاد سهند صادقی و زنده‌یاد الوند صادقی، مادر همسر زنده‌یاد نگار برقعی و مادربزرگ زنده‌یاد سوفی امامی، همچنین ساکن ایران، گفت‌وگویی داشته‌ایم که توجه شما را به آن جلب می‌کنیم. شایان ذکر است که این گفت‌وگو در تاریخ ۱۵ مارس ۲۰۲۱ برای درج در نسخهٔ چاپی شمارهٔ ۱۲۹ رسانهٔ همیاری مورخ ۱۹ مارس ۲۰۲۱ تنظیم شده است و تحولات پس از این تاریخ در آن انعکاس نیافته است.

با سلام خدمت شما خانم ضرابی عزیز و سپاس از وقتی که گذاشتید، ضمن عرض تسلیت دوباره برای ازدست‌دادن عزیزانتان، لطفاً خودتان را معرفی بفرمایید و سپس دربارهٔ تک‌تک عزیزانی که در فاجعهٔ سرنگونی هواپیمایی اوکراین از دست داده‌اید، برایمان بگویید. چند سال بود که فرزندانتان به کانادا مهاجرت کرده بودند و در چه زمینه‌ای فعالیت می‌کردند؟

با سلام و سپاس از اینکه یاد عزیزان جان‌باختهٔ ما را زنده نگه می‌دارید. من، منظر ضرابی، مادر سهند و الوند، مادربزرگ سوفی و مادر همسر نگار هستم. سهند سال ۱۳۹۱ وقتی‌که هفت‌ماهه باردار بود به مونترآل رفت و در ۱۶ تیر ۹۲ سه هفته زودتر زایمان کرد و سوفی را به‌دنیا آورد، چون فرصت برای رفتن من (اقدام سهند برای دعوت من به کانادا و گرفتن ویزا از ترکیه) زمان‌بر بود، سهند و وحید، همسرش، به‌تنهایی نوزاد کم‌وزن کوچولو را به‌مدت یک ماه تروخشک می‌کردند تا من رسیدم.

سهند، فوق لیسانس شیمی بود و در شرکت واردات دارو و لوازم آرایشی راسن درمان کارشناس فنی بود. بعد از نه ماه که از تولد سوفی گذشت، به ایران برگشت و مجدداً در همان شرکت مشغول کار شد و من سوفی را نگهداری می‌کردم. سوفی که سه‌ساله شد، دوباره برگشتند کانادا و این‌بار رفتند تورنتو. سهند در کالجی درس خواند و در رشته‌ای که دوست داشت، یعنی همان رگولاتوری دارویی/بهداشتی و با نمرهٔ خوبی قبول شد. پس از کمتر از یک ماه در شرکت بزرگ دارویی آرایشی به‌نام کازمتیکا لابراتوریز مشغول به کار شد و خیلی مورد توجه رؤسا و مدیران بود و خیلی دوستش داشتند. سهند به سه زبان فرانسه، انگلیسی و ترکی استانبولی کاملاً مسلط بود، بسیار اجتماعی، از کودکی اهل مطالعه، خونگرم، زود‌جوش و مهربان بود. او فرزند بزرگ من و تنها دخترم بود.

الوند پسرم، فوق لیسانس مهندسی صنایع بود. اهل ادبیات، موسیقی و ورزش بود و خوب پیانو می‌زد و همچنین سه‌تار و تنبک. او بسیار کتاب می‌خواند. در کارش واقعاً حرفه‌ای بود. تنها ظرف یک ماه از زمانی که به تورنتو رسید، کار متناسب با رشته‌اش را پیدا کرد و مشغول شد. دوستان زیادی پیدا کرده بود. الوند هم‌زمان در دو شرکت ویوفین (ViewFin) و VFMG مشغول به کار بود. بعد از این جنایت، شرکت ویوفین در وبسایت خود نوشت: بر کسی پوشیده نیست که اَلوی، همان‌طور که ما او را صدا می‌کنیم، عزیزترین و حرفه‌ای‌ترین عضو خانوادهٔ ViewFin ما است. ما هنوز در شوک هستیم، دوست داریم روح پاک و لبخند زیبای او را به‌یاد بیاوریم که همیشه با ما خواهد ماند.

همسرش نگار، در دانشگاه مک‌گیل در مونترآل در رشتهٔ تغذیه فوق لیسانس می‌خواند، در حالی‌که فوق لیسانس تغذیه از ایران گرفته بود، ولی می‌خواست تا دکترا ادامه دهد و در دانشگاه تدریس کند. هفته‌ای سه روز می‌رفت مونترآل و چهار روز تورنتو پیش الوند بود. به گل و گیاه خیلی علاقه داشتند، هم سهند و هم الوند و نگار؛ وقتی که آمده بودند ایران، کلید داده بودند وحید برود گل‌هایشان را آب بدهد.

سوفی، پیش‌دبستانی بود. خواندن و نوشتن انگلیسی را یاد گرفته بود. مربیان خیلی دوستش داشتند. پیانو و باله هم کلاس می‌رفت و خیلی بااستعداد بود. شش ماه مانده بود شش ساله بشود و از شش ماه قبل برای تولد شش‌سالگی‌اش نقشه می‌کشید. او دوست داشت تم تولدش یونیکورن باشد و رنگ بنفش.

فقدان عزیزانتان چگونه به‌لحاظ روحی و روند زندگی روزمره، شما و دیگر اعضای خانواده‌تان را تحت تأثیر قرار داده است؟ 

کل طایفه، اعم از خاله و عمو و دایی و بچه‌ها و دوستان و آشنایان، همه زندگی‌شان فرق کرده است. دیگر آدم‌های سابق نیستند. من و پدرشان زندگی اجباری داریم و روزگار را فقط می‌گذرانیم، با قرص و مشاور روان‌درمانگر، و هنوز هم گاه چنان غیرقابل‌تحمل می‌شود، طوری‌که می‌گویم قلبم را با چنگ در بیاورم و له کنم… پدرشان هم از صبح زودی که این فاجعه رخ داد، ناله می‌کند و زار می‌زند و کار هر روزش است. گاهی من سرم را داخل کمد الوند می‌کنم و آن‌قدر جیغ می‌کشم که بی‌حال می‌شوم، با تمام اقوام و دوستان قطع رابطه کرده‌ایم و من حتی تلفنی هم نمی‌توانم با کسی صحبت کنم. ما زندگی نداریم، فقط به‌خاطر البرز نفس می‌کشیم که بیشتر از این آسیب نبیند.

اگر اقداماتی اعم از تأسیس انجمن خیریه یا اهدای بورس تحصیلی یا مواردی از این دست برای گرامی‌داشت یاد و خاطرهٔ فرزندانتان انجام داده‌اید یا در فکر انجام آن هستید، لطفاً بفرمایید.

یک دبیرستان در منطقهٔ سراوان بلوچستان ساخته‌ایم که نزدیک به اتمام است و یک مدرسه هم همسر سهند در منطقهٔ کرمانشاه ساخته است که آن هم نزدیک به اتمام است. بنیاد خیریهٔ سوفی را هم پدر سوفی تأسیس کرده است.

آیا در طول این مدت با سایر بازماندگان قربانیان سرنگونی هواپیمای اوکراینی در ارتباط بوده‌اید؟ این ارتباط چطور به شما کمک کرده است؟

بله، ارتباط مستقیم با انجمن جانباختگان داریم و خیلی خیلی کمک کرده است. با هم در حال انجام اقداماتی برای دادخواهی و زنده‌نگاه‌داشتن یاد عزیزان جان‌باخته‌مان هستیم. 

قطعاً فعالیت‌های جمعی مؤثرتر از فردی است. من خودم هم در واتس‌اپ یک گروه از مادران داغدار تشکیل داده‌ام که خیلی خوب است؛ درددل می‌کنیم و تجربیاتمان را به اشتراک می‌گذاریم و گردهمایی‌هایی داریم. گروه دیگری با خانم منیرو روانی‌پور داریم برای خاطره‌نویسی؛ ایشان در بهبود و آرامش حال ما داغداران بسیار کمک می‌کنند و در این زمینه بسیار حرفه‌ای و متخصص‌اند.

بیش از چهارده ماه از این فاجعهٔ بسیار تلخ گذشته است. در طول این مدت، آیا هیچ تماسی از سوی مسئولان بررسی‌کننده در ایران، کانادا یا اوکراین با شما گرفته شده است؟ آیا هیچ گزارشی از روند دادرسیِ این پرونده در اختیار شما قرار داده شده است؟ 

خیر، هیچ تماسی از سوی مسئولان بررسی‌کننده در ایران، کانادا یا اوکراین با ما گرفته نشده است! و هیچ گزارشی از روند دادرسیِ این پرونده در اختیار ما قرار داده نشده است! صرفاً در ابتدا دولت کانادا یک‌بار از طریق وحید (همسر سهند) جویای حال ما شده بودند، یک‌بار دیگر هم با البرز تماس گرفته بودند که برای یک کنفرانس جمعی توسط آقای گودیل بود.

چندی پیش گزارش خانم اگنس کالامارد، گزارشگر ویژهٔ سازمان ملل متحد در امور اعدام‌های فراقضایی و خودسرانه، دربارهٔ روند رسیدگی مراجع قضایی ایران به پروندهٔ سرنگون کردن پرواز ۷۵۲ منتشر شد که در آن به موارد مهمی اشاره شده بود. از جمله اینکه «به‌نظر می‌رسد برخی مدارک از بین رفته باشد» یا «مقام‌های ایرانی هنوز «فراتر از هرگونه تردید منطقی» ثابت نکرده‌اند که هواپیما را به‌طور عمدی هدف قرار نداده‌اند.» آیا شما این گزارش را دیده‌اید؟ نظرتان دربارهٔ آن چیست؟

بله ما این گزارش را خوانده‌ایم. همسرم به‌لحاظ اینکه وکیل دادگستری‌اند، خیلی دقیق خواندند و گفتند که گزارش گزارشگر محترم ویژهٔ حقوق بشری تحلیلی موشکافانه، بسیار مستدل و مستند است که با تیزبینی و بی‌طرفی تدارک دیده شده و به‌تنهایی می‌تواند مورد توجه مراجع عدالت‌خواه جهانی قرار گیرد، زیرا با توجه به طرح ۲۸ سؤال کلیدی از دولت ایران و عدم پاسخ‌گویی مقامات رسمی به آن‌ها، صحت گزارش را به‌تصویر می‌کشد، خصوصاً در توجه ویژه‌ای که ایشان به تناقضات دولت داشته است، از جمله: ادعای اشتباه ۱۰۷ درجه‌ای رادار، تشخیص اشتباهی هواپیما به‌عنوان موشک، اختلاف زمانی شناسایی و پرتاب موشک‌ها، استفادهٔ عامدانه از نیروی قهریه، عدم وجود دلایل مقبول در رابطه با اشتباه موضوعی، اثبات این معنا که پرواز ۷۵۲ عامدانه توسط سپاه هدف قرار گرفته و هدف دیگری مدنظر نبوده است، خودداری از بستن فرودگاه در شرایط جنگی و عدم صدور نوتام به خلبانان، عدم تحقیق مؤثر، مستدل، موفق و فوری، امحاء آثار به‌جامانده و جلوگیری از تحقیقات مستقل، بی‌طرفانه یا نظارت بر آن و…

این گزارش با تکیه بر قوانین، دلایل، شواهد و قرائن غیرقابل‌انکار تهیه شده است و با استناد به قوانین بین‌المللی هوایی و حقوق بشری می‌تواند فتح بابی در جهت گشودن پرونده در مراجع دادگستری بین‌المللی و تعقیب کیفری آمرین و عاملین این فاجعه باشد.

خواستهٔ شما به‌عنوان یکی از بازماندگان قربانیان این فاجعه چیست؟ 

خواستهٔ ما ورود سازمان‌های ذی‌ربط بین‌المللی مثل ایکائو، حقوق بشر، یونیسف (برای کشتن بیست و نه کودک بی‌گناه حتی کلامی تاکنون نگفته است) به این پروندهٔ جنایت علیه بشریت است.

جامعهٔ ایرانی کانادا چه کمکی می‌تواند در دادخواهی به شما بکند و چه انتظاری از آن‌ها دارید؟ 

تحت فشار قراردادن مقامات برای حقیقت‌یابی و فراهم‌نمودن راه‌های مجازات مجرمان در مراجع بین‌المللی.

اگر صحبت دیگری دارید، لطفاً بفرمایید. 

فرزندان ما برای رهایی از بی‌عدالتی و برای زندگی بهتر بسیار زحمت کشیدند تا بتوانند مهاجرت کنند و در آنجا با آرامش به هدف خود که داشتن یک زندگی شرافتمندانه باشد برسند، ولی باز طعمهٔ جنایتکاران شدند. از دولت کانادا که پناهگاه این بی‌پناهان بوده است، خواستاریم نگذارد حق جانباختگان پایمال شود.

با آرزوی صبر و به‌امید دادخواهی، بار دیگر از وقتی که برای این گفت‌وگو گذاشتید، بسیار سپاسگزاریم.

نوشته منظر ضرابی: خواستهٔ ما ورود سازمان‌های ذی‌ربط بین‌المللی به این پروندهٔ جنایت علیه بشریت است اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.