عکس‌ها: Threshold Studios

عصر شنبه ۱۸ آوریل ۲۰۲۶، سالن همایش‌های دانشگاه بریتیش کلمبیا (UBC) شعبهٔ رابسون اسکوئر، میزبان رویدادی از «سلسله‌سخنرانی‌های علیرضا احمدیان در ایران‌شناسی و مطالعات جوامع فارسی‌زبان» بود که از مدت‌ها پیش انتظارش می‌رفت. عنوان برنامه به‌تنهایی برای کشاندن شیفتگان ادبیات معاصر ایران کافی بود: «در میانهٔ گرگ‌ومیش: فروغ فرخزاد و هنر زیستن بر آستانه» (Between Dusk and Dawn: Forugh Farrokhzad and the Art of Living in Between). 

اما اشتیاق حاضران فراتر از پیش‌بینی‌ها بود؛ ظرفیت صندلی‌های سالن خیلی زود تکمیل شد و موج جمعیت به‌حدی بود که عدهٔ زیادی از شرکت‌کنندگان با اشتیاق روی پله‌ها و سکوهای حاشیهٔ سالن نشستند تا شنوندهٔ روایتی دست‌اول از زندگی زنی باشند که معماری شعر معاصر ایران را دگرگون کرد.

در ابتدا، کلر هارو کروستون (Clare Haru Crowston)، رئیس دانشکدهٔ هنر دانشگاه بریتیش کلمبیا، سخنان کوتاهی ایراد کرد و پس از آن دکتر مصطفی عابدینی‌فرد، استادیار ادبیات و فرهنگ فارسی مدرن در دپارتمان آسیاپژوهی دانشگاه بریتیش کلمبیا، سخنران ویژهٔ این مراسم را معرفی کرد: دکتر فرزانه میلانی، استاد ممتازِ بازنشستهٔ ادبیات فارسی و مطالعات زنان در دانشگاه ویرجینیا و دارندهٔ کرسی ریموند جی. نلسون، و عضو پیشین هیئت کارشناسان خارجی آکادمی نوبل ادبیات از سال ۲۰۲۱ به‌مدت سه سال. دکتر عابدینی‌فرد گفت که کار دکتر میلانی در مطالعهٔ ادبیات فارسی و آثار نویسندگان زن ایرانی، کاری بنیادی بوده است و تحلیل ادبی، تاریخ فرهنگی و بینش انتقادی را به‌شیوه‌هایی که طی چندین دهه این حوزه را شکل داده‌اند، گرد هم آورده است. او افزود مقالات و کتاب‌های متعددی از ایشان منتشر شده است ازجمله زندگینامهٔ ادبی فروغ فرخزاد.*

با دعوت دکتر عابدینی‌فرد، دکتر فرزانه میلانی میان تشویق پرشور حاضران پشت تریبون قرار گرفت. او با وقار، آرامش و البته انرژیِ نافذی که در تمام طول سخنرانی در صدایش موج می‌زد، کلامش را آغاز کرد. آنچه در پی می‌آید، گزیده‌ای از سخنرانیِ او و پرسش‌وپاسخ‌های انتهای برنامه است.

شایان ذکر است که این نشست به‌زبان انگلیسی برگزار شد.

* * * * *

دکتر فرزانه میلانی سخنانش را با قدردانی از حضور جمعیت آغاز کرد و از کلر هارو کروستون، رئیس دانشکدهٔ هنر، دوستان علیرضا احمدیان، و دکتر عابدینی‌فرد نیز تشکر کرد. او یادآور شد که در ۴۲ سال حضورش در فضای آکادمیک آمریکا، کمتر دیده است که رئیس یک دانشکده در عصر روز شنبه وقت خود را به چنین برنامه‌ای اختصاص دهد.

او سپس با طرح یک گزارهٔ ساده اما عمیق، وارد بحث اصلی شد: در ایران، کشوری چندزبانه، چندمذهبی و چندقومیتی، شعر همواره به‌عنوان یک مکان گردهماییِ بی‌مرز عمل کرده است. در طول قرن‌ها سرکوب سیاسی و سانسور، شعر نه یک کالای لوکس، بلکه طناب نجات بوده است؛ پدیده‌ای وجودی و نه تزئینی. شعر در ایران، کارکرد یک میدان عمومیِ سیار را در قالب کلمات داشته است.

دکتر میلانی برای ملموس‌ترکردن این مفهوم، نقبی به خاطرات دوران کودکی‌اش زد: اولین بار حس حیرت و جادوی این دورِهمی بی‌حاشیه را در کودکی تجربه کردم. در یکی از قدیمی‌ترین خاطراتم، مادرم در مرکز جهان من نشسته است. صدای نرمش هنوز در گوشم می‌رقصد. او دیوان حافظ را باز می‌کند، کتاب را می‌بوسد، چشمانش را برای دعایی خاموش نثار روح شاعرِ درگذشته می‌بندد و سپس انگشتِ رازدارش، انگشت اشاره‌اش را روی شعری می‌گذارد که معتقد است آن شعر، او را انتخاب کرده است. ما، پنج فرزندش، حلقه‌وار دور او نشسته‌ایم. گاهی زنان و مردانی که در خانهٔ سادهٔ ما کمک می‌کردند نیز به ما می‌پیوستند. در آن حلقهٔ مشترکِ شنیدن، سن، طبقه، سواد، جنسیت و جغرافیا، دست‌کم برای لحظاتی به‌حالت تعلیق درمی‌آمد. شعر فارسی تبدیل به پیوند و ارتباط می‌شد؛ قالیچهٔ پرندهٔ ما و گذرنامهٔ ما برای ورود به دنیای شگفتی و راز.

از دل همین سنت ادبیِ باشکوه، دکتر میلانی به ظهور فروغ فرخزاد رسید: شاعری که در یک نسلِ کمیاب ظهور کرد و نه‌تنها وارث سنت شد، بلکه مسیر آن را دگرگون ساخت و سنت ادبی را از درونِ خودِ آن احیا کرد و امکان یک مکالمهٔ خیالی با پیشینیان را فراهم آورد.

ادامهٔ سخنرانی با نمایش تصاویر جذابی روی پردهٔ بزرگ سالن همراه بود. در یکی از تصاویر به‌نمایش‌درآمده، مینیاتوری از ابوسعید ابوالخیر به‌همراه شعری معروف از او نقش بسته بود. دکتر میلانی توجه حاضران را به مفهوم «آستانه» (Threshold) جلب کرد و از مخاطبان خواست تا فروغ را در گفت‌وگویی خیالی با صداهایی از قرن‌ها پیش تصور کنند. سپس او شعری را که روی پردهٔ نمایش بود، به‌زبان انگلیسی برای حاضران خواند:

بازآ بازآ هر آنچه هستی بازآ

گر کافر و گبر و بت‌پرستی بازآ

این درگه ما درگه نومیدی نیست

صد بار اگر توبه شکستی بازآ

دکتر میلانی تأکید کرد که هزار سال بعد، صدایی شفاف و بی‌لکنت شجاعانه به این دعوت پاسخ داد. هم‌زمان اسلاید تغییر کرد و عکسی زیبا و کمتردیده‌شده از فروغ فرخزاد در طبیعتی کوهستانی، همراه با خطوطی از یکی از اشعار او به نمایش درآمد. دکتر میلانی این شعر فروغ را با احساس و به‌زبان انگلیسی خواند:

می‌آیم، می‌آیم، می‌آیم

و آستانه پر از عشق می‌شود

و من در آستانه به آن‌ها که دوست می‌دارند

و دختری که هنوز آنجا،

در آستانهٔ پر عشق ایستاده، سلامی دوباره خواهم داد

دکتر میلانی روی کلماتی مثل «درگه» و «آستانه» توقف کرد و گفت: بین دعوت ابوسعید ابوالخیر و پاسخ فروغ، گسترهٔ درازی از تاریخ نهفته است. قرن‌هایی که در آن‌ها آستانه‌ها سخت شدند و به مرزبندی‌ها و ساختارهای محدودکننده (پارتیشن‌ها) تغییر شکل دادند. دیوارها قد کشیدند، حیاط‌ها و درها بسته و قفل شدند. پرده‌ها کشیده شدند، پنجره‌ها پوشانده و کور شدند. و تمام این‌ها برای تقسیم‌بندی فضایی صرفاً بر اساس ویژگی‌های بیولوژیک بود؛ برای به‌حاشیه‌راندن زنان، برای بیرون‌راندن آن‌ها از میدان عمومی به «اندرونی». زندگی زنان خصوصی‌تر شد، بدن‌هایشان پوشانده شد، صدایشان در فضای عمومی خفه شد، آرزوهایشان کنترل و حرکتشان محدود گشت.

برای درک بهترِ مفهوم «آستانه»، دکتر میلانی آن را فضایی «بینابین» توصیف کرد: آستانه نه درون است و نه بیرون، نه آغاز است و نه پایان، نه سیاه است و نه سفید. یک فضای باردار است که در آن راحتیِ فریبندهٔ دسته‌بندی‌های «یا این / یا آن» پس زده می‌شود. در آستانه، هیچ امر مطلقی وجود ندارد. نقطه‌ای است که عزیمت و رسیدن، جمع و فرد، و امر خصوصی و عمومی همزیستی می‌کنند. او مثال‌هایی از فرهنگ‌های مختلف آورد؛ ازجمله رسم ایرانیان در نگه‌داشتن قرآن بالای سر مسافر در آستانهٔ در، «مزوزا» (Mezuzah) در یهودیت که بر چهارچوب در نصب می‌شود، و دروازه‌های «توری» (Torii) در ژاپن که مرز عبور از جهان عادی به فضای مقدس‌اند؛ مفاهیمی که همگی توأمان نشان‌دهندهٔ «خطر» و «ماجراجویی»‌اند. او این وضعیت را با اصطلاح شیرینِ فارسیِ «گرگ‌ومیش» مقایسه کرد؛ لحظه‌ای معلق پیش از طلوع آفتاب که در آن گرگ و گوسفند، سیاهی و سفیدی، تاریکی و روشنی همزیستی می‌کنند.

سخنران با نمایش اسلایدی حاوی متنی انگلیسی دربارهٔ ضرورت جرم‌انگاری آپارتاید جنسیتی، بحث را به مبارزات تاریخی زنان پیوند داد. او تاریخچهٔ این جنبشِ رفعِ تفکیکِ جنسیتی را به سال ۱۸۴۸ نسبت داد؛ زمانی که «شیرزنی که شاعر و عالم دینی بود، طاهره قرةالعین، هم چهره و هم صدای خود را آشکار کرد و وارد مجلسی با حضور ۸۱ مرد شد.» دکتر میلانی یادآور شد که اگرچه طاهره را مرتد خواندند، با روسری خفه‌اش کردند و جسدش را در چاه انداختند، اما جنبش آزادی‌خواهی، دموکراسی، آزادی بیان و آزادی عقیده هرگز نتوانست خفه شود.

او با اشاره به تلاش‌های اخیر ائتلافی بین‌المللی از حقوق‌دانان و فعالان مدنی در اکتبر ۲۰۲۳ برای به‌رسمیت‌شناختن «آپارتاید جنسیتی» در سازمان ملل، تعریفی دقیق از تفکیک جنسیتی ارائه داد: حذف زنان و دختران از زندگی عمومی، از پارلمان‌ها، ادارات، سالن‌ها، دانشگاه‌ها و مدارس، پارک‌ها و زمین‌های بازی، و محبوس‌کردن آن‌ها در کوچک‌ترین دوایر ممکن از حیات، تنها به‌عنوان نقطه‌هایی از وجود، پشت درهای ورودی و تحت نظارت نزدیک‌ترین محارم و سرپرستان مرد.

در اینجا بود که نقش فروغ فرخزاد در تاریخ ادبیات پررنگ‌تر شد. دکتر میلانی گفت: فروغ فرخزاد در آستانهٔ این انقلابِ بدون خون‌ریزی ایستاده بود. او معماری ادبیات ایران را یک‌بار برای همیشه تغییر داد. دیگر ممکن نیست دربارهٔ ادبیات ایران صحبت کنیم و فقط نام مردان را ببریم. در شعر فروغ، مهمان به میزبان تبدیل می‌شود، احضارشده به احضارکننده، اُبژه به سوژه، و سکوت به صدا. در طول یک دورهٔ کاری کوتاه و درخشان، او راه‌های سنتی‌بودن، گفتن، دیدن و ارتباط با مردان، زنان، جهان و مهم‌تر از همه با خودش را در هم شکست. او مردان را به‌عنوان «معشوق» در ادبیات فارسی پرده‌برداری کرد و دایرهٔ موضوعات شعر را به‌شکلی بی‌سابقه گسترش داد.

بخش بعدی سخنرانی، روایتی مستند و تلخ از زندگی فروغ بود. هم‌زمان با صحبت‌های دکتر میلانی، تصاویری سیاه‌وسفید از دوران کودکی و نوجوانی فروغ به‌همراه خانواده‌اش روی پرده نقش بست. فروغ‌الزمان فرخزاد عراقی، متولد دی‌ماه ۱۳۱۳ در خانواده‌ای که به‌شیوهٔ خود در برابر سنت‌ها مقاومت می‌کرد، متولد شد. مادرش پیش از قانون کشف حجاب در ۱۹۳۶، بی‌حجاب بود و پدر و مادرش با وجود مخالفت‌ها، با عشق ازدواج کرده بودند. فروغ هفت سال ابتدایی زندگی‌اش را در مازندران گذراند و سپس خانواده به تهران نقل مکان کردند.

دکتر میلانی به ازدواج زودهنگام فروغ در ۱۶ سالگی با پرویز شاپور اشاره کرد؛ مردی که ۱۱ سال از او بزرگ‌تر بود. فروغ در برابر مخالفت شدید هر دو خانواده ایستاد، لباس عروسی‌اش را خودش دوخت و با شاپور به اهواز رفت. حاصل این ازدواج، پسری به‌نام کامیار بود که سرانجامی تراژیک داشت.

اما نقطهٔ عطف زندگی فروغ، انتشار شعر «گناه» در سال ۱۹۵۴ بود؛ بیانیه‌ای جسورانه از میل زنانه که هنجارهای اخلاقی، ادبی و اجتماعی زمانه‌اش را زیر پا گذاشت. این شعر برای او شهرت، و در عین حال بدنامیِ عظیمی به همراه آورد و او را در افکار عمومی به‌عنوان زنی گناهکار و توبه‌ناپذیر تثبیت کرد. میلانی با اشاره به صفحه‌آرایی این شعر در مجلهٔ «روشنفکر»، گفت که فروغ نام واقعی و عکس خودش را در کنار شعر چاپ کرد؛ کاری که در آن زمان برای یک زن کاملاً نامرسوم بود.

ماجرا زمانی تلخ‌تر شد که سردبیر مجلهٔ روشنفکر، ناصر خدایار (مردی که شعر گناه برای او سروده شده بود)، شروع به انتشار داستان‌های دنباله‌داری از این رابطه با جزئیات و به‌شکلی مبتذل کرد. این جنجال، خشم خانوادهٔ فروغ و همسرش را در پی داشت. این بحران شخصی و خانوادگی منجر به افسردگی شدید فروغ، اقدام به خودکشی و بستری‌شدن در بیمارستان روانی رضایی شد؛ جایی‌که بدون تجویز داروی بیهوشی، به او شوک الکتریکی دادند.

طلاق فروغ در زمانی رخ داد که طبق آمار اولین سرشماری ملی ایران در سال ۱۹۵۶، تنها چهار درصد زنان تهران مطلقه بودند. نتیجهٔ تلخ این جدایی طبق قوانین آن زمان، ازدست‌دادن کاملِ حضانت فرزند بیولوژیکی‌اش، کامیار، بود. فروغ حتی از حق ملاقات ساده با فرزندش محروم شد. دکتر میلانی با لحنی متأثر گفت: ازدست‌دادن این حق مادری، تا پایان عمر، زندگی و شعر او را تسخیر کرد. در ۱۰ سال پایانی عمر فروغ، حتی یک عکس مشترک از او و پسرش وجود ندارد.

فروغ که هنوز ۲۰ سالش نشده بود، برای ۱۴ ماه به اروپا (ایتالیا و آلمان) سفر کرد. این سفر برایش تحول‌آفرین بود، اما به‌گفتهٔ خودش نمی‌توانست دور از ایران زندگی کند. او با اراده‌ای محکم برای کسب استقلال مالی به ایران بازگشت و خیلی زود در استودیو فیلم گلستان مشغول به کار شد؛ جایی‌که رابطهٔ عمیق، هنری و شخصی او با ابراهیم گلستان شکل گرفت.

میلانی دربارهٔ این رابطه که دهه‌هاست سوژهٔ شایعات و افسانه‌سازی‌هاست، گفت: آنچه این جذابیت ماندگار را در افکار عمومی تغذیه کرده، تقاطعِ عدم تقارن‌هاست: صراحت و گشودگی فروغ در زندگی در برابر رازداری و سکوت گلستان، موقعیت فروغ به‌عنوان یک زن مجرد و گلستان به‌عنوان یک مرد متأهل، و در نهایت دگردیسی فروغ پس از مرگ زودهنگامش در ۳۲ سالگی به نمادی فرهنگی، که کاملاً بر گلستان سایه انداخت. زندگی طولانی گلستان نیز با تبعیدی خودخواسته و فقدانِ فضایی مشروع در فرهنگ ما برای به‌رسمیت‌شناختن سوگواریِ او همراه شد.

دکتر میلانی بخش‌هایی از نامهٔ تکان‌دهندهٔ ابراهیم گلستان به صادق چوبک را که در سال ۱۹۶۷ (چند ماه پس از مرگ فروغ) نوشته شده بود، خواند تا عمق ویرانی روحی گلستان را نشان دهد:

«راه می‌روم و فروغ را کنار خود می‌بینم اما می‌دانم که نیست. صدایش را می‌شنوم، اما حرف‌هایش یادگار حرف‌هایش هستند نه حرف‌هایی تازه دربارهٔ مطالبی تازه از تماشای پشت ویترین‌ها تا نوشیدن شراب و شنیدن نمایش‌ها و دیدن فیلم‌ها و خواندن کتاب‌ها و ملاقات آدم‌های تازه، همه و همیشه به حسرت این می‌افتم که ای‌کاش او هم بود. تو معنی دیوانه‌شدن را نمی‌دانی. من دیوانه شده‌ام و نمی‌توانم خودم را به مقیاس‌ها و رابطه‌های اجتماعی و توارثی سرگرم کنم و گول بزنم. من نمی‌توانم و نمی‌خواهم خودم را گول بزنم… هیچ‌چیز آسوده‌ام نخواهد کرد.»

دکتر میلانی با نقد نگاه تقلیل‌گرایانهٔ جامعهٔ ادبی به این رابطه گفت: وقتی ۱۵ نامه از ۱۰۵ نامهٔ منتشرشدهٔ فروغ به گلستان چاپ شد،‌ نامه‌هایی‌که فروغ در آن‌ها دربارهٔ ۶۴ فیلم سینمایی بحث و تحلیل کرده بود و از جریان‌های مهم هنری حرف زده بود، بیشتر مقالات فقط و فقط به این پرداختند که چرا راز عشق فاش شد. چرا کسی به این تعامل روشنفکرانه نپرداخت؟ جالب آنکه به‌گفتهٔ دکتر میلانی، با وجود انتشار ۱۰۵ نامه از فروغ، تا به امروز حتی یک نامه از مردان به فروغ منتشر نشده است؛ موضوعی که خود نیازمند یک سخنرانی مجزاست.

یکی از شاهکارهای فروغ در این دوران، مستند «خانه سیاه است» (۱۹۶۲) دربارهٔ جذام‌خانهٔ باباباغی است. دکتر میلانی تأکید کرد که در دورانی که جذام به‌شدت مسری تلقی می‌شد، فروغ تصمیم گرفت که با بیماران زندگی کند و از آنجا پسری (حسین منصوری) را هم به فرزندی پذیرفت. «فیلم خانه سیاه است» فقط زندگینامهٔ جذام و رنج‌دیدگانش نبود، بلکه اتوبیوگرافیِ شاعری بود که به او لقب «گناهکار» داده بودند. این فیلم یک فرم ترکیبی (Hybrid) بود؛ توأمان مستند و صحنه‌سازی‌شده، شعر بصری و مراقبه‌ای فلسفی.

در اینجا دکتر میلانی گفت که مایل است نکته‌ای شخصی را هم اضافه کند. او گفت که برای نوشتن زندگینامهٔ ادبی فروغ فرخزاد با بیش از ۸۰ نفر مصاحبه کرده است، ازجمله دو نفر از بیماران جذامی، و اعتراف می‌کند که از آن دو نفر چیزهای بیشتری در مورد جوهرهٔ فروغ فرخزاد آموخت تا از بسیاری از افراد دیگر.

فروغ هنرمندِ آستانه‌ها بود. در شعر او، نه‌تنها کلمهٔ «آستانه»، بلکه «پنجره‌ها» (پنجره‌هایی که آستانه‌هایی درون دیوارند)، استعارهٔ حاکم‌اند. دکتر میلانی گفت که در شعر فروغ ۴۹ بار به کلمهٔ پنجره اشاره شده است. او تعریفِ فروغ از شعر در مصاحبه با غلامحسین ساعدی را خواند: «شعر برای من مثل پنجره‌ای است که هر وقت به طرفش می‌روم، خودبه‌خود باز می‌شود. من آنجا می‌نشینم، نگاه می‌کنم، آواز می‌خوانم، فریاد می‌زنم، گریه می‌کنم. با عکس درخت‌ها قاطی می‌شوم و می‌دانم آن طرف پنجره یک فضا هست و یک نفر می‌شنود که ممکن است ۲۰۰ سال بعد باشد یا ۳۰۰ سال قبل وجود داشته، فرقی نمی‌کند، مسئله‌ای است برای ارتباط با هستی، با وجود، به‌معنی وسیعش.»

میلانی پس از ۵۰ سال مطالعه روی آثار فروغ، به این نتیجه رسیده است که ظرفیت بی‌نظیر فروغ، ایستادن بر همین آستانه و نگاه‌کردن به هر دو سو بوده است: فروغ یک تبعیدی در کشور خودش بود. غریبه‌ای در خانه و در میان مردم خودش. همین موقعیتِ «خودی» و در عین حال «غیرخودی» بودن، به او قدرتی داد تا دربارهٔ چیزهایی بنویسد که تا امروز هم مسکوت مانده‌اند.

دکتر میلانی به شعر «دلم برای باغچه می‌سوزد» اشاره کرد و آن را پیش‌گویی بی‌نظیر فروغ از انقلاب ایران و شرایط امروز دانست:

همسایه‌های ما همه در خاک باغچه‌هاشان به‌جای گل / خمپاره و مسلسل می‌کارند / همسایه‌های ما همه بر روی حوض‌های کاشی‌شان سرپوش می‌گذارند / و حوض‌های کاشی بی آنکه خود بخواهند / انبارهای مخفی باروت‌اند… / و بچه‌های کوچهٔ ما کیف‌های مدرسه‌شان را / از بمب‌های کوچک پر کرده‌اند / حیاط خانهٔ ما گیج است.

دکتر میلانی با اشاره به این شعر، پرسید: آیا اگر نخبگان حاکم ما کمی بیشتر به ادبیات اعتماد می‌کردند، مسیر تاریخ ایران متفاوت پیش نمی‌رفت؟ آیا نمی‌شد جلوی خون‌ریزی‌ها را گرفت اگر قدرت سیاسی به هشدارهای زودهنگام شعر با دقت بیشتری گوش می‌داد؟ هشدار فروغ، مانند یک بذر، در خاک باقی ماند و کسی صدایش را نشنید.

دکتر میلانی سپس با نمایش اسلایدهایی مقایسه‌ای از تاریخ ایران، از انقلاب مشروطه گفت. او گفت در عکس‌های به‌جامانده از دوران مشروطه، حتی یک زن هم دیده نمی‌شود، هرچند می‌دانیم زنان در آن حضور داشتند، اما بازنمایی تصویری ندارند. سپس این روند را با جنبش «زن، زندگی، آزادی» مقایسه کرد؛ جنبشی که به‌گفتهٔ او، یک انقلاب ناتمام و انقلابی از سوی زنان و دربارهٔ زنان، با علائم و نمادهای زنانه است که با حمایت بی‌سابقهٔ مردان برای رفع تفکیک جنسیتی همراه شد. 

او سخنرانی‌اش را با مقایسهٔ «نی» در شعر مولانا (بشنو از نی چون حکایت می‌کند / از جدایی‌ها شکایت می‌کند) و «نی‌لبک چوبین» در شعر فروغ به پایان برد؛ زنی که برخلاف تصویر کلاسیکِ زنِ محبوس، خود را در اقیانوس، در آستانهٔ تاریکی و روشنی، در معرض دید همگان قرار داد و در شعرش سرود:

من پری کوچک غمگینی را می‌شناسم / که در اقیانوسی مسکن دارد / و دلش را در یک نی‌لبک چوبین / می‌نوازد آرام، آرام / پری کوچک غمگینی / که شب از یک بوسه می‌میرد / و سحرگاه از یک بوسه به دنیا خواهد آمد

پس از پایان سخنرانی دکتر میلانی حاضران ایشان را تشویق کردند و بخش پرسش‌وپاسخ با همراهی دکتر عابدینی‌فرد و نیز دکتر الکساندار هافمن (Alexandra Hoffmann)، استادیار ادبیات کلاسیک فارسی در دپارتمان آسیاپژوهی دانشگاه بریتیش کلمبیا، آغاز شد.

دکتر عابدینی‌فرد ضمن تحسین شاعرانگی کلام دکتر میلانی، مدیریت بخش پرسش‌وپاسخ را بر عهده گرفت. این بخش، پرده از اسرار بسیاری در مسیر پژوهش‌های ۵۰ سالهٔ دکتر میلانی برداشت.

دکتر عابدینی‌فرد با اشاره به کتاب «قلم به‌جای شمشیر» (Words, Not Swords) اثر دکتر فرزانه میلانی، دربارهٔ اهمیت آزادی حرکت در آثار فروغ و سفرنامهٔ او پرسید.

دکتر میلانی با وام‌گرفتن از مفاهیم مارگارت اتوود («آزادیِ انجامِ کار» در برابر «آزادی از چیزی») گفت: مبنای تفکیک جنسیتی، سلب حق تحرک از زنان است. فروغ در جوانی دریافت که بین سلب حق حرکت و خفه‌کردن صدای زنان در عرصهٔ عمومی ارتباطی مستقیم وجود دارد. وقتی او می‌خواست به اروپا برود، فقط برای «تفریح» نبود، برایش یک «ضرورت» بود. هنوز هم زنان در ایران بدون اجازهٔ سرپرست مرد حق سفر ندارند. او مثال‌های فرهنگی تأمل‌برانگیزی آورد: در چین باستان پاهای زنان را می‌شکستند و می‌بستند تا کوچک بماند (همان ریشهٔ داستان سیندرلا). زنی با پاهای ناقص نمی‌تواند بدود یا آزادی حرکت داشته باشد. یا در فرهنگ غرب، جادوگران را سوار بر جارو نشان می‌دهند؛ یعنی نمادهای خانه‌داری تبدیل به وسیله‌ای برای تحرک آن‌ها شده است. در فارسی، کلمهٔ «هرجایی» برای تحقیر زنان به کار می‌رود، در حالی‌که در قرآن، خداوند نیز «هر جایی و همه‌جا» حاضر است!

یکی از جذاب‌ترین بخش‌ها، زمانی بود که دکتر الکساندار هافمن پرسید: چگونه توانستید ابراهیم گلستان را که به سکوت و انزوا معروف بود، راضی به مصاحبه کنید؟ راز شما چه بود؟

دکتر میلانی با لبخندی رازش را فاش کرد: من رسالهٔ دکتری‌ام را در سال ۱۹۷۹ تمام کردم. استادم، دکتر امین بنانی که مانند یک پدر معنوی برایم بود، روزی تماس گرفت و گفت ابراهیم گلستان (که دوستان نزدیکش او را «شاهی» صدا می‌کردند) اینجاست، می‌خواهی بیایی؟ دکتر بنانی آشپز فوق‌العاده‌ای بود و من هم دست‌پخت بدی نداشتم. از شدت هیجان تا صبح نخوابیدم. وقتی رفتم، آن‌ها مشغول صحبت دربارهٔ اپرا بودند. من هم چون عاشق اپرا بودم، ساکت نشستم و گوش دادم. وقتی بحث اپرا تمام شد، از آقای گلستان دربارهٔ فروغ پرسیدم. او با صدای گیرایش رو به من گفت: خانم، شنیده‌ام شما آشپز خوبی هستید. منِ جوان و ساده‌دل فکر کردم دارد از من تعریف می‌کند! پرسیدم از کجا شنیده‌اید؟ گفت معلمت گفته. بعد ادامه داد: شما انگلیسی‌تان خوب است… هیچ کتاب آشپزی خوبی به‌زبان انگلیسی دربارهٔ غذای بی‌نظیر ایرانی وجود ندارد. چرا یک کتاب آشپزی نمی‌نویسید؟!

خنده سالن را فرا گرفت. دکتر میلانی ضمن تأکید بر اینکه نوشتن کتاب آشپزی خیلی هم عالی‌ست، گفت ولی گلستان در واقع با این حرف می‌خواست او را تحقیر کند و بگوید به‌جای نوشتن بیوگرافی ادبی، برو کتاب آشپزی‌ات را بنویس!

بیست سال طول کشید تا گلستان دوباره به او پیام داد: او نوشت کارَت را انجام بده، من نامه‌ها را در اختیارت می‌گذارم. با اصرار برادرم راهی عمارت محل سکونت گلستان در ساسکس انگلستان شدم. مصاحبه‌های اول فوق‌العاده خام و احساسی بود. گلستان بعد از ۴۰ سال دربارهٔ اقدام به خودکشی فروغ حرف زد. هر دو گریه کردیم. وقتی می‌خواستم به ایران بروم، دوستم گفت نوارها را با خودت نبر، برایت پست می‌کنم؛ ولی نوارها در این میان گم شد!…

فقدان نوارها، دکتر میلانی را مجبور کرد دوباره به سراغ گلستان برود. گلستان در نهایت پذیرفت مصاحبه‌ها را تکرار کند: شبی بعد از شام، گلستان به‌سمت گاوصندوقش رفت… اگر فیلمبردار بودم از آن صحنه‌ها می‌توانستم فیلمی بسازم. بسیار هیجان‌زده بودم. نامه‌ها را آورد. گفتم من این‌ها را بدون یک کلمه سانسور چاپ خواهم کرد. گفت: این‌ها مال توست؛ هر کاری می‌خواهی با آن‌ها بکن!

یکی از حاضران از تجربهٔ دکتر میلانی در جذام‌خانهٔ باباباغی پرسید. او می‌خواست بداند چرا ایشان معتقد است که دو بیمار آن جذام‌خانه که با آن‌ها گفت‌وگو کرده‌ است، شناخت ناب‌تری از فروغ را به او داده‌اند تا ده‌ها فرد دیگری که شاید از نزدیکان و دوستان فروغ بوده‌اند. دکتر میلانی پاسخ داد که برخلاف روشنفکران که فروغ را صرفاً به‌عنوان یک هنرمند نقد می‌کردند، بیماران باباباغی جوهر انسانی فروغ را به او شناساندند: وقتی فروغ بار دوم با پنج مرد از استودیو گلستان به باباباغی رفت، هیچ‌کدام از آن مردان نمی‌خواستند بمانند؛ همه از جذام وحشت داشتند. اما فروغ آنجا زندگی کرد. زنی به‌نام فاطمه به من گفت وقتی فروغ آنجا بود، روزی قرار بود عروسی‌ای برگزار شود. فروغ اجازه گرفت و دوربینش را آورد. عروسی فضای غمگینی داشت با یکی دو نوازنده. ناگهان فروغ بلند شد و شروع به رقصیدن کرد! و النگوهایش را که به‌احتمال زیاد طلا بودند، درآورد و به عروس داد. جوّ عروسی کاملاً عوض شد. او کودکانشان را می‌بوسید و با آن‌ها هم‌سفره می‌شد. موفقیت فیلم «خانه سیاه است» دقیقاً به‌خاطر همین رفتارِ انسانیِ فروغ بود که باعث شد بیماران با او همکاری کنند، درحالی‌که در مستندات دیگری که از جذام‌خانه‌ها موجود است، معمولاً بیماران همکاری نمی‌کنند.

سؤال بعدی دربارهٔ وضعیت روانی فروغ، خودکشی‌ها و مرگ او بود. دکتر میلانی پرده از تحقیقات ۵۰ ساله‌اش برداشت: گرفتن اطلاعات خصوصی در ایران بسیار سخت است. اما بر اساس مصاحبه با ۸۰ نفر، نتیجه‌گیری شخصی من این است که فروغ در کودکی مورد سوءاستفاده (Abuse) قرار گرفته بود. در ۵۷ نامهٔ سانسورنشدهٔ فروغ به پرویز شاپور، اشارات روشنی به علائم افسردگی و همچنین سوءاستفاده جنسی وجود دارد؛ هرچند نامی از فرد خاطی نمی‌برد. این نامه‌ها نشان‌دهندهٔ زنی‌ست که در حال پس‌گرفتن کنترل زندگی‌اش است.

دربارهٔ مرگ فروغ، دکتر میلانی شایعهٔ خودکشی‌بودن تصادف را قاطعانه رد کرد: من با یکی از کودکانی که در آن مینی‌بوس بود، مصاحبه کردم. فروغ عاشق سرعت بود. مینی‌بوسی حامل دانش‌آموزان به‌سمت جیپِ او می‌آمد. او برای نجات جان بچه‌ها، فرمان را چرخاند و به کنار جاده برخورد کرد. گلستان او را به بیمارستان برد. بیمارستان اول او را نپذیرفت چون کارمند دولت نبود، و در بیمارستان دوم پیش از آنکه بتوانند عملش کنند، جان باخت. او حداقل پنج بار در زندگی‌اش اقدام به خودکشی کرده بود که نجات یافت، اما تصادفِ آخر، به‌هیچ‌وجه خودکشی نبود.

یکی دیگر از حاضران سؤال تأمل‌برانگیزی پرسید: آیا شما رابطهٔ فروغ و آقای گلستان را به‌نوعی نشئت‌گرفته از همین احساس دوران کودکی و نوجوانی‌اش می‌بینید؟ به‌بیان دیگر، آیا فروغ داشت ادامهٔ آن سوءاستفادهٔ جنسی در دوران کودکی را در کنار عشقش با گلستان تجربه می‌کرد؟

دکتر میلانی پیش از پاسخ به این سؤال بازگشتی کرد به داستانی که در اولین دیدار با گلستان داشت؛ گفت گلستان شخصیتی پیچیده داشت و شاید طرح سؤال دربارهٔ جزئیات عاطفی از او در اولین دیدار اشتباه بوده است. واقعیت آنکه من با آن سؤال، خود ایشان را به‌عنوان هنرمندی بزرگ نادیده گرفته بودم و در عوض از فروغ و رابطه‌شان پرسیده بودم. بعدها یاد گرفتم و برایم جا افتاد که گلستان حق داشت که آن‌طور پاسخ من را بدهد، او در واقع می‌خواست بگوید این‌ها مسائلی خصوصی‌ست و به‌ویژه در اولین برخورد درست نیست در این‌باره سؤال شود. سپس او در پاسخ به پرسش‌کننده گفت: شعرها و نامه‌های فروغ نشان می‌دهد که این رابطه برای هر دوی آن‌ها بسیار پرحرارت، از نظر احساسی و جنسی متلاطم، و از نظر فکری پرورش‌دهنده بود. در شعر «فتح باغ»، فروغ داستان آفرینش را بازنویسی می‌کند؛ اگر آدم و حوا به‌خاطر عشق از بهشت رانده شدند، در شعر فروغ، آن‌ها پس از عاشق‌شدن تازه وارد بهشت می‌شوند. نکتهٔ دیگر آنکه طبق گفتهٔ پوران فرخزاد، فروغ همواره به مردان مسن‌تر از خودش کشش داشت، شاید برای اینکه پدر ما محبتی را که باید به ما نشان نداد و فروغ آن را در مردان مسن‌تر از خودش جست‌وجو می‌کرد.

اما دکتر میلانی برای نشان‌دادن پیچیدگی روابط انسانی، داستان تکان‌دهنده‌ای از مصاحبه‌هایش تعریف کرد؛ داستان همسر دیگرِ سرهنگ فرخزاد: خانم فرخزاد (مادر فروغ) متوجه سردی همسرش شده بود. او در آن زمان تازه هفتمین فرزندش را به دنیا آورده بود. این زن داستان غم‌انگیزی داشت؛ او در طول حیاتش شاهد مرگ چهار فرزند از هفت فرزندش بود… روزی جناب فرخزاد به همسرش می‌گوید قرار است مهمان بسیار مهمی داشته باشند، و از او خواست تا خانه را تمیز و مرتب کند و شیرینی و میوه تهیه کند. بعدتر آقای فرخزاد اعلام کرد که این میهمانان در واقع خواستگاری‌ست برای پوری (خواهر بزرگ‌تر فروغ). مراسم عالی پیش رفت و قرار شد هفتهٔ بعد انگشتر نامزدی بیاورند. در این میان روزی زنی درِ خانهٔ توران خانم را می‌زند و به او می‌گوید: کجایی؟ چرا نمی‌فهمی چه خبر است؟ آن داماد، برادرِ هَووی توست! همان خواهری که برای خواستگاری اینجا آمد، هووی توست و حالا پدر می‌خواهد دخترت را به عقد برادر او درآورد! و این‌گونه بود که خانم فرخزاد به وجود همسر دیگر یعنی بهین‌دخت دارایی پی می‌برد.

دکتر میلانی با هیجان ادامه داد: من بهین‌دخت دارایی را در رشت پیدا کردم. درِ خانه‌اش را زدم. تا گفتم فرزانه میلانی هستم و چندین سال است که زندگی‌نامهٔ فروغ را می‌نویسم، خواست در را محکم ببندد، دستم را گذاشتم لای در! گفتم من از تهران تا اینجا آمده‌ام، رسم مهمان‌نوازی ایرانی‌ات کجاست؟ نمی‌خواهی یک فنجان چای به من بدهی؟ (با خنده می‌گوید: مظلوم‌بازی درآوردم!) در نهایت مرا به داخل برد. او دکترای ادبیات داشت، و داستان زندگی‌اش بسیار تلخ بود؛ پدر و برادرش فعالیت سیاسی داشتند و قرار بود به‌خاطر خیانت به نظام اعدام شوند. سرهنگ فرخزاد به او گفته بود با من ازدواج کن تا آن‌ها را آزاد کنم. او هم ازدواج کرد و آن‌ها آزاد شدند. از او پرسیدم آیا تو هم دوستش داشتی؟ گفت: از او متنفر بودم! پرسیدم پدر و برادرت چه حسی داشتند؟ گفت: هرگز به آن‌ها نگفتم، چون احساس بدبختی می‌کردند.

دکتر میلانی در پایان با اشاره به این داستان، گفت: ببینید، اگر من از نوشتن این کتاب و از آموزش‌های فروغ یک چیز یاد گرفته باشم، این است که باید به پدیده‌ها «نگاهی آستانه‌ای» (Threshold View) داشت. باید تلاش کرد هر دو سوی ماجرا را دید و از قضاوت‌های مطلق پرهیز کرد.

دکتر مصطفی عابدینی‌فرد در پایان برنامه، ضمن تشکر از حضور پرشور مخاطبان و پاسخ‌های بی‌دریغ دکتر میلانی، گفت: امیدوارم همه موافق باشند که ما در پژوهش‌های شما، ارجاعات مکرری به شهرزاد و هزار و یک شب می‌بینیم. شما بدون شک «شهرزادِ مطالعات ادبی ایران» هستید.

*کتاب «زندگینامهٔ ادبی فروغ فرخزاد» قرار است به‌زودی از سوی انتشارات نورتون (WW Norton & Company) به‌زبان انگلیسی منتشر شود. عنوان موقت این کتاب «تولدی دیگر: زندگی و میراث فروغ فرخزاد» است. این کتاب توسط مریم رحمانی ترجمه شده است.

نوشته فروغ فرخزاد و هنر زیستن بر آستانه؛ گزارشی از شب سخنرانی دکتر فرزانه میلانی در دانشگاه بریتیش کلمبیا (UBC) اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.

روز جمعه، ۵ آوریل ۲۰۲۴، دکتر دومنیکو اینجِنیتو، دانشیار ایران‌شناسی و ادبیات کلاسیک فارسی در دانشگاه کالیفرنیا در لس آنجلس، مهمان دانشگاه یوبی‌سی بود و سخنرانی‌ای با موضوع گفتمان فمینیستی در آثار جها‌ن‌ملک خاتون (۷۲۴ ه.ق. تا احتمالاً ۷۸۴ تا ۷۹۵ ه.ق.)، شاعر ایرانی قرن هشتم هجری، و فروغ فرخزاد (۱۳۱۳ تا ۱۳۴۵ ه.ش.)، شاعر معاصر ایرانی، ایراد کرد. این دعوت از سوی دپارتمان آسیاپژوهی و به‌سرپرستی دکتر مصطفی عابدینی‌فرد، استادیار ادبیات مدرن فارسی، و دکتر الکساندرا هافمن، استادیار ادبیات کلاسیک فارسی در دانشگاه یوبی‌سی، صورت گرفت و در قالب «سلسله‌سخنرانی‌های علیرضا احمدیان در ایران‌شناسی و مطالعات جوامع فارسی‌زبان» در ساختمان یو‌بی‌سی رابسون اسکوئر (UBC Robson Square) در مرکز شهر ونکوور برگزار شد.

سلسله‌سخنرانی‌های علیرضا احمدیان از سال ۲۰۱۹ در دانشگاه یوبی‌سی برگزار می‌شوند. پیش از آن، این سخنرانی‌ها تحت عنوان «سلسله‌سخنرانی‌های ایران‌شناسی در دانشگاه یوبی‌سی» انجام می‌شد. در سال ۲۰۱۹، این سخنرانی‌ها به‌منظور گرامیداشت یاد و تلاش‌های ارزندهٔ زنده‌یاد علیرضا احمدیان ‎(۲۰۱۹-۱۹۸۱)‎، که ازجمله پایه‌گذاران آموزش زبان فارسی در دانشگاه یوبی‌سی بود، به نام جدید تغییر عنوان داد. پس از شیوع کووید-۱۹، این سخنرانی‌ها مدتی به‌صورت آنلاین برگزار می‌شدند، اما از سال ۲۰۲۳ به‌بعد، هم به‌صورت آنلاین و هم حضوری انجام می‌شوند. هدف اصلی از راه‌اندازی این سخنرانی‌ها، ایجاد فضایی برای افزایش ارتباط میان دانشگاه یوبی‌سی با ایرانیان، دیگر فارسی‌زبانان و علاقه‌مندان به مطالعات ایران‌شناسی و جوامع فارسی‌زبان در ونکوور از یک‌سو و از دیگرسو جلب حمایت‌های مالی لازم به‌منظور رشد و توسعهٔ هرچه بیشترِ گرایش زبان و ادبیات فارسی در دپارتمان آسیاپژوهی در یوبی‌سی بوده است.

در کنار سخنرانی‌های معمول در این مجموعه، یک یا دو رویداد بزرگ‌ سالانه نیز برگزار می‌شود. سخنرانی دکتر اینجنیتو از جملهٔ این رویدادهای سالیانه است که همواره به‌صورت حضوری و در شهر ونکوور برگزار شده است و خوشبختانه امسال نیز، همچون سال‌های گذشته، با استقبال خوبی از سوی مخاطبان، به‌ویژه ساکنان ایرانی‌تبار ونکوور مواجه شد.

پیش از سخنرانی، دکتر عابدینی‌فرد ضمن خوشامدگویی به حضار، خبر پیوستن دکتر الکساندرا هافمن، استادیار ادبیات کلاسیک فارسی، به دپارتمان آسیاپژوهی را به اطلاع عموم رساند و از این اتفاق به‌عنوان موفقیتی در مسیر دستیابی به اهداف دپارتمان یاد کرد و آن را به جامعهٔ ایرانی و فارسی‌زبان ونکوور تبریک گفت. سِمَتی که دکتر هافمن در آن مشغول به تدریس است، با حمایت مالی مشترکِ دانشگاه یوبی‌سی و برخی از اعضای جامعهٔ ایرانی-کانادایی در ونکوور فراهم شده است. در همین راستا، پس از سخنان دکتر عابدینی‌فرد، دکتر کلر کراوستن، رئیس دانشکدهٔ هنرهای دانشگاه بریتیش کلمبیا، دربارهٔ پیشینه، توسعه و اهداف آیندهٔ گرایش زبان و ادبیات فارسی در دپارتمان آسیاپژوهی دانشگاه بریتیش کلمبیا صحبت کرد. خانم کراوستن در سخنان خود به رشد و موفقیت روزافزون این گرایش در این دانشگاه اشاره کرد و آن را یکی از قوی‌ترین و نویدبخش‌ترین برنامه‌های درسیِ زبان فارسی و ایران‌پژوهی نه‌تنها در آمریکای شمالی بلکه حتی در سطح جهانی دانست. او از شکیبایی و حمایت جامعهٔ ایرانی-کانادایی و فارسی‌زبانِ ونکوور در طول فرآیندِ طولانی‌مدتی که منجر به راه‌اندازیِ این گرایش شده، قدردانی و تأکید کرد که گرچه پیشرفت‌های صورت‌گرفته ممکن است در نظر نخست کمی کُند به نظر برسد، اما با توجه به پیچیدگی‌ها و موانع موجود در این حوزهٔ خاص، و البته با مقیاسِ زمان‌بندی‌های دانشگاهی، در حقیقت با سرعت چشمگیری همراه بوده است.

دکتر کراوستن بر اهمیت وجودِ گرایش زبان و ادبیات فارسی در یوبی‌سی تأکید کرد و آن را فرصتی ارزشمند برای دانشجویان، به‌ویژه گویشوران فارسی نسل دوم در کانادا، دانست تا بتوانند زبان و ادب و فرهنگ فارسی و ایرانی را در سطوح مقدماتی تا پیشرفته مطالعه کنند. وی همچنین با توجه به اهمیت و پیچیدگی‌های روزافزون مسائل مربوط به خاورمیانه، توجه به این رشته دانشگاهی را در دنیای امروز امری بسیار حیاتی دانست و با افتخار اعلام کرد که این گرایش در یوبی‌سی اکنون طیف گسترده‌ای از دروس مرتبط با فرهنگ و ادبیات ایرانی و فارسی را، از دوران ادب و فرهنگ کلاسیک تا روزگار معاصر، پوشش می‌دهد.

خانم کراوستن با اشاره به حضور اعضای جدید هیئت علمی، ازجمله دکتر الکساندرا هافمن که در ادبیات و فرهنگ کلاسیک فارسی تخصص دارد، رشد پیوستهٔ بدنهٔ هیئت علمی این گرایش در یوبی‌سی را تحسین کرد و تعهد داد که به حمایت از برنامه‌های آینده در این حوزه ادامه دهد. دیگر اعضای هیئت علمی این گرایش در یوبی‌سی دکتر حسام دهقانی، استادیار آموزش زبان فارسی، و دکتر نوینا نقوی، استادیار فرهنگ‌های اسلامی و متأثر از زبان فارسی در جنوب آسیا، هستند. ازجمله اهداف مهم آینده، که دکتر کراوستن به آن اشاره کرد، تقویت ظرفیت کتابخانهٔ یوبی‌سی برای پشتیبانی از آموزش زبان فارسی و مطالعات ایران‌شناسانه بود، به‌ویژه نیاز به جذب کارکنانی که دست‌کم با زبان فارسی آشنا بوده و در مدیریت و حفظ آثار ارزشمند تخصص داشته باشند. او جامعهٔ ایرانی-کانادایی و فارسی‌زبان ونکوور را تشویق کرد که به اهدای مجموعه‌کتاب‌ها و منابع مرتبط خود به کتابخانهٔ یوبی‌سی اهتمام ورزند و این کار را گامی مهم در پیشبرد تحقیقات دانشجویان و استادان دانست.

پس از صحبت‌های دکتر کراوستن، دکتر هافمن سخنران جلسه، یعنی دکتر اینجنیتو، را معرفی کرد و به تحقیقات گسترده و نقش مهم وی در پیشبرد مطالعات مرتبط با ادبیات فارسی اشاره نمود. سخنرانی دکتر اینجنیتو بر دو شاعر زن برجسته متمرکز بود: جها‌ن‌ملک خاتون، شاعر شیرازی قرن هشتم هجری، و فروغ فرخزاد، شاعر مدرنیست ایرانی. او در این سخنرانی به بررسی چالش‌هایی پرداخت که هر یک از این دو شاعر زن در دوره و زمانهٔ خود و در تلاش برای بیان و ابراز صدای خود در چارچوب محدودکنندهٔ ادبیات مردسالار – به‌ویژه در رابطه با بیان مضامین عاشقانه و جنسی در شعر – با آن‌ها روبه‌رو بوده‌اند.

جها‌ن‌ملک خاتون یکی از برجسته‌ترین شعرای کلاسیک فارسی است که بیش از ۱۴۰۰ غزل با موضوعات عاشقانه و عرفانی از او به‌جا مانده است. دکتر اینجنیتو به قیدوبندهای فرهنگی و اجتماعی‌ای که جها‌ن‌ملک خاتون با آن‌ها مواجه بود، ازجمله سنگ‌اندازی‌های شعرای مرد معاصر او، مانند عبید زاکانی، که گاه با حملات زننده و زن‌ستیزانه نیز همراه بود، اشاره کرد و خاطرنشان ساخت که علی‌رغم همهٔ این چالش‌ها، خاتون همچنان به سرایش شعر پایبند ماند و در اشعارش مکرراً به تلفیق مضامین عشقی و عرفانی پرداخت.

اینجنیتو با تحلیل بخش‌هایی از مقدمهٔ دیوان جها‌ن‌ملک خاتون، که به‌احتمال فراوان به‌قلم خود شاعر نوشته شده است، بر اهمیت ویژهٔ این مقدمه تأکید کرد. او اشاره کرد که این متن کوتاه و منحصربه‌فرد در ادبیات کلاسیک فارسی، در عین پایبندی به برخی از عُرف‌های نگارشیِ رایج در این گونهٔ ادبی، به‌شکلی بی‌سابقه از این سنت‌ها فاصله می‌گیرد، چرا که هم حاوی دفاعیهٔ جانانهٔ جها‌ن‌ملک خاتون از حق خود به‌عنوان یک زن برای سرودن شعر است و هم بخش‌هایی از افکار و دغدغه‌های شخصی او را منعکس می‌کند.

اینجنیتو در قسمت دوم سخنرانی‌اش به فروغ فرخزاد، شاعر نوگرای ایرانی، پرداخت و در بخش‌های مختلف سخنرانی، چالش‌های او به‌عنوان یک زن شاعر در ایران مدرن را با موانعی که جها‌ن‌ملک خاتون با آن‌ها روبه‌رو بود، مقایسه کرد و به شباهت‌های مهمی میان این دو شاعر برجسته اشاره نمود. در ادبیات مدرن، فروغ فرخزاد به‌ویژه به‌دلیل رویکرد جسورانه‌اش در شعر نوِ فارسی، به‌خصوص در بیان صریح تمایلات جنسی و بی‌پروانویسی، شهرت دارد. اشعار فرخزاد، به‌ویژه به‌دلیل تمرکز بر مضامین عشق، جنسیت و هویت زنانه، تحولی عمیق در بیان صریح موضوعاتی ایجاد کرد که تا پیش از او در ادبیات فارسی تابو تلقی می‌شدند. آثار فرخزاد به‌طور قابل‌توجهی از سنت‌های معمول در شعر کلاسیک فارسی فاصله گرفت و به سبکی شخصی و اعترافی تبدیل شد که تلاش داشت واقعیت‌های زندگی مدرن ایرانی را منعکس کند. اینجنیتو در تأیید این ادعا، به بررسی مختصر شعر «گناه» فرخزاد پرداخت و این اثر جنجالی و محوری را نمونه‌ای از شجاعت او در پرداختن به تمایلات جنسی زنانه در شعرش و همچنین به‌جان‌خریدن پیامدهای اجتماعی این بیان جسورانه دانست.

بعد از سخنرانی، گفت‌و‌گویی کوتاه میان دکتر اینجنیتو، دکتر هافمن و دکتر عابدینی‌فرد صورت گرفت و پس از آن به پرسش‌های حضار پاسخ داده شد. این رویداد با اعلام خبر پیوستن دکتر نوینا نقوی به تیم برگزارکنندهٔ سخنرانی‌های علیرضا احمدیان، به پایان رسید.

نسخهٔ ضبط‌شدهٔ این سخنرانی را می‌توانید از طریق صفحهٔ یوتیوب دپارتمان آسیاپژوهی در یوبی‌سی ببینید و بشنوید:

مجموعه‌سخنرانی‌های علیرضا احمدیان امسال نیز با برگزاری چندین رویداد آنلاین و حضوری ادامه خواهد یافت. برخلاف سال گذشته، امسال دو سخنرانی اصلی برگزار می‌شود. در تاریخ ۱۹ اکتبر ۲۰۲۴، دکتر عباس توفیق، سردبیر مجلهٔ طنز توفیق، سخنرانی‌ای با عنوان «ایرانیان نیم قرن به چه خندیدند؟» ارائه خواهد کرد. همچنین در تاریخ ۱۲ آوریل ۲۰۲۵، دکتر عبّاس امانت، استاد بازنشستهٔ تاریخ از دانشگاه ییل در ایالات متحده، با موضوع «تقویم شمسی و هویّت ایرانی» سخنرانی خواهند داشت. هر دوی این سخنرانی ها قرار است در ساختمان یو‌بی‌سی رابسون اسکوئر در مرکز شهر ونکوور برگزار شوند. جزئیات بیشتر و تغییرات احتمالی در برنامه‌ها از طریق صفحهٔ اینترنتی این مجموعه‌سخنرانی‌ها در وبسایت دانشگاه UBC و همچنین صفحات فیسبوک و اینستاگرام علیرضا احمدیان به اطلاع عموم خواهد رسید. علاقه‌مندان به شرکت در این سخنرانی‌ها که مایل به دریافت خبرنامهٔ این مجموعه هستند، می‌توانند از طریق لینک زیر ایمیل خود را به فهرست پستی اضافه کنند:

https://asia.ubc.ca/lecture-series/alireza-ahmadian-lectures/

نوشته رویداد ویژهٔ امسال و دو رویداد آتی در «مجموعه‌سخنرانی‌های علیرضا احمدیان در UBC»  اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.

بیش از یک دهه از آغاز به کار بخش فارسی و ایران‌شناسی دانشگاه بریتیش کلمبیا می‌گذرد. آن‌طور که در مطلبی تحت عنوان «چطور سه دانشجوی ایرانی برنامه‌ٔ آموزشی‌ جدیدی را آغاز و جامعه‌ای پرجنب‌وجوش را ایجاد کردند» در وبلاگ بخش مطالعات آسیایی این دانشگاه آمده است، در سال ۲۰۱۱ دکتر راس کینگ، رئیس بخش مطالعات آسیایی دانشگاه یو‌بی‌سی، از سه دانشجو به نام‌های علیرضا احمدیان، نگار جلالی و بهادر موسوی درخواست کرد در راه‌اندازی برنامهٔ آموزش زبان فارسی به او کمک کنند. دکتر کینگ در مطلب یادشده اشاره کرده است که دلیل انجام این کار جمعیت روبه‌رشد ایرانیان در ونکوور و تعداد زیاد دانشجویان ایرانی در دانشگاه یو‌بی‌سی بوده است و آن‌ها در آن زمان برای بهبود تبادلات بینافرهنگی، نیاز به ایجاد برنامهٔ آموزش زبان فارسی و ایران‌شناسی را حس کرده بودند. در مطلب یادشده به‌ نقش مهم این سه دانشجو برای جلب حمایت جامعهٔ ایرانی اشاره شده است. سرانجام و در نتیجهٔ تلاش‌های علیرضا احمدیان، نگار جلالی و بهادر موسوی برنامهٔ آموزش زبان فارسی با کلاس‌های آموزش پایهٔ زبان آغاز شد و به‌مرور با افزایش دوره‌های آموزش زبان فارسی و نیز دوره‌های فرهنگی تکامل یافته است. (برای اطلاعات بیشتر این مطلب را بخوانید) متأسفانه یکی از این سه تن یعنی زنده‌یاد علیرضا احمدیان که در مقطعی با نشریهٔ رسانهٔ همیاری هم همکاری داشت، سه سال پیش درگذشت. در آستانهٔ سومین سالگرد درگذشت ناباورانهٔ این دوست عزیزمان، گفت‌وگویی داشتیم با دکتر مصطفی عابدینی‌فرد و دکتر حسام دهقانی، دو تن از استادان این بخش، تا دربارهٔ آخرین تحولات بخش ایران‌شناسی و زبان فارسی دانشگاه بریتیش کلمبیا برایمان بگویند که توجه شما را به آن جلب می‌کنیم.

آقای دکتر عابدینی‌فرد، با سلام و عرض تبریک به‌مناسبت انتصاب شما به‌عنوان استادیار رسمی-آزمایشی ادبیات و فرهنگ مدرن ایرانی در دپارتمان مطالعات آسیایی دانشگاه بریتیش کلمبیا و با سپاس از وقتی که برای این گفت‌وگو در اختیار ما قرار داده‌اید، لطفاً ابتدا ضمن معرفی خودتان، کمی از پیشنیهٔ حرفه‌ای‌تان بفرمایید و اینکه چند سال است در بخش ایران‌شناسی دانشگاه یوبی‌سی مشغول به کارید.

دکتر عابدینی‌فرد: سلام، از لطف و محبت شما بسیار ممنون‌ام. من هم از شما بابت فرصتی که برای این گفت‌و‌گو در اختیار بنده قرار داده‌اید، سپاسگزارم. من از سپتامبر سال ۲۰۱۸ در سِمَت استادیارِ میهمان یا غیردائم (Assistant Professor without Review) ادبیات فارسی و فرهنگ و تمدن جوامع فارسی‌زبان در دپارتمان آسیاپژوهی در دانشگاه یوبی‌سی مشغول به‌کار بوده‌ام و از ابتدای ماه ژوئیهٔ امسال (۲۰۲۲) قرار است به‌عنوان استادیار رسمی-آزمایشی (tenure-track) «ادبیات و فرهنگ مدرن ایران» در همان دپارتمان مشغول به‌کار شوم. من بین سال‌های ۱۹۹۷ تا ۲۰۰۵ تحصیلاتم را در مقاطع کارشناسی و کارشناسی ارشد به‌ترتیب در رشته‌های زبان و ادبیات انگلیسی و سپس ادبیات انگلیسی در دانشگاه علّامه طباطبایی در تهران به‌اتمام رساندم. علی‌رغم علاقه‌ای که به زبان و ادبیات انگلیسی داشته و کماکان دارم، همواره در مطالعات و پژوهش‌هایم به‌دنبال راهی برای پیونددادن آموخته‌هایم، به‌ویژه در نظریه و نقد ادبی، با مخاطب فارسی‌زبان از یک‌سو و با ادبیات و فرهنگ ایران از سوی دیگر بوده‌ام. برای مثال، در دوران تحصیلات تکمیلی، چندان به‌نظریه و نقد ادبیِ مدرن علاقه‌مند و مشتاق شده بودم که لازم دیدم کتابی در این‌باره به فارسی ترجمه کنم. همچنین، به‌رغم رشته‌ام در مقطع فوق لیسانس، رساله‌ام را به خوانش تطبیقیِ سه متن از «ادبیات جهان» اختصاص دادم: «کتاب جامعه»ی عهد عتیق، مجموعه‌ای از رباعیّات (منسوب به) خیّام، و نمایشنامهٔ در انتظار گودو اثر ساموئل بکت. در سال ۲۰۰۸، برای ادامهٔ تحصیل در مقطع دکتری، از دانشگاه آلبرتا در رشتهٔ ادبیات تطبیقی (comparative literature) پذیرش گرفتم. پایان‌نامه‌ام به پیوند شوخی، استهزاء و جنسیت در متونی منتخب از ادبیات و فرهنگ آنگلوساکسون از یک‌‌سو و ادبیات فارسی و فرهنگ ایران از سوی دیگر می‌پرداخت. پس از اتمام تحصیلاتم در این رشته در سال ۲۰۱۵، و بعد از دو سال دیگر تدریس در دپارتمان ادبیات انگلیسی در دانشگاه مک‌ایوان (MacEwan University) – که از سال ۲۰۰۹ به‌بعد متناوباَ با آن‌ها همکاری می‌کردم – در سال ۲۰۱۷ به‌عنوان پژوهشگر پسادکتریِ SSHRC به دپارتمان تمدن‌های خاور نزدیک و خاورمیانه (NMC) در دانشگاه تورنتو پیوستم و به‌ یمن برخورداری از آرشیو ارزشمند استاد گران‌قدرم، دکتر محمد توکلی طرقی، به تحقیق بر روی شرایط امکان و چراییِ پیدایش طنز مدرن در ایران، با تمرکز بر ادبیات و نشریات مشروطه، پرداختم. مدت‌زمان این دوره دو سال بود، یعنی تا سال ۲۰۱۹، اما در سال ۲۰۱۸ وقتی فرصت کاری یادشده در یوبی‌سی پیش آمد، برای آن درخواست دادم و خوشبختانه کار را به من پیشنهاد دادند. همین‌جا باید اضافه کنم این خبر برایم هم‌زمان «تلخ و شیرین» بود. تجربهٔ دانشگاه تورنتو و همکاری نزدیک با جناب دکتر محمد توکلی طرقی، که همواره افتخار داشته‌ام از مصاحبت، راهنمایی‌ها و تجارب ارزشمندشان بهره‌مند شوم، جزو مسرت‌بخش‌ترین تجربه‌های حرفه‌ای من بود و از این‌رو، ناتمام‌گذاشتن دورهٔ پسادکتری‌ام برایم خوشایند نبود.

از طرفی، اما، امکان تدریس و تحقیق ضمن برخورداری از پیوند دانشگاهی در زمینهٔ ایران‌شناسی همواره آرزوی من بود و بنابراین هم‌زمان در خودم اشتیاقی زایدالوصف هم حس می‌کردم برای اینکه به ونکوور بروم و با بهره‌گیری از تجاربی که اندوخته بودم، به‌ویژه در زمینهٔ ایجاد ارتباط میان دانشگاه و اجتماعات علاقه‌مند بیرون از دانشگاه، با دپارتمان آسیاپژوهی در یوبی‌سی همکاری و در راستای اهدافی که از سالیان پیش برای تثبیت و توسعهٔ برنامهٔ زبان فارسی و ایران‌شناسی در یوبی‌سی دنبال می‌کردند، در حدّ توانم کمک کنم. بعد از چندین سال تجربهٔ این فعالیت و همچنین همکاری‌ها و تعامل‌های ارزشمند و به‌یادماندنی با بسیاری دانشگاهیان و غیردانشگاهیان در شهر ونکوور، می‌توانم بگویم از تصمیمم برای پیوستن به یوبی‌سی عمیقاً خوشحال‌ام. ضمناً همین‌جا لازم است عرض کنم چهار سال گذشتهٔ همکاری من با یوبی‌سی، به‌رغم کار و فعالیت بی‌وقفه، برایم به شتاب و دلنشین گذشت و من بخش عمده‌ای از این تجربهٔ خوشایند را به‌ویژه مدیونِ لطف بسیاری از ایرانیان ونکوور می‌دانم، از دانشگاهی و غیردانشگاهی گرفته تا دانشجو و غیردانشجو، که از همان ابتدا با روی خوش و اعتماد مرا در جمع خود پذیرفتند و از هیچ کمکی به من برای عملی‌کردن برنامه‌هایم در راستای اهداف یوبی‌سی دریغ نکردند. بدون محبت و یاریِ صمیمانهٔ این بزرگواران، من هرگز نمی‌توانستم انتظاراتی را که از من می‌رفت، برآورده کنم. از همهٔ این عزیزان از صمیم قلب سپاسگزارم. 

آقای دکتر دهقانی، با سلام و سپاس از وقت شما برای شرکت در این گفت‌وگو، لطفاً خودتان را معرفی بفرمایید و کمی از پیشنیهٔ حرفه‌ای‌تان برایمان بگویید. چند سال است در بخش فارسی دانشگاه یوبی‌سی مشغول به کارید؟ 

دکتر دهقانی: از لطف شما ممنون‌ام. بنده از بهار سال ۲۰۲۱ در سمت استادیار آموزش زبان و فرهنگ فارسی در گروه مطالعات آسیایی دانشگاه بریتیش کلمبیا مشغول به کار شده‌ام. کلیهٔ امور مربوط به آموزش زبان فارسی و مطالعات فرهنگ ایران به زبان فارسی هم‌اکنون به‌عهدهٔ بنده گذاشته شده است. بنده در سال ۲۰۱۲ از دانشگاه علامه طباطبایی تهران دکترای زبان‌شناسی خودم را اخذ کردم و سپس تا سال ۲۰۱۹ دکترای دوم خودم را در فلسفه از دانشگاه بوستون کالج گرفتم. پیش از پذیرش سمت کنونی‌ام در دانشگاه یوبی‌سی، به‌مدت دو سال در دورهٔ فوق دکتری در دانشگاه هاروارد مشغول تحقیق در باب ماهیت فرهنگ فارسی و نسبت آن با ادبیات فارسی بودم.

نسبت هویت و جلوه‌های آن در ادبیات همواره مورد علاقهٔ من بوده است. در زمینهٔ آموزش، تقریباً بیست سال است که به‌طور پاره‌وقت و تمام‌وقت به آموزش زبان‌های مختلف اشتغال دارم و به‌خصوص از سال ۲۰۱۳ تا ۲۰۲۰ به آموزش و مدیریت برنامه‌ٔ زبان فارسی در دانشگاه بوستون کالج در آمریکا پرداختم. در آن دانشگاه هم جایزهٔ تدریس دریافت کردم و هم نامزد دریافت جایزهٔ مدیریت آموزشی شدم.

لطفاً کمی دربارهٔ تاریخچهٔ برنامهٔ زبان فارسی در دانشگاه یوبی‌سی برایمان بگویید. چند سال است که دانشگاه اقدام به ارائهٔ این برنامه کرده است و چه چیزی موجب شد که چنین تصمیمی گرفته شود؟

دکتر عابدینی‌فرد: البته در حالتی ایدئال، هم کلاس‌های زبان فارسی و هم درس‌های مرتبط با ادبیات و فرهنگ ایران را می‌شد هم‌زمان تدوین و ارائه کرد. با این حال، به‌دلیل محدودیت‌هایی که وجود داشته، کلاس‌های زبان فارسی، که در فهرست دروس دانشگاه با پیشوند PERS مشخص شده‌اند، زودتر، یعنی حدوداً از سال ۲۰۱۱ دایر و نخستین بار توسط همکار محترم سابقم، خانم مژگان زلفی، تدریس شدند، در صورتی‌که اولین درس‌های ایران‌شناختی را، که در فهرست درس‌ها آن‌ها را با پیشوند ASIA معین کرده‌اند، همکار گران‌قدرم، خانم دکتر نسرین عسکری، بعد از پیوستنشان به دپارتمان در سِمَت پژوهشگر دورهٔ پسادکتری در سال ۲۰۱۳ به برنامهٔ دروس اضافه کردند. این نخستین دروس، که کماکان هم ارائه می‌شوند، عبارت بودند از «ادبیات کلاسیک فارسی»، «سینمای بعد از انقلاب (۵۷)» و «تاریخ ایران از ساسانیان تا صفویه». لازم به ذکر است که برخلاف کلاس‌های زبان فارسی، که در آن‌ها زبانِ تدریس الزاماً فارسی است، در همهٔ کلاس‌های با پیشوند ASIA زبان تدریس می‌باید انگلیسی باشد، بدین معنا که تمامی مطالب درسی به ترجمهٔ انگلیسی در اختیار دانشجویان قرار می‌گیرد و درس‌گفتارهای مدرّس هم می‌باید به انگلیسی ارائه شوند. همین امر باعث شده تا بسیاری از دانشجویان غیرایرانی و غیرفارسی‌زبان هم، که به ادبیات فارسی و فرهنگ ایران علاقه‌مندند، به‌راحتی بتوانند چنین درس‌هایی را انتخاب کنند و بگذرانند. 

آیا درس‌های دیگری هم به سه درسی که ذکر کردید اضافه شده‌اند؟ 

دکتر عابدینی‌فرد: بله. سه درس جدید را هم بنده طراحی و پیشنهاد کرده‌ام، که عبارت‌اند از «ایران مدرن از دریچهٔ ادبیات و هنر»، «ادبیات مدرن فارسی» و «جنسیت و گرایش جنسی در متون و روایات ایران مدرن». از این‌ها، فعلاً دو درس آخر را رسماً به فهرست دروس دانشگاه افزوده‌ایم. به‌علاوه، هم‌اکنون در کنار سایر تعهدات حرفه‌ای، مشغول طراحی چند درس جدید دیگر هستم. عمدهٔ این دروس به موضوعاتی می‌پردازند که به‌رغم اهمیتشان، گاه حتی در سطحی جهانی، پیش‌تر چندان مورد توجه قرار نگرفته بودند – برای مثال، طنز و شوخ‌طبعی در ادب و فرهنگ فارسی و ایران – و از این‌رو، به‌مثابه دروسی مستقل، برای نخستین‌بار است که ارائه خواهند شد. 

به سومین سالگرد درگذشت دوست عزیزمان زنده‌یاد علیرضا احمدیان، نزدیک می‌شویم. لطفاً کمی دربارهٔ نقش ایشان در راه‌اندازی برنامهٔ آموزش زبان فارسی و ایران‌شناسی دانشگاه بریتیش کلمبیا برای خوانندگان ما بفرمایید.

دکتر عابدینی‌فرد: ممنون‌ام از اشارهٔ شما به زنده‌یاد علیرضا احمدیان. اجازه می‌خواهم ابتدا سالگرد درگذشتشان را خدمت خانوادهٔ محترم ایشان و همچنین عزیزان و دوستانشان تسلیت بگویم. یاد و خاطرهٔ دوستیِ کوتاه‌مدت اما ارزشمند و به‌یادماندنی‌ام با مرحوم احمدیان همواره به‌هنگام انجام وظایفم در یوبی‌سی دلگرم‌کننده و راهنمای من بوده است. من گرچه فقط از سال ۲۰۱۸ افتخار آشنایی با علیرضا را پیدا کردم، خیلی زود و از طریق همکاران و دوستان دیگرم به نقش سرنوشت‌سازِ ایشان، و دو دوست ارجمند دیگرمان، خانم نگار جلالی و آقای بهادر موسوی، در راه‌اندازی کلاس‌های زبان فارسی و ایران‌شناسی در یوبی‌سی پی بردم. این سه دانش‌آموختهٔ یوبی‌سی به‌ویژه با راهبری و ترغیب سایر دانش‌آموختگان ایرانی یوبی‌سی (Iranian UBC Alumni) نقش مشوّقان و فعالان اصلی را در پیشبرد اهداف مرتبط با برنامهٔ زبان فارسی و ایران‌شناسی در یوبی‌سی ایفا کرده‌اند.

پس از درگذشت زنده‌یاد علیرضا احمدیان، بخش مطالعات آسیایی دانشگاه بریتیش کلمبیا برای پاسداشت یاد و زحمات ارزندهٔ ایشان عنوان این سخنرانی‌ها را به «سلسله سخنرانی‌های علیرضا احمدیان در ایران‌شناسی» تغییر داد و کماکان این سخنرانی‌ها با نام زنده‌یاد علیرضا احمدیان برگزار می‌شود. لطفاً کمی دربارهٔ این سخنرانی‌ها بفرمایید و اینکه آیا این نام‌گذاری دائمی است یا باید هر سال تمدید شود؟ 

دکتر عابدینی‌فرد: درست می‌فرمایید. این سخنرانی‌ها ابتدا در سال ۲۰۱۸ و با نام کلی «مجموعه سخنرانی‌های‌ ایران‌شناسانه در یوبی‌سی» (UBC Lectures in Iranian Studies) افتتاح شدند. پس از درگذشت مرحوم احمدیان، به پیشنهاد برخی دوستان نزدیک ایشان و استقبال فوری بنده و همکارانم در دپارتمان، برای بزرگداشت خاطرهٔ ایشان و همچنین به احترام اندیشه‌ها و تلاش‌های مسالمت‌جویانه و گفت‌وگوپرورانه‌شان، تصمیم گرفتیم عنوان سخنرانی‌ها را به‌مدت دستِ‌کم یک‌سال به «سلسله سخنرانی‌های علیرضا احمدیان در ایران‌شناسی» تغییر بدهیم. خوشبختانه، مدت زمان کوتاهی پس از این تغییر نام، دوستان مرحوم احمدیان اشتیاق و تعهدی ستایش‌برانگیز برای ماندگارکردن این سخنرانی‌ها به‌نام زنده‌یاد احمدیان نشان دادند. دانشگاه البته از این مسئله استقبال کرد و هم‌اکنون، مطابقِ پیمانی که میان دانشگاه با دوستان علیرضا احمدیان موجود است، مشروط بر تداوم حمایت مالی این عزیزان، سخنرانی‌های یادشده دست‌ِکم تا سال تحصیلی ۲۰۲۴-۲۰۲۵ یعنی پنج سال بعد از افتتاح رسمیِ مجموعه سخنرانی‌ها به‌نام آن زنده‌یاد، کماکان تحت همین عنوان کنونی ادامه پیدا خواهد کرد. البته، همان‌طور که می‌دانید، نام رسمی این سخنرانی‌ها، با توجه به سوگیری آکادمیک دپارتمان و تمرکز ویژه‌اش بر زبان فارسی و جایگاه ایران بزرگ فرهنگی، در مقایسه با ایدهٔ ایران به‌مثابه صرفاً کشوری در «خاورمیانه»، هم‌اکنون از این قرار است: «سلسله سخنرانی‌های علیرضا احمدیان در ایران‌شناسی و مطالعات جوامع متأثر از فرهنگ فارسی». یکی از آرزوهای مرحوم احمدیان، که اتفاقاَ در دیداری دونفره با بنده هم به آن اشاره کردند، ایجاد شرایطی – مثلاً از طریق مرکزی تحقیقاتی – برای تضارب آرا و گفت‌وگوی مسالمت‌آمیز میان پژوهشگران و گروه‌های واجد نظرات متفاوت بر سر موضوعات مهم بود. ما در مجموعه سخنرانی‌های علیرضا احمدیان به‌نحوی روزافزون تلاش کرده‌ایم دست‌کم در محدودهٔ امکاناتی که این سخنرانی‌ها فراهم می‌آورند به این هدف نزدیک‌تر شویم. برای مثال، علاوه بر قسمت پرسش و پاسخ در انتهای هر سخنرانی، از سال گذشته، جزء دیگری را نیز به این رویدادها افزوده‌ایم، بدین ترتیب که بعد از هر سخنرانی، دست‌ِکم یک متخصص دیگر در همان حوزهٔ موضوع سخنرانی، که ایشان هم از قبل به شرکت در همان رخداد دعوت شده‌اند، با سخنران وارد بحث و گفت‌وگو می‌شود. بر اساس نظرسنجی‌هایی که از مخاطبان محترم کرده‌ایم، این اقدام خوشبختانه توانسته است سطح علمی این رخدادها را ارتقا بدهد.

راجع به آیندهٔ سخنرانی‌ها، باید عرض کنم که دوستان زنده‌یاد علیرضا احمدیان عزم جدی‌شان را برای دائمی‌کردن این سخنرانی‌ها، از طریق فراهم‌کردن شرایط مالی لازم مطابق قوانین دانشگاه در آینده، با دانشگاه در میان گذاشته‌اند. شخصاً بسیار امیدوارم چنین امکانی فراهم بشود؛ چه، این مجموعه سخنرانی‌ها، جدای از تأثیرات قویاً مثبتی که بر تعامل دانشگاه و جامعهٔ ایرانی و فارسی‌زبان ونکوور و همچنین آشناکردن غیرایرانیان و غیرفارسی‌زبانان این شهر و بسیاری جاهای دیگر، با ابعادی مهم از فرهنگ و تاریخ و ادبیات ایران و جوامع متأثر از ایران بزرگ فرهنگی داشته است، خوشبختانه همچنین توانسته است در مدت‌زمانی نسبتاً کوتاه جایگاهی به‌لحاظ علمی قابل‌احترام و درخور توجه میان پژوهشگران حوزهٔ ایران‌شناسی هم پیدا کند. از این‌رو، متوقف‌شدن ناگهانی این سخنرانی‌ها خلأیی ایجاد خواهد کرد که برای پرکردنش می‌بایست سال‌ها زحمت مضاعف متحمل شد. امیدوارم چنین اتفاقی رخ ندهد. 

علاقه‌مندان چطور می‌توانند از برنامهٔ این سخنرانی‌ها مطلع شوند و در آن‌ها حضور یابند؟

دکتر عابدینی‌فرد: علاقه‌مندان می‌توانند آرشیوی از اطلاعات مربوط به سخنرانی‌های قبلی در این مجموعه را در صفحهٔ سخنرانی‌ها بر روی وبسایت دپارتمان در آدرس asia.ubc.ca/lecture-series/alirezaahmadianlectures و عین همان اطلاعات را به‌علاوهٔ گاه تصاویر یا ویدیوهایی کوتاه از این مراسم در صفحهٔ فیسبوک مجموعه سخنرانی‌های علیرضا احمدیان در آدرس facebook.com/alirezaahmadianlectures ببینند. همچنین، چنان‌که مطلع‌اید، بعد از وقوع همه‌گیریِ کووید-۱۹، ما نیز بسیاری از رخدادهایمان را آنلاین و از طریق «زوم» برگزار کردیم. خوشبختانه، بسیاری از شرکت‌کنندگان در این سخنرانی‌ها لطف کرده و به ما اجازهٔ ضبط و پخش سخنرانی‌شان از طریق صفحهٔ یوتیوب دپارتمان را هم داده‌اند. علاقه‌مندان می‌توانند این سخنرانی‌ها را در آدرس youtube.com/user/UBCasianstudies/videos بیابند.

لطفاً کمی دربارهٔ ایجاد کرسی دائمی برای استادیار بخش مطالعات ایران‌شناسی و زبان فارسی در دانشگاه بریتیش کلمبیا برایمان بگویید و بفرمایید که چطور شد دانشگاه اقدام به ایجاد این کرسی کرد؟ آیا مشارکتی از جامعهٔ ایرانیان ونکوور هم برای تحقق این مهم انجام گرفت؟

دکتر عابدینی‌فرد: دانشگاه، به‌ویژه شخص دکتر راس کینگ، که تا همین یک‌سال قبل به‌مدت حدود نُه سال ریاست دپارتمان آسیاپژوهی را هم به‌عهده داشتند، بیش از یک دهه است که سودای راه‌اندازی گروه ادبیات فارسی و ایران‌شناسی را در سر می‌پرورانده است. من از نزدیک افتخار چهار سال همکاری نزدیک با دکتر کینگ را داشته و شاهد عشق و علاقهٔ ایشان به فرهنگ و ادبیات فارسی و ایرانی بوده‌ام و به‌جرئت می‌توانم بگویم اگر مدیریت و راهبری و به‌ویژه تلاش‌های گاه توأم با مبارزهٔ ایشان در جلسات متعدد دپارتمان و دانشگاه نبود، به‌احتمال قریب به یقین اکنون – شاید هم هرگز – شاهد نُضج‌گرفتنِ برنامهٔ زبان و ادبیات فارسی و ایران‌پژوهی در یوبی‌سی نمی‌بودیم. این نکته از این جهت اهمیت دارد که چنین برنامه‌هایی، اگر هم تمایلی به دایرکردنشان باشد، عموماً در دپارتمان‌های مطالعات خاورمیانه شکل می‌گیرند، نه در دپارتمان‌های مطالعات آسیا. این بحث البته مجال دیگری می‌طلبد، اما تلاش دکتر کینگ برای تثبیت ایران‌پژوهی در دل دپارتمان آسیاپژوهی هم قابل‌ستایش است و هم البته توجیه منطقی و علمی دارد. با تمام این اوصاف، متأسف‌ام از اینکه باید اذعان کنم طی دههٔ گذشته، به‌استثنای معدود اشخاص خیّر در جامعهٔ ایرانیِ ونکوور که داوطلبانه و از سر علاقه سالیانه یا هرازگاهی به پیشبرد برنامه‌های مرتبط با زبان فارسی و ایران‌شناسی در دانشگاه کمک می‌کرده‌اند، دانشگاه تا همین یکی دو سال گذشته در جذب کمک‌های گسترده از سوی جامعهٔ ایرانی چندان خوش‌اقبال نبوده است.

یادم است وقتی تازه به یوبی‌سی آمده بودم، یکی از پرسش‌هایی که در برخی جلسات به آن می‌پرداختیم، دلایل احتمالی و به‌عبارتی آسیب‌شناسیِ این کم‌اقبالی و یافتن راه‌هایی برای برطرف‌ساختن آن بود، به‌ویژه وقتی این کم‌علاقگی را با شور و شوق و حساسیتِ مثال‌زدنیِ مهاجرانِ برخی گروه‌ها و جوامع دیگر در بریتیش کلمبیا مقایسه می‌کردیم، وقتی ایشان برنامه‌های آکادمیک مرتبط با زبان و فرهنگ و ادبیات خودشان در یوبی‌سی را با اصرار و علاقه پیگیری و از آن‌ها حمایت می‌کردند. از این‌رو، شاید جالب باشد بدانید هیچ‌یک از دو کرسی رسمی-آزمایشیِ موجود که مشخصاً به فارسی و ایران مربوطند، یعنی کرسی تدریس زبان و فرهنگ فارسی که همکارم جناب دکتر دهقانی متصدی آن‌اند و همین‌طور کرسی ادبیات و فرهنگ مدرن ایران که اینجانب به‌زودی عهده‌دار آن خواهم بود، با حمایت مالی ایرانیان در ونکوور ایجاد نشده و بودجهٔ هر دو کرسی را خود دانشگاه تأمین کرده است. البته اولی را دانشگاه مشخصاً برنامه‌ریزی و فراهم کرد، اما دومی محصولِ نخست بختیاری و سپس اولویت‌شناسی دپارتمان بود، بدین شکل که سال گذشته یکی از همکاران ما در دپارتمان آسیاپژوهی تصمیم به بازنشستگی گرفتند و نظر به اولویتی که دپارتمان پیشاپیش برای توسعهٔ برنامهٔ ایران‌شناسی در نظر گرفته و اعلام کرده بود، اعضای دپارتمان با رأیی قاطعانه و بلافاصله رأی به تخصیص بودجهٔ کرسیِ پیشین آن همکارِ بازنشسته به سِمَتی جدید در ایران‌پژوهی دادند و از این‌رو دپارتمان در پاییز سال گذشته فراخوانی همگانی برای آن سِمَت منتشر کرد. قصد من از ذکر این مسئله البته به‌هیچ‌وجه زیرِسؤال‌بردن یا انتقاد از جامعهٔ ایرانی ونکوور نیست. در حقیقت، اتفاقی که طی یکی دو سال اخیر افتاده است، یعنی پیوندهای عمیق، مؤثر و ثمربخشی که میان دانشگاه و بسیاری افراد خیّر ایرانی‌تبار در ونکوور صورت گرفته است، به‌عقیدهٔ من خود نشان‌دهندهٔ این موضوع است که دلایل کم‌اقبالیِ پیشین دانشگاه در جلب حمایت‌های مالی لازم از سوی جامعهٔ ایرانی و فارسی‌زبانِ ونکوور را الزاماً نه در این جامعه، که احتمالاً در جاهای دیگر می‌باید جست‌وجو کرد. در هر صورت، خوشحال‌ام به عرض خوانندگانتان برسانم که با توجه به تعهدات دلگرم‌کنندهٔ جامعهٔ خیّر ایرانی در ونکوور، قرار است به‌زودی سِمَتی جدید با محوریت تدریس و تحقیق در خصوص «ادبیات کلاسیک فارسی» در یوبی‌سی ایجاد شود. این بدان معناست که به‌زودی استادی رسمی-آزمایشی در زمینهٔ «ادبیات کلاسیک فارسی» نیز به جمع ما در دپارتمان اضافه خواهند شد. از این‌رو، اجازه می‌خواهم از طرف دپارتمان و همکارانم، از همهٔ این فرهنگ‌و‌ادب‌دوستانِ خیّر در جامعهٔ ایرانی-کاناداییِ ونکوور صمیمانه تشکر کنم که دست‌ِکم نیمی از سپردهٔ لازم برای تأسیس این کرسی را ایشان تأمین خواهند کرد.

آقای دکتر دهقانی لطفاً بفرمایید برای برنامهٔ زبان فارسی، چه کلاس‌هایی ارائه می‌شود و موضوعات/برنامه‌های درسی این کلاس‌ها‌ چیست؟

دکتر دهقانی: در برنامهٔ زبان فارسی دو دسته کلاس برگزار می‌شود. دستهٔ اول کلاس‌های آموزش زبان است. در این کلاس‌ها، آموزش زبان از سطح مقدماتی تا پیشرفته‌ برای تقویت همهٔ مهارت‌های زبانی ارائه می‌شود. تلاش ما بر این بوده است که این کلاس‌ها با کیفیتی منحصربه‌فرد به‌صورت دوحالته (hybrid) یعنی هم‌زمان حضوری و برخط برگزار ‌شود و دانشجویان هر کجا که باشند و در هر زمانی ‌بتوانند از محتوای چندرسانه‌ای، تعاملی و برخط بهره‌مند شوند. طراحی چنین محتوایی، به‌صورتی که بتوان در آن ویژگی‌های شخصیتی و هویتی دانشجویان قرن بیست و یکمی را هم، که بیشترشان زبان‌آموزان موروثی‌اند (heritage students)، در نظر گرفت، از همان ابتدا از سوی بنده و تیم آموزشی دانشگاه آغاز شده است. شایان ذکر است که به‌خاطر ویژگی‌های خاص الفبای فارسی، و عدم تطابق بسیاری از اپلیکیشن‌های تعاملی موجود با زبان فارسی، برای این پروژهٔ منحصربه‌فرد و بزرگ از حمایت مالی و فنی جامعهٔ فارسی‌زبان استقبال می‌کنیم. 

دستهٔ دوم کلاس‌های فرهنگ فارسی و ایران‌شناسی به زبان فارسی است. برای دانشجویانی که به سطوح پیشرفته می‌رسند و برای دانشجویان ایرانی و افغانستانی بین‌المللی و دیگر علاقه‌مندانی که مسلط به هر چهار مهارت زبانی خواندن، نوشتن، گفتن و شنیدن باشند، کلاس‌های سینمای ایران، داستان کوتاه فارسی و به‌زودی دروس رسانه‌های فارسی‌زبان و درس ادبیات صوفیانه نیز به زبان فارسی برگزار می‌شود.

در کنار دوره‌های رسمی دانشگاه برای دانشجویان، گروه زبان فارسی از ابتدای شکل‌گیری، برنامهٔ آموزش عمومی علوم انسانی به زبان فارسی را در «کلوپ ادبیات فارسی‌خوانی» دنبال می‌کند. قصد ما این بوده است که بتوانیم امکانات و تخصص دانشگاه را در خدمت جامعهٔ فارسی‌زبان قرار دهیم و در عین حال فضای امن و مستقلی را برای اظهارِنظر و بیان تجربهٔ مخاطبان به‌وجود آوریم. در این راستا تاکنون به برخی از مهم‌ترین مسائل روز اجتماعی و فرهنگی ازجمله مهاجرت و هویت، از طریق خوانش و آموزش انتقادی ادبیات پرداخته‌ایم.

همچنین برای بهبود کیفیت زبانی و اعتلای فرهنگی جامعهٔ ایرانی خارج از مرزهای ایران، در قالب جلسات برخطِ «کلوپ ادبیات فارسی‌خوانی» دانشگاه تاکنون موفق شده‌ایم نسل جدید خوانندگان ادب فارسی در خارج از ایران را با برخی از برترین نویسندگان، ادیبان و صاحب‌نظران عرصهٔ ادب معاصر آشنا کنیم و امکان ارتباط مستقیم بین آنان را برقرار کنیم.

علاقه‌مندان برای اطلاع از آخرین برنامه‌ها و شرکت در این جلسات که هم به‌صورت برخط و هم حضوری و کاملاً رایگان برگزار می‌شوند، می‌‌توانند به صفحهٔ رخدادهای گروه مطالعات آسیا در آدرس: asia.ubc.ca/events/event یا صفحات ما در فیسبوک (facebook.com/UPLRC)، اینستاگرام (instagram.com/ubc_plrc) و تلگرام (t.me/UBC_PLRC) مراجعه کنند.

چه کسانی می‌توانند در کلاس‌های آموزش زبان فارسی نام‎‌نویسی کنند؟ آیا این کلاس‌ها تنها برای دانشجویان رسمی دانشگاه یوبی‌سی است؟ آیا شرکت در این کلاس‌ها به پیش‌نیاز خاصی نیاز دارد؟

دکتر دهقانی: کلاس‌های زبان فارسی اختیاری بوده و شرکت در آن‌ها به شرط ثبت‌نام و هماهنگی با امور دانشجویی و احراز شرایط مختصری، آزاد است. آنچنان‌که عنوان شد، دوره‌ها از مقدماتی تا پیشرفته است و با توجه به تعیین سطح، کلاس یا پیش‌نیاز مورد نظر به متقاضیان پیشنهاد می‌شود. 

طی چند سال گذشته و از زمانی که کلاس‌های زبان فارسی در دانشگاه یوبی‌سی ارائه می‌شود، استقبال از این کلاس‌ها چطور بوده است؟ 

دکتر دهقانی: استقبال از کلاس‌ها ازجمله کلاس‌های آموزش فارسی، داستان کوتاه و سینما، خصوصاً برای دانشجویان و زبان‌آموزان موروثی (heritage learners) یعنی کسانی که به‌نحوی خود را به‌لحاظ هویتی مرتبط با ایران می‌دانند، بسیار چشمگیر بوده است. این دانشجویان با توجه به پیشینهٔ هویتی خود، انگیزهٔ زیادی برای یادگیری دربارهٔ ایران و پیشینهٔ فرهنگی و هویتی جامعهٔ ایرانی مهاجر دارند. در ضمن، این کلاس‌ها، برای این زبان‌آموزان تجربهٔ منحصر‌به‌فردی است از این جهت که برای نخستین بار در محیط رسمی و آموزشی می‌توانند به زبان فارسی نظر، عقیده و احساس خود را بیان کنند.

موضوعات درس‌های ایران‌شناسی در یوبی‌سی چیست؟ چه کسانی می‌توانند در این کلاس‌ها نام‎‌نویسی کنند؟ آیا این کلاس‌ها تنها برای دانشجویان رسمی دانشگاه یوبی‌سی است؟ آیا شرکت در این کلاس‌ها به پیش‌نیاز خاصی نیاز دارد؟ استقبال از این کلاس‌ها چطور بوده است؟

دکتر عابدینی‌فرد: در حال حاضر، پنج درس در ایران‌شناختی در یوبی‌سی ارائه می‌شود و امیدواریم تا دو سال آینده تعداد این دروس به دستِ‌کم ۱۱ تا ۱۲ درس برسد. درس‌های موجود، که دانشجویان، و چنان‌که عرض خواهم کرد، غیردانشجویان، می‌توانند آن‌ها را انتخاب کنند و همه‌شان هم درس‌هایی اختیاری‌اند، عبارت‌اند از: 

ASIA 392: Classical Persian Literature 

ASIA 395: Modern Persian Literature

ASIA 394: Postrevolutionary Iranian Cinema 

ASIA 393: History of Iran from the Sasanians to the Safavids

ASIA 461: Gender and Sexuality in Modern Iranian Narratives

فعلاً در طول هر سال، چهار درس از این پنج درس ارائه می‌شوند. البته، هر یک از دو درس آخر را متناوباً و هر دو سال یک‌بار ارائه می‌کنیم. از آنجا که زبان تدریس در همهٔ این دروس انگلیسی است، و البته هیچ‌یک به پیش‌نیاز احتیاج ندارند، همهٔ دانشجویان، فارغ از پیشینهٔ زبانی و فرهنگی‌شان، می‌توانند این درس‌ها را انتخاب کنند. جای خرسندی فراوان دارد که بسیاری از دانشجویانی که طی سالیان گذشته این درس‌ها را انتخاب کرده‌اند، ایرانی‌تبار یا فارسی‌زبان (مثلاً افغان) بوده‌اند. با این‌حال، اگر نه بیشتر، دست‌ِکم به‌همان اندازه دانشجویان غیرایرانی یا غیرفارسی‌زبان هم داشته‌ام. چون این درس‌ها انتخابی‌اند و می‌توانند نیاز دانشجویان به واحدهای ادبی، و در یک مورد، تاریخی، را در بسیاری از رشته‌ها تأمین کنند، بنابراین دانشجویانی که درس‌ها را برداشته‌اند، تاکنون از بسیاری رشته‌ها – از زیست‌شناسی و علوم کامپیوتر و اقتصاد گرفته تا ادبیات انگلیسی و علوم سیاسی و روزنامه‌نگاری و البته مطالعات آسیا – بوده‌اند. نهایتاً اینکه خوشبختانه استقبال از همهٔ این درس‌ها تاکنون بسیار امیدوارکننده بوده است، چندان که گاه به‌دلیل حجم بالای نام‌نویسی و برای تدریس مؤثرترِ این کلاس‌ها، به‌ناچار از دپارتمان درخواست کرده‌ام امکان همکاری را با یک یا گاه دو آموزش‌یار (teaching assistant) برایم فراهم کنند. برای مثال، فقط از سال ۲۰۱۸ تا ۲۰۲۱، بیش از ۸۰۰ دانشجو در کل این کلاس‌ها ثبت‌نام کرده‌اند. با اهدافی که برای توسعهٔ برنامه‌های ایران‌پژوهی و زبان فارسی در یوبی‌سی داریم و البته با امید به دریافت کمک‌های مداوم جامعهٔ ایرانی، ما امیدواریم این استقبال به‌نحوی روزافزون ادامه پیدا کند. نهایتاً اینکه، در خصوص سؤالی که راجع به شرط دانشجوبودن برای گرفتن درس مطرح فرمودید، می‌باید عرض کنم، خیر. دانشگاه سازوکاری خاص هم تحت عنوان Non-degree studies for unclassified students برای ارائهٔ درس به غیردانشجویان دارد که بر اساس آن غیردانشجویان علاقه‌مند به برخی دروس، که قصد اخذ مدرک تحصیلی ندارند، هم می‌توانند تحت شرایطی در کلاس‌های مورد علاقه‌شان شرکت کنند. 

خوشحال‌ایم که می‌فرمایید استقبال از کلاس‌های ایران‌شناسی بالا بوده است. با این حساب، به‌نظر می‌رسد جمعیت دانشجویان ایرانی و فارسی‌زبان در یوبی‌سی هم قابل توجه باشد. آیا در این خصوص آماری موجود است؟ ضمناً، فضای شهر ونکوور را تا چه اندازه مهیای همراهی و همسوییِ مهاجران ایرانی یا فارسی‌زبان با برنامه‌هایتان در دپارتمان می‌بینید؟

دکتر عابدینی‌فرد: بر اساس آماری که دانشگاه یوبی‌سی در سال ۲۰۲۰ به دست داده است، این دانشگاه حدود ۱٬۱۰۰ نفر دانشجوی ایرانی‌تبار دارد. این تعداد هم شامل دانشجویانی است که اقامت دائم دارند و هم آن‌هایی را در برمی‌گیرد که با ویزای دانشجویی در کانادا ساکن‌اند. دانشگاه به‌ندرت اطلاعاتی در خصوص پیشینهٔ قومیتی دانشجویان کانادایی یا «داخلی» گردآوری می‌کند؛ به‌همین دلیل، ارقام مربوط به دانشجویان داخلیِ ایرانی‌تبار یا واجد پیشینهٔ زبان فارسی، ناگزیر متکی به اخبار شفاهی است و نه آمار رسمی. از سویی، دانشجویان ایرانی با ابتکار عمل گروه‌ها و انجمن‌هایی هم در یوبی‌سی تشکیل داده‌اند، که به مناسبت‌های گوناگون اعضای خود و همچنین عموم دانشجویان علاقه‌مند را به برنامه‌هایشان دعوت می‌کنند و به‌نوعی موجب تقویت هویتِ جمعی در میان اعضایشان می‌شوند. این گروه‌ها، تا آنجا که من اطلاع دارم، عبارت‌اند از «کاروان»، «انجمن دانشجویان ایرانی و فارسی‌زبان یوبی‌سی» و «انجمن دانشجویان زرتشتی یوبی‌سی».

همچنین، می‌باید از گروه «ثقلین» هم یاد کرد که ایرانیان و غیرایرانیان بسیاری در آن فعال‌اند؛ البته، این گروه، چنان‌که از نامش پیداست، هویتش را مشخصاً بر محور دیانت اسلامی گردانندگان و اعضایش تعریف می‌کند. به‌عقیدهٔ من، حضور این گروه‌ها، به‌رغم اندیشه و منش گاه متفاوتشان، پیشاپیش به ایجاد محیطی مناسب برای حضور برنامه‌ای آموزشی-پژوهشی بر محور ایران‌پژوهی شکل داده است. ناگفته پیداست ازجمله دردناک‌ترین واقعیت‌ها و به‌عبارتی کارهای فروبستهٔ امروز جامعهٔ ایرانی، چه در داخل و چه بیرون از ایران، چندشقگیِ گاه بیمارگونهٔ ما ایرانیان است، چندان که بسیاری از ما گاه به‌سبب تفاوت در جهان‌بینی‌هایمان، حتی حاضر به هم‌صحبتی با برخی هم‌وطنانمان نیز نیستیم. دانشگاه‌ها، در فضایی توأم با آزادی بیان و امنیت، قاعدتاً می‌توانند بستری مناسب برای دست‌ِکم‌ تمرین و ممارست در چنین تبادل نظرهایی فراهم آورند و چه بسا حتی قادر باشند در درازمدت مسیری رو به تفاهم و همدلی میان گروه‌های ناهمسان‌اندیش بگشایند. ازجمله اتفاقات لذت‌بخش و به‌گمانم آموزنده که بارها در کلاس‌های بنده افتاده است، حضور دانشجویانی متعلق به گروه‌های مختلف یادشده و مشارکتِ منطقی و توأم با آرامششان دربارهٔ موضوعات عمدتاً حساس و بحث‌برانگیز در درس‌هایم بوده است. به بیرون از دانشگاه و کلان‌شهرِ ونکوور هم که نگاه کنیم، باز می‌بینیم آمار نشان از تعداد بالای جمعیت ایرانی‌تبار دارد. طبق آمار رسمی کانادا (Statistics Canada) در سال ۲۰۱۶، تعداد ۴۶٬۲۵۵ نفر ایرانی‌تبار در کلان‌شهرِ ونکوور و تعداد ۲۱۰٬۰۰۰ نفر ایرانی در سراسر کانادا ساکن بوده‌اند. همچنین، بر اساس مقاله‌ای منتشرشده در Geographical.co.uk به‌تاریخ سپتامبر ۲۰۲۱ تعداد ایرانیان ساکن کلان‌شهرِ ونکوور را حتی بیش از ۱۰۰٬۰۰۰ نفر دانسته است. به همهٔ این‌ها دست‌ِکم این موضوع را هم باید اضافه کرد که انبوهی افراد سرشناس ایرانی‌تبار در حوزهٔ فرهنگ و ادب فارسی و ایران در میان ساکنان ونکوور حضور دارند. شاید اغراق نباشد اگر بگوییم هم‌اکنون در ونکوور، فقط ده‌ها نفر داستان‌نویس، موسیقی‌دان، مجسمه‌ساز، نوازنده، آهنگ‌ساز، خوشنویس، طراح و گرافیست، نقاش، استاد فعال یا بازنشستهٔ دانشگاه و همچنین پژوهشگر علمی برجسته داریم که آثارشان به‌نوعی با ایران در پیوند است. به‌عقیدهٔ من، این گنجینهٔ عظیم فرهنگی را می‌باید ارج نهاد. با اینکه دانشگاه فعلاً طرح مشخصی در این خصوص ندارد، من اما همواره شخصاً مشتاق ایجاد پیوند میان دانشگاه و این عزیزان بوده‌ام. برای مثال، من و دانشجویانم افتخار داشته‌ایم در برخی کلاس‌ها میزبان بعضی از ایرانیان هنرمند شهر ونکوور، به‌عنوان سخنران میهمان، باشیم. همچنین، تاکنون، این افتخار را داشته‌ایم تا در مجموعه سخنرانی‌های علیرضا احمدیان، چندین نفر از هنرمندان و پژوهشگران ایرانی ساکن شهر ونکوور سخنران ما باشند. از طرفی، اغلب این اشخاصِ برجسته، با انرژی و اشتیاقی وصف‌ناپذیر و به‌طور منظم از سال‌ها پیش به برگزاری کلاس‌ها و برنامه‌های آزاد آموزشی و فرهنگی در ونکوور پرداخته‌اند و از این‌رو، همواره خدمتی عظیم به پرورش فرهنگ و ادب و هنر ایران در میان مهاجران ایرانی و همچنین شناساندن این‌ها همه به مخاطبان غیرایرانی یا غیرفارسی‌زبان در ونکوور کرده‌اند. در نهایت، نقش حیاتی رسانه‌های ارتباط جمعیِ مهم در جامعهٔ ایرانی و فارسی‌زبان ونکوور نیز در این میان انکارنکردنی است. به‌عبارتی، بافت فرهنگیِ غالب در میان ایرانیان و فارسی‌زبانان ونکوور سال‌هاست از آنچه یوبی‌سی قصد دارد در قالب برنامه‌ای آموزشی-پژوهشی محقق کند، استقبال می‌کرده و به شکل‌گیری‌اش یاری رسانده است. بنابراین، از این منظر، اقدام دانشگاه یوبی‌سی به‌شکلی در حُکم ارج‌نهادن به این فرهنگ ستودنیِ علم‌دوستی، ادب‌دوستی، و هنردوستیِ دیرینه در میان ایرانیان و فارسی‌زبانان مهاجر در ونکوور است.

لطفاً به‌طور خلاصه افرادی را که در بخش مطالعات ایران‌شناسی و زبان فارسی دانشگاه یوبی‌سی مشغول به‌کارند، معرفی نمایید.

دکتر عابدینی‌فرد: در حال حاضر، غیر از بنده که فعلاً عهده‌دار دروس مربوط به ادبیات و فرهنگ ایران به‌طور کلی هستم، دکتر دهقانی کلاس‌های آموزش زبان و فرهنگ فارسی را، به‌زبان فارسی، تدریس می‌کنند و دکتر نَوینا نقوی مسئول دروس مربوط به جوامع متأثر از زبان و فرهنگ فارسی و ایرانی در جنوب آسیا و به‌ویژه شبه‌قارهٔ هند هستند. چنان‌که عرض کردم، به‌یمن حمایت‌های وعده‌داده‌شدهٔ جامعهٔ خیّر ایرانی، قرار است به‌زودی هم کرسی دیگری، در «ادبیات و فرهنگ کلاسیک فارسی» ایجاد شود. در مراحل بعدی طبیعتاً مایل‌ایم کرسی‌های دیگری، برای مثال در تاریخ‌نگاری قدیم و جدید ایران ایجاد کنیم.

چه زبان‌های خارجی دیگری در بخش مطالعات آسیایی ارائه می‌شوند؟

دکتر دهقانی: در گروه مطالعات آسیا اغلبِ زبان‌های آسیایی ازجمله چینی، هندی و ژاپنی هم تدریس می‌شود و به‌تازگی عربی هم به این مجموعه اضافه شده است.

آیندهٔ آموزش زبان فارسی و مطالعات ایران‌شناسی در یوبی‌سی را چگونه می‌بینید؟ آیا جامعهٔ ایرانی بریتیش کلمبیا می‌تواند کمکی به برنامه‌های آتی شما بکند؟

دکتر عابدینی‌فرد: جامعهٔ ایرانی-کانادایی بریتیش کلمبیا قطعاً می‌تواند نقشی تعیین‌کننده در آیندهٔ اهداف و برنامه‌های یوبی‌سی در ارتباط با آموزش زبان فارسی و ایران‌شناسی ایفا کند. برخی از عزیزان ایرانی-کانادایی ممکن است از خودشان بپرسند چطور است که در ایالات متحده تعداد دپارتمان‌های ایران‌شناسی و ادبیات فارسی آن‌همه فراوان است، درحالی‌که در کانادا تاکنون حتی یک رشتهٔ تمام و کمال در این زمینه وجود ندارد. شاید بسیاری از خوانندگان ندانند، اما در ایالات متحده، رشد چنین برنامه‌هایی نه فقط مرهون حمایت مالیِ گسترده از سوی افراد و بنیادهای خیّر وابسته به جامعهٔ ایرانیان در آنجاست، بلکه در مواردی بسیار همچنین معلولِ اختصاص بودجه‌های مالی قابل‌توجه از سوی دولت فدرال آمریکا در رابطه با مسائل امنیتی و نظامی هم بوده است. در کانادا، جذب چنین بودجه‌های دولتی‌ای میسّر نیست، گرچه اگر هم می‌بود، ما بنا به‌دلایل روشن هیچ رغبتی به پذیرش آن نمی‌داشتیم، بنابراین تنها امید ما برای تداوم رشد برنامه‌هایمان در آینده، جامعهٔ ایرانی در کانادا و به‌خصوص در بریتیش کلمبیا و ونکوور است. در این خصوص، همچنین لازم است به عرض خوانندگان محترم برسانم که ما برای پیشبرد اهدافمان در یوبی‌سی تاکنون هیچ‌گونه کمکی از منابع مالی وابسته به هیچ دولتی، ازجمله ایران، دریافت نکرده‌ایم و به‌هیچ‌وجه هم قصد تأمین کمک مالی از چنین مجاری‌ای نداریم.

دکتر دهقانی: گروه زبان فارسی و ایران‌شناسی در دانشگاه در موقعیت بسیار حساس و در عین حال مغتنمی قرار گرفته است. از سویی، با خارج‌شدن برنامهٔ ایران‌شناسی و زبان فارسی از زیر سایهٔ مطالعات خاورمیانه و خاورنزدیک چنان‌که در بیشتر دانشگاه‌های دنیا معمول است، این امکان در دانشگاه یوبی‌سی فراهم شده است که گروه پرتوان و جوان دانشگاه بتواند طرح نویی در آموزش ایران‌شناسی و فرهنگ و زبان فارسی دراندازد. 

همان‌طور که همکار محترمم هم عنوان کردند، در کانادا حمایت دولتی‌ای برای حمایت از مطالعات ایران‌شناسی و زبان فارسی وجود ندارد و به‌این دلیل رشد آتی این برنامه منوط به کمک جامعهٔ ایرانی و دلسوزان زبان و فرهنگ فارسی است.

در شرایط ویژهٔ اقتصادی کنونی و بحرانی که همهٔ رشته‌های علوم انسانی با آن‌ها مواجه‌اند، در دانشگاه‌های دولتی‌ای مثل دانشگاه بریتیش کلمبیا، این مهم، حیاتی‌تر هم به‌نظر می‌رسد. ما امیدواریم که به‌زودی رشتهٔ مطالعات فارسی و ایران‌شناسی را در مقاطع کاردانی و کارشناسی راه‌اندازی کنیم و شروع به پذیرش دانشجویان مقاطع ارشد و دکتری بنماییم. برای این کار در سال‌های آتی امیدواریم چندین کرسی جدید در شاخه‌های مربوط به ایران‌شناسی در دانشکدهٔ هنر و علوم انسانی باز کنیم. چنین کار بزرگی نیاز به سرمایه‌گذاری‌های بزرگ و بلندمدت از سوی دوستداران زبان و ادب فارسی دارد. چنان‌که در پاسخ به یکی از سؤالات هم عنوان شد، برای تولید محتوا و گسترش زبان فارسی هم منابع مالی حیاتی است. نهایتاً حمایت مالی می‌تواند به کمک منابع تحقیقاتی و کتابخانهٔ گروه بیاید. در حال حاضر کتابخانه مطالعات آسیا نمی‌تواند حتی نیازهای ابتدایی برنامهٔ زبان فارسی را تأمین کند. 

چندی است کارزار «فارسی در بی‌سی» برای آوردن زبان فارسی به‌عنوان درس اختیاری به دبیرستان‌های بریتیش کلمبیا آغاز به کار کرده است. آیا شما و همکارانتان هم مشارکتی در این کارزار داشته‌اید؟ فکر می‌کنید موفقیت این کارزار و ارائهٔ فارسی به‌عنوان درس اختیاری در دبیرستان‌های بریتیش کلمبیا چه تأثیری روی اقدامات شما در بخش ایران‌شناسی و زبان فارسی دانشگاه بریتیش کلمبیا می‌تواند داشته باشد؟

دکتر دهقانی: از طریق همین رسانه از کار و موفقیت ابتدایی این کارزار مطلع شدیم، اما مشارکتی در آن نداریم. بی‌شک آموزش زبان فارسی در سطوح پیش از دانشگاه به‌طور بالقوه می‌تواند تعداد دانشجویان و علاقه‌مندان رشته‌های زبان فارسی و ایران‌شناسی را افزایش داده و برنامهٔ ایران‌شناسی را تقویت کند. 

در حال حاضر، تلاش‌های ما بر آموزش بزرگسالان و استانداردسازی آموزش زبان فارسی متمرکز است. در نهایت، استانداردهای ارائه‌شده از طرف دانشگاه می‌تواند ملاک خوبی برای ارزیابی میزان موفقیت و کیفیت آموزشی در سطوح پایین‌تر باشد. 

هرچند این موضوع شاید مستقیماً به بخش مطالعات ایران‌شناسی و زبان فارسی دانشگاه یو‌بی‌سی مرتبط نباشد، ولی از آنجایی‌که در یکی از سلسله سخنرانی‌های زنده‌یاد علیرضا احمدیان به موضوع بورسیهٔ مربوط به جانباختگان پرواز ۷۵۲ به‌ویژه دانشجویان/فارغ‌التحصیلان دانشگاه یو‌بی‌سی که جانشان را در این فاجعه از دست دادند، اشاره شد، لطفاً کمی دربارهٔ این بورسیه بفرمایید و اینکه آیا هنوز هم این بورسیه از سوی دانشگاه ارائه می‌شود یا نه، و چه کسانی واجد شرایط دریافت آن‌اند؟

دکتر عابدینی‌فرد: یکی دو روز بعد از فاجعهٔ سرنگونی هواپیمای پرواز ۷۵۲ اوکراین، آقای مهدیار بیاضی، ازجمله فعالان اجتماعی ساکن ونکوور، و از دوستان قدیم مرحوم علیرضا احمدیان، به‌همراه دو تن از دوستانشان، خانم گلنار وزیری و آقای علی عبدالحسین، به‌منظور زنده نگه‌داشتن خاطرهٔ قربانیان بی‌گناهِ آن پرواز، کارزاری آنلاین در فیس‌بوک تشکیل دادند که هدفش جمع‌آوری هدایای نقدی توسط عموم مردم بود. هدف اصلی ایشان، بعد از جمع‌آوری این هدایا، تقسیم مقادیر جمع‌آوری‌شده بین برخی دانشگاه‌ها و کالج‌ها و تشویق‌کردنشان به ایجادِ کمک‌هزینه‌هایی تحصیلی برای دانشجویان ایرانی و غیرایرانی بود. اقدام این عزیزان با موفقیت چشمگیری روبرو شد، چندان که در عرض چند روز، موفق شدند بیش از ۷۰ هزار دلار وجه نقد جمع‌آوری کنند و اندک‌اندک توانستند چنین کمک‌هزینه‌های تحصیلی‌ای را دست‌ِکم در ۱۲ دانشگاه و مدرسهٔ عالی در کانادا بنیان بگذارند.

یکی از این دانشگاه‌ها یوبی‌سی بود که از قضا چهار عضو خانواده‌اش – آقای دکتر سید مهران ابطحی فروشانی، خانم نیلوفر رزاقی، خانم زینب اسدی لاری و آقای محمد اسدی لاری – را در جریان سرنگونی هواپیما از دست داده بود. خاطرم است که آقای بیاضی با بنده تماس گرفتند و توضیح دادند که با دوستانشان چنین طرحی درانداخته و بنا دارند از مبلغ جمع‌آوری‌شده، ۱۰ هزار دلار را مبنای بورسیهٔ مورد نظر در یوبی‌سی قرار بدهند. من هم با کمال خرسندی ایشان را با همکارانمان در دفتر توسعه و سرمایه‌گذاری و پیوند با دانش‌آموختگان در دانشگاه یوبی‌سی در ارتباط گذاشتم. خوشبختانه دانشگاه هم از طرح پیشنهادی آقای بیاضی و دوستانشان استقبال کرد و حاضر شد به‌منظور دائمی‌کردن این کمک‌هزینه، مبلغ ۵۰ هزار دلار به ۱۰ هزار دلار جمع‌آوری‌شده اضافه کند تا به‌نحوی «اعتبار» لازم برای این کمک‌هزینه تأمین شود. اخیراً در مکاتبه‌ای که با دانشگاه در این‌باره داشتم، مطلع شدم در نهایت و با دریافت کمک‌های بیشتر به‌واسطهٔ دانشگاه، مجموع این سپرده هم‌اکنون به بیش از ۱۰۰ هزار دلار رسیده است.

و بله، این کمک‌هزینه کماکان «فعال» بوده و است و تا جایی که اطلاع دارم، تاکنون مجموعاً مبلغ ۴٬۵۰۰ دلار به چهار دانشجو در یوبی‌سی اهدا شده است. دانشجویان علاقه‌مند می‌توانند اطلاعات کلی در خصوص این کمک‌هزینه و همچنین شرایط و نحوهٔ درخواست را در این آدرس‌ها:

give.ubc.ca/projects/iranian-student-memorial-award

students.ubc.ca/enrolment/finances/awards-scholarships-bursaries/affiliation-scholarships/descriptions-affiliation-scholarships

بیابند. در یوبی‌سی، این کمک‌هزینه مشخصاً برای دانشجویانی در نظر گرفته شده که، جدای از شرایط تحصیلی، در وهلهٔ نخست ایرانی‌تبار یا فارسی‌زبان باشند یا اینکه بتوانند علاقه‌شان به ایران‌پژوهی یا مطالعهٔ ادبیات و فرهنگ فارسی را ثابت کنند.

با سپاس دوباره از وقت شما، اگر موضوع دیگری هست که مایل‌اید دربارهٔ آن صحبت کنید، لطفاً بفرمایید.

دکتر عابدینی‌فرد: عرض خاصی ندارم. باز هم بابت امکانی که برای ارتباط گسترده‌تر ما با جامعهٔ ایرانی و فارسی‌زبان ونکوور در اختیارمان قرار دادید، صمیمانه سپاسگزارم. همچنین، از بذل توجهی که همواره در رسانهٔ ارزشمندتان به امور مرتبط با این جامعه دارید، ممنون‌ام. برایتان موفقیت روزافزون آرزومندم.

دکتر دهقانی: باز هم تشکر می‌کنم از این امکانی که در اختیار ما قرار دادید تا بتوانیم فعالیت‌های گروه را به‌اطلاع مخاطبان برسانیم. به‌نظر من هم «رسانهٔ همیاری» نقش مهم و مؤثری در اعتلای سطح آگاهی جامعه و برقراری ارتباط مؤثر بین دست‌اندرکاران دارد و این مهم را به‌صورت حرفه‌ای پیگیری می‌کند. امیدوارم این تلاش و کار خوب تداوم داشته باشد.

نوشته مروری بر آخرین تحولات بخش ایران‌شناسی و زبان فارسی دانشگاه بریتیش کلمبیا اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.

دکتر مصطفی عابدینی‌فرد^۱ – ونکوور

روز جمعه، ۱۷ ژانویهٔ امسال، دکتر گلبرگ رکاب‌طلایی، استادیار تاریخ دانشگاه سیتن هال (Seaton Hall) در ایالت نیوجرسی آمریکا، برای ایراد سخنرانی‌ای با عنوان «سینما و شهر: فیلم و ایرانِ شهری در اوایل قرن بیستم» مهمان دانشگاه یوبی‌سی بود. این دعوت از سوی دپارتمان مطالعات آسیا و به سرپرستی دکتر مصطفی عابدینی فرد، استادیار مدعو ایران‌شناسی و ادبیات فارسیِ در دانشگاه یو‌بی‌سی، در قالب یکی از «سلسله سخنرانی‌های ایران‌شناسی» و در سالن گردهمایی‌های دپارتمان مطالعات آسیا (Department of Asian Studies) در این دانشگاه برگزار شد. امسال، برای پاسداشت یاد و زحمات ارزندهٔ زنده‌یاد علیرضا احمدیان (۲۰۱۹-۱۹۸۱)، دانشگاه یو‌بی‌سی عنوان این سخنرانی‌ها را به «سلسله سخنرانی‌های علیرضا احمدیان در ایران‌شناسی» تغییر داده است. هدف از برگزاریِ این سخنرانی‌ها، ایجاد فضایی برای افزایش پیوند میان ایرانیان و فارسی‌زبانان – و نیز همهٔ علاقه‌مندان به این مباحث – در ونکوور با دانشگاه یو‌بی‌سی از یک‌سو و از دیگرسو، جلب حمایت‌های مالی لازم به‌منظور راه‌اندازی رسمی گروه زبان و ادبیات فارسی در دانشگاه یو‌بی‌سی است. خوشبختانه، همچون گذشته، این سخنرانی نیز با استقبال‌ ستایش‌برانگیز علاقه‌مندان در ونکوور و با حضور بیش از هشتاد نفر مخاطب برگزار شد. 

سخنرانی دکتر رکاب‌طلایی مبتنی بر کتاب اخیراً منتشرشدهٔ ایشان توسط انتشارات دانشگاه کمبریج بود. عنوان این کتاب جهان‌منشیِ ایرانی: تاریخی سینمامبنا (Iranian Cosmopolitanism: A Cinematic History) است. رکاب‌طلایی در این کتاب استدلال می‌کند که در اوایل قرن بیستم، نوعی فرهنگ جهان‌‌منش در برخی شهرهای ایران شکل گرفته بود که به‌ویژه معلول درهم‌آمیزی شمار زیادی افراد «روس، ارمنی، آذربایجانی و گرجی در مناطق شهری ایران همچون تبریز و تهران و مشارکت ایشان در سپهرهای سیاسی و فرهنگی این شهرها» بود. به اعتقاد رکاب‌طلایی، «ورود فرم‌های فرهنگی‌ای همچون عکاسی، تئاتر مدرن و سرانجام سینما این روندها را به اوج رساند زیرا امکانی برای تبادل ایده‌ها و تصاویر ایجاد کرد؛ ایده‌ها و تصاویری که معرف سبک‌های زندگی، هنجارهای اجتماعی و امور بدیعی بود که پیش از آن در ایران سابقه نداشت.» از دید نویسنده، فرهنگ جهان‌منش مذکور هم بر تکوین سینمای ایران تأثیر گذاشت و هم خود از آن تأثیر پذیرفت.

یکی از مهم‌ترین وجوه ممیّز کتاب رکاب‌طلایی در قیاس با تاریخ‌نگاری‌های متداول از سینمای ایران، چنان‌که از عنوان کتاب وی نیز برمی‌آید، تاریخ‌نگاری سینما نه صرفاَ بر مبنای تحولات و دوره‌بندی‌های رایج سیاسی – برای مثال، اواخر دورهٔ قاجار، اوایل پهلوی، اواخر پهلوی، قبل و بعد از انقلاب ۱۳۵۷ و غیره – بلکه به‌ویژه با توجه به تحولات فرهنگی مرتبط با خود سینما در ایران است. در خصوص این دگرگونی‌های درونی و چگونگی اثرگذاری آن‌ها بر نُضج گرفتن و تطور سینما در ایران، رکاب‌طلایی در خلال گفت و گویی اخیر می‌گوید:

«گذشته از مظفرالدین‌شاه و دربار او، کسبه‌ای که به‌لطف تجارتشان به خارج از ایران سفر می‌کردند یا از آخرین اختراعات بین‌المللی در حوزهٔ فناوری آگاه بودند، به نوشتن دربارهٔ فناوری‌های جدیدی همچون تصاویر متحرک پرداختند یا ابزارهای سینماتوگرافی را وارد کردند و نخستین مکان‌های عمومی پخش فیلم را در شهرهایی همچون تهران و تبریز گشودند. بعضی از نخستین تجربه‌های نمایش‌ فیلم در مغازه‌های کسبه‌ای رخ داد که برآمده از ‌زمینه‌های قومی، دینی و زبانی گوناگون بودند. در نتیجه مردمی که برای تماشای فیلم به مغازه‌های آنان می‌آمدند نیز ‌زمینه‌های متفاوتی داشتند. طولی نکشید که فعالیت‌های دیگری نیز به تجربهٔ تماشای فیلم افزوده شد. برای نمونه، برای همراهی تصاویر متحرک، موسیقی اجرا یا پخش می‌شد (به‌صورت زنده یا از طریق گرامافون)؛ تنقلات گوناگونی در سالن نمایش عرضه می‌شد و زنان نیز به تماشای فیلم در همان مکان‌هایی می‌پرداختند که مردان نیز در آن‌ها حضور داشتند (البته در ابتدا به‌صورت تفکیک‌شده). در مدتی کوتاه یعنی بین دهه‌های ۱۹۱۰ تا ۱۹۲۰ بر تعداد سالن‌های نمایش فیلم افزوده شد. به این ترتیب، کسبهٔ جهان‌منش فضاهایی را برای تبادل ایده‌ها میان گروه‌های مختلف مردم و شکل دادن به پندارهای ملی ایجاد کردند و نوعی فرهنگ «سینمارَوی» را شکل دادند.^۲‏»

این سخنرانی، که هماهنگی‌های لازم برای آن از تابستان سال ۲۰۱۹ انجام شده بود، مدت‌زمان اندکی پس از فاجعهٔ سرنگونی هواپیمای اوکراینی در ایران برگزار می‌شد. از این‌رو، پیش از سخنرانیِ دکتر رکاب‌طلایی، دکتر راس کینگ، رئیس دپارتمان مطالعات آسیا، ضمن ابراز همدردی با جامعهٔ ایرانی کانادا و اظهار تسلیت به بازماندگان این رخداد غم‌انگیز، از حضار دعوت کرد به احترام قربانیان این رویداد لحظاتی سکوت کنند. وی ضمن اظهاراتش، همچنین خبری خوش راجع به راه‌اندازی گروه زبان و ادبیات فارسی در یو‌بی‌سی را با مخاطبان در میان گذاشت: دانشگاه یو‌بی‌سی در اقدامی سخاوتمندانه و تحسین‌برانگیز، دست به ایجاد یکی از دو کرسی لازم برای راه‌اندازی گروه ایران‌شناسی زده است. مطابق این اقدام، هم‌اکنون کمیته‌ای در دپارتمان مطالعات آسیا در حال انتخاب استادیار آموزش زبان فارسی است. استادِ عهده‌دارِ این کرسی (برای تدریس دروس مرتبط با زبان فارسی) از پاییز سال ۲۰۲۰ رسماً آغاز به کار خواهد کرد. برخلاف سال‌های قبل، این کرسی همیشگی خواهد بود. لازم به ذکر است تلاش برای جلب حمایت‌های مالی ایرانیان مقیم ونکوور برای راه‌اندازی کرسی دیگر – یعنی استادی ادبیات و فرهنگ ایران – همچنان ادامه دارد. (هم‌اکنون، نویسندهٔ این یادداشت، در سمت استادیار مدعو، موقتاَ عهده‌دار تدریس دروس مرتبط با ادبیات، فرهنگ و تاریخ ایران در دانشگاه یوبی‌سی است.) پس از سخنان دکتر کینگ، دکتر رومی احمد، دانشیار حقوق اسلامی در دپارتمان مطالعات آسیا و همچنین نایب‌رئیس دانشکدهٔ هنرهای یو‌بی‌سی نیز ضمن ارائهٔ اطلاعات بیشتر در خصوص چگونگی مشارکت ایرانیان ونکوور برای تحقق اهداف مربوط به راه‌اندازی گروه زبان و ادبیات فارسی در این دانشگاه، خبر خوب دیگری با حاضران در میان گذاشت: دانشگاه یو‌بی‌سی به‌همراه برخی اعضای جامعهٔ ایرانی ونکوور، برای گرامیداشت یاد قربانیان فاجعهٔ سرنگونی هواپیمای اوکراینی در تهران به‌ویژه دکتر مهران ابطحی، نیلوفر رزاقی، زینب اسدی لاری و محمدحسین اسدی لاری، از فارغ‌التحصیلان و دانشجویان پیشین دانشگاه یو‌بی‌سی، بورسی تحصیلی‌ای برای کمک به دانشجویان ایرانی واجد شرایط در این دانشگاه ایجاد کرده است. تاکنون، دانشگاه مبلغ ۵۰ هزار دلار و خیّرین بیرون از دانشگاه (از جمله به‌دعوت و نظارت یکی از ایرانیان مقیم ونکوور، آقای مهدیار بیاضی) مبلغ ۱۰ هزار دلار وقف راه‌اندازی این بورس تحصیلی کرده‌اند.

مشارکت در این طرح انسان‌دوستانه همچنان ادامه دارد. (خبر این بورس تحصیلی را بسیاری از شبکه‌های خبری، از جمله سی‌بی‌سی نیز پوشش داد.) در پایان، دکتر مصطفی عابدینی‌فرد، استادیار مدعو ایران‌شناسی و ادب فارسی در دانشگاه یو‌بی‌سی، سخنران جلسه – دکتر گلبرگ رکاب‌طلایی – را معرفی کرد. 

می‌توانید به مشروح این سخنرانی در اینجا گوش کنید:

دانشگاه یو‌بی‌سی مشتاقانه از علاقه‌مندان به مباحث ایران‌شناسی دعوت می‌کند تا در جلسات بعدی (که بر صفحهٔ وب‌سایت مطالعات آسیای دانشگاه یو‌بی‌سی و همچنین صفحهٔ فیس‌بوک Alireza Ahmadian Lectures in Persian/Iranian Studies فهرست و معرفی شده‌اند)، شرکت فرمایند. شرکت در این سخنرانی‌ها، با ثبت‌نام، برای همگان رایگان و آزاد است.

همچنین از علاقه‌مندان به دریافت اطلاعات بیشتر راجع به نحوهٔ مشارکت مالی در پیشبرد اهداف مربوط به راه‌اندازی گروه ایران‌شناسی در دانشگاه یو‌بی‌سی، دعوت می‌شود به وب‌سایت دانشگاه و یا دپارتمان مراجعه فرمایند.

^۱استادیار مدعو ایران‌شناسی و ادب فارسی در دانشگاه یوبی‌سی

^۲‏«جهان‌منشی ایرانی: گلبرگ رکاب‌طلایی در گفت‌وگو با آرمین امید»، نشریهٔ اینترنتی آسو. تاریخ انتشار: ۱۱ بهمن ۱۳۹۸

نوشته جهان‌منشی ایرانی و سینمای ایران: گزارشی از سخنرانی دکتر گلبرگ رکاب‌طلایی در دانشگاه یو‌بی‌سی اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.

روز جمعه، ۲۷ اکتبر ۲۰۱۹، دکتر دومینیک پرویز بروکشا، دانشیار ادبیات فارسی دانشگاه آکسفورد، برای ایراد سخنرانی‌ای با عنوان «شاعری در میان دیگران: حافظ و مناسبات بینامنطقه‌ای در ایرانِ سدهٔ هشتم هجری» مهمان دانشگاه یوبی‌سی بود. این دعوت از سوی دپارتمان مطالعات آسیایی و به سرپرستی دکتر مصطفی عابدینی‌فرد، استادیار مدعو ایران‌پژوهی و ادبیات فارسیِ دانشگاه یوبی‌سی، در قالب یکی از «سلسله سخنرانی‌های ایران‌شناسی» در دانشکدهٔ رابسون اسکوئر (Robson Square) برگزار شد. امسال، به پاسداشت یاد و زحمات ارزندهٔ زنده‌یاد علیرضا احمدیان (۲۰۱۹-۱۹۸۱)، دانشگاه عنوان این سخنرانی‌ها را به «سلسله سخنرانی‌های علیرضا احمدیان در ایران‌شناسی» تغییر نام داده است. هدف از برگزاریِ این سخنرانی‌ها، ایجاد فضایی برای افزایش پیوند میان ایرانیان و فارسی‌زبانان و نیز همهٔ علاقه‌مندان به این مباحث در ونکوور با دانشگاه یوبی‌سی از یک‌سو و از دیگرسو، جلب حمایت‌های مالی لازم به‌منظور راه‌اندازی رسمی گروه زبان و ادبیات فارسی در دانشگاه یوبی‌سی است. خوشبختانه، همچون گذشته، این سخنرانی نیز با استقبال ستایش‌برانگیز علاقه‌مندان در ونکوور و با حضور حدود صد و هفتاد مخاطب برگزار شد.

دکتر بروکشا، بر مبنای پژوهش‌های مستمرشان دربارهٔ حافظ و شعرای معاصر او طی یک دههٔ گذشته، اخیراً کتابی منتشر کرده‌اند^۲ با عنوان: «حافظ و هم‌عصرانِ او» (Hafiz and His Contemporaries). وی در سخنرانی خود در ونکوور، شمه‌ای از استدلال‌هایشان در این کتاب را با مخاطبان در میان گذاشته و در انتها به پرسش‌های حضار پاسخ داد. لُبّ استدلال اصلی دکتر بروکشا در کتابش این است که حافظ را می‌بایست نه همچون تافته‌ای جدابافته در شعر فارسی، که در پیوند ادبی و سیاسی و فرهنگی‌اش با سایر شعرای معاصر خود، هم در شیراز و هم به‌ویژه در بغداد و تبریز بررسی کرد و شناخت. با این‌حال، هدف بروکشا تنزل دادنِ شأنِ ادبی حافظ و جایگاه او در سپهر ادب فارسی نیست؛ بلکه، وی ضمن پیشنهاد مطالعهٔ تطبیقی و بینامتنیِ حافظ، دو هدف عمده را دنبال می‌کند: یکی اینکه، اتخاذ چنین روشی، به آشکارسازیِ صداهای عموماً به‌حاشیه‌رانده در شعر قرن هشتم – برای مثال، و به‌طور اخص، شاعر مؤنثِ هم‌عصر و همشهریِ حافظ، یعنی جهان ملک خاتون (وفات به سال ۱۳۹۱ ه. ق.) – کمک می‌کند. و دو دیگر آنکه، در پرتوِ این مطالعهٔ بافت مبنا و تطبیقی، از قضا می‌توان خود حافظ را از نو بازشناخت. برای آشنایی بیشتر خوانندگان با استدلال دکتر بروکشا و اهداف پژوهش‌شان از زبان خود ایشان، ترجمهٔ چند بند نخستینِ مقدمهٔ کتابشان را در اینجا می‌آوریم:

شمس‌الدّین محمد حافظ شیرازی (وفات به سال ۱۳۹۰ ه. ق.) — که قدما قریحهٔ شاعری‌اش را بی‌همتا می‌‌دانستند و منقّدان امروزی او را شاعری قیاس‌ناپذیر با سایر شعرا قلمداد می‌کنند — در نظر بسیاری کماکان شخصیتی دست‌نایافتنی و ناشناخته باقی مانده است. بی‌همانندسازیِ حافظ در فاصلهٔ اوایل تا اواسط دههٔ ۱۴۰۰ ه. ق.، یعنی زمانی که حافظ و/یا اشعارش صفتِ «لسان‌الغیب» یافتند، به‌طور جد آغاز شد. از همان اوایل سدهٔ ۱۴۰۰ — و به‌طور دقیق‌تر، در سال ۱۴۲۱— در این و آن منبع، غزلیات حافظ را همچون دمِ عیسی، جان‌بخشِ دل‌های مرده و فسرده دانستند و رشحات قلمش را به معجز موسوی در کلام مانند کردند.

این کتاب بر آن است تا از فضای غلوآمیزی که شعر حافظ را در برگرفته، برگذرد و همچنین لایهٔ کمابیش مقدس‌انگارانه‌ای را که بر گِرد این شاعر ایجاد شده و شناخت وی را با ابهام و اغماض همراه ساخته، بردرَد. از این‌رو، نویسنده در تحلیل خود شیوه‌ای تطبیقی را پیش گرفته است. این روش به‌ندرت توسط پژوهندگان شعر فارسی استفاده شده است. در حقیقت، بسیاری از این محققان، به گواهی مطالعاتشان، پژوهشِ عمیق در خصوص شاعری واحد را بر تطبیق و مقایسهٔ شعرای گوناگون با هم ترجیح می‌دهند. امیدوارم این کتاب برای علاقه‌مندان به مطالعهٔ غزل و به‌ویژه حافظ‌پژوهان، واجد این بصیرت باشد که تحلیل تطبیقی حافظ در کنار متون سایر شعرا، که هم‌زمان با حافظ و در فضای قویاً رقابتی، تنگاتنگ و عمیقاً بینامتنیِ شیرازِ قرن چهاردهم شعر می‌سرودند، نه فقط ضروری که ارزشمند نیز است. حافظ و شعرای هم‌عصرِ او از شعر همدیگر تقلید می‌کردند، مکرراً در شعر خود به همدیگر جواب می‌دادند و نیز به امید برتری‌جویی بر همدیگر در جلب توجه و حمایتِ اولیای نعمت و حامیانشان، با همدیگر رقابت می‌کردند. از این‌رو، شعرشان را می‌بایست در کنار هم واکاوی کرد؛ به دیگر بیان، نمی‌توان و نمی‌بایست بر طبلِ بی‌مانندی و قیاس‌ناپذیریِ حافظ کوفت.

این کتاب، پژوهشی است در باب شعر فارسی در خلال یک مقطع تاریخی خاص و همچنین جغرافیایی ویژه، یعنی شیرازِ بعد از حملهٔ مغول، که شهری بود با حدود ۶۰۰ هزار نفر جمعیت و دامنهٔ تأثیرات فرهنگیِ بسیار وسیع. در این کتاب، تحلیل اشعار حافظ و همتایانِ او در شیراز، نه از منظر فضای ادبیِ خود شیراز، بلکه به‌مثابهٔ بخشی از شبکه‌ای فرامنطقه‌ای از شاعرانی که در شهرهای بزرگ ایران و عراق فعال بودند و از زبان شعریِ مشترکی برخوردار بودند، ارائه خواهد شد. در روش‌شناسی مورد استفاده در این کتاب، از پژوهش‌های مرتبطی الهام گرفته شده است که در آن‌ها، پژوهشگر ضمن مشخص کردن پاره‌ای متون در بسترهای اجتماعیِ خاص، بر آن است تا به‌ویژه به آشکارسازیِ آن دسته از نیروها و تمایلات سیاسی و اجتماعی‌ای بپردازد که در برهه‌ای به‌خصوص از تاریخ، به ایجاد گفتمانی فرهنگی می‌انجامند. از این رو، من در این تحقیق، برخلاف آنچه غالباً انجام می‌گیرد، به‌جای آنکه حافظ را به‌صورت جداگانه و با زبانی شورانگیز و پرطمطراق بررسی کنم، می‌کوشم ضمن تمرکز بر برخی عُرف‌ها و سنن ادبیِ بنیادینِ مشترک در غزل‌های سروده‌شده توسط شاعرانِ فعال در شیراز، کرمان، یزد، بغداد و تبریز در حدود سالیان ۱۳۳۰-۱۳۹۰ ه. ق.، حافظ را از منظری علمی و مبتنی بر شواهد و با توجه دقیق به بافت و بسترِ ادبیِ هم‌عصرِ او بازخوانی و از نو ارزیابی کنم. از دیدگاه من، حافظ نه شخصیتی مستثنی و لذا نیازمندِ خوانش و قرائتی مجزا از سایر شعرا، بلکه جزئی از یک کلیتِ بزرگ‌تر و اندام‌وار است. 

من ابتدائاً و به‌ویژه بعد از خواندنِ فصلی راجع به حافظ نوشتهٔ آن ماری شیمل، در کتاب تاریخ ایران کیمبریج، که در آن نویسنده کوشیده است اشعار حافظ را در بستر تاریخی-اجتماعی عصر او مطالعه کند، به انجام این تحقیق راغب شدم. در حقیقت، عنوان فرعی کتاب حاضر نیز از فصل یادشده در آن کتاب وام گرفته شده است. در کتاب حاضر، در مقام پژوهشگری مقایسه‌گرا، بر آن‌ام تا میان حافظ و دو تن از شعرای کمترمطالعه‌شدهٔ هم‌دوره‌اش، یکی عبید زاکانی (وفات ۱۳۷۱ ه. ق.)، ادیب و مطایبه‌گوی برجسته، و دیگری جهان ملِک خاتون (وفات ۱۳۹۱ ه.ق.) — شاهدُختی از آل اینجو و پُرسروده‌ترین شاعر زنِ فارسی‌سُرا در دورهٔ پیشامدرن — گفت‌و‌گویی سازنده ایجاد کنم. بازخوانیِ تطبیقیِ حافظ در کنار شاعری بینابینی و کمابیش ضدِجریان غالب همچون عبیدِ تُندزبان از یک‌سو و شاعری به‌حاشیه‌رانده‌شده چون جهان ملک خاتون از سویی دیگر — که به‌رغم کیفیتِ اشعارش و نیز نشانه‌های آشکار در شعرش مبنی بر بده‌و‌بستان‌های بینامتنیِ او با همتایانِ مذکرش، توسط پژوهشگران تقریباً به‌کلی نادیده گرفته شده است — فهم متداول ما از این خصیصه‌نُماترین برهه در سیرِ تکاملیِ غزل فارسی را بر هم می‌زند و از این‌رو، در حوزهٔ پژوهش ادبِ فارسی، فضایی برای بروز مسیرهایی تازه در نقد ادبی می‌گشاید.

در این سخنرانی، همچون دیگر سخنرانی‌های پیشین امسال، اعضای محترم خانوادهٔ زنده‌یاد علیرضا احمدیان، از جمله همسر، برادر و والدین محترمشان نیز حضور داشتند. برگزارکنندگان این سلسله سخنرانی‌ها مشتاقانه از علاقه‌مندان به مباحث ایران‌شناسی دعوت می‌کنند تا در جلسات بعدی (که در وب‌سایت مطالعات آسیایی دانشگاه یوبی‌سی و همچنین صفحهٔ فیسبوک Alireza Ahmadian Lectures in Persian/Iranian Studies فهرست و معرفی شده‌اند) نیز شرکت فرمایند. شرکت در این سخنرانی‌ها، با ثبت نام، برای همگان رایگان و آزاد است.

^۱استادیار مدعو ایران‌شناسی و ادب فارسی در دانشگاه یوبی‌سی

^۲‏Bloomsbury, 2019

نوشته طرحی نو در حافظ‌پژوهی: سخنرانی دکتر بروکشا در دانشگاه یوبی‌سی اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.

رسانهٔ همیاری – نورث ونکوور

عصر پنجشنبه، ۱۱ ژوئیهٔ ۲۰۱۹، طی مراسم باشکوهی و با شرکت حدود ۶۰۰ نفر – یعنی بیش از ظرفیت سالن – با سلایق، عقاید و مرام‌های گوناگون و متفاوت یاد و خاطرهٔ دوست و همکار گران‌قدرمان، علیرضا احمدیان، گرامی داشته شد. در این مراسم، تعدادی از هم‌وطنان و همچنین دوستان و همکاران غیرایرانی علیرضا طی ایراد سخنانی از زندگی پربار ولو کوتاه او تجلیل به‌عمل آورند.

در ابتدای این مراسم، مجریان برنامه، نگار جلالی و محبوبه صیاد، توضیحاتی در مورد اجرای برنامه دادند و به‌عنوان اولین سخنران، از فاطیما عابدی، همسر زنده‌یاد علیرضا احمدیان، دعوت کردند به پشت میکروفون برود. وی در بخشی از سخنانش که به زبان انگلیسی ایراد نمود، اظهار داشت:

علیرضا معنای واقعی کلمهٔ عشق را به تمامی زیست. او روحی بزرگ در جسمی ظریف و کوچک بود و تمام عمرش به دادنِ عشق، مهربانی، سخاوت و احترام به تک‌تک کسانی که در طول زندگی‌اش ملاقات کرد، گذشت. ایثار و مشارکتی که نسبت به جامعه داشت، نشان‌دهندهٔ شخصیتِ ازخودگذشته و بصیر او بود که به‌عنوان میراث او سال‌های سال در یادها و خاطره‌ها باقی خواهد ماند. او اعتقاد داشت که هرگز نباید از خود ناامید شد. همواره باید برای انسانِ بهتر بودن تلاش کرد و از قلب و احساسات خود مراقبت کرد. او باور داشت که باید تلاش کرد دچار داوری نشد و به‌جای آن هر چه بیشتر با خانواده و جامعه مهربان بود و به آن‌ها پرداخت، چرا که آن‌ها هویت ما را شکل می‌دهند.

پس از سخنان فاطیما عابدی، دکتر راس کینگ (Dr. Ross King)، رئیس دپارتمان مطالعات آسیایی دانشگاه بریتیش کلمبیا، به‌همراه دکتر مصطفی عابدینی‌فرد، استادیار فرهنگ و ادبیات فارسی، دپارتمان مطالعات آسیایی دانشگاه بریتیش کلمبیا، پشت تریبون رفتند و به‌ترتیب سخنانی دربارهٔ علیرضا ایراد کردند.

دکتر کینگ با اشاره به نقش علیرضا احمدیان در شکل‌گیری بخش ایران‌شناسی و آموزش زبان فارسی در دپارتمان مطالعات آسیایی دانشگاه بریتیش کلمبیا گفت: 

همکاران من در بخش مطالعات آسیایی، دفتر ریاست، و مشارکت دفتر توسعه و فارغ‌التحصیلان هرگز نمی‌توانیم به اندازهٔ کافی حق مطلب را دربارهٔ شخصیت کاریزماتیک علیرضا، عشق و علاقه‌اش، تحلیل‌های دقیق و روشنگرانهٔ او از جامعهٔ ایرانی ونکوور و بیش از هر چیزی گرمی و انسانیت بی‌ریای او، ادا کنیم. ما در بخش مطالعات آسیایی دانشگاه بریتیش کلمبیا عمیقاً دلمان برای او تنگ خواهد شد. او هرگز نمی‌تواند جایگزین شود، اما صمیمانه امیدواریم جوانان دیگری از جامعهٔ ایرانی ونکوور این نمونهٔ فعال ازخودگذشته را سرمشق خود قرار دهند و ما را کمک کنند.

دکتر عابدینی‌فرد نیز با اشاره به توانمندی بی‌همتای علیرضا احمدیان در ایجاد روابط عمیق و ماندگار، دوستی‌اش با او را یکی از نمونه‌های چنین روابطی توصیف کرد و گفت:

من امشب خرسندم این خبر خوش را به اطلاع شما برسانم که برای سال تحصیلی آینده ‎(۲۰۱۹-۲۰۲۰)‎ نام سلسله سخنرانی‌های ما به «Alireza Ahmadian Lectures in Persian & Iranian Studies» تغییر خواهد یافت. این اقدام نمادین به پاس قدردانی از مشارکت علیرضا احمدیان در ایدهٔ اجرا و هماهنگی چنین سخنرانی‌هایی انجام می‌شود. او افزود: ما امیدواریم بتوانیم برخی از مباحث نزدیک به اهداف فکری او را در این سخنرانی‌ها ارائه کنیم و به‌ویژه سعی کنیم گام کوچکی در جهت گرد آوردن افراد حتی با دیدگاه‌های متضاد به دور هم برای داشتن گفتمانی توأم با احترام متقابل برداریم.

سپس، مهدیار بیاضی، مسئول ارتباطات در گروه پارلمانی نمایندگان دولت بریتیش کلمبیا، و از دوستان قدیمی علیرضا که با همفکری و همکاری او و دیگر دوستانشان، نقش مهمی در سازماندهی و برگزاری برنامه‌های «فریاد خاموش» داشت، سخنرانی کرد. او با اشاره به نقش علیرضا احمدیان در شکل دادن به تجمعات فریاد خاموش که سرآغاز دوستی بین آن دو بود، گفت: در روز خاکسپاری با او خداحافظی نکردم. حضورش را حس می‌کنم. حرف‌ها و ایده‌ها و ایده‌آل‌هایش در گوشم طنین‌انداز است. با او خداحافظی نکردم و نخواهم کرد، چرا که خداحافظی با علیرضا را به فراموشی سپردن آرمان‌ها و هدف‌های او می‌دانم. با خود تصمیم گرفته‌ام تا آنجا که در توان دارم آرمان‌ها و اهدافش را پیش ببرم و به واقعیت نزدیک کنم. برای مشارکت مردممان در امور اجتماعی/فرهنگی/سیاسی ظرفیت‌سازی کرده و برای تعامل هر چه بیشتر بین شهروندان جامعهٔ مهاجر ایرانی-کانادایی و جامعهٔ بزرگ‌تر کانادا بکوشم.

بعد از آن نوبت به سوشیانت زنگنه‌پور، رسید. سوشیانت از دوستان قدیمی علیرضاست که پس از آشنایی با او در بحبوحهٔ رسوایی انتخابات ریاست‌جمهوری ایران، به اتفاق جمعی از دیگر دوستان، جنبش «فریاد خاموش» را به‌منظور انعکاس مشکلات داخل ایران، سازماندهی کردند. وی همچنین در دوران تحصیل در دانشگاه لندن، دانشکدهٔ مطالعات شرقی و آفریقایی، هم‌دانشکده‌ای علیرضا بود.

او گفت: جامعهٔ ما انسان بزرگی را از دست داد، نه تنها به‌خاطر تفکراتش و وقت و انرژی‌ای که صرف بهبود جامعه کرده بود، بلکه به‌خاطر تمام پتانسیل فکری کشف‌نشده‌اش و آیند‌هٔ زیبایی که پیش رو داشت. علیرضا احمدیان همان انسان بزرگ بود. او به اشاره به تحول سریع علیرضا از دوستی گوشه‌گیر و خجالتی به تحلیلگری برجسته که داوری‌ها و تحلیل‌هایش بسیار موثق و اندیشمندانه بود، گفت: ما باید ایده‌ها و پروژه‌های او را جامهٔ عمل بپوشانیم، و آن‌ها را از قلم و کاغذ به‌سمت واقعیت حرکت دهیم – از سری گفت‌وشنودها، به ظرفیت‌سازی، به انعطاف‌پذیر ساختن جامعه، و ایجاد مهارت‌های سازمانی – این کار باید ادامه یابد. طی این روند، ما از رسالت زندگی او تجلیل خواهیم کرد، و به چیزی تحول‌آمیز از طریق تمام تلاش‌های جمعی‌مان دست خواهیم یافت.

پس از زنگنه‌پور، جین ثورنثوِیت (Jane Thornthwaite)، مراتب تسلیت عمیق اندرو ویلکینسون، رهبر حزب لیبرال بریتیش کلمبیا، و حزب متبوعش را ابراز کرد و در بخشی از سخنانش با اشاره به گفت‌وگوی علیرضا احمدیان با اندرو ویلکینسون رهبر این حزب، گفت:

اندرو ویلکینسون چند وقت پیش گفت‌وگویی دربارهٔ همه‌پرسی تغییر نظام انتخاباتی بی‌سی با علیرضا داشت و به‌خوبی دانش عمیق و گستردهٔ او را در طیف وسیعی از مسائل به‌خاطر می‌آورد. او افزود: علیرضا در یادها خواهد ماند، نه فقط در یاد کسانی که شخصاً او را می‌شناختند، بلکه در یاد همهٔ کسانی که به‌هر نحوی با فعالیت‌ها، روزنامه‌نگاری، دفاع از عدالت و مشارکتش در جامعه، در ارتباط قرار گرفته‌اند.

سپس، بوئن ما (Bowinn Ma) و ان کنگ (Anne Kang) هم‌زمان به پشت تریبون رفتند. بوئن ما به نمایندگی از طرف جان هورگان، نخست وزیر استان، پیام وی را برای حضار خواند که در بخشی از آن آمده بود:

بریتیش کلمبیا یکی از پرتوهای تابناکش را از دست داد. علیرضا احمدیان شهروندی پرشور در کانادا بود که برای دست یافتن به جامعه‌ای به‌معنای واقعی کلمه مردم‌سالار و پذیرا تلاش کرد. او مبارزی نترس بود که برای ایجاد فضایی برای شنیده شدن صداهای تازه تلاش می‌کرد. تعهد او به چندفرهنگی و تقویت پیوندهای جامعه فراموش نخواهد شد. علیرضا میراثی از دوستی و شور و اشتیاق برجای گذاشته که برای همهٔ ما الهام‌بخش خواهد بود.

سپس ان کنگ نیز در بخشی از سخنان خود دربارهٔ علیرضا، چنین گفت:

هر کسی که علیرضا احمدیان را می‌شناسد، او را به‌عنوان مردی بی‌ریا، مهربان و باملاحظه به‌ یاد می‌آورد. دوستی‌ای که بین ما بود، هر چند زمانش کوتاه، چیزی‌ است که من برای همیشه در قلبم گرامی خواهم داشت. هر بار که من و علیرضا همدیگر را می‌دیدیم، ما با هیجان موضوعات مختلفی را با هم در میان می‌گذاشتیم؛ موضوعاتی مانند اینکه چقدر کشور چندفرهنگی‌ای مثل کانادا بی‌نظیر است، اینکه چطور مردمی با فرهنگ‌های متفاوت از دور دنیا به بی‌سی می‌آیند و اینجا را خانهٔ خود می‌خوانند، و اینکه چطور ما می‌توانیم با هم کار کنیم تا جوامع مختلف را کنار هم قرار دهیم. او با افتخار از کانادایی بودنش حرف می‌زد و می‌خواست به سهم خودش در جامعه مشارکت کند و دینش را به آن ادا کند. او به گفته‌هایش عمل کرد و بخش عظیمی از زندگی‌اش را صرف ساختن جامعه‌‌ای با توافق نظر، پذیرا و صلح و دوستی کرد.

بوئن ما و ان کنگ، بعد از ایراد سخنانشان، پیام مکتوب جان هورگان را به مادر، پدر و همسر علیرضا تقدیم کردند.

پس از آن، لتیسیا سانچز (Leticia Sanchez)، رئیس انجمن ماه میراث فرهنگیِ آسیاییِ ونکوور، در بخشی از سخنرانی خود دربارهٔ علیرضا چنین گفت:

علیرضا به‌عنوان یک روزنامه‌نگار، پژوهشگر و تولیدکنندهٔ برنامهٔ رادیویی، حامی فرهنگ و هنر کانادایی و چندفرهنگی بود. علاقهٔ شدید او به امور بین‌المللی، خصوصاً در موضوعاتی چون جامعه و مردم‌سالاری، همواره در تمام پروژه‌ها، نوشته‌ها و صحبت‌هایش، زمانی‌که مسائل اجتماعی، سیاسی و فرهنگی را مورد بررسی قرار می‌داد، قابل مشاهده بود. دستاوردهای روزنامه‌نگاری علیرضا همراه با موفقیت‌های نوشتاری او دربارهٔ مهاجرت، میراث او برای همهٔ جوامع وابسته به آسیا خواهد بود. 

لتیسیا سانچز همچنین به نمایندگی از طرف دیگر مدیران و اعضای انجمن ماه میراث فرهنگیِ آسیاییِ ونکوور، نقل قول‌هایی از ایشان را برای حضار قرائت کرد.

سپس سیما غفارزاده، سردبیر و مدیر مسئول رسانهٔ همیاری، طی سخنانی با اشاره به همکاری‌های مشترک این نشریه و برنامهٔ رادیویی Review که علیرضا حدود یک سال قبل آن را آغاز کرده بود، مروری داشت بر فعالیت‌های رادیویی وی. او در بخشی از این سخنان، پس از اشاره به سه گفت‌وگوی به‌یاد ماندنی با رهبران احزاب، گفت:

علیرضا بعد از رفراندوم هم به مصاحبه‌هایش ادامه داد؛ از جمله بسیار به موضوع Ride-hailing و صنعت تاکسیرانی در بریتیش کلمبیا پرداخت، با افراد مهم در احزاب اصلی بریتیش کلمبیا دربارهٔ جنبه‌های مختلف این موضوع صحبت و نظراتشان را منعکس کرد. او همچنین گفت‌وگوهایی در زمینهٔ چندفرهنگی از جمله گفت‌وگویی با لتیسیا سانچز، رئیس انجمن ماه میراث فرهنگیِ آسیایی ونکوور، انجام داد که از طریق صفحه‌اش در وب‌سایت ساندکلاود در دسترس است.

جایش برای همیشه در این شهر خالی خواهد بود، و ما سخت دلمان برای او تنگ خواهد شد. حال، تنها کاری که از دست ما ساخته است، این است که دست به دست هم داده و با کمک هم تلاش کنیم کارهایش را ادامه بدهیم.

آرین زند، دانشجوی رشتهٔ علوم سیاسی دانشگاه بریتیش کلمبیا یکی دیگر از سخنرانان این مراسم بود. او با اشاره به سابقهٔ نه‌چندان طولانی آشنایی‌اش با علیرضا احمدیان از او به‌عنوان مربی و راهنمایش و تنها حلقهٔ اتصالش با جامعهٔ ایرانی ونکوور یاد کرد. او گفت: علیرضا همیشه اطلاعات فرصت‌‌های کاری و برنامه‌های اجتماعی و پژوهشی را برای من می‌فرستاد و مهم‌تر آنکه بعد از تاریخ سررسید آن‌ها با من پیگیری می‌کرد که آیا برای مشارکت در آن‌ها اقدام کرده‌ام یا نه!

او با نقل خاطره‌ای از علیرضا ادامه داد و گفت: روزی در خلال یکی از دیدارهایمان از برنامه‌ام برای آینده پرسید. به او گفتم اگر همه‌چیز ایده‌آل پیش برود… همین‌جا صحبتم را قطع کرد و گفت دنیای ایده‌آل نداریم، تو نباید منتظر شرایط ایده‌آل بشوی باید واقع‌گرا باشی و همهٔ تلاشت را بکنی تا بتوانی در همین شرایط موجود به آن چیزی که می‌خواهی برسی.

سپس فرید روحانی، کارآفرین، فعال اجتماعی و نخستین سرهنگ افتخاری ایرانی-کانادایی ارتش کانادا، با یادآوری خاطرهٔ علیرضا احمدیان و فعالیت‌های ارزنده‌اش در جامعهٔ ایرانی- کانادایی گفت:

دوستی با علیرضا این فرصت را به همهٔ ما داد که در مقطعی هرچند کوتاه از زندگی‌مان از تجربهٔ باورنکردنی دوستی و زندگی با او بهره‌مند شویم. من از آقا و خانم احمدیان برای پرورش و تحویل چنین فرزندی به اجتماع و دادن چنین فرصتی به دوستان علیرضا، سپاسگزارم.

آخرین سخنران این مراسم امیر باجه‌کیان، عضو شورای مشورتی چندفرهنگی بی‌سی و از دوستان قدیمی علیرضا، بود. وی در بخشی از سخنانش که به فارسی و انگلیسی ایراد نمود، گفت:

در روزهای سختی که گذشت، همهٔ ما به همدیگر و به خانوادهٔ عزیز علیرضا تسلیت گفتیم. ولی شاید تسلیت خود ما باشیم. ‌شنیدیم که بسیاری گفتند و گفتیم «خدا رحمتش کند». اما چرا؟ علیرضای ما خودْ رحمت بود و بخشندگی. و او بود که برای بسیاری از ما باعث دگرگونی شد. علیرضا به‌دنبال گفت‌وگو بود. گفت‌وگوی دوستانه میان افکار گوناگون. علیرضا آدم‌شناس بود و تعهدی عجیب به تقویت فعالان اجتماعی، به‌ویژه جوانان داشت. هدف دیگر علیرضا ایجاد ارتباط میان جوامع گوناگون بود. چرا که ما جوامع تازه‌وارد و اقلیت در این خانهٔ نو، در کنار هم است که قوی‌تریم. و از همه مهم‌تر برای علیرضا، همدلی بود و مهربانی. دلش دریا بود و از جنس یکرنگی. بهترین بزرگداشت برای علیرضا و بهترین تسلیت برای دوستدارانش، ادامهٔ راه اوست.

پس از سخنان امیر باجه‌کیان، به مدت ۱۵ دقیقه میکروفون باز اعلام شد. در این فرصت، دکتر مسعود اسماعیل‌زاده و دکتر ولی سیادت سخنانی ایراد نمودند.

در پایان این مراسم، جمشید احمدیان، پدر زنده‌یاد علیرضا احمدیان، ضمن سپاسگزاری از شرکت‌کنندگانِ در این مراسم، سخنانی ایراد نمود. وی در بخشی از این سخنان، گفت:

علیرضا امانتی بود از جانب خداوند که ما به‌عنوان امین، ۳۸ سال از آن نگهداری نموده و در تربیت و پرورشش اهتمام نمودیم، تا اینکه مشیت خداوند بر آن قرار گرفت که او را به درگاه خود فراخوانَد. ما این واقعه را که در مقیاس زمینی ضایعه‌ای بزرگ است، لباس الهی پوشاندیم و پذیرفتیم، زیرا تشخیص خیر و شر منحصراً از آنِ اوست. فلذا به آرامی سر تسلیم بر تصمیم کبریایی فرود آوردیم. از طرفی خوشحال و مفتخریم که امانت خداوند را با همت خودش در مسیری قرار دادیم که اخلاق و خصوصیاتش سمت و سوی ربانی گرفت.

تصاویر بیشتری از این مراسم را در اینجا ببینید:

نوشته بزرگداشت علیرضا احمدیان جامعهٔ متکثر ایرانیان ونکوور را زیر یک سقف جمع کرد اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.

رسانهٔ همیاری – ونکوور

ممکن است بدانید که دانشگاه بریتیش کلمبیا برنامهٔ آموزش زبان فارسی دارد، ولی شاید ندانید که این برنامه چطور به برنامه‌های آموزشی بخش مطالعات آسیایی دانشگاه بریتیش کلمبیا اضافه شده است.

آن‌طور که در مطلبی تحت عنوان «چطور سه دانشجوی ایرانی برنامه‌ٔ آموزشی‌ جدیدی را آغاز و جامعه‌ای پرجنب‌وجوش را ایجاد کردند» در وبلاگ بخش مطالعات آسیایی این دانشگاه آمده است، در سال ۲۰۱۱ دکتر راس کینگ، رئیس بخش مطالعات آسیایی دانشگاه یو‌بی‌سی، از سه دانشجو به نام‌های علیرضا احمدیان، که همان سال در مقطع کارشناسی رشتهٔ تاریخ از دانشگاه فارغ‌التحصیل شد، نگار جلالی و بهادر موسوی درخواست کرد در راه‌اندازی برنامهٔ آموزش زبان فارسی به او کمک کنند. دکتر کینگ در مطلب یادشده اشاره کرده است که دلیل انجام این کار جمعیت روبه‌رشد ایرانیان در ونکوور و تعداد زیاد دانشجویان ایرانی در دانشگاه یو‌بی‌سی بوده است و آن‌ها در آن زمان برای بهبود تبادلات بینافرهنگی، نیاز به ایجاد برنامهٔ آموزش زبان فارسی و ایران‌شناسی را حس کرده بودند. در این مطلب به‌ نقش مهم این سه دانشجو برای جلب حمایت جامعهٔ ایرانی اشاره شده است. سرانجام و درنتیجهٔ تلاش‌های علیرضا احمدیان، نگار جلالی و بهادر موسوی برنامهٔ آموزش زبان فارسی با کلاس‌های آموزش پایهٔ زبان آغاز شد و به‌مرور با افزایش دوره‌های آموزش زبان فارسی و نیز دوره‌های فرهنگی تکامل یافت. 

در این مطلب از قول علیرضا احمدیان آمده است: «در طول دورهٔ تحصیلم متوجه نبودِ مربیانی برای آموزش زبان فارسی و نیز دانشجویان میراث فرهنگی ایرانی در دانشگاه یو‌بی‌سی شدم. این کمبود به‌رغمِ نیازی واقعی بود که من فکر می‌کنم در میان این قشر خاص از جامعهٔ دانشجویان یو‌بی‌سی منحصربه‌فرد است.» علیرضا احمدیان و دوستانش کار اطلاع‌رسانی برای جلب حمایت از این برنامه را با ایجاد یک گروه فیس‌بوکی و نشست‌های غیررسمی آغاز کردند. در ماه آوریل پس از برگزاری اولین نشست رسمی با حضور فارغ‌التحصیلانی از رشته‌های گوناگون، روند کار جدی‌تر شد.  

آن‌ها طیف‌های گوناگونی از افراد  را حول محور فرهنگ و زبان مشترک خودشان یا دوستان، بستگان یا همکارانشان، دور هم جمع کردند و توانستند این مهم را محقق کنند و میراثی ارزشمند برای همهٔ کسانی که مشتاق یادگیری زبان فارسی‌ و آشنایی با فرهنگ ایرانی در بریتیش کلمبیا هستند، از خود به‌جا گذاشتند.

* * * * *

نگار جلالی و بهادر موسوی دو همراه علیرضا احمدیان در راه‌اندازی برنامهٔ زبان فارسی دانشگاه یو‌بی‌سی، متنی مشترک برای از دست دادن علیرضا برایمان فرستاده‌اند که توجه شما را به آن جلب می‌کنیم:

نگار جلالی و  بهادر موسوی، از پایه‌گذاران بخش زبان فارسی و ایران‌شناسی دانشگاه UBC – ونکوور 

خبر از دست دادن زودهنگام دوست و همکار عزیزمان، علیرضا احمدیان، ما را با قلبی پر از اندوه و تأثر رها کرده است.

علیرضا دلسوز و مهربان بود و همواره شجاعت بیان و دفاع از حقیقت را داشت. وی همواره برای پیشبرد ایده‌هایی که به آن اعتقاد داشت، تلاش می‌کرد. عقایدی که برای ایجاد جامعه‌ای بر مبنای همیاری و عدالت بود. علیرضا رهبری بی‌نظیر در پروژه‌های مختلف بود و با رهبری خود زندگی بسیاری از اطرافیانش را تحت تأثیر قرار می‌داد. درگذشت او برای تمام کسانی که او را می‌شناختند و همین‌طور جامعهٔ ایرانی-کانادایی ونکوور و جامعهٔ دانشجویی UBC، فقدان بزرگی است.

علیرضا همیشه آمادهٔ کمک به دوستان و اطرافیان بود. غم و اندوهى که اکنون در بین جامعه براى از دست دادن این عزیز موج مى‌زند، خود بیانگر این موضوع است. به جرئت مى‌توان گفت که علیرضا بر زندگى تمامى ما تأثیرى مثبت و ماندگار به‌جا گذاشته است. 

ما، علاوه بر دوستى عمیقمان، افتخار همکارى با علیرضا را نیز داشتیم و همواره شور و شوقى را که او براى رسیدن به اهداف و باورهایش داشت، الهام‌بخش زندگى‌مان قرار داده و خواهیم داد. او توانایى رشد و پیشرفت را در افراد می‌دید و اعتقاد داشت که با همکارى و اتحاد مى‌توان باعث پیشرفت جامعه شد. 

علیرضا در طول زندگى‌اش توانست با افرادى از اقشار مختلف ارتباط برقرار کند؛ او با ذکاوت، همدلى و دلسوزىِ خود در گفت‌وگویی هوشمندانه قلب و فکر دیگران را دگرگون می‌کرد.

آشنایى با علیرضا و شناختن شوخ‌طبعى و طرز نگاهش، از ما انسان‌هاى بهترى ساخته است. او معتقد بود که ما باید دنیا را بهتر از آنچه تحویل گرفته‌ایم به نسل‌هاى بعدى واگذار کنیم. تلاش او در احقاق این مطلب میراثى است که او برایمان باقى گذاشته است. 

علیرضاى عزیز، تو همیشه در قلب و یادمان خواهى بود. درگذشت تو را به همسر، پدر، مادر، برادر و خانواده و دوستان داغدارت صمیمانه تسلیت عرض مى‌کنیم.

* * * * *

دکتر راس کینگ، رئیس بخش مطالعات آسیایی دانشگاه بریتیش کلمبیا  و پایه‌گذار بخش فارسی و ایران‌شناسی دانشگاه یو‌بی‌سی دربارهٔ نقش علیرضا در شکل‌گیری این بخش و نحوهٔ آشنایی‌اش با او، مطلب زیر را برای ما فرستاده است:

دکتر راس کینگ، رئیس بخش مطالعات آسیایی دانشگاه بریتیش کلمبیا – ونکوور 

علیرضا احمدیان حامی پرشور ابتکار ما در بخش مطالعات آسیایی برای راه‌اندازی برنامه‌های آموزش زبان فارسی و ایران‌شناسی در دانشگاه یو‌بی‌سی بود. ارتباط این بخش (و من) با علیرضا به حدود ده سال پیش بازمی‌گردد، زمانی که علیرضا هنوز در یوبی‌سی دانشجو بود.

ملاقات ما خیلی اتفاقی بود؛ بخش مطالعات آسیایی علاقه‌مند بود همکاران و هم‌پیمانانی در میان جامعهٔ ایرانیِ ونکوور بیابد، خصوصاً در میان دانشجویان یوبی‌سی، و علیرضا همراه دانشجویان سخت‌کوشمان، نگار جلالی، بهادر موسوی و دیگران، همان زمان در حال گفت‌وگو با بخش تاریخ برای جلب حمایت و پشتیبانی بودند. بخش تاریخ علاقه‌مند نبود، اما ما به‌نحوی همدیگر را پیدا کردیم، و از آن زمان، علیرضا عضو فداکار، مورد اعتماد، مشاور، حامی، رازدار و دوست ما در حرکت ابتکاری‌مان بوده است. 

همکاران من در بخش مطالعات آسیایی، دفتر ریاست، و مشارکت دفتر توسعه و فارغ‌التحصیلان هرگز نمی‌توانیم به اندازهٔ کافی حق مطلب را دربارهٔ شخصیت کاریزماتیک علیرضا، عشق و علاقه‌اش، تحلیل‌های دقیق و روشنگرانهٔ او از جامعهٔ ایرانی ونکوور و بیش از هر چیزی گرمی و انسانیت بی‌ریای او، ادا کنیم. ما در بخش مطالعات آسیایی دانشگاه بریتیش کلمبیا عمیقاً دلمان برای او تنگ خواهد شد. او هرگز نمی‌تواند جایگزین شود، اما صمیمانه امیدواریم جوانان دیگری از جامعهٔ ایرانی ونکوور این نمونهٔ فعال ازخودگذشته را سرمشق خود قرار دهند و ما را کمک کنند. روحش شاد.

* * * * *

مصطفی عابدینی‌فرد، استادیار فرهنگ و ادبیات فارسی، دپارتمان مطالعات آسیایی، دانشگاه بریتیش کلمبیا، یعنی همان‌جایی که علیرضا احمدیان و دوستانش پایه‌گذار آن بوده‌اند، متن زیر را برای ما فرستاده‌اند که توجه شما را به آن جلب می‌کنیم:

لبخندِ گاهگاهت، صبحِ ستاره‌باران!

مصطفی عابدینی‌فرد، استادیار فرهنگ و ادبیات فارسی، دپارتمان مطالعات آسیایی، دانشگاه بریتیش کلمبیا – ونکوور

پذیرش مرگِ عزیزان دشوار است و کنار آمدن با مرگِ عزیزی جوان بس دشوارتر. خبر تلخ و حیرت‌انگیز درگذشت علیرضا احمدیان را همچون بسیاری از دوستان، از امیر باجه‌کیان شنیدم. هم او، اندی پیش‌تر بیماری ناگهانی علیرضا را به دوستانش اطلاع داده و گفته بود وضعیتش شوربختانه چندان مساعد نیست و پیشنهاد کرده بود برای ارتقای روحیهٔ علیرضا هر یک پیام صوتیِ کوتاهی تهیه کنیم و بفرستیم تا به دستش برساند. پیشنهادی فکورانه بود و کمترین کاری که می‌توانستیم برایش از راه دور بکنیم. دریغ و صد دریغ، اما، که بخت با ما یار نبود…  

آشنایی من از نزدیک با علیرضا به کمتر از یک‌سال پیش برمی‌گردد، زمانی که هر دوی ما در سپتامبر ۲۰۱۸ در برنامهٔ شروع فعالیت کارزار «فارسی در بی‌سی» – که به‌همت امیر باجه‌کیان گرامی برگزار شد – در ونکوور شرکت کرده بودیم. بعد از اتمام گردهمایی، عزیزی دیگر – که همان‌جا برای اولین‌بار ملاقاتشان کردم ولی اکنون نامشان را به‌خاطر ندارم و از قضا بعد از آن بدبختانه دیگر ندیدمشان – من و علیرضا را با هم آشنا کرد. من به دعوت صمیمانهٔ برگزارکنندگان این برنامه و به‌همراه رئیس دپارتمان مطالعات آسیایی دانشگاه بریتیش کلمبیا، دکتر راس کینگ، در آن شرکت کرده بودم. هم او پیش‌تر فهرستی از اسامی پایه‌گذاران گروه مطالعات زبان و ادبیات فارسی دانشگاه را برای من فرستاده بود، که اتفاقاً نام علیرضا هم در آن بود، اما آن شب من این نکته را به‌خاطر نداشتم. شخصیت بی‌شیله‌پیله و صمیمی علیرضا، اشتیاق سرشار و صادقانهٔ او برای پل زدن به دنیای دیگران و نیز تواناییِ مثال‌زدنی‌اش در پیشبُرد گفت‌و‌گویی صمیمانه و در عین حال ژرف با طرف مقابل – ولو کسی که تا دقایقی پیش او را نمی‌شناخت – در همان برخورد کوتاه برایم آشکار شد. 

بعدها، در حاشیهٔ یکی از سخنرانی‌های ایران‌شناسی که در دانشگاه یو‌بی‌سی برگزار  کردیم، علیرضا را بیشتر دیدم و شناختم. پیش از اغلب این سخنرانی‌ها، به من تلفن می‌کرد و می‌گفت اگر به کمکی احتیاج داریم، می‌تواند زودتر خودش را برساند. و اگر خانه بودم، پیشنهاد می‌داد بیاید تا با هم برویم، که در واقع یعنی با اتومبیلش مرا به دانشگاه برساند. این نشان از لطف و بزرگ‌منشیِ او داشت. من محض احتیاط محل سکونتم را نه‌چندان دور از دانشگاه انتخاب کرده بودم تا در صورت لزوم بتوانم در طول روز بیش از یک مرتبه هم به دانشگاه رفت و آمد کنم. اما او می‌دانست من در ونکوور به دور از خانواده‌ام زندگی می‌کنم و می‌خواست احساس تنهایی و غربت نکنم. وقتی می‌گفتم راضی به زحمت نیستم، جواب می‌داد: «سرِ مسیرم است؛ ضمناً، من هم تنها هستم و در طول راه به هم‌صحبت احتیاج دارم.» 

صحبت‌هایمان – که بعدها به خوش‌و‌بش‌های سرپاییِ قبل و  بعد از سخنرانی‌ها و دورِ هم نشستن‌های گاهگاهِ بعد از این رویدادها در کافه‌ها و نوشگاه‌های  دانشگاه، به‌همراه دانشجویان علاقه‌مند نیز کشیده شد – گاه مضمونی خاص داشت و گاه از هر دری سخنی. از تجربیات دانشجویی‌مان گرفته تا تجارب حرفه‌ای، و از امور سیاسی و اجتماعی و اخبار روز گرفته تا اندرزهای ارزشمندی که علیرضا به درخواست من و در عین فروتنی دربارهٔ ونکوور و زندگی در آن به منِ تازه‌وارد انتقال می‌داد. فارغ از موضوع صحبتمان، اما، توانایی فوق‌العادهٔ علیرضا در صبورانه گوش کردن، اجتناب از پیش‌داوری و سعهٔ صدرش در مواجهه با نظام‌های فکریِ متفاوت، هر گفت و شنیدی با او را نه فقط به امری لذت‌بخش و  به یادماندنی که به واقعه‌ای تأمل‌برانگیز بدل می‌کرد. 

یقین دارم دیگر دوستانش هم با من هم‌نظرند که بعید و چه بسا ناممکن بود بتوان علیرضا را مکدر و مأیوس یافت. در هر برخوردی، لبخند فراگیر و پذیرای او پیش از خودش به استقبال تو می‌آمد. همچون هر انسان دیگری، بی‌شک علیرضا هم برای مغموم بودن دلیل و بهانه کم نداشت. اما حتی وقتی با آمیزه‌ای از عشق و دردمندی در باب بیماریِ نگران‌کنندهٔ عزیزی از نزدیکانش درد دل می‌کرد، باز هم به زحمت می‌توانستی از خلال روایتش، نشانی از ناامیدی بیابی. این اجتناب از نومیدی و افسردگی را می‌شد از توجه جدی او به مسائل پیرامونش و تلاش خستگی‌ناپذیرش برای بهتر کردن دنیایی که در آن می‌زیست – ولو به قدر توانش – هم دریافت. علیرضا در پیگیری این علایق و توجهات به‌نحوی شگفت‌آور، چه در مطالعه و تحقیق و چه در عمل، مصر بود.

حدود سه ماه پیش، در اواخر نیمسال تحصیلی دوم در سال ۲۰۱۸-۲۰۱۹، دانشجویی در مقطع دکتری که برای تکمیل پژوهشی روان‌شناختی از ایران به کانادا آمده و در دانشگاه یوبی‌سی در سِمَت پژوهشگرِ مهمان مشغول به فعالیت شده بود، با من ملاقات کرد و در خلال صحبت‌هایمان، از من برای ایجاد ارتباط با ایرانیان کانادایی‌ای که واجد شرایطی خاص برای تحقیق ایشان باشند، کمک خواست. من، به لطف همکاری نزدیکم با انجمن دانشجویان ایرانی یو‌بی‌سی (UBCPC) و شبکهٔ دانشجویان ایرانی فارغ‌التحصیل یوبی‌سی (Iranian UBC Alumni) و همچنین تدریس چندین درس در این دانشگاه در سال گذشته – که در آن‌ها، بسیاری از دانشجویانم پیشینه‌ای ایرانی داشتند – خوشبختانه با ایرانیان فراوانی در ونکوور آشنا شده یا ارتباط داشتم، اما متأسفانه افرادی با شرایط تعریف‌شدهٔ این دانشجوی گرامی را نمی‌شناختم. علیرضا نخستین کسی بود که برای کمک بیشتر بی‌درنگ به خاطرم آمد. او به درخواست من با این دانشجو صمیمانه ملاقات و مشکل او را حل کرد. بعدتر که از علیرضا تشکر کردم، فروتنانه گفت کاری نکرده است. اما عمقِ دستگیری و حمایت علیرضا از این دانشجو را فقط بعدها و از طریق ایمیل سراسر سپاس و محبت‌آمیزی که آن دانشجو برایم فرستاد، توانستم بفهمم. 

نیز، همین اواخر در ونکوور، علیرضا مرا از کنفرانسی مهم دربارهٔ افغانستان در دانشگاه بریتیش کلمبیا مطلع کرد. کنفرانس در یکی از روزهای آخر هفته‌ای خوش در اواخر آوریل ونکوور رخ می‌داد و می‌شد تصور کرد که عمدهٔ شرکت‌کنندگان در آن، می‌بایست یا به موضوع همایش علاقه‌ای جدی می‌داشتند یا همتی والا، تا بتوانند در اوایل بعدازظهر آن روز تعطیل خودشان را از اقصا نقاط ونکوور به آن سرِ شهر در دانشگاه برسانند. اندکی بعد از شروع همایش که به محل رسیدم، سالن را کمابیش پر و علیرضا را در انتهای جمع نشسته دیدم. مرا ندید. اما وقتی در جست‌و‌جوی صندلیِ خالی، بالاخره در ردیفی جلوتر از او جایی پیدا کردم و نشستم، صدای پیامک تلفن همراهم مرا به صرافت انداخت که می‌بایست صامتش می‌کردم. قبل از این کار، پیام را باز کردم. او بود: «ارادت. من پشت سر شما هستم. سمت چپ.» برگشتم. لبخندی زدیم و سری به نشانهٔ سلام و علیک جنباندیم. تایپ کردم: «مخلصم علیرضا جان » و موبایل را ساکت کردم. در جلسهٔ پرسش و پاسخ همان روز، اولین و  یکی از عمیق‌ترین سؤال‌ها را از سخنرانان، علیرضا کرد. بعد از کنفرانس، نیم ساعتی با دیگران خوش و بش کردیم و از قضا چون اتومبیل یکی از دوستان دیگرم در اختیار من بود و علیرضا آن روز ماشین به همراه نداشت، فرصتی پیش آمد تا خواهش کنم اجازه بدهد تا جایی برسانمش. این آخرین دیدار ما بود. اما لطف او بعد از آن هم مستدام ماند…  

من از ابتدای سال تحصیلی پیش برای انجام وظیفه‌ای خاص در ونکوور حاضر شدم، یعنی تلاش برای راه‌اندازی رسمی گروه زبان و ادبیات فارسی در دپارتمان مطالعات آسیایی، وظیفه‌ای که در غیاب خانواده‌ام در ونکوور، ناگزیر در تعریف و توجیه من از حضورم در این شهر پررنگ‌تر می‌شد. در خلال ناهار دونفره‌ای که به دعوت علیرضای عزیز چند روز قبل از کنفرانس بالا انجام شد، یادی از دست اندرکاران این طرح شد، طرحی که از سالیان پیش در دانشگاه بریتیش کلمبیا رقم خورده و تحققِ آن در گروِ همت ایرانیان ساکن ونکوور و البته آرزوی بسیاری کسان بوده و هست. در این میان، دغدغهٔ علیرضا و دو دوست و همکار خستگی‌ناپذیر دیگرش – نگار جلالی و بهادر موسوی عزیز – به‌ویژه شایان ذکر است. طی سال گذشته، با یاری این سه دوست و دیگر عزیزان دلسوز جامعهٔ ایرانی حاضر در ونکوور، از جمله بسیاری از دانشجویان علاقه‌مند به پیشبرد اهداف مرتبط با زبان و ادب فارسی، دستاوردهای قابل توجهی رخ داده است، دستاوردهایی که از جمله بر تلاش درخور ستایش و بنیادین همکار گرامی‌ام خانم دکتر نسرین عسکری استوار است. اما تا آنجا که به سهم اندک من تاکنون مربوط است، اغراق نیست اگر بگویم حضور و مصاحبت و دلگرمی‌های علیرضا در حصول نتایج سال گذشته تأثیری بسزا داشته است. 

داغ از دست دادن علیرضا نزد دوستان و خانوادهٔ گرامی‌اش تازه است. این روزها، گاه از پس پشتِ پردهٔ بی‌امانِ اشک، می‌کوشم با یادآوری و پاسداشت خاطرات گرانمایه‌ام از او و با تکیه بر شعر و موسیقی این داغ را تا اندازه‌ای التیام دهم. در میان اشعاری که به‌یاد این عزیز سفرکرده بازمی‌خوانم، شعری از محمدرضا شفیعی کدکنی را به‌ویژه زبان حالِ دوری‌اش می‌بینم و به یادش زمزمه می‌کنم: 

ای مهربان‌تر از برگ در بوسه‌‌های باران / بیداری ستاره در چشم جویباران

آیینهٔ نگاهت پیوند صبح و ساحل / لبخند گاهگاهت صبح ستاره‌باران

باز آ  که در هوایت خاموشی جنونم / فریاد‌ها برانگیخت از سنگ کوه‌ساران

ای جویبار جاری! زین سایه برگ مگریز / کاین گونه فرصت از کف دادند بی‌شماران

گفتی به روزگاران مهری نشسته گفتم / بیرون نمی‌توان کرد حتی به روزگاران

بیگانگی ز حد رفت‌ ای آشنا مپرهیز / زین عاشق پشیمان سرخیل شرمساران

پیش از من و تو بسیار بودند و نقش بستند / دیوار زندگی را زین‌گونه یادگاران

وین نغمهٔ محبت بعد از من و تو مانَد/ تا در زمانه باقی‌ست آواز باد و باران

نوشته میراثی ارزشمند برای جامعهٔ ایرانی و فارسی‌زبان بریتیش کلمبیا اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.