«شهر کریستال»*، با آنکه شهرِ ما ایرانیانِ داخلِ کشور نیست؛ اما برای ما آشناست.

مریم رئیس‌دانا در این مجموعه‌داستان از غربت‌نشینی، و مهاجرت می‌گوید‌. حدیث دردِ تنهایی و دوری را بیان‌می‌کند. رنج‌های انسانی، محور اصلی روایاتِ اوست.

از غریبان سخن می‌گوید؛ مهاجرانی زخمی که عموماً به امیدِ تغییرِ سرنوشت کوچ کرده‌اند. ترکِ یار و دیار کرده‌ و از زادگاه و وطن دور افتاده‌اند؛ اما چون زخم‌های ذهنی و روحی خود را نیز همچون صلیبی به‌دوش کشیده‌اند و با خود برده‌اند، نه‌تنها رها نشده‌اند، بلکه اندک‌آرامش دیرین را هم از دست داده‌ و غمِ غربت را نیز بر آن افزوده‌اند.

«زخم‌هایی که مثل خوره، روحشان را می‌خورد»، در مکان‌های پُرزَرق‌و‌برق و کریستال‌گونهٔ شهر فرنگ، همچنان ناآرام و سرگردانشان می‌سازد. [مادهٔ] «کریستال» اما خلسه‌آور و ویرانگر نیز است.

رئیس‌دانا به ما نشان می‌دهد که اگر از درون به آرامش نرسید، توقع رستگاری در هرکجای این دنیا، زیر این آسمانِ یک‌رنگ، آرزویی محال است.

بیشتر شخصیت‌های اصلیِ داستان‌ها، زنان‌اند. زنانی که بین دو دنیای ذهنی و حقیقی، آویزان مانده‌اند.

کتاب با دو یادداشت: یکی «دربارهٔ نویسنده» و دیگری «یادداشتِ نویسنده» آغاز‌ می‌شود و ۱۵ داستان و ناداستان را دربرمی‌گیرد.

ازآنجایی‌که بیشتر راویان‌ِ داستان‌ها زنان‌اند؛ یا شخصیت اصلی داستان‌ یک یا چند زن است؛ طبیعتاً نگاه زنانه بر کتاب غالب است. نگاه انسانی و مادرانهٔ رئیس‌دانا در بسیاری از روایت‌ها به چشم می‌آید.

تجربه‌های مهاجران و تبعیدیان، طغیان علیه وضع موجود، مشکلات و فشارهای اقتصادی و اجتماعی، ناسازگاریِ فرهنگی، تلاش برای کسبِ هویت جدید در جامعهٔ میزبان و گاهی برعکس، تلاش برای حفظ هویت و خاطرات گذشته، به‌مثابهٔ ضربه‌گیری برای روح آسیب‌دیده، بحران ازدست‌دادن، سوگواری‌کردن، عشق و فراق و دغدغه‌های متفاوت دیگر را در ذهن و زبان و روح قهرما‌ن‌ها و ضدقهرمان‌های کتاب می‌توان‌ دید.

داوری‌های تنیده‌شده در داستان، عموماً از نگاه جامعه و طیف‌های متفاوت فرهنگی طرح می‌شود؛ و لزوماً باور نویسنده نیست. تو گویی آدم‌هایِ کتاب بر روی یک صحنهٔ تئاتر، زندگی‌ِ پُررنجشان‌ را در مقابل چشمان بیننده [در اینجا خواننده] بازی می‌کنند، بدون داوری.

زبان داستان‌ها فارسیِ محاوره‌ای ساده و روشنی است که گاهی با واژه‌های فرنگی همراه می‌شود. اصطلاحاتی مانند: «زِرزِرکردن، هِروکرکردن، می‌زنگم» را در کنار کلماتی مانند: «تِکست‌دادن، مووْکردن، لوکلاس‌بودن، سِیف درایو» می‌بینید.

به فراخورِ متن از اشعار و گفته‌های دیگران، و ضرب‌المثل‌ها و کنایات و اصطلاحات عامیانه نیز استفاده می‌شود. اشعار فرنگی از شاعران دیگرزبان‌ها و نیز پاره‌هایی از جملات قصار بزرگان آن‌ها نیز در سراسر کتاب دیده می‌شود.

«شهر کریستال»، داستان چهارم این کتاب است. آن را با هم‌ مرور کنیم:

«شهر کریستال»، شهر فرنگ است و بازتاب‌دهندهٔ غربت است و ناسازگاری و ناهمخوانی.

عده‌ای در بافتِ جامعه تنیده می‌شوند و برخی تا پایان عمر با مجموعه‌ای از ناسازگاری‌ها، مواجه‌اند‌.

واژهٔ «کریستال» در این داستان ایهام دارد. در نام کتاب و این داستان، حاملِ معنایِ زرق‌و‌برق و تجمل است؛ اما معنای دوم آن، بر مادهٔ مخدر خطرناکی دلالت دارد که دختر فتانه در داستان، مبتلایِ آن است:

«یه مرد جوون با تمسخر و تحقیر می‌گه خونه باشین تا براش اندازهٔ یه شهر کریستال بیارم تا دختره حال کنه.»

راویِ اول‌شخصِ داستان، هما نام دارد که با استفاده از تکنیکِ جریان سیال ذهن، و با رفت و برگشت زمانی، داستان زندگیِ خود و خانوادهٔ شوهرش را روایت می‌کند. او مهاجر است. در سانتامونیکا زندگی می‌کند. نویسنده و مترجم است و با کار و تلاش، هویت تازه‌ای کسب کرده و چند خانه در چند کشور خریده و احترام دیگران را به خود جلب‌ کرده‌ است.

نقادانه به جامعهٔ ایرانی مهاجر می‌نگرد. تضادهای رفتاری و گفتاری آن‌ها را می‌بیند. سعی می‌کند از تازه‌به‌دوران‌رسیده‌ها دوری کند، اما ناخواسته و گاهی بنابه‌مصلحت، درگیر «مهمانی‌های مبتذل خانوادگی» می‌شود:

«روز مادرِ زهرماری، یا روزِ پدر کوفتی؛ خلاصه یه همچین چیزی: عید نوروز، کریسمس، یا یه کوفتِ دیگه. طبق معمول ایرانی‌ها همه‌جا، حتی توی عروسی هم باید بحث سیاسی و مذهبی کنن!»

و بی‌فرهنگی:

«همیشه هم همه دارن اعتراض می‌کنن که چرا من این‌قدر لباس می‌پوشم. احمقا! آخه به شما چه مربوطه که من سردمه.»

زنان در این بزم‌ها، با فیس و افاده فارسی-انگلیسی حرف می‌زنند و در نهایت غرب‌گرایی، از رمال‌ها و فالگیرها سخن می‌گویند؛ و با ظاهر متجددمآبانه، از سنت‌های به‌جاماندهٔ وطنی دفاع می‌کنند:

«فتانه که یه قلب گندهٔ الماس گردنش آویزون کرده بود و یه انگشتر الماس به‌بزرگی دماغش هم به انگشتش، با یه لیوان آبجو توی دست، و نخ سیگاری توی دست دیگه، با مینی‌ژوپ تنگ آبی، یه لنگ لاغرش رو که رگ‌هاش زده بود بیرون، انداخت روی لنگِ محترم دیگه‌ش و شروع کرد به سخنرانی که، کسی به امام‌علی حرفی نزنه، امام علی فِیوِریت منه… »

زن‌های قصه در نهایت اما، «جنس دوم» محسوب می‌شوند و در جامعهٔ مردسالار، از طرف مردان مهمانی به تمسخر گرفته می‌شوند:

«چشمم افتاد به شوهرم که مثل توپ تنیس… از حیاط پرتاب شد به سالن… دوباره برگشت به حیاط و ادامهٔ هِروکِر و سیگاردودکردن با مردها… حتی گوشه‌چشمی نگاه نکرد ببینه زنش در چه حالیه، و کجاست، و چه می‌کنه!»

فتانه، خواهرشوهرِ هما، زندگی از‌هم‌گسیخته‌ای دارد. عادت به دروغ‌گفتن و قماربازی دارد و دخترش معتاد است.

دختر فتانه مبتلا به پارانویاست. اسم ندارد، و به‌دلیل استفاده از مواد مخدر، رفتار خشنی دارد. مادربزرگش را کتک زده است. از سوی دیگران‌ تحقیر می‌شود. او را مدام «دختره» صدا می‌‌زنند. «تحقیرشدگی و سرخوردگی» نیز پدیدهٔ رایجی در میان آدم‌های کتاب است.

راوی در خانهٔ خود درختی کاشته است که برای آرامش‌یافتن، زیر آن می‌نشیند. او حتی در باغچهٔ خانه‌‌اش سبزی‌خوردن می‌کارَد.

پدر رضا و شهاب و فتانه مرده است؛ اما دعوا بر سر ارث‌ومیراثِ پدر تا آمریکا هم کشیده شده است. فتانه استدلال می‌کند که:

«مَردین که مَردین، انصاف ندارین؟ اینجا مگه ایرانه که مرد دو برابر ارث ببره؟»

فتانه و شوهرش اصغر که اکنون مرده است، به‌خاطر عشق به قمار، در وگاس ساکن می‌شوند و همه‌چیز را می‌بازند‌. «بازنده‌بودن» وجهِ مشترک بیشتر آدم‌های کتاب است.

داستان، پایان‌ باز و مبهمی دارد. حال مادربزرگِ کتک‌خورده بدتر می‌شود و از سرنوشتش باخبر نمی‌شویم:

«دکتر مگه نگفت فقط یه سکتهٔ ناقصه؟!»

نمی‌دانیم پلیس بالاخره با دختر فتانه چه می‌کند.

زندگی آدم‌های قصه غم‌انگیز، ناپایدار و دشوار است.

کتاب را نشر رها در سال ۲۰۲۴ / ۱۴۰۳ در ونکوور کانادا منتشر کرده است.

*نسخهٔ چاپی کتاب «شهر کریستال» را می‌توان از کتاب‌فروشی پان‌به در داون‌تاون ونکوور، به‌صورت حضوری و آنلاین با امکان ارسال به تمام نقاط دنیا و همچنین از طریق وب‌سایت آمازون در کشورهای مختلف خریداری کرد. نسخهٔ الکترونیکی این کتاب با فرمت ای‌پاب و چیدمان سیال متن روی پلت‌فرم‌های Apple ‌‌Books و Google Play Books تنها با یک کلیک در ۷۰ کشور جهان در دسترس است.

برای خرید نسخه‌های چاپی و الکترونیکی این کتاب از لینک زیر دیدن کنید:

https://tr.ee/CrystalCity

نوشته شهری دور ولی آشنا برای ایرانیان داخل کشور؛ بازخوانی «شهر کریستال» از داخل ایران اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.

فریبا حاج‌دایی – ایران

کتاب «شهر کریستال» اثر دست «مریم رئیس‌دانا» بسیار خوش‌آب‌ورنگ چاپ شده است. در مقدمه از نویسنده و همهٔ کارهایی که انجام داده، دانشگاهی که رفته، ترجمهٔ دو سند بکر مربوط به صادق هدایت، دو زبان خارجی که به‌خوبی به آن مسلط است، ترجمهٔ اشعار ژاک پره‌وِر و مجموعه‌داستان قبلیِ مریم رئیس‌دانا «عبور» و کارهایی که برای غم نان انجام داده و… و… می‌خوانیم تا می‌رسیم به اولین داستان مجموعه‌ با نام «نقطهٔ روز».

هیچ توجه کرده‌اید روز، این مظهر شفافیت و پاکی، فقط یک نقطه دارد و شپش، این خونخوار کثیف، هزاران نقطه؟ این یعنی ما آدمی‌زادگان خواسته و ناخواسته شپش را بر سرمان جا می‌دهیم و با هزار وقاحت «پاکی و روشنیِ» روز را متهم می‌کنیم! این داستان پر است از اشارات فرامتنی که به‌خوبی در داستان نشسته‌اند و به پیشبرد آن کمک می‌کنند. از رمان «آهستگی کوندرا» نقل شده، «عشق در آهستگی»، شکل می‌گیرد. می‌گیرد واقعاً؟ در تمامی آن آهستگی و کش‌آوردنِ زمان چیز بیشتری از معشوق خود درمی‌یابیم؟ سؤالی که داستان پاسخی برایش دارد. داستان زنِ حلقه‌به‌گوش با ریتمی کند و نقاشی‌وار شروع می‌شود و به‌سرعت‌ دوندهٔ دو صد متر رو به خط پایان می‌دود و اینجاست که ترکیب فرم و محتوا به‌خوبی شکل می‌گیرد. این داستان یکی از نگین‌های کتابی است که نگین هم کم ندارد.

اتفاقی افتاده، اتفاق وحشتناکی افتاده. داستان دیالوگ‌محور «اِیبل» لابه‌لای صحبت دو نفر از این اتفاق وحشتناک می‌گوید. داستانی جمع‌وجور و بدون حشو و اضافات. گاهی مرگ آدمِ بدِ زندگانی ما تنها چاره است، ولی هست؟ تنها چاره است؟ یعنی رد‌پای او در زندگانی ما نمی‌ماند؟ 

رز بنفش رنگ گلی خاص و چشمگیر است که می‌تواند حرف‌های زیادی برای گفتن داشته باشد. این گل نمادی از جادوشدن، شگفتی، شکوه و راز است و در داستان «رز بنفش» این رز یادگار یک امیر شاهنشاهی است که دخترش روی آن بالا می‌آورد و زنِ واکری‌اش از استیصال رو به دخترش می‌نالد: «روی یادگاری بابات!»

آدم‌های این خانواده از کشور و مأمن خود فرار کرده‌اند و گویی روزگار استفراغشان کرده در جایی توی کالیفرنیا، لس‌ آنجلس. آن‌ها گیج‌اند، پریشان‌اند، هیچ‌کس‌اند. و این‌همه آیا برای این نیست که از اساس هم هیچ‌کس بوده‌اند؟ داستان تکان‌دهنده‌ای است. بخوانید و خود پاسخ بدهید.

داستان «شهر کریستال» رد پای پررنگی از داستان «رز بنفش» را دارد. انگار این دو داستان به‌نوعی یک داستان‌‌اند از دو منظر. زنی که دستی‌دستی نه تنها خودش را به فنا داده بلکه دختر و همسرش را هم به قعر کشیده و حالا دست به دامن قایق نجات دو برادرش شده است و دارد آن‌ها را هم با خود به پایین می‌کشد. این داستان مرا به یاد گفتهٔ معروف چخوف می‌اندازد: دوستانِ من بد زندگی می‌کنید، این‌گونه زیستن شرم‌آور است!

چه میزان صادقیم؟ اصلاً صداقت آن‌گونه که کانت گفته جزء اصلی حیات اجتماعی است؟ جای دروغ مصلحت‌آمیز کجاست؟ چه کنیم با راست فتنه‌انگیز؟

داستان «مهتاب» با طرح پرسش‌های این‌چنینی خوب ذهن را غلغلک می‌دهد. داستان را که تمام می‌کنی، نیاز داری بنشینی و حسابی با خودت و ذهنت کلنجار بروی.

«فصل ناتمام» رابطهٔ عاشقانه دو نفر را به‌تمامی بازنمایی می‌کند. دو نفری که یک جان در دو بدن‌اند، ولی زورشان به سنت و والد و والده نمی‌رسد. تلخ است، ولی حقیقی است. رومن رولان در «جان شیفته» می‌گوید: «زنان و مردان یک نسل هم‌تاریخ و هم‌زمان نیستند، گاهی مردان پیش می‌افتند و گاه زنان.» در این داستان می‌بینیم سعید با همهٔ عشقی که به افسانه دارد چون هنوز پایش در لجنِ سنت گیر کرده دودستی خوشبختی و خوشی خود و افسانه را تقدیم سنت می‌کند. 

تا دردِ فقر را تا مغز استخوانت نچشیده باشی، بعید است در لحظه‌لحظهٔ زندگی‌ات با انصاف‌خواهی و عدالت‌طلبی دست در آغوش بشوی، حتی اگر مادر باشی و غریزه به تو حکم کند هوای فرزندت را داشته باشی، باز فقر که از در درآید عشق مادری را فراری می‌دهد. داستان «هات‌داگ کاسکو» ظریف و ژرف به این مقوله می‌پردازد.

فَراداستان یا فراروایت (metanarrative) که داستان انعکاسی هم خوانده می‌شود، گونه‌ای از داستان است که خودآگاهانه توجه خواننده را به داستانی‌بودن متن جلب می‌کند. در روایت‌شناسی نیز، فراروایت روایتی است که به خودش اشاره دارد یا به‌اصطلاحی خودارجاع (self-referential) است؛ روایتی دربارهٔ روایت‌کردن. اگر روایتی توجه خواننده را به داستانی‌بودن متن یا به عمل آفرینش داستان جلب کند، متنی فراروایی به وجود می‌آید. فراروایت به روش‌های گوناگون خواننده را از دنیای داستان جدا می‌کند؛ گاهی ماهیت خیالی یا ساختگی متن را به خواننده یادآور می‌شود و گاهی پشت‌صحنهٔ متن را وارد روایت می‌کند تا توجه مخاطب به امر روایتگری جلب شود. فراروایت ممکن است به مراحل شکل‌گیری خود اثر اشاره کند یا به‌طور کلی به شیوه‌های داستان‌گفتن و روایتگری بپردازد. داستان «جزیره‌ای در دل تهران بزرگ» از این دست داستان‌هاست. فراداستان یا فراروایتی که چون بمبِ خمسه‌خمسه در دل خواننده می‌ترکد و کاسهٔ چه‌کنمی را که تک‌تک ما آدمی‌زادگان در دست‌ گرفته‌ایم به یادمان می‌آورد و باز نقل‌قول دیگری از رومن رولان را در ذهن‌مان زنده می‌کند: در دنیا عدالتی نیست، چنین کشفی یا روح را برای همیشه زبون می‌کند و یا بلندمرتبه‌اش می‌سازد.

داستان «میان دیوار» چنان تلخ و چنان واقعی است که دلت می‌خواهد زیر میز بزنی و بگویی که دیگر بازی نمی‌کنی. بگویی دلت نمی‌خواهد پیچیدگی‌های دنیا را ببینی و ترجیح می‌هی دنیا فقط از شکلات و آب‌نبات برایت بگوید. دست‌مریزاد، مریم جانِ رئیس‌دانا.

آخر چقدر نامردی تو «سیامک»! گاهی فقط می‌روند و گاهِ دیگر می‌روند و رسم مردانگی را هم با خود می‌برند. مردِ داستان «سامسارا» از دسته‌مردان گروه دوم است. آخر چطور این‌قدر نامردی تو سیامک؟

کیست که در ایران کتاب چاپ کرده باشد و در ذهنش روی ناشر محترمش بالا نیاورده باشد. فضای کثیفی است فضای نشر در ایران. داستان «شهرت» این فضا را نقاشی کرده، بوی مرد و مردسالاری در فضای نشر را.

به‌راستی کیست که «رقص باهاری» با آقای تنهایی را تجربه کرده باشد و او را پس بزند. وقتی از تمامی «تن‌ها» بلا برمی‌خیزد، چه همنشینی بهتر از آقای تنهایی؟

برشی از یک رابطهٔ تمام‌شده. فرزندی که چون «لکه خون» خشکیده‌ای بر زمین پخشیده. مردی که از مردانگی تنها هورمون تستوسترونش را دارد و زنی که عمه هم باشد برای بچهٔ برادرش کاری نمی‌کند.

بهشت زیر پای مادران است، بهشت زیر پای هر مادری نیست. داستان «خط قرمز» داستان دو مادر است. داستان دو رویکردِ مادری است. داستان نیست، خودِ زندگی است.

«نازی مگه بدون عشق می‌شه زندگی کرد؟… فقط تصور کن روزها، شب‌ها، ماه‌ها و سال‌ها توی انسان روی هم تلنبار بشن، بعد خودت با چشم خودت می‌بینی داری زیرشون دفن می‌شی، خفه می‌شی.» این‌ها را بهروز به نازی گفته بود‌. 

نازی به مریم گفت: «دیگر تمام امید من شده بهروز، بعد تو».

نازی تّلی شده است، روزگار از او زنی تریاکی ساخته. آیا این داستانِ زن علیه زن است، عمه علیه نازی و بعد عمه علیه دوقلوهای دخترِ نازی و یا داستان ونداد است که زمانه از او خروسِ نری ساخته و یا داستان روابط اجتماعی است که ایجاد شده و جز آبِ چشمی برای زن و زنان این دیار به بار نیاورده است. داستان «کلاه‌گیس» نقطهٔ ختامی است بر جاریِ داستان‌های کتابی که در روح و روانِ هر خواننده‌ای خانه می‌کند.

*نسخهٔ چاپی این کتاب را می‌توان از کتاب‌فروشی پان‌به در داون‌تاون ونکوور، به‌صورت حضوری و آنلاین با امکان ارسال به تمام نقاط دنیا و همچنین از طریق وب‌سایت‌های مشهور فروش کتاب در کشورهای مختلف خریداری کرد. نسخهٔ الکترونیکی این کتاب با فرمت ای‌پاب و چیدمان سیال متن روی پلت‌فرم‌های Apple ‌‌Books و Google Play Books تنها با یک کلیک در ۷۰ کشور جهان در دسترس است.

برای خرید نسخه‌های چاپی و الکترونیکی کتاب از لینک زیر دیدن کنید:

https://bit.ly/RahaaBookstore

نوشته نگین‌هایی پرشمار در کتاب «شهر کریستال» اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.