نخستین تصویر ثبت‌شده از شیر و خورشید در ایران به دورهٔ پایانی هخامنشی بازمی‌گردد. مُهری هخامنشی، الهه‌ای را نشان می‌دهد که بر روی شیری ایستاده و در میان قرص خورشید یا پرتوهای آن قرار دارد. این تصویر به‌طور گسترده آناهیتا، الههٔ ایرانی مرتبط با خورشید، آب، باروری و حفاظت دانسته می‌شود. او رو‌به‌روی مردی قرار گرفته که در برابرش ادای احترام می‌کند. دربارهٔ هویت این مرد اطلاعاتی وجود ندارد، اما ازآنجاکه پرستش آناهیتا از سوی اردشیر دوم ترویج شد، احتمال دارد که او نمایانگر همین پادشاه باشد. قرص خورشید یا پرتوهای آن نمادی از الوهیت، قدرت کیهانی و پیوند آسمانی است. شیر نیز در نمادشناسی هخامنشی نشان‌دهندهٔ قدرت، پادشاهی و نیروی کیهانی است.

آناهیتا در اصل الهه‌ای هند و ایرانی بود. در دورهٔ نخستین زرتشتیت، در هزارهٔ اول پیش از میلاد، آناهیتا نیرویی مقدس بدون ویژگی‌های انسانی بود. اما از زمان اردشیر دوم، او کاملاً انسان‌واره شد و در هیئت الهه‌ای شاهانه، نورانی و قدرتمند تصویر شد که شیر جانور ویژهٔ او، و پرتوهای خورشید همراه او بوده‌اند. در دورهٔ سلوکی و اشکانی، تصویر او تحت تأثیر الهه‌های یونانی آرتمیس و آفرودیت قرار گرفت. او به‌صورت زنی باشکوه، گاه با پوشش یونانی اما بدون شیر و پرتوهای خورشید، توصیف می‌شود. در دورهٔ ساسانی، آناهیتا جایگاه بسیار مهمی یافت و در هیئت بانویی نجیب و سلطنتی که تاج و ظرف آب مقدس در دست دارد، نشان داده می‌شود. او محافظ پادشاهان شد و با پیروزی، مشروعیت و آب‌های مقدس پیوند یافت. هرچند در این دوره نیز تصویری از شیر یا پرتوهای خورشید در کنار او نیست، ولی بسیاری از آب‌انبارها و حوض‌ها برای قرن‌ها با مجسمه‌های شیر مشخص می‌شدند و فواره‌ها اغلب به‌شکل سر شیر ساخته می‌شدند؛ یادآور پیوند دیرینهٔ آب با آناهیتا.

پس از یورش اسلامی به سرزمین‌های ایرانی، تصویر آناهیتا همراه با تصویر دیگر ایزدان مانند میترا و اهورامزدا – که هنوز بر نقش‌برجسته‌های ساسانی دیده می‌شوند – کاملاً حذف شد. با این‌حال، نماد شیر و خورشید باقی ماند و در بناهای قرون میانه، سکه‌ها و کاشی‌های سرزمین‌های ایرانیِ آسیای مرکزی دیده می‌شود. این بقا به‌دلیل تغییر در معنا و نمادشناسی آن رخ داد. از سدهٔ یازدهم میلادی، از دورهٔ سلجوقی تا ایلخانی و سپس تیموری، شیر و خورشید به نشانی اخترشناختی و شاهی تبدیل شد و بر سکه‌ها، کاشی‌ها، بیرق‌های دربار و در رساله‌های نجومی دیده می‌شود. در این دوره، شیر، نماد برج اسد، نماد بخت شاهی، و خورشید نماد قدرت بود؛ مفهومی وابسته به قدرت شاهی اما بدون معنای دینی. 

نماد شیر و خورشید بر کاشی‌های سمرقند نیز دیده می‌شود. گرچه حیوان تصویرشده عجیب و نه‌چندان شبیه شیر واقعی است، در منابع مکتوب از آن به‌عنوان شیر یاد شده است. همین نقش بر سکه‌های آسیای مرکزی نیز دیده می‌شود. این تصویر بسیار کهن است و نمی‌توانسته تحت تأثیر اسلام شکل گرفته باشد، زیرا اسلام تصویرگری موجودات زنده را منع می‌کند. شیر و خورشید به‌عنوان نمادهای اخترشناختی بقا یافتند و معنای جدیدی پیدا کردند. در متون علمی و نجومی، شیر با برج اسد پیوند یافته و خورشید فرمانروای اخترشناختی اسد شمرده می‌شود. 

شیر و خورشید بعدها به نماد دولتی و نشان دودمانی تبدیل شد و بر سکه‌ها، پرچم‌های نظامی و آیکونوگرافی درباری ظاهر گردید. صفویان تشیع دوازده‌امامی را دین رسمی اعلام کردند و معانی شیعی تازه‌ای به نمادها بخشیدند. علی، امام اول، بسیار بزرگ داشته شد و القاب او – اسدالله، شیر خدا، و حیدر – وارد آیین‌های درباری، شعارها، پرچم‌ها و مهرها شد. جهانگردان و نویسندگان اروپایی دربار صفوی، ازجمله ژان شاردن و آدام اولئاریوس در سدهٔ هفدهم نوشته‌اند که شیر در دربار نماد دلاوری علی بوده‌ است. مورخان صفوی مانند اسکندر بیگ منشی نیز شواهد مستقیم دربارهٔ این همسان‌سازی ارائه می‌کنند. حتی شاه عباس بزرگ در برخی سکه‌هایش خود را حیدر نامیده و خود را به علی پیوند داده است. نخستین نقش‌های شیر و خورشید که‌ در سکه‌های صفوی دیده می‌شود، علی را به‌عنوان نور ایمان و شیر خدا می‌خواند. 

در دورهٔ افشاریه و زندیه، این نماد همچنان استفاده می‌شد. در دورهٔ قاجار شمشیری در دست شیر قرار گرفت و تاجی بر بالای نماد افزوده شد تا بر سلطنت و قدرت نظامی تأکید شود. شیر و خورشید از آغاز دورهٔ قاجار بر پرچم‌ها دیده می‌شود. در اواخر سدهٔ هجدهم، بیرق‌های نظامی و درباری قاجار همگی نقش شیر و خورشید داشتند و این نقش بر پرچم‌های دولتی و نشان‌ها نیز دیده می‌شد. 

در اوایل سدهٔ نوزدهم، پرچم ایران به‌شکل‌های تازه‌ای ظاهر شد، زمینهٔ سبز با شیر و خورشید زرین، زمینهٔ سفید با شیر و خورشید، و نهایتاً پرچم سه‌رنگ سبز–سفید–سرخ با شیر و خورشید از میانهٔ قرن نوزدهم رایج شد. این پرچم در قانون اساسی ۱۹۰۶ به‌عنوان پرچم ملی ایران ثبت شد. 

در دورهٔ پهلوی نیز شیر و خورشید بر سکه‌ها، نشان‌ها و پرچم‌ها دیده می‌شد و به‌تدریج مدرن شد. تاج پهلوی بر پرچم‌های سلطنتی، نظامی و تشریفاتی وجود داشت، هرچند بر پرچم مدنی دیده نمی‌شد. 

پس از انقلاب ۱۹۷۹، شیر و خورشید از همهٔ نشان‌های دولتی، سکه‌ها و پرچم‌ها حذف شد و بر پرچم ملی، الله جایگزین آن شد. با این‌حال، پرچم شیر و خورشید در میان ایرانیان مهاجر و مخالفان داخلی دوباره احیا شده و بازگشتی چشمگیر داشته است. 

*معصومه پرایس دارای فوق لیسانس در رشتهٔ مردم‌شناسی از دانشگاه لندن و نویسندهٔ هفت کتاب دربارهٔ جنبه‌های مختلف فرهنگ ایران است.

نوشته تاریخچهٔ شیر و خورشید در ایران اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.

یلدا به‌معنای تولد است و ریشه در جشن‌های قبل از زرتشت و زرتشتی، رایج در ایران قبل از اسلام، دارد و در بزرگداشت انقلاب زمستانی (winter solstice) است که هزاران سال قدمت داشته و از سوی اغلب فرهنگ‌ها جشن گرفته می‌شده است. یلدا، ریشه در زبان سریانی دارد که زبان رایج در بخش‌های بزرگی از سوریه، عراق و ترکیه قبل از اسلام بوده، در زمانی که مسیحیت مذهب رسمی این کشور‌ها بوده است. تولد و میلاد هم از همین ریشه‌اند. این واژه احتمالاً از طریق مسیحی‌های سریانی‌زبان که به ایران مهاجرت کردند و میلاد مسیح را جشن می‌‌گرفتند، وارد زبان فارسی‌ شده و در ایران اشاره به تولد خورشید است. یلدا، شب چله هم نامیده می‌شود. چله به‌معنای چهل می‌باشد و مناسبت این اسم شروع چلهٔ بزرگ یعنی فردای این شب است که از تقسیمات تقویم در ایران باستان بوده است. در تقویمِ ایران، از قبل از اسلام، سه چله، یکی در تابستان و دو تا در زمستان، وجود داشته است. چله‌های زمستانی، دو چلهٔ بزرگ و کوچک را شامل می‌شود. چلهٔ بزرگ که آغازش فردای شب یلدا جشن گرفته می‌شود، از روز اول دی تا روز دهم بهمن به‌مدت چهل روز ادامه دارد. چلهٔ کوچک یازده بهمن تا سی بهمن برای بیست روز ادامه دارد و شامل بیست روز و بیست شب می‌شود. این را هم می‌دانیم که این جشن چهل روز قبل از جشن سده، از دیگر جشن‌های بزرگ ایران باستان نیز به حساب می‌آید. در طول چلهٔ بزرگ، به‌خصوص در ماه دی، جشن‌های مهم دیگر زرتشتی نظیر دی‌گان در روز اول دی و «مِیدیاریم» در پانزدهم دی در بزرگداشت گاهنبار زمستانی نیز جشن گرفته می‌شدند.

ایرانیان باستان هفت جشن عمدهٔ مذهبی‌ داشتند، که شش تا از آن‌ها گاهنبار‌ها را تشکیل می‌دادند و هفتمی نوروز بوده است. گاهنبار به‌معنای وقتِ تعیین‌شده است و جشن‌های فصلی در ارتباط با کشاورزی، برداشت محصول و پدیده‌های طبیعی نظیر آغاز فصل‌ها بوده‌اند. و ریشه‌شان به قبل از زرتشت برمی‌گردد، ولی در آئین زرتشتی نیز مورد ستایش قرار دارند. گاهنبار‌های اول، سوم و چهارم در رابطه با کشاورزی، محصول، دام‌ها و حیوانات اهلی و گاهنبار‌های دوم و پنجم در ارتباط با تابستان و زمستان بوده‌اند. گاهنبار ششم که جشن «هَمَس پَت مِیدیم» نام دارد، جشن بزرگداشت ارواح رفتگان بوده که هنوز در چهارشنبه‌سوری جشن گرفته می‌شود، و گاهنبار زمستانی «مِیدیاریم» نامیده می‌شود. «مِیدیاریم» واژه‌ای اوستایی است به‌معنای آرامش زمستان یا میان زمستان. این‌گونه جشن‌های زمستانی در بسیاری از فرهنگ‌های باستان بسیار رایج بوده‌اند. ایرانیان باستان در شب یلدا زایش خورشید و روز بعد جشن دی‌گان را به‌دنبال هم جشن می‌گرفتند. در دوران قبل از اسلام، به‌خصوص در دورهٔ ساسانی، جشن‌های مذهبی مهم نظیر دی‌گان و گاهنبار زمستانی «مِیدیاریم» چند روز ادامه داشتند، درواقع طی این جشن‌ها به پیشباز زمستان می‌رفتند و با اجرای مراسم مذهبی امید داشتند سختی‌های زمستان را بهتر بگذرانند. 

در ایران جشن یلدا، به‌معنای جشن پیروزی روشنایی بر تاریکی و تولد خورشید بوده است. آخرین روز در ماه آذر، طولانی‌‌ترین شب سال، انقلاب زمستانی را به‌دنبال دارد. در چنین شب طولانی‌ای، نیرو‌های اهریمنی در قدرت‌اند، زیرا تاریکی به قدرت اهریمن می‌‌افزاید. از فردایش که روز اول ماه دی‌ است، روز‌ها طولانی‌‌تر می‌‌شوند و این به‌معنای قدرت‌گرفتن نیرو‌های اهورایی است، زیرا که نور و روشنایی عامل پیروزی نیکی و نیرو‌های اهورایی‌اند. در تقویم زرتشتی، ماه‌ها و روز‌ها نام‌های ویژه داشته و به‌نام مقدسین و یا مقدسات زرتشتی بوده‌اند. آذر و دی‌ به‌معنای آتش و دادار (دادوه در اوستا به‌معنی آفریدگار) می‌‌باشند. در تقویم زرتشتی، وقتی اسم ماه و روز یکی‌ بودند، آن روز را جشن می‌گرفتند. در روز اول ماه دی‌ که آن روز هم دی‌ نامیده می‌شد، جشن دی‌گان و یا در روز مهر در ماه مهر جشن مهرگان جشن گرفته می‌شدند. بر این اساس، جشن مهمِ این ماه جشن دی‌گان بوده که در روز اول ماه دی‌ جشن گرفته می‌‌شده است. این روز به‌نام خوره‌روز (روز خورشید) هم نامیده شده‌ است. باید توجه داشت برخلاف نوشته‌های اخیر، یلدا ارتباطی‌ با مهر (میترا) ندارد. در ادبیات بعد از اسلام مهر و خورشید یکی‌ شده‌اند، ولی در ادبیات زرتشتی مهر و خورشید آن‌طور که از مهر یشت و خورشید یشت ( یشت‌ها از کتب مقدس زرتشتیان است که دعاهای ویژهٔ مقدسین را شامل می‌شود) برمی‌آید، کاملاً با هم فرق دارند و هر دو از مقدسین عمده‌اند، ولی یکی نیستند. جشن مربوط به مهر در ماه مهر و در مهرگان بوده است، نه در ماه دی‌ و جشن دی‌گان که در بزرگداشت اهورامزدا خدای زرتشتیان است. 

شب قبل از جشن دی‌گان، طولانی‌ترین شب سال است و تاریکی و نیرو‌های اهریمنی در حداکثر قدرت‌اند و از همیشه بیشتر به نیروهای اهورایی احتیاج است که با سرما و تاریکی مبارزه کنند. این جشن با خانه‌تکانی و نظافت، روشن‌کردن آتش در طول شب، خواندن دعا، نذر و نیاز، موسیقی و سرود، پایکوبی، صرف غذا، اعمال خیر، میوه‌های تازه و خشک و اقسام دانه‌ها و بذر‌ها همراه بوده است، که ریشه‌های بسیار باستانی و ارتباطش با کشاورزی را به‌خاطر می‌آورد. زنان نازا در چنین شبی از اهورا مزدا خواستار فرزند می‌شدند و باور داشتند به آرزویشان می‌‌رسند. در دعاها، مقدسین مختلف من‌جمله مهر که نگهبان نور اول صبح (هاونگاه) بوده است، ستایش می‌‌شدند، و با به‌پایان‌رسیدن شب، جشن دی‌گان در ستایش آفریدگار شروع می‌شده است. ابوریحان بیرونی در کتاب آثار الباقیه نوشته است که در گذشته پادشاهان در جشن دی‌گان لباس سپید می‌پوشیدند و در کشتزارها بر فرشی سفید با برزگران و رعایا هم‌سفره می‌شدند، و همه می‌توانستند مسائلشان را بدون حاجب و واسطه با پادشاه مطرح کنند.

امروزه جشن یلدا اهمیت مذهبی خود را از دست داده، ولی به‌عنوان یک سنت و مراسم مهم ملی همراه با شادی که از اصول مهم زرتشتی بوده، باقی‌ مانده است. زرتشتی‌ها شادمانی را از نیرو‌های بسیار مؤثر برای مقابله با اهریمن می‌‌دانستند. میهمانی‌ها، میوه‌های تازه و خشک، هندوانه و انار، موسیقی، رقص و پایکوبی، قصه‌گویی، شعرخواندن نظیر شاهنامه‌خوانی و فال حافظ از دیگر سنت‌های این جشن باستانی و زیباست که در ستایش طبیعت و گذر از سختی‌های زمستان است. این، مراسم شب چله را به شبی به‌یادماندنی و سرشار از خوشی تبدیل کرده است.

شب چله‌تان پیروز

*معصومه پرایس دارای فوق لیسانس در رشتهٔ مردم‌شناسی از دانشگاه لندن و نویسندهٔ هفت کتاب دربارهٔ جنبه‌های مختلف فرهنگ ایران است. سایت اینترنتی ایشان در مورد فرهنگ ایران بسیار مورد استفادهٔ فرهنگیان و عامهٔ مردم در آمریکای شمالی قرار دارد. برای اطلاعات بیشتر در مورد تحقیقات و کتاب‌های خانم پرایس به سایت‌های اینترنتی ایشان مراجعه کنید:

www.cultureofiran.com

www.anahitaproductions.com

منابع:

ČELLA: http://www.iranicaonline.org/articles/cella-term-referring-to-any-forty-day-period

Zoroastrian Festivals: http://www.iranicaonline.org/articles/festivals-i

نوشته مروری بر تاریخچهٔ شب چله یا یلدا اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.

در طول سالیان، نظام‌های اعتقادی متفاوت، از باورهای ابتدایی بشر و اسطوره‌ها گرفته، تا ادیان متفاوتی که تلفیقی از ذهنیت بشر و میراث فرهنگی-تاریخی یک جامعه‌اند، فرهنگ‌های مختلفی را شکل داده‌اند که غالباً نقاط اشتراکی‌ دارند، چرا که زادهٔ ذهن بشر و محصول ارتباط بدن با محیط پیرامون بوده‌اند، بدین منوال آیین‌ها و اعمال متفاوتی از دل این باورهای ابتدایی زاده شده‌اند که هریک به‌مرور زمان لباسی نو بر تن کرده‌اند که البته، چهل‌تکه‌ای از همان بافت کهنی‌اند که بشر نخستین دوخته است. یکی از این تن‌پوش‌های استعاری، ارتباط با جهان مردگان و دنیای معنوی است که در هر فرهنگی، به یک شکل به حیات خود ادامه داده است. ازجملهٔ این باورها، یکی هالووین است و دیگری حضور روح متوفی در شب‌های جمعه و زیارت اهل قبور در فرهنگ مسلمانان و از این دو، یکی متعلق به فرهنگ غرب و دیگری متعلق به خاورمیانه است و پرسش اینجاست که این شباهت‌ها از کجا می‌آیند و تفاوت‌های کاربردی به چه صورت ایجاد شده‌اند.

ساوین: از سنتی معنوی تا جشن هالووین

ساوین (به‌انگلیسی Samhain)، کلمه‌ای گالیک است که به‌صورت «Sow-win» تلفظ می‌شده، و از سنت‌های معنوی سلتی باستان نشئت گرفته است. مردمان در گذشته برای استقبال از «نیمهٔ تاریک سال» و برداشت محصول، از ۳۱ اکتبر تا ۱ نوامبر آن را جشن می‌گرفتند. ساوین در زمان گذشته، جشن برداشت محصول در آخر سال، در میان اقوام بومی ایرلند و اسکاتلند در شمال غربی اروپا، موسوم به گیل‌ها بوده است. به‌باور آنان، در این روز که پایان سال سِلتی بود، مرز بین جهان زندگان و مردگان محو می‌شد و ارواح مردگان به زمین بازمی‌گشتند. سلت‌های باستان بر این باور بودند که تعامل میان جهان مادی و معنوی ممکن است، و انسان‌ها می‌توانند با جهان مردگان در ارتباط باشند و دریچهٔ این ارتباط را قبرستان‌ها می‌دانستند. آنان همچنین برای جلوگیری از آسیب محصولات، آتش روشن می‌کردند و لباس‌هایی از پوست حیوانات بر تن می‌کردند. این جشن که در پایان نیمهٔ روشن و شروع نیمهٔ تاریک سال، یعنی زمستان برگزار می‌شد، به‌نوعی با مرگ و میر طبیعت و موجودات زنده و ازجمله انسان‌ها در ارتباط بوده است، به‌صورتی‌که به‌باور گیل‌ها، در روز برداشت محصول، ارواح مردگان به دیدار زندگان می‌آمدند، به‌همین خاطر زندگان برای درگذشتگان خود غذاهایی تهیه می‌کردند و بر سر سفره می‌گذاشتند با این تصور که مردگان نیز بر سر سفره حضور دارند. البته این باور که در غالب ادیان و مسالک فکری دیده می‌شود، الزاماً به‌معنای تأثیر باوری ایرلندی بر تمام جهان نیست، بلکه به‌معنای شباهت ذهن و اندام بشر در خیال‌پردازی برای یافتن معنای زندگی است، در نتیجه، ساخت جهان مردگان و ارتباط آن با نیمهٔ تاریک جهان، چیزی است که بنا به فهم بشر از آمدوشد خورشید و روشنی روز و ارتباط آن با شب و مرگ، ساخته شده است. با گذشت زمان، این مراسم تکامل یافت و عناصری مانند آتش‌بازی دسته‌جمعی و شلغم کنده‌کاری‌شده (بعدها کدو حلوایی) و پوشیدن لباس‌هایی برای دفع ارواح خبیث را در خود جای داد. 

در قرون وسطی و دوران مسیحیت، ساوین به‌صورت جشنی مسیحی تغییر شکل داد و نام هالووین نیز از سنت مسیحیت، مبنی بر روز مقدسین (Holy Saints) گرفته شد که در آن زندگانی مردان مقدس جشن گرفته می‌شد. در آن زمان، ۳۱ اکتبر روز تمامی مقدسین و ۲ نوامبر روز آنانی بود که مقدس نبودند و مردم برای آنکه از شر خباثت و شرارت ارواح بدگمان در امان باشند، تن‌پوش‌هایی هراسناک به تن می‌کردند تا از آسیب ارواح به دور باشند. پس از گذشت سال‌ها، همین باور کهن به بخشی از فرهنگ مردم غرب تبدیل شد، به‌طوری‌که پیر و جوان، کودک و بزرگسال، با لباس‌ها و گریم‌های هراسناک، که در اصل یادآور همان ارواحی‌اند که می‌بایست برای پرورش محصول طرد شوند، در مهمانی‌ها و خیابان‌ها جشن می‌گیرند و این‌چنین شد که باوری مذهبی به جشنی شادی‌بخش بدل شد، که هم ریشه‌های فرهنگی و هم نیازها و باورهای ابتدایی بشر نخستین در آن دیده می‌شود و هم سیر تحول فکری انسان و تبدیل خرافه‌ای ذهنی به امکانی برای رهایی و شادبودن.

به نظر می‌رسد که جشن ساوین (۳۱ اکتبر، ۹ آبان) و جشن مهرگان (۲ اکتبر، ۱۰ مهر) که از دو فرهنگ متفاوت آمده‌اند، شباهت‌هایی به یکدیگر دارند، مبنی بر اینکه در هر دو، وداع با روزهای طولانی، تقدیر از خورشید و رفتن به‌سمت دنیای تاریک (بلندشدن شب‌ها) دیده می‌شود و از سوی دیگر، در سال شمسی، مهر و فروردین اعتدالین در نظر گرفته می‌شوند، به‌صورتی‌که در فروردین پایان تاریکی و در مهر رفتن به استقبال تاریکی دو مناسبت مهم ایران باستان تلقی می‌شود. در اروپای شمالی نیز، بنا به تغییر جغرافیا، اعتدالین با یک ماه فاصله در نظر گرفته شده و دهم ماه اکتبر (هالووین) و اول ماه مه (بلتئین به‌انگلیسی Bealtaine) از مهم‌ترین مناسب‌هایی تلقی می‌شدند که در یکی مردم به استقبال تاریکی و در دیگری به استقبال روشنی می‌رفته و هر دوی این جشن‌ها به‌نوعی به آغاز و پایان برداشت محصول مرتبط‌ بوده‌اند، چرا که زندگی در گذشته بر پایهٔ کشاورزی معنا می‌شد و مهم‌ترین اتفاق در زندگی کشاورزان، برداشت محصول بوده است، در نتیجه مشخص است که اسطوره‌هایی که گرد مناسبت‌های بشری شکل می‌گیرد، به‌نوعی به دریافت انسان از محیط اطراف و نیازهای او مربوط می‌شود که به‌مرور زمان شکل و ساختار متفاوتی پیدا می‌کند. در نتیجه، ساوین نیز همچون مهرگان و نوروز، به‌مرور زمان تغییر شکل داد و به هالووین امروزی تبدیل شد.

زیارت قبور در فرهنگ ایرانی: عمل مقدس بخشش و نجات

برخلاف تحول جشن ساوین، سنت زیارت قبور در فرهنگ ایرانی-اسلامی، از جشنی برای برداشت محصول و بزرگداشت خورشید و اهمیت آن در گرمابخشی زمین، به رسم و آیینی برای دادوستد با جهان مردگان تبدیل شد و همچنان در میان اقشار مذهبی رویه‌ای ریشه‌دار است. این سنت عمیقاً با اعتقادات مذهبی مردم آمیخته است، به‌شکلی که مردم در شب‌های جمعه و آخرین شب جمعهٔ سال به دیدار اهل قبور می‌روند، برای فرد مرحوم طلب آمرزش و نجات الهی می‌کنند و بسیاری نیز نذورات خود را برای آمرزش گناهان مرحوم میان دیگران پخش می‌کنند؛ نذوراتی که در چهارشنبه‌سوری ایرانی (شبِ آخرین چهارشنبهٔ سال) به‌شکل قاشق‌زنی و در هالووین به‌شکل تریک اُر تریت (Trick or Treat) تغییر مسیر داد (با توجه به این نکته که چهارشنبه‌سوری پیش از سال نوی شمسی و هالوین پیش از سال نوی سلتی برگزار می‌شده است.) در این مراسم، مردم به جمع‌کردن آجیل و شکلات از دیگران می‌پردازند که امروزه نوعی رفتار اجتماعی مفرح محسوب می‌شود، اما در گذشته باوری مذهبی برای آرامش روح درگذشتگان بوده است.

حرکت ارواح در دنیای زندگان، معاشرت مردگان با زندگان و دادوستدی که میان زندگان و مردگان می‌تواند وجود داشته باشد، در سیر تحول این باور و ورود آن به اسلام شیعی به‌صورت نذر و دعایی جلوه کرد که زندگان برای عفو مردگان به جهان تاریک می‌فرستند، به‌طوری‌که دیدار از قبرستان صرفاً برای ادای احترام به تنی که به خاک سپرده شده نیست، بلکه برای تعامل با روح مرحوم است، که این خود ریشه در این باور ابتدایی دارد که روح فرد فوت‌شده در شب‌های جمعه از بند آزاد می‌شود و زندگان برای رساندن خیرات و نذورات، دعاها و نمازها در این روز با روح مرحوم مراوده‌ای نامرئی دارند تا او در جهان مردگان، زندگانی بهتری پیشه کند. این باور، در میان مسلمانان ایران، عمل مذهبی کلیدی‌ای به شمار می‌آید و به‌نوعی یادآوری مداوم مرگ است برای شیعیان، یادآوری مرگ برای داشتن زندگانی به‌دور از گناه. در واقع، با زیارت اهل قبور برخی بر این گمان‌اند که می‌توانند از گناهان آن مرحوم طلب آمرزش کنند و او را در رسیدن به رستگاری یاری دهند. 

به‌نوعی، ریشهٔ این باور را می‌توان در نگاه ساکنان بین‌النهرین به دنیای مردگان، که آن را ایرکالا می‌نامیدند، نیز جست. آنان مرگ را حفره‌ای تاریک در اعماق زمین می‌دانستند که به‌باور آن‌ها، ساکنان آن مکان، زندگی در سایه را تجربه می‌کردند. در حماسهٔ گیلگمش، انکیدو پس از مرگ به جهان مردگان رفت و گیلگمش برای دیدار او راهی این جهان شد. به‌باور مردمان آن اقلیم، دنیای مردگان محل زندگی دیوهایی بوده که شکل‌گیری باورِ جهنم نیز ریشه در همین تصور دارد، ازجمله دیوهای بادهای ترسناک، پازوزو و گالو که درگذشتگان را به‌سمت دنیای مردگان می‌کشانند تا در آنجا زندگی ‌کنند، به‌همین دلیل زندگان، بر مزار مردگانی که اسیر دیوها شده بودند، اشک بسیار می‌ریختند، چرا که مردگان را قربانی دیوهای مهیب و بعدها فرشتگانی چون عزرائیل می‌دانستند. سنت بازدید از قبور در فرهنگ ایرانی نیز به نظر می‌رسد طی تحول تاریخی بسیار، به این ریشهٔ کهن بازمی‌گردد.

ساوین و ایرکالا: پلی میان غرب و شرق

آنچه گشودن این بحث را تأمل‌برانگیز می‌کند، مقایسهٔ سیر تحول یک باور مشابه و تبدیل آن به دو فرهنگ کاملاً متفاوت است: هالووین، جشنی که امروز دیگر بار ایدئولوژیکی ندارد و صرفاً مفرح جامعه است، در مقابل زیارت اهل قبور، مراسمی پردرد و دعا برای عفو گناهان مردگان در فرهنگ اسلامی که ریشه‌ای احتمالاً بین‌النهرینی دارد. در مقایسهٔ میان جشن ساوین و دعای شب جمعه، می‌توان به چگونگی تکامل یا حرکت فکری مردمان یک اقلیم در گذر تاریخ اشاره کرد؛ مردمی که رابطهٔ خود را با دنیای کهن ادامه می‌دهند اما در قالب قصه‌های مفرح، و مردمی که محور زندگی خود را براساس رابطه با باورهای کهن بنا می‌کنند، بی‌آنکه فهم جدید بشر از جهان تغییری در نگاه آنان به جهان ایجاد کرده باشد، و شاید ریشهٔ بسیاری از تحولات تاریخی و سیاست‌هایی که بر مردم هر یک از دو فرهنگ اعمال می‌شود، نتیجهٔ همین چگونگی ارتباط اندام، حواس مختلف برای درک جهان و تصویرسازی جهان با امکانات ذهنی یا تجهیزات تکنولوژی باشد و هریک برای حفظ رستگاری خود، به‌شیوه‌ای به تاریکی‌ها و نادانسته‌های بشری می‌پردازند. 

در انتها، باید گفت که تنوع باورهای بشری و تکامل آن‌ها را در طول زمان نشان می‌دهد که هر فرهنگی چه راهی را در پیش گرفته و چگونه به سراغ رابطهٔ انسان با جهان رفته است. جوامعی که در بند خیال‌پردازی‌های بشر نخستین باقی مانده‌اند و جوامعی که این خیال‌پردازی‌ها را به خدمت نشاط جامعه درآورده‌اند. جوامعی که رهایی خود را در پرواز ذهن جست‌وجو می‌کرده‌اند و جوامعی که تنانگی را محور شناخت جهان دانسته‌اند. این سنت‌ها چه تبدیل به یک تعطیلات جهانی مانند هالووین شوند و چه به‌صورت ایمان در دل فرد ریشه‌دار باشند، بازتابی از میل پایدار انسان برای احترام به گذشته و جست‌وجوی ارتباط با جهانی ناشناخته است که همواره بشر را به جست‌وجو کشانده است.

نوشته سفر باور: از ساوین تا زیارت اهل قبور – تکامل فرهنگی باورها اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.

در چهار دههٔ اخیر به‌دنبال مهاجرت گستردهٔ ایرانیان به آمریکای شمالی، اروپا و آسیا، نوروز و به‌ویژه هفت‌سین به پدیده‌ای جهانی تبدیل شده‌اند. جستجویی کوتاه در اینترنت هزاران پست را ارائه می‌دهد که هفت‌سین را توضیح می‌دهند و تقریباً همهٔ آن‌ها مبتنی بر نظریه‌های خودساخته‌اند، بدون هیچ ارتباطی با آموزه‌های زرتشتی که منشأ نوروز است. نوروز، باستانی‌ترین جشن ملی ایرانیان ریشه در باور‌های اجداد ایرانیان در هزارهٔ سوم قبل از میلاد، تفکر مذهبی‌ زرتشتی و رسم‌‌های رایج در فرهنگ‌های منطقهٔ بین دو رود دجله و فرات دارد. نوروزی که امروز در ایران جشن گرفته می‌شود، به‌ویژه، ریشه در اسطورهٔ آفرینش زرتشتی‌ها در دورهٔ ساسانی، قبل از قرن هفتم میلادی دارد. براساس این اسطوره خداوند خرد، اهورامزدا، هفت آفریدهٔ اول را می‌آفریند: آسمان، آب، زمین، اولین گیاه، اولین حیوان، اولین انسان، و آتش و خورشید با هم. از آنجایی که اهورامزدا می‌دانست اهریمن به آن‌ها حمله خواهد کرد، شش امشاسپند یا جاودانه‌های مقدس را نیز آفرید و با خود گروهی هفت‌گانه تشکیل داد که از هفت آفریدهٔ اول نگهبانی می‌کردند. امشاسپنتان: شهریور، اردیبهشت و بهمن نگاهبانی از آسمان، آتش و حیوانات، و اسفند (سپندارمذ)، خرداد و امرداد، نگهبانی از زمین، آب‌ها و گیاهان را به‌عهده می‌گیرند. اهورامزدا خودش نگهبان انسان و آتش مقدس می‌شود. این هفت آفریدهٔ اول، نماد‌هایشان هنوز در سفرهٔ هفت‌سین نوروزی مشاهده می‌شوند و هیچ ارتباطی به حرف سین یا شین ندارند. 

این جهان مینوی شکل مادی نداشته، زمان در آن مفهومی‌ نداشت، ستارگان و ماه و خورشید هم بی‌‌حرکت بودند. روز و شب، فصل‌ها و مرگ هم وجود نداشتند. پس از گذشت سه هزار سال، اهورامزدا دنیای مادی را می‌آفریند و گیتی به وجود می‌آید، در نتیجه نور و آتش دیده می‌شوند. پس از آفریدن گیتی، اهریمن روشنایی را می‌بیند، آن را می‌خواهد و برای رسیدن به نور به دنیای مینوی بدون بدی و مرگ حمله می‌کند. اهورامزدا برای مقابله با اهریمن، گیاه، حیوان و انسان را قربانی می‌کند و از قربانی‌کردن این سه‌، تمام موجودات زنده به وجود می‌آیند تا بتوانند در مقابل اهریمن از آفریده‌های اهورامزدا دفاع کنند. روزی که قربانی‌های سه‌گانه اتفاق می‌افتد، ستاره‌ها حرکت می‌کنند، روز و شب و فصل‌ها آغاز می‌شوند. این روز که در آن زمان و گردش زندگی آغاز می‌شود، روز نو نامیده می‌شود و مبنای جشن نوروز که هم‌زمان با شروع بهار است. ابوریحان بیرونی در فصل مربوط به جشن‌های پارسیان در کتاب آثار الباقیه در قرن دهم اشاره می‌کند که ایرانیان نوروز را دلیل پیدایش و آفرینش جهان و آغاز گردش زمان می‌دانند. 

قدیمی‌ترین مدارک دربارهٔ برگزاری جشن سال نو به زمان هخامنشیان ۵۰۰ قبل از میلاد باز می‌گردد. در نقش‌برجسته‌های تخت‌جمشید، داریوش بزرگ و جانشین او خشایار، در حال پذیرفتن مهمانان و نمایندگان کشور‌های زیر کنترل ایرانیان در جشن سال نو تصویر شده‌اند. داریوش بزرگ خود بر تخت نشسته است و در جلوی او ظرفی برای سوزاندن امثال اسفند است که هنوز در نوروز و بسیاری موارد دیگر رایج است. مورخان یونانی ذکر کرده‌اند که در جشن‌های سال نو در تخت‌جمشید، موبدِ موبدان شراب و شاخه‌های سبز را به شاه تقدیم می‌کرده است. تقویم‌های زرتشتی از ۵۰۰ قبل از میلاد و بعد در زمان اشکانیان و ساسانیان بحث‌های گوناگون در مورد زمان برگزاری این جشن دارند، که به‌خاطر تغییرات در تقویم زمان برگزاری آن تفاوت می‌کرده است. گاهی‌ نوروز هم در بهار و هم در تابستان جشن گرفته می‌شده است، ولی‌ بعد از اصلاح تقویم، نوروز با آغاز بهار همسان می‌شود. در کتاب ویس و ورامین که به دورهٔ اشکانی باز می‌گردد، فخرالدین اسعد گرگانی اشاره می‌کند به میهمانی‌ای از سوی پادشاه و شهبانوی مَروْ، و دیگر بزرگان و همسرانشان در باغ با درختان پرشکوفه، موسیقی و خوردنی‌ها و شراب. هم‌زمان، مردم عادی با جشن و سرور، موسیقی و رقص در باغ‌ها، گل‌چینی، میهمانی، هدیه‌دادن و مسابقات اسب‌دوانی روز را به‌خوشی می‌گذراندند. 

منابع ساسانی اشاره می‌کنند به نوروز خُرد، در روز اول فروردین، و نوروز بزرگ در روز ششم فروردین، که تا به امروز به‌عنوان زادروز زرتشت جشن گرفته می‌شود. این منابع همچنان اشاره می‌کنند به خانه‌تکانی، جشن و سرور، نیایش، تهیهٔ لباس‌های نو، هدیه‌دادن و رویاندن هفت تخم گیاهی (هفت‌چین)، قبل از نوروز در میدان‌های شهر‌ها که در روز ششم فروردین این سبزه‌های رشدکرده با موسیقی و مراسم شاد چیده می‌شدند. به گفتهٔ ابوریحان بیرونی از هفت نوع غلاتی که در میدان‌ها می‌کاشتند برای پیش‌بینی وضعیت کشاورزی در سال جدید نیز استفاده می‌شده است. کتابی از قرن دوازده میلادی به‌نام کتاب المحاسن و الاضداد که نویسندهٔ آن معلوم نیست، صبح نوروزی در دربار پادشاهان ساسانی را بازگو می‌کند. در این کتاب آمده است که به‌خاطر آنکه رنگ سفید نماد پاکی است، در روز اول نوروز هفت بشقاب سفید سفالی، هفت سکهٔ درهم سفید، شکر سفید، هفت نوع غلات کاشته‌شده مانند گندم و جو، و هفت شاخهٔ گیاه به خدمت پادشاه می‌آوردند. پادشاه با سرکشیدن شیر و خوردن پنیر و بادام‌هندی جشن نوروزی را آغاز می‌کرده است. از دیگر رسم‌ها در زمان ساسانی شکر هدیه‌دادن به یکدیگر بوده است که تا اوایل قرن بیستم به شکل کله‌قند‌های کوچک سر سفرهٔ نوروزی گذاشته می‌شد. 

مراسم مهم دیگر، جشن فروردیان یا فروردگان ده روز قبل از نوروز برای بزرگداشت ارواح رفتگان بوده است. ایرانیان باستان به رفتگان خود احترام زیاد می‌گذاشتند و باور داشتند که ارواح رفتگانشان، فره‌وشی، ده‌ روز قبل از نوروز برای دیدن بستگان خود به زمین باز می‌گردند. سوری به‌معنای جشن است. ارواح رفتگان با خانه‌تکانی، نیایش، میهمانی و سورخورانی و با روشن‌کردن آتش جشن گرفته می‌شد. ابوریحان بیرونی اشاره به حضور فیروز، فرشتهٔ نگهبان ارواح رفتگان در جشن سوری می‌کند. فیروز با روشن‌کردن آتش‌ جشن را آغاز می‌کرده است. حاجی فیروز امروزی باقی‌‌ماندهٔ سنت ستایش از فیروز است و رنگ سیاه صورت، ارتباط با دنیای مردگان را به‌خاطر می‌آورد. در آهنگ‌های قدیمی مربوط به حاجی‌فیروز هنوز هم خوانده می‌شود که حاجی فیروزم، آتش‌افروزم. سنت رفتن به گورستان‌ها در شب جمعهٔ آخر سال بازماندهٔ رسم باستانی احترام به ارواح رفتگان است که هنوز هم رایج می‌باشد. 

از مهم‌ترین جنبه‌های نوروز، سفرهٔ هفت‌سین است. واژهٔ هفت‌سین، از قرن بیستم در متن‌های فارسی‌ وجود دارد و قبل از آن اسمی از هفت‌سین در منابع برده نشده است. در نتیجه واژه‌ای تازه و نادرست است. هرچند هفت‌چین اشاره به چیدن هفت گیاه در منابع موجود است. زرتشتیان از واژهٔ هفت‌سین استفاده نمی‌کنند. در گذشته آنچه در سفره وجود داشت، نماد هفت آفریدهٔ اول و امشاسپنتا‌های نگهبان آفریده‌ها بوده است، که هنوز هم در سفره هستند، هرچند که اسمشان با سین ارتباطی‌ ندارد. گیاه‌ها و گل‌ها نمودار آفریده‌های گیاهی‌اند، و تخم‌مرغ، نمایندهٔ انسان، مردم و باروری‌ است. در واقع واژهٔ تخم‌مرغ در ادبیات اوستایی سمبل مردم است. شمع نمادی از آتش و اردیبهشت است، و زرتشتیان همیشه شمع را جلوی آینه می‌گذارند تا بازتاب نور را افزایش دهند. تا قرن بیستم مردم برای سفرهٔ نوروزی آب باران جمع می‌کردند. آب نمایانگر خرداد، نگهبان آب‌ها بود. ماهی‌ نمایندهٔ حیوانات و همچنین، سمبل کاراماهی است؛ یک ماهی‌ اسطوره‌ای که در اولین اقیانوس به جنگ نیرو‌های اهریمنی می‌رود. زرتشتیان از شیر یا سایر لبنیات به‌عنوان نماد حیوانات استفاده می‌کنند. سکه‌ها نشان‌دهندهٔ ثروت و همچنین نماد امشاسپند شهریور نگهبان آسمان و فلزات است. زرتشتیان در سفرهٔ نوروزی خود کارد و چنگال یا بشقاب‌های فلزی را به‌عنوان نماد شهریور می‌گذارند. زرتشتیان روی سفرهٔ خود هاون سنگی نیز می‌گذارند، زیرا براساس افسانهٔ آفرینش، آسمان از سنگ ساخته شده است. سنبل، سبزه، سبزی، سیب و میوه‌ها نماد امرداد نگهبان گیاهان هستند. بیدمشک و همچنین اسفند نماد سپندارمذ است. سپندارمذ نگهبان زمین دارای قدرت شفابخش نیز است و ازجمله گیاهان دارویی‌ای که به او نسبت داده می‌شود، سیر است. سیری که ایرانیان آن را به‌عنوان دارو و وسیله‌ای برای دفع چشم بد و قدرت شیطانی نیز می‌شناختند. سماق و سنجد نمایانگر دنیای گیاهی‌اند و از جمله گیاهان و میوه‌هایی‌اند که مفید به حساب می‌آیند. سمنو که کاملاً برای سفره ضروری است، از جمله خوردنی‌هایی است که باور داشته‌اند می‌تواند باروری را بهبود بخشد. سمنو به آناهید (ایزدبانو آناهیتا نگهبان زنان باردار و فرزندان) نسبت داده می‌شود و عموماً به‌دست زنان تهیه می‌شد که هنگام هم‌زدن مخلوط آشپزی آرزو می‌کردند که شوهران خوب یا فرزندان خوب به دست آورند. سرکه جایگزین شراب شده است که در مراسم زرتشتی مصرف می‌شود. 

در تقویم زرتشتی، روز سیزده فروردین به نام تیر یکی از مقدسان زرتشتی است که نگهبان باران و آب‌ها هم بوده است. رسم انداختن سبزهٔ نوروزی در آب‌ها یادگار زمانی‌ است که ایرانیان با گذراندن روز در طبیعت و اهدا گل‌ و گیاه به آب‌ها در این روز از مقدسان نگهبان آب‌ها سپاسگزاری می‌کردند1. از دیگر ویژگی‌های نوروز که اسمی از آن مانده، مراسم میر یا امیر نوروزی است. در این جشن یک فرد عادی برای حکومت از یک تا پنج روز انتخاب می‌شد. امیر نوروزی به سنت‌های نوروزی پیش از اسلام بازمی‌گردد. پیشینهٔ زرتشتی میر نوروزی راپیتوین، ایزد موکل ظهر است که در زمستان عقب‌نشینی می‌کند و با آمدن بهار باز می‌گردد. میر نوروزی از اختیارات قابل‌توجهی برخوردار بود، ازجمله حق تنبیه رعایای خود، و همچنین وعدهٔ ثروت. میر نوروزی پس از چند روز از سلطنت خلع و ناپدید می‌شد. تمام مراسم با روحیهٔ شادی و رقص و موسیقی انجام می‌شد. انتخاب پادشاه دروغین در بسیاری از کشورهای منطقه رایج بود. در ایران، نقش پادشاه دروغین در جشن‌های زرتشتی گنجانده شده بود و تا قرن بیستم در بسیاری از مناطق هنوز رایج بود. این جشن بسیار شاد بود و چند روز همراه با موسیقی و رقص در شهرها برگزار می‌شد. 

دو شخصیت دیگر تا قرن بیستم نیز وجود داشتند؛ کوسه و خجسته که نماد نگهبانان گیاهان یا روح گیاهان بودند در زمستان و در تابستان. کوسه، پیر و زشت بر اسب پیر یا قاطر با کلاغ در یک دست، نماد زمستان بود. در حالی‌که خجسته، جوان و خوش‌رو سوار بر اسبی زیبا با شاهینی که در یک دستش نشسته، نشانگر بهار بود. ابوریحان بیرونی در کتاب آثار الباقیه اشاره به مراسمی نوروزی می‌کند که در آن مردی سوار بر اسب با ریش کوتاه و بادبزن در دست که اشاره به آمدن فصل گرماست، در کوچه و بازار می‌گشته است و اگر بعدازظهر پیرمردان ریش‌سفید در مسیر او یافت می‌شدند با شوخی آن‌ها را دنبال می‌کردند که بروند، زیرا پیرمرد ریش‌سفید نماد زمستان است و با آمدن بهار، زمستان به پایان می‌رسد. عمونوروز با ریش سفیدش، احتمالاً یکی دیگر از جلوه‌های زمستان است. 

برای ایرانیان باستان، نوروز جشن ستایش از ایزدان، زندگی‌ و طبیعت بوده است. برای ایرانیان امروز، نوروز سمبل هویت، ستایش از طبیعت، محکم‌کردن دوستی‌ها و سپاس از بزرگسالان و خانواده است. سفرهٔ نوروزی قدمتی طولانی دارد و عمیقاً ریشه در باورهایی دارد که عناصر طبیعت را مقدس و شایستهٔ حفاظت می‌دانند. تقلیل این سنت گران‌بها به هفت‌سین یا شین که هیچ ارتباطی با جشن زندگی و طبیعت ندارد، از اهمیت این سنت در دنیای مدرن که طبیعتش در خطر انقراض است، می‌کاهد. اگرچه مفهوم هفت‌سینِ مدرن سرگرم‌کننده، جذاب و خوشایند است، اما ممکن است به اسطورهٔ جدیدی تبدیل شود که هیچ ارتباطی با حافظه و تاریخ جمعی ما ندارد. 

نوروزتان پیروز

*معصومه پرایس دارای فوق لیسانس در رشتهٔ مردم‌شناسی از دانشگاه لندن و نویسندهٔ هفت کتاب دربارهٔ جنبه‌های مختلف فرهنگ ایران است. سایت اینترنتی ایشان در مورد فرهنگ ایران بسیار مورد استفادهٔ فرهنگیان و عامهٔ مردم در آمریکای شمالی قرار دارد. برای اطلاعات بیشتر در مورد تحقیقات و کتاب‌های خانم پرایس به سایت‌های اینترنتی ایشان مراجعه کنید:

www.cultureofiran.com

www.anahitaproductions.com

منابع:

– Mary Boyce. Zoroastrians: Their Religious Beliefs and Practices. Routledge & Kegan Paul. London, Boston and Henley, 1979. 

– Mary Boyce. A Persian Stronghold of Zoroastrianism. Oxford, At the Clarendon Press, 1977. 

– John R Hinnells. Persian Mythology. Peter Bedrick Books. New York, 1985.

– Nowruz. Encyclopedia Iranica. https://www.iranicaonline.org/articles/nowruz-index

– Selections of Zadspram. Avest.org. http://avesta.org/mp/zadspram.html

– Haft Sin. https://iranicaonline.org/articles/haft-sin

– بندهش. فرنبغ دادگی. گزارنده مهرداد بهار. انتشارات توس، ۱۳۶۹

نوشته سفره نوروزی یا هفت سین؟ اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.

در کیهان‌شناسی زرتشتی مهم‌ترین عمل خدا، اهورامزدا (خداوند خرد)، هفت آفرینش اول: زمین، آسمان، آب، گیاه، حیوان، انسان و آتش و خورشید (با هم) و نگهبانی از این آفریده‌ها در برابر تهاجم نیروهای شر (اهریمن) است. برای نگهبانی از این آفریده‌ها که همهٔ عناصر طبیعت هم هستند، اهورامزدا همچنین موجودات مقدس بسیاری را می‌آفریند تا به شکست نیروهای شر کمک کنند. از جملهٔ این موجودات ایزدها هستند. واژهٔ ایزد، پس از اسلام مترادف با خدا شده است، ولی در ادبیات زرتشتی، ایزد به‌معنای موجود شایستهٔ نیایش است. ‫در ایران باستان هر ماه به نام یکی‌ از ایزد‌های زرتشتی بوده که نقش فرشتگان محافظ را داشته‌ا‌ند. ‬در تقویم زرتشتی هم، ‫هر ماه سی‌ روز بوده و هر روز هم به نام یکی‌ از ایزد‌ها و مقدسان بوده است و هر وقت در ماهی نام روز و نام ماه یکی‌ می‌شد، آن روز را برای آن ایزد جشن می‌گرفتند. برای مثال روز مهر در ماه مهر، جشن مهرگان و در روز تیر در ماه تیر جشن تیرگان بوده است.‬ ‫این جشن باستانی مانند دیگر جشن‌های ایرانی ریشه در باور‌های زرتشتی قبل از اسلام در ایران دارد و در روز سیزده ماه تیر که در تقویم زرتشتی روز تیر نام‌گذاری شده است، هنوز در گوشه و کنار ایران و توسط ایرانیان خارج از کشور جشن گرفته می‌شود. تیر در ادبیات اوستایی و پهلوی به نام‌های تیشتریا‬ ‫و‬ ‫تیشتر‬ (تشتر در ترجمه‌های مدرن اوستا) است و هم ایزد ‫و‬ هم ستارهٔ‫ مهمی‫ بوده است. در کتاب مقدس یشت، فصل هشتم به نام او و در نیایش تیشتر است. نژاد او از آپام نپات، پسر آب‌هاست‬، مقدسی که وظیفهٔ اصلی‌اش توزیع آب از دریا به همهٔ مناطق است و همچنین در عبور از دریا موجودات را از امواج بلند و زیاد نجات می‌دهد. در نتیجه تیشتر ارتباطش با آب و به‌ویژه باران است. ‫تیشتر، هم دارندهٔ نطفهٔ آب است و هم نقش نگهبان و آورندهٔ باران را به‌عهده دارد. همچنین تیشتر نام یکی‌ از درخشان‌ترین ستاره‌ها (یکی از شعرای یمانی، سیریوس در یونانی) در آسمان است و ارتباطی هم با ادبیات ودیک هندی دارد که در آن تیشیا، یکی‌ از صور فلکی، برای مجازات پراجاپاتی، از خدایان هندو، که به دختر تیشیا آزار رسانده بود، تیری را با کمانش به‌سوی او در آسمان پرتاب می‌کند. ‬در اساطیر زرتشتی در یشت هشتم، تیشتر با سرعت و قدرت زیاد مانند تیری که از کمان آرش، پر‌قدرت‌ترین تیرانداز آریایی انداخته می‌شود، در آسمان به‌سوی دریای اسطوره‌ای فراخ‌کرت حرکت می‌کند و با کمک امشاسپندان (شش جاودانان مقدس) و مهر، در کوه خوانونت فرود می‌آید‫. ‬آرش در اساطیر زرتشتی در تیراندازی قدرت بسیار زیاد دارد و تیری که از بالای کوهی اسطوره‌ای، ائیریوخشوت (هماوان در شاهنامه)، پرتاب می‌کند تا کوه اسطوره‌ای دیگری، خوانونت، پیش می‌رود. در کتاب آثارالباقیه ابوریحان بیرونی، تیرگان روز کمان‌ کشیدن آرش کمانگیر و پرتاب تیر از فراز البرز نامیده شده است و همچنین گفته شده که روز بزرگداشت مقام نویسندگان نیز بوده ‌است. ‫ تیشتر یا تیر در اساطیر باستانی زرتشتی ایران نگهبان نویسندگان‬، دبیران و ستاره‌شناس‌ها‫ است. این نتیجهٔ ادغام بین یک خدای هندوایرانی باستانی به‌نام تیری، با تریشتای زرتشتی است. اقوام هندوایرانی جد مشترک هندی‌ها و ایرانی‌ها قبل از جداشدن از یکدیگر در هزارهٔ دوم قبل از میلاد بوده‌اند. تیری در اساطیر هندوایرانی٬ محافظ کاتبان و اخترشناسان بود. زرتشت هنگام ایجاد اصول زرتشتی خود، بسیاری از مفاهیم و مقدسان باستانی اقوام هندو ایرانی را جذب کرد.‬

اهمیت اصلی‌ تیشتر در اساطیر زرتشتی، نقش او به‌عنوان رهاکنندهٔ آب‌ها از دست دیو خشکسالی اَپَئوشَ می‌باشد که آب‌های اقیانوس اسطوره‌ای، وروشکا را به بند کشیده و باعث خشکسالی و قحطی شده است. در این اسطوره، دو رقیب در قالب دو اسب سفید (تیشتر) و سیاه (اَپَئوشَ) با هم به جنگ می‌پردازند و وروشکا هم به‌صورت یک مادیان سفید تصویر شده است. تیشتر در این جنگ سه بار فرم خود را عوض می‌کند. در ده روز اول او به‌صورت یک جوان پانزده ساله، در ده روز دوم به‌صورت یک گاو با شاخ‌های طلایی و در ده روز آخر به‌صورت اسب سفید حاضر می‌شود و این اسب سفید است که پس از سه روز جنگ و یک شکست کوتاه‌مدت با کمک اهورامزدا، اسب سیاه را شکست می‌دهد و ایران از خشکسالی نجات پیدا می‌کند. این اسطوره هم در یشت هشتم و هم در کتاب بندهش است، که اصل این کتاب دوم از دورهٔ ساسانیان است و به زبان پهلوی بعد از اسلام جمع‌آوری شده است. در کتاب یشت که قدیمی‌تر از بندهش است، در فصل مربوط به تیشتر همچنان ذکر شده که ستارهٔ تیشتر با کمک ستارگان دیگر برای شکست دیوزنانی ‫می‌رود‬ ‫(پئیری، پئیریکا و پری در پارسی امروزی)، که به فرمان اهریمن به شکل ستاره‌های دنباله‌دار، برای قطع باران بسيج شده‌ا‌ند. پس از شکست دادن پری‌ها ‬به‌شکل اسبی مقدس به‌سمت دریا می‌رود تا آب از امواج برانگیزد و باد چُست آغاز به وزیدن کند و باران توسط ستاره سَتَوِئسَ (پروین) که در عین حال از فرشتگان نگهبان آب نیز است، به هفت کشور فرستاده شود.‫ در متن‌های پهلوی دورهٔ ساسانی، تیشتر اهمیت خود را حفظ کرده و در این منابع تیشتر به‌عنوان نگهبان مسافران نیز ذکر شده است و در جنگ‌های مابین نیرو‌های ‬اهورایی‫ و اهریمنی در نقش ستاره‌ای آسمانی همچنان در تلاش است. هرچند که در برخی منابع، تیشتر‬ به‌عنوان ایزد نگهبان آب و باران از ستارهٔ‫ تیر جدا شده و یکی‌ نیستند.‬ باید توجه داشت که تیر و تیشتر به‌معنی تیر ابزار جنگی نیست. ریشهٔ تیرِ متعلق به کمان در اوستا، تیغری می‌باشد و نام تیر معرف ستارهٔ ‫تیشتر‬ است. مراسم سیزده‌بدر در نوروز، ستایش از این ایزد و باران است. زیرا روز سیزدهم هر ماه در تقویم زرتشتیان روز تیر بوده است. رسم انداختن سبزه در آب هم، ادای احترام کردن و هدیه دادن به آب‌ها و مقدسان نگهبان آن‌هاست.

جشن تیرگان در اوستا به نام تیریگانا (همانند میتراکانا، مهرگان) ذکر شده است و با نوروز و مهرگان از محبوب‌ترین جشن‌ها در ایران باستان بوده‌ا‌ند و حتی در تلمود یهودیان، قرن دوم میلادی به‌همراه نوروز و مهرگان نام این جشن برده شده است. منابع اسلامی از معابد مربوط به این ایزد نام برده‌ا‌ند و تا نیمهٔ اول قرن بیستم، زیارتگاه‌های منسوب به تیر یا تیشتریا در مناطق زرتشتی‌نشین در اطراف یزد نظیر شریف‌آباد، در میان مزارع وجود داشتند. مهم‌ترین جنبهٔ این جشن ستایش و تکریم به آب و باران است، غسل کردن با آب به‌همراه سرودها، نماز و شکرگزاری، به‌همراه بازی‌های آبی نظیر آبریزان و مسابقات اسب‌سواری است که یادآور جنگ بین دو اسب سفید و سیاه در اسطوره‌های زرتشتی است. موسیقی، پایکوبی، فال کوزه، سرود‌های مذهبی‌، میهمانی همراه با غذا و شراب، شکستن ظرف‌های سفالین، پختن گندم و میوه از مشخصات این جشن  بوده است. زرتشتیان معمولاً این جشن را برای مدت ده روز از سیزدهم تا بیست و دوم ماه تیر جشن می‌گرفتند، خانه‌تکانی می‌کردند، لباس‌های نو می‌پوشیدند، صبح زود روز سیزده تیر با آب غسل می‌گرفتند و نیایش‌های ویژه برای ستایش ایزد تیر می‌خواندند.  شیرینی‌ها و خوراک‌های ویژه آماده می‌کردند. زنان و کودکان، بند‌های رنگینی از هفت‌ رنگِ رنگین‌کمان به نام ایزد‌های تیر و باد به مچ خود بسته و آن‌ها را در آخرین روز جشن، ده روزه در باد رها می‌کردند. این مراسم تا نیمهٔ اول قرن بیستم مابین زرتشتیان معمول بوده است. این بند‌های رنگین را به دور کله‌قند نیز بسته و برای کسانی که تازه ازدواج کرده بودند، می‌فرستادند. زرتشتی‌ها هنوز هم این مراسم را به‌جا می‌آورند و اگر بتوانند به معابد زرتشتی می‌روند. ولی‌ برای بسیاری، امکانِ گرفتنِ این جشن به‌مدت ده روز دیگر ممکن نیست. در بسیاری از استان‌های ایران، در شهر‌های کوچک و دهات، هنوز بسیاری از ساکنان این مناطق، جشن تیرگان را در قالب جشن آبریزان برپا می‌کنند. در این جشن، کودکان و جوانان با آب‌پاشی به‌روی هم و شادمانی‌ کردن و خوراک‌های ویژه خوش‌گذرانی‌ می‌کنند، هر چند که بسیاری از مناسک زرتشتی دیگر انجام نمی‌شود. در خارج از ایران نیز در سال‌های اخیر برپا کردن این جشن باستانی در بسیاری از شهرها در اروپا و آمریکا رایج شده است و هرساله جشن گرفته می‌شود. در کانادا، جشنوارهٔ دوسالانهٔ تیرگان در تورنتو بعد از نوروز به مفصل‌ترین جشنوارهٔ ایرانی‌ تبدیل شده است.

تیرگان پیروز

*معصومه پرایس دارای فوق لیسانس در رشتهٔ مردم‌شناسی از دانشگاه لندن و نویسندهٔ هفت کتاب دربارهٔ جنبه‌های مختلف فرهنگ ایران است. سایت اینترنتی ایشان در مورد فرهنگ ایران بسیار مورد استفادهٔ فرهنگیان و عامهٔ مردم در آمریکای شمالی قرار دارد. برای اطلاعات بیشتر در مورد تحقیقات و کتاب‌های خانم پرایس به سایت‌های اینترنتی ایشان مراجعه کنید:

www.cultureofiran.com

www.anahitaproductions.com

منابع:

– یشت‌ها، جلد ۱، چاپ سوم: گزارش پورداود، به‌کوشش دکتر بهرام فروشی. چاپ دانشگاه تهران. ۲۵۳۶ شاهنشاهی

– بُندَهِش: فرنبَغ دادَگی، گزارنده، مهرداد بهار. انتشارات توس. چاپ اول. ۱۳۶۹

– آثارالباقیه: ابوریحان بیرونی، ترجمهٔ اکبر داناسرشت. انتشارات امیرکبیر. ۱۳۷۷

– Mary Boyce: Zoroastrians: Their Religious Beliefs and Practices. Routledge & Kegan Paul. London, Boston and Henley. 1979 

نوشته ‫ تیرگان، جشنی در ستایش آب و باران‬ اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.

رسانهٔ همیاری – ونکوور

حاجی‌فیروز به بخشی جدانشدنی از جشن‌ها و مراسم نوروزی در بسیاری از نقاط جهان بدل شده است. اما در این میان دیدگاه‌های متفاوتی دربارهٔ لزوم بودن یا حذف این شخصیت از مراسم نوروزی وجود دارد و همه‌ساله و با نزدیک شدن به نوروز این بحث‌ها بالا می‌گیرد، به‌ویژه در کشورهای غربی که در آن‌ها سیاه کردن صورت، امری نکوهیده و یادآور دوران برده‌داری است و ایرانیان مهاجر زیادی هم در آن‌ها زندگی می‌کنند. به‌همین دلیل گفت‌وگویی داشتیم با مرتضی مشتاقی، نویسنده، کارگردان و بازیگر تئاتر ساکن ونکوور و نظر ایشان را در این زمینه جویا شدیم که توجه شما را به این گفت‌وگو جلب می‌کنیم.

با سلام و سپاس از شما آقای مشتاقی برای وقتی که برای این گفت‌وگو به ما دادید، امروزه با آمدن عید نوروز، چهرهٔ حاجی‌فیروز برای ما تداعی می‌شود. به‌راستی حاجی‌فیروز کیست و از کجا آمده است؟ چه نقشی در فرهنگ ما دارد؟ آیا حاجی‌فیروز نمادی از برده‌داری است؟

در این مورد نظریه‌های بسیاری ارائه شده که در بعضی مواقع نه‌ تنها با هم همخوانی ندارند، بلکه با هم متضادند، در اینجا فقط به سه مثال بسنده می‌کنم، امیدوارم به‌زودی بتوانم متن مفصلی در این مورد انتشار دهم. 

۱- مهرداد بهار، نویسنده و پژوهشگرِ ایرانی، بر این باور است که حاجی‌فیروز وابسته به «جشن‌های سیاوش» ‌است. به گفتهٔ او، گمان می‌رود که این چهره، برگرفته از یکی از اسطوره‌های تموز، ایزدِ کشاورزی و چارپایان، در میان‌رودان باستان باشد. او سپس ادعا کرد که چهرهٔ سیاه‌‌شدهٔ حاجی‌فیروز، گویای بازآمدنِ او از سرزمینِ مردگان است، و جامهٔ سرخِ او، نشان از خونِ سیاوش دارد. او همچنین گفته‌ است که واژهٔ سیاوش می‌تواند به معنیِ «مردِ سیاه» یا «سیاه‌رخ» باشد. 

«جشن‌های سیاوش» هم از طریق تحقیقات مهرداد بهار و هم از ترجمهٔ لوح‌های به‌دست‌آمده توسط «لوحی اکدی» ثابت شده است، اما ارتباط دادنِ جشن سیاوش به حاجی‌فیروز را نادرست می‌دانم و نمی‌توانم با نظریهٔ او به دلایلی که می‌گویم موافق باشم. 

• همهٔ ما می‌دانیم که سیاوش شاهزاده‌ای بوده که علاوه بر زیبارویی، سخنوری توانا بوده است، در حالی‌که حاجی‌فیروز توانایی تلفظ درست کلمات فارسی را ندارد. 
• حاجی‌فیروز در دیالوگ‌های خویش با تکرار «ارباب خودم» تأکید بر غلامی خویش دارد و طلب عیدی می‌کند که کاملاً با شخصیت یک شاهزاده (و جشن‌های سیاوش) در تضاد است.
• دوران «میان‌رودان باستان» بیش از هزار سال پیش از میلاد مسیح است، درصورتی‌که نام «حاجی» فیروز حکایت از دوران بعد از اسلام دارد.
• کوچک‌ترین سند تاریخی‌ای وجود ندارد که ثابت کند «جشن‌های سیاوش» در تغییرات کمی به کیفی از جشن سیاوش به «حاجی‌فیروز» مبدل گشته است.

۲ – در برخی منابع، حاجی‌فیروز نگهبان آتش در آتشکدهٔ زرتشتیان معرفی می‌شود، با لباسی سرخ، علت سیاه بودن صورتش را هم سروکار داشتن با آتش و دود دانسته‌اند. همچنان می‌گویند هنگام تحویل سال نو، مژدهٔ نوروز را به مردم می‌داد.

این نظریه چنان بی‌پایه و اساس است که جز تخیلات نظریه‌پرداز نام دیگری نمی‌توان بر آن گذاشت.

• چگونه می‌شود که حاجی‌فیروز (مسلمان) نگهبان آتشکدهٔ زرتشت بشود!؟ 
• مسئول روشن نگه‌داشتن آتش، مقام هیربد (بزرگ آتشکده) را دارد. این فرد لباس سفید می‌پوشد و جلوی دهان خود را با پوششی می‌پوشاند.
• بزرگِ آتشکده هیچ‌گاه لباس قرمز نمی‌پوشد تا با رقصیدن و دایره زنگی زدن، آمدن بهار را نوید دهد و عیدی بگیرد. 

۳- مهدی اخوان ثالث، در پاورقیِ خود در سرودهٔ ارغنون، با نشان دادنِ بیزاری از حاجی‌فیروز، آن را «بقایای نفرت‌انگیز عهد توحش و برده‌داری» نامیده‌ است.

عده‌ای حاجی‌فیروز را به «پیروز»، فرشتهٔ نگهبان ارواح رفتگان در جشن سوری که به‌روایت ابوریحان بیرونی، آغازکنندهٔ جشن هم است، مربوط می‌دانند و بر این باوراند که حاجی‌فیروزِ امروزی باقی‌‌ماندهٔ سنت ستایش از پیروز است و رنگ سیاه صورت، ارتباط با دنیای مردگان را به‌خاطر می‌آورد. مخصوصاً که در آهنگ‌های قدیمی مربوط به حاجی‌فیروز هنوز هم خوانده می‌شود که «حاجی‌فیروزم، آتش‌افروزم». شما دربارهٔ این دیدگاه چه فکر می‌کنید؟

ابوریحان بیرونی در کتاب آثارالباقیه می‌نویسد: «ایرانیان باستان به فرشته‌ای اعتقاد داشتند که در نوروز به زمین می‌آمد و به آن برکت می‌بخشید». او خود بین سال‌های ۳۵۲ تا ۴۲۷ خورشیدی (۹۷۳ تا ۱۰۴۸ میلادی) می‌زیست. نوع نگارش او این معنی را می‌رساند که در زمان او دیگر این اعتقاد وجود ندارد. باور من این است که اشارهٔ او به همان «جشن‌های سیاوش» است که مربوط می‌شود به بیش از هزار سال پیش از میلاد مسیح که امروزه با ترجمهٔ لوح‌ها، وجود چنین جشنی به اثبات رسیده است.

• واضح است که اعتقاد به «فرشتهٔ نگهبان ارواح رفتگان» حتی در زمان ابوریحان بیرونی در میان ایرانیان دیگر وجود نداشته، پس چگونه می‌توان حاجی‌فیروز را ادامه‌دهندهٔ او بشناسیم؟
• اگر بپذیریم که بعد از قرن‌ها ایرانیان به این جشن دوباره روی آورده‌اند، باید در تاریخ ایران به این موضوع اشاره‌ای می‌شد. این اشاره کجای تاریخ ایران آمده است؟ با کدام اسناد این‌گونه فرضیه‌ها مطرح می‌شود؟
• ابوریحان بیرونی کوچک‌ترین اشاره‌ای به دگرگونی این اعتقاد نمی‌کند، که به‌طور مثال بگوید «فرشتهٔ نگهبان ارواح» امروز تبدیل به حاجی‌فیروز یا شخصیتی دیگر شده است.

واقعیت آن است که برای شناخت حاجی‌فیروز، بیش از آنکه به نشانه‌های موجود دقت شود، به دنبال تشابه در تاریخ می‌گردند تا اورا برخاسته از تاریخ کهن ایران معرفی کنند. باید بپذیریم هر بشارت‌دهندهٔ نوروزی یا هر تشابه ظاهری، مثل صورت سیاه یا لباس سرخ را نمی‌توانیم حاجی‌فیروزخطاب کنیم. حاجی‌فیروز نشانه‌های مشخص خاص خود را داراست. 

از نگاه شما حاجی‌فیروز کیست و از کجا آمده است؟

در این مورد باید به نشانه‌های شخصیت حاجی‌فیروز توجه کرد، زیرا ما را به ریشه‌های پیدایش او هدایت می‌کند. مشخصات او که توسط نقش‌آفرینان عرضه شده است، به من می‌گوید که او یک غلام سیاه آفریقایی است زیرا: 

• چهرهٔ سیاه دارد که نشان‌دهندهٔ نژاد اوست.
• تکرار کلمهٔ «‌ارباب خودم» نشان از غلامی اوست.
• زبان ناقص فارسی، حکایت از آن دارد که «حاجی‌فیروز» در مکانی غریب است و تسلط بر زبان فارسی ندارد.
• لباس قرمز با ترکیب زردِ روشن، این‌گونه لباس‌ها در آفریقا لباسی رسمی است که از جنس ساتن (پارچهٔ نخی اطلس‌مانند) است. آفریقایی‌ها برای احترام هر چه بیشتر در مراسم رسمی لباس‌هایی با رنگ‌آمیزی شاد از جنس اطلسی می‌پوشند. 
• صدای مخصوص حاجی‌فیروز که از انتهای حنجره خارج می‌شود؛ تُن (tone) صدای آفریقایی‌ها بسیار قوی و بم است و در بسیاری مواقع دورگه. 

با این مشخصات اگر بپذیریم که حاجی‌فیروز غلامی است سیاه، این غلامان از کجا و چه موقع به ایران آورده شده اند؟

در نیمهٔ دوم قرن هجدهم (۱۷۶۰ تا ۱۷۸۰ میلادی) فرانسوی‌ها دادوستد برده را در زنگبار (تانزانیای فعلی) گسترش دادند. در همین دوره بود که تاجران ایرانی‌ای که به زنگبار رفت‌وآمد داشتند، برده می‌خریدند و همراه خود به ایران می‌آوردند. در آن روزگار، داشتن غلام سیاه کاری اشرافی به حساب می‌آمد که مایهٔ افتخار تجار و شاهزادگان بود، از این‌رو حاجی‌هایی هم که به مکه سفر می‌کردند، در عربستان، برده‌های حبشی (اتیوپی فعلی) را می‌خریدند و با خود به ایران می‌آوردند. نیمهٔ دوم قرن هجدهم مصادف است با اندکی پیش از دوران قاجاریه، که برده‌های حبشی و زنگباری به خانه‌ها و مزارع اعیان‌نشین راه یافتند. برده‌های حبشی بیشتر به کارهای سخت در مزرعه‌ها وادار می‌شدند و سیاه‌های زنگباری در خانه‌ها اربابان. قابل توجه است که تاریخ برده‌داری در ایران به قرن‌ها قبل برمی‌گردد، ولی قبل از این، برده‌ها اکثراً سفیدپوست و از غنایم جنگی بودند که فقط خدمتگزار دربار بودند، نه خانه‌ها و مزارع اعیان‌ها. 

آیا حاجی‌فیروز از همین دوره شکل گرفت؟

بله، من بر این عقیده‌ام که حاجی‌فیروز و نمایش‌های سیاه‌بازی هم‌زمان با هم از اوائل دوران قاجار با آمدن برده‌های آفریقایی به ایران پدیدار شدند. غلام سیاه‌ها موضوعی شدند نمایشی برای دستهٔ مطرب‌های آن زمان. توجه کنید به شباهت‌های حاجی‌فیروز و شخصیت سیاه نمایش‌های روحوضی. در مقالهٔ «نمایش سیاه‌بازی» بسیار مفصل به این موضوع پرداخته‌ام. 

گفته شده است که حاجی‌فیروز چهره‌ای افسانه‌ای در فولکلورِ ایرانیان است که در نخستین روزهای هر سال، به شهرها می‌آید تا از آمدنِ نوروز به مردم آگاهی دهد، این مطلب را چگونه ارزیابی می‌کنید؟

این هم یکی دیگر از گفتارهایی است که ریشه و اساس ندارد. حاجی‌فیروز هیچ ربطی به چهره‌های افسانه‌ای در فولکلور ایران ندارد. نویددهندگان نوروز در فولکلور ایرانی را می‌توان در دسته‌های «‌چاوش»ها و «گوسانان» جست‌وجو کرد، در «نوروزخوان‌ها»ی گیلان و «تکم‌چی»های آذربایجان، و ….

چگونه حاجی‌فیروزها به کوچه و خیابان‌ها آمدند.

همان‌طور که نمایش«سیاه‌بازی» در دوران قاجار شکل گرفت و مورد توجه عموم قرار گرفت و شخصیت غلام سیاه معروف شد، بازیگرانی که در نقش سیاه کار می‌کردند نوروز را مناسب دیدند تا به‌عنوان نویددهندگان نوروز به همراه مطرب‌ها به کوچه و بازار بروند و با سازوآواز، هم مردم را شاد کنند و هم عیدی بگیرند. این ابتکار برای آن‌ها رونق مالی بسیار در بر داشت، به‌حدی که سال به سال، تعداد حاجی‌فیروزها بیشتر و بیشتر شد. 

آیا حاجی‌فیروزها کم‌کم به شهرهای مختلف ایران وارد شدند؟

همین‌طور است، شهرهای مختلف ایران قبل از دوران قاجار هر کدام نوید‌دهندهٔ خاصی برای نوروز داشتند و با حاجی‌فیروز هیچ آشنایی نداشتند. این حرکت از تهران آغاز شد، به اصفهان و شیراز رفت و اکنون همه‌گیر شده است.

همان‌طور که شما هم اشاره کردید، مهدی اخوان ثالث حاجی‌فیروز را «بقایای نفرت‌انگیز عهد توحش و برده‌داری» نامیده‌است. تا چه اندازه با او موافق‌اید؟ 

وقتی آقای اخوان ثالث از «بقایای نفرت‌انگیز عهد توحش» صحبت می‌کند، اشاره دارد به دوران برده‌داری که امروزه مورد تنفر هر انسان آزاده‌ایی است. اما چه بخواهیم و چه نخواهیم نمایش‌های سیاه‌بازی و حاجی‌فیروز بخشی از نمایش‌های سنتی ایران شده است. غلام سیاههٔ نمایش‌های روحوضی زبان تیز مردم در مقابل قدرتمندان است و به‌گونه‌ای قهرمان مردم. مردم ایران او را با چشم حقارت نگاه نمی‌کنند، بلکه او را از خود می‌دانند. حاجی‌فیروز به گونه‌ای همخوانی دارد با سیاه نمایش‌های روحوضی، آنچه آقای اخوان ثالث می‌گوید، نسبت به نمایش حاجی‌فیروزهایی است که در دوران خویش دیده است. حاجی‌فیروز در این اواخر، گدایان شهری‌اند که چهرهٔ خود را سیاه می‌کنند، کلاه بوقی بر سر می‌گذارند و با شکلک در آوردن‌های مسخره و بی‌معنی، و همچنین آوازهایی بی‌سرو‌ته از مردم طلب پول می‌کنند. او این کار را نوعی نژادپرستی می‌داند که واقعاً نفرت‌برانگیز هم است.

آیا امروزه وجود حاجی‌فیروز در جشن‌های نوروزی نوعی نژادپرستی است؟

در این دوران، جهان دهکده‌ای کوچک شده، جالب است بدانیم تنها سیاه کردن چهره به‌منظور خنداندن دیگران، در این دهکده، نژادپرستی قلمداد می‌شود و تقریباً تنفر مردم جهان را به‌دنبال دارد. به احترام مردم جهان، توصیه می‌کنم تا می‌توانیم از نمایش حاجی‌فیروز در جشن‌های نوروزی فاصله بگیریم و آن را به تاریخ بسپاریم. 

حاجی‌فیروز بخشی از فرهنگ نوروزی ما شده است، چگونه آن را به تاریخ بسپاریم؟

همان‌طور که کشورها دیگر می‌سپارند، مثلاً در هلند یک شخصیت نمایشی وجود دارد که به پیتر سیاه (زوارته پیت) معروف است. مردم هلند پنجم دسامبر هر سال مراسم یادبود و بزرگداشت نیکلاس قدیس یا سینترکلاس را جشن می‌گیرند. پیتر سیاه با شخصیت فانتزی خود کودکان را می‌خنداند و سرگرم می‌کرد و شباهت شخصیتیِ او نزدیک به حاجی‌فیروز است. رنگ سیاه چهرهٔ بازیگر نقش پیتر طی سال‌های گذشته با انتقاد فعالان حقوق بشری در هلند روبرو شده بود. منتقدان چهرهٔ «پیتر سیاه» را نژادپرستانه می‌دانستند.  سرانجام دولت هلند، گرچه دیر، اما بالاخره اعتراف کرد این رسم ریشه در سنت‌های استعماری دارد و ملهم از دوران تجارت بردگان در هلند است.

اگر این نوعی اصلاح‌طلبی فرهنگی باشد، ما چگونه می‌توانیم با حاجی‌فیروز این کار را انجام دهیم؟

فرهنگ‌ها و سنت‌ها باید متناسب با تحولات زمانی، تغییراتی در آن ایجاد و به روز شوند. شاید در نوروز بهتر باشد به فرهنگ فولکلور نوروزی بازگردیم؛ به عمو نوروز، به دسته‌های «‌چاوش»ها و «گوسانان» یا «نوروزخوان‌ها»ی گیلان و «تکم‌چی»های آذربایجان، و موارد دیگر که بسیار دیدنی و نشاط‌آورند. این‌گونه نمایش‌ها نه‌تنها مورد احترام دهکدهٔ جهانی است، بلکه همچنین معرف فرهنگ فولکلور (چندین هزار ساله) ایرانی‌ست که بسیار پرمفهوم نیز است.

پس شما براین باورید که حاجی‌فیروز از مراسم نوروز کنار زده شود. 

شک ندارم، نمایش حاجی‌فیروز زادهٔ دوران و فرهنگ برده‌داری است، نمایش مکرر رابطهٔ غلام و ارباب است، زنده نگهداشتن این نوع نمایش‌ها به‌خصوص در آئین‌ها و مراسم، مخالفان بی‌شماری در جهان دارد و در دهکدهٔ جهانی به‌عنوان عملی نژادپرستانه شناخته می‌شود زیرا این‌گونه برداشت می‌شود که این سنت‌ها سعی در زنده نگهداشتن فرهنگ برده‌داری دارند. به‌نظر من هر چند که مردم ایران قصد نژادپرستی ندارند، وقت آن است که به خوانش دهکدهٔ جهانی از حرکت خود توجه کنیم و همان‌طور که حاجی‌فیروز در دوره‌ای (حدود دویست ساله) وارد جشن‌های نوروزی ایرانیان شد و ربطی به سنت‌های نوروزی چندین هزار سالهٔ ایرانیان نداشت، بهتر است امروز هم ربطی نداشته باشد.

با سپاس دوباره از شما که در این گفت‌وگو شرکت کردید.

نوشته حاجی‌فیروز در دنیای معاصر  اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.

مهرگان، جشنی است در ستایش ایزدِ نگهبان، میترا یا مهر. ایزد در فارسی نوین به‌معنای خداست، اما در ادبیات پیش از اسلام به‌معنای موجود شایستهٔ نیایش بوده است. جشن نیز به‌معنای نیایش است و در واقع جشن‌ها مراسم دینی زرتشتیان‌اند که همیشه با شادی و پایکوبی همراه بوده‌اند. در کیهان‌شناسی زرتشتی، مهم‌ترین عمل اهورا مزدا، خداوند خرد٬ آفرینش جهان با عناصر طبیعی آن مانند زمین، آسمان، آب و غیره، و تدوین اصول اخلاقی مفید برای انسان‌ها و همچنین آفریدن فرشتگان یا ایزدان نگهبان است، برای پاسداری از آفریده‌ها و مفاهیم اخلاقی ارزشمند مانند پندار نیک، گفتار نیک، فروتنی و غیره. میترا یکی از این فرشتگان نگهبان است که پاسدار پیمان، وفاداری، دوستی و دلاوری می‌باشد. ریشهٔ واژه به‌معنای قرارداد یا پیمان و مبادله می‌‌باشد، و در فارسی بعد از اسلام است که واژهٔ مهر به‌معنای عشق‌ استفاده شده است. میترا اگرچه از ایزدان مهم در کیهان‌شناسی زرتشتی است، اما بسیار قدیمی‌تر از آیین زرتشتی است و متعلق به گروه باستانی هندوایرانی است که جد مشترک ایرانیان و هندیان را تشکیل می‌دهند. این دو گروه در هزارهٔ دوم پیش از میلاد از هم جدا شدند‪.‬ گروهی در فلات ایران ساکن شدند و دیگران به هند رفتند. از طرف دیگر، اعتقاد بر این است که زرتشت متعلق به ۱۰۰۰ تا ۱۳۰۰ قبل از میلاد بوده است. زرتشت عناصر زیادی را از اجداد هندوایرانی خود گرفته و تعدادی از مقدسین آن‌ها از جمله میترا را در دین خود گنجانده است.

در ادبیات زرتشتی، میترا (میثره) شایستهٔ پرستش و احترام است، و در لبه‌های زمین حرکت می‌کند و هر چیز بین آسمان و زمین را بررسی می‌کند‪.‬ در اوستا، میترا نگهبان اولین نور صبحگاهی، هاونگاه می‌‌باشد. همیشه بیدار است و هزار گوش و ده هزار چشم دارد. از پیمان‌ها محافظت می‌کند، حتی اگر بین افرادی از دیگر مذاهب، قبایل یا کشورها باشند. میترا مهربان و بخشنده است و از کسانی که وفادارند، پاسداری می‌کند و نگهبان کشور است و دروغگوها را مجازات می‌کند. در ادبیات اوستایی، میترا یکی‌ از قاضی‌ها پس از مرگ و همچنین مسئول آزمایشِ گذشتن از آتش برای اثبات بی‌گناهی است، مانند گذشتن سیاوش از آتش در شاهنامه. میترا خانه‌های کسانی را که زیر پیمان خود می‌زنند، خراب می‌کند. او کسی است که برای جلوگیری از درگیری بین همسایگان، مرزهای سرزمین‌ها را مشخص می‌کند و صلح و جنگ بر عهدهٔ اوست. میترا در اوستا با ورثرغنه (بهرام) ایزد پیروزی، که دشمنان را شکست می‌دهد، همراه است. میترا ایزد نگهبان جنگجویان نیز می‌‌باشد. این جنبه از شخصیت میترا است که باعث محبوبیت او در میان رومی‌ها شده و میترا تبدیل به خدایی رومی می‌گردد که معبد‌های متعدد توسط ارتشیان برای او در امپراتوری روم ساخته می‌شود و میترائیسم در اروپا ریشه می‌گیرد. خورشید نیز از ایزدهایی است که به میترا کمک می‌کند. در ادبیات اوستایی، میترا و خورشید یکی‌ نیستند و میترا یشت و خورشید یشت، در کتاب یشت‌ها که نیایش‌های ایزدان را در برمی‌گیرد، کاملاً مشخص می‌‌کنند که خورشید و میترا متفاوت‌اند. در دورهٔ اسلامی اغلب، این دو یکسان شناخته می‌شوند، اما در ادبیات اوستایی چنین نیست. در یشت‌ها، یشت دهم ویژهٔ میتراست و مهم‌ترین جنبه‌های شخصیت میترا راست‌گویی و دلاوری ذکر شده است.

جشن‌های زرتشی به دو دستهٔ عمده تقسیم می‌شوند. گروه اول هفت جشنی‌اند که برگزاری آن‌ها تکلیف مذهبی است و شامل نوروز و شش گاهنبار؛ جشن‌های مقدس ذکرشده در اوستا، کتاب مقدس زرتشتی‌ها، می‌باشد. گروه دوم جشن‌هایی‌اند که برگزاری آن‌ها تکلیف مذهبی‌ نیست و برپایی آن‌ها اختیاری است، ولی‌ معمولاً توسط زرتشتی‌ها جشن گرفته می‌شده‌اند. این گروه از جشن‌ها نیز به دو دستهٔ عمده و خرده تقسیم می‌شدند. جشن‌های عمده در بزرگداشت مقدسین مهم نظیر مهر در جشن مهرگان و تیر در جشن تیرگان می‌بوده است. جشن‌های خرده در رابطه با بزرگداشت مقدسین دیگری است که نمادی از نیرو‌های مفید در زندگی‌ انسان‌ها و طبیعت بوده‌اند. در تقویم زرتشتی که به قرن چهار قبل از میلاد می‌رسد، اسم‌های هر دوازده ماه که هنوز هم در تقویم امروزی ایران وجود دارند، اسم دوازده ایزد زرتشتی می‌باشد. هر ماه هم سی‌ روز بوده است و هر روز هم به اسم یکی‌ از ایزدان و دیگر مقدسان است. هر وقت اسم ماه و روز یکسان می‌شود، زرتشتیان آن روز را برای ایزد آن ماه جشن می‌گرفته‌اند. به‌عنوان مثال در ماه تیر، در روز تیر، که سیزدهم هر ماه است، جشن تیرگان، و یا در ماه اسفند (سپندارمذ) در روز سپندارمذ که روز پنجم ماه است جشن سپندارمذگان (اسفندگان) را جشن می‌گرفتند که جشن ویژهٔ زنان بوده است.

جشن مهرگان برای بزرگدشت مهر مقدس در ماهِ مهر و در مهر روز، که روز شانزدهم هر ماه است برای شش روز جشن گرفته می‌‌شده است‪.‬ بعداً تعداد روزها به پنج روز کاهش یافت و در زمان حاضر، اکثرأ فقط می‌توانند یک روز را جشن بگیرند. روز اول به نام مهرگان بزرگ و روز آخر به نام مهرگان خرد نامیده می‌‌شدند. مهرگان پس از نوروز پرشکوه‌ترین و محبوب‌ترین جشن‌ها در ایران قبل از اسلام بوده، و در تقویم زرتشتی‌ها، جشنوارهٔ مهرگان با اعتدال پائیزی (equinox) نیز ارتباط دارد. در اوستا سال به دو فصل تقسیم می‌شده است؛ فصل اول هاما یا تابستان و فصل دوم زیانا یا زمستان نام داشتند. دو جشن عمده در رابطه با این فصل‌ها نوروز و مهرگان بودند که آغاز فصل‌های دوگانه سال را نوید می‌دادند. در واقع، نوروز آغاز فصل نخست و مهرگان آغاز فصل دوم به‌حساب می‌آمدند. در اوستا جشن مهرگان به نام میتراکانا است و به‌معنای متعلق به مهر. در اساطیر زرتشتی از دورهٔ ساسانیان، در کتاب بُندَهِش (بندهشن در پارسی میانه‪:‬ بنیان آفرینش) مهر روز روزی است که مشی‌ و مشیانه اولین مرد و زن به‌وجود می‌‌آیند و برای اولین بار در این روز صاحب روح (روان) می‌‌گردند. خورشید برای اولین بار در این روز ظاهر می‌‌شود و ماه با گرفتن نور از خورشید برای بار اول در شب تابناک می‌‌گردد، و فریدون بر اژیداهاک، ضحاک در شاهنامه، پیروز می‌‌گردد. اژیداهاک در اوستا پادشاهی اسطوره‌ای است که می‌‌خواهد انسان‌ها را نابود کند و توسط شاهزاده فریدون و با کمک ایزدهایی که به یاری فریدون می‌‌شتابند، در روزبیست و یکم ماه مهر که رام روز نامیده می‌شود و آخرین روز جشن مهرگان است، اسیر می‌شود و در قلهٔ دماوند به بند کشیده می‌‌شود. بر اساس این اسطوره، پس از این پیروزی، فریدون دستور پوشیدن کشتی، کمربند تشریفاتی که زرتشتی‌ها می‌‌پوشند، را می‌‌دهد و دعای مربوط به این روز که به نام اوج می‌‌باشد برای اولین بار خوانده می‌شود.

قدیمی‌‌ترین مدرک تاریخی در مورد مهرگان به زمان هخامنشی باز می‌‌گردد. استرابو، جغرافی‌دان یونانی قرن اول قبل از میلاد، ذکر کرده است که ساتراپ (فرماندار) ارمنستان هر ساله برای جشن مهرگان بیست هزار اسب به شاهنشاه هخامنشی هدیه‌ می‌داده است. منابع یونانی ذکر می‌‌کنند که در جشن مهرگان پادشاهان هخامنشی لباس رسمی‌ ارغوانی، رنگ ویژهٔ خانواده‌ سلطنتی به تن‌ می‌‌کردند، می‌‌رقصیدند، و با مردم و میهمان‌ها به‌طور جمعی‌ مشروب می‌‌خوردند. جشن مهرگان در تلمود کتاب مذهبی‌ یهودیان، در قرن پنجم میلادی، نیز ذکر شده است. به گفتهٔ مورخین دورهٔ اسلامی، برگزاری جشن مهرگان در دورهٔ ساسانی با روشن کردن آتش‌های بزرگ، دعا، غذا، پایکوبی، دور هم بودن و نمایش‌هایی همراه بوده که داستان فریدون و ضحاک را برای سرگرمی مردم اجرا می‌کردند.

موسیقی از اهمیت ویژه در دوران ساسانی برخوردار بوده و دو نام مهرگان بزرگ و مهرگان خرد در مقامات موسیقی وجود داشته که تا قرن‌ها پس از اسلام هنوز در نوشته‌ها ذکر شده است. آتش وراهرم، از مهم‌ترین آتشکده‌های زرتشتیان از مراکز مهم برای برگزاری جشن مهرگان بوده و جشن با روشن کردن آتشی بزرگ، و مراسم مذهبی‌ توسط موبد‌ها همراه بوده است. زرتشتیان هنوز این جشن را هر سال برگزار می‌کنند، و در این روز به معبد‌ها می‌روند، آتش روشن می‌کنند، اسفند دود می‌‌کنند و دعا می‌‌خوانند، آ‌ش خیرات برای هم می‌‌فرستند و با رقص و پایکوبی جشن را برگزار می‌‌کنند و روز را به اتمام می‌‌رسانند. سفره از مراسم رایج در میان زرتشتی‌ها هنوز برقرار است و سفرهٔ مهرگان در خانه‌ها با آب، آویشن، انار، آینه، گلابدان، شمع، اسفند، میوه، سبزی، شیرینی، سکه، کتاب دعا و گل تزئین می‌‌شوند. در روستاهای زرتشتیان، قبل از مهاجرت بیشترشان به شهرها در نیمهٔ دوم قرن بیستم، در آخرین روز جشن، جوانان روستایی در اطراف قنات ده جمع می‌شدند، نیایش‌های ویژه برگزار می‌کردند و سپس گروهی از جوانان با نوازندگان سورنا و دف خانه‌به‌خانه می‌رفتند. در خانه‌ها مورد استقبال بانوی خانه قرار می‌گرفتند که با گلاب و آینه آن‌ها را به داخل خانه می‌بردند، با آجیل، چایی و شربت از آن‌ها پذیرایی می‌کردند. در خانه‌ها به نیایش می‌پرداختند و آمرزش و شادی روان رفتگان آن خانواده را خواستار می‌شدند. صرف غذاها، نان‌ها و شیرینی‌های ویژه توسط روستاییان به‌طور همگانی با شادی، موسیقی و نیایش جشن را به انتها می‌رسانید. در دهه‌های اخیر با مهاجرت گستردهٔ ایرانیان به دیگر کشورها، جشن‌های ایرانی محبوبیت زیاد پیدا کرده، و نوروز، تیرگان و مهرگان توسط ایرانیان خارج کشور جشن گرفته می‌شوند.

در گذشته، برای ایرانیان میترا نمادی از راست‌گویی، دلاوری و شجاعت بوده و با برگزاری جشن مهرگان این ویژگی‌های برجسته ستایش و در میان همگان پروراننده می‌شدند. این جشن برای ایرانیان امروزی جستجوی هویت هم در داخل و هم در خارج از ایران است، وهم داشتن فرصتی برای گذراندن روزی با شادی، و بزرگداشت میراث فرهنگی. مهرگان پیروز

*معصومه پرایس دارای فوق لیسانس در رشتهٔ مردم‌شناسی از دانشگاه لندن و نویسندهٔ هفت کتاب دربارهٔ جنبه‌های مختلف فرهنگ ایران است. سایت اینترنتی ایشان در مورد فرهنگ ایران بسیار مورد استفادهٔ فرهنگیان و عامهٔ مردم در آمریکای شمالی قرار دارد. برای اطلاعات بیشتر در مورد تحقیقات و کتاب‌های خانم پرایس به سایت‌های اینترنتی ایشان مراجعه کنید:

www.cultureofiran.com

www.anahitaproductions.com

منابع:

http://www.iranicaonline.org/articles/mehragan

http://www.cultureofiran.com/

http://www.iranicaonline.org/articles/mithra

نوشته مهرگان، جشنی در ستایش ایزدِ نگهبان، میترا یا مهر اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.

در این مقاله سعی شده است تا با گذری کوتاه بر نوروزخوانی در مناطق مختلف ایران، این رسم دیرین بازشناسی شود.

نوروزخوانی یا بهارخوانی یا نوروزی، گونه‌ای از آوازخوانی است که در گذشته بیش از امروزه در ایران رواج داشته است. خاستگاه این‌گونه آوازخوانی بیشتر در استان‌های مازندران و گیلان بوده است، و در حال حاضر این مراسم به‌صورت محدود در برخی نقاط ایران برگزار می‌شود[۱].

ناصر وحدتی، خواننده و پژوهشگر فولکلور، دربارهٔ آئین‌های موسیقایی سال نو در مناطق شمالی کشور توضیح می‌دهد و  با اشاره به مراسم «نوروزخوانی» می‌گوید: «این مراسم از آئین‌های بسیار دور و دراز در منطقهٔ ما (گیلان و مازندران) است، یعنی شاید قدمت آن به دو تا سه هزار سال پیش برسد و زمانی که چلهٔ کوچک به پایان می‌رسد، آغاز می‌شود.»

او با بیان اینکه «چله نشینی» یعنی «به اندوه‌نشینی» اظهار می‌کند: «با فرا رسیدن آخر آذر ماه، مردم خودشان را برای روزهای بد و سخت زمستان آماده می‌کردند. چلهٔ اول از ابتدای دی‌ ماه شروع می‌شد و تا دهم بهمن ماه ادامه داشت، و چلهٔ دوم نیز از یازدهم بهمن آغاز می‌شد و آخر همین ماه پایان می‌‌یافت. چلهٔ دوم ۲۰ روز است، اما به‌دلیل اینکه انسان از حضور سرما مرارت می‌کشد، به آن چله می‌گویند. وقتی این دو چله سپری می‌شود، زمین نفس می‌کشد، می‌‌شکفد و به سمت نوروز می‌رویم که در این زمان، نوروزخوانان به‌‌صورت یک یا دو نفره می‌آمدند و می‌خواندند: باد بهاران آمده / نوروز نوسالان آمده / مژده دهید، ای دوستان / عید سلطان آمده.»

وحدتی اضافه می‌کند: «نوروزخوان‌ها می‌آمدند و ۱۰ دقیقه‌ در حیاط خانه‌های مردم آواز می‌خواندند، مقداری برنج یا پول به‌عنوان انعام می‌گرفتند و می‌رفتند. آواز آن‌ها در دستگاه ماهور و یک دستگاه دیگر خوانده می‌شد و هیچ سازی آن‌ها را همراهی نمی‌کرد. نوروزخوان‌ها کار خود را تا چهارشنبه‌‌سوری ادامه می‌دادند.»[۲]

برخی از مشخصات کلی نوروزخوانی از گذشته تا به امروز عبارت بودند از:

۱. پیشینه این‌ گونهٔ آوازی مربوط به دوران قبل از اسلام است و بعد از ورود اسلام و مذهب شیعه، اشعار نوروزخوانان با مفاهیم مذهبی و روایات اسلامی آمیخته شده است.

۲. نوروزخوانی یا بهارخوانی، تا چند دهه پیش به‌شکلی گسترده در بسیاری از نواحی ایران، به‌ویژه نواحی البرز شمالی و جنوبی، مازندران، گیلان و تالش و دیلمان، کومش و طالقان رواج داشته است و امروزه به‌شکل پراکنده، در روستاهای دوردست مشاهده می‌شود.

۳. نوروزخوانان، آوازخوانان و نوازندگان دوره‌گردی بوده‌اند که آمدن بهار را به مردم بشارت می‌دادند. 

۴. نوروزخوانی همواره با هنر اجرا همراه بوده است و در جشن باستانی نوروز، گاه به‌‌همراه اجرای خرده‌نمایش‌هایی برای بیرون‌ راندن نمادین سرما و استقبال از بهار، موسیقی نیز عرضه می‌شده است.

۵. شیوهٔ اجرای این نمایش‌ها در نواحی گوناگون، زمان اجرای مراسم و حتی ترانه‌های آن‌ها با یکدیگر تفاوت داشته است.

۶. نغمه‌های نوروزخوانی بسیار ساده و روان بوده، زیرا نوروزخوانان اغلب موسیقی‌دانانی غیرحرفه‌ای و از  مردم عادی روستاها بوده‌اند. گردش ملودی نیز در نوروزخوانی‌ها ساده و روان بوده، و این واقعیت که راویان این نوع موسیقی از میان مردم عادی برخاسته و موسیقی‌دان حرفه‌ای نبوده‌اند، به سادگی اجرا می‌انجامیده است.

۷. اشعار مورد استفاده توسط نوروزخوانان به زبان فارسی و نیز لهجه‌ها و گویش‌های محلی بوده است.

۸. نوروزخوانی، مراسمی شاد و توأم با محبت و مهر و نیکی به یکدیگر بوده و نوروزخوانان علاوه بر شاد کردن فضای محله‌ها و روستاها،  شاخه‌‌هایی از درخت شمشاد به‌همراه داشته‌اند و به صاحب‌‌خانه‌‌ها می‌دادند و برایشان دعا می‌کردند. مردم هم آمدن نوروزخوان‌ها به خانه‌‌هایشان را خوش‌‌یمن می‌دانستند و به آنان خوراکی‌هایی مانند برنج، شیرینی، تخم‌مرغ و حتی پول می‌دادند.

۹. در هر منطقه، آوازهای نوروزخوانان از آوازهای همان منطقه تأثیر می‌پذیرفت و دامنهٔ صوتی کوتاه، آن را از سایر موسیقی‌های آوازی آن منطقه متمایز می‌کرد. ضمن آنکه در برخی مناطق، فرم و ساختار اجرا حالتی غیرملودیک به آن می‌داد .

۱۰. استفاده از همخوانی  به‌صورت سؤال و جواب، ویژگی بسیاری از نوروزخوانی‌ها بوده است.

۱۱. نوروزخوان به توصیف و بازگویی احساسات مردم در بازنگری دوباره بهار و نوروز و همچنین  تبلیغ افکار آئینی و اعتقادات مذهبی می‌پرداخت. نوروزخوان، حتی در بازگویی وقایع ناگوار سیاسی و اجتماعی به‌شیوهٔ تمثیلی و کنایی و غالباً در قالب طنز و هجو، در نقش ناقل اخبار و وقایع ظاهر می‌شد و مانند یک رسانه از نقطه‌ای به نقطهٔ دیگر می‌رفته و همه را در جریان خبرها قرار می‌داده است.

۱۲. بسیاری از بخش‌های اشعار نوروزخوانان طنزآمیز بود و به‌خاطر ذات سرورآمیز نوروز، این اشعار با استقبال مردم مواجه می‌شد. اگر در سطح کلان سیاسی و نظامی کشور هم اتفاقاتی می‌افتاد، نوروزخوانان افراد آگاهی بودند که این اطلاعات را به مردم می‌دادند.

۱۳. در نوروزخوانی از آغاز تا پایان، همهٔ موضوعاتی که بیان می‌شود، با شعر هجایی و همراه با موسیقی است. بخشی از این اشعار فی‌البداهه بوده و به فراخور شرایط سروده می‌شده است. 

۱۴. اشعار نوروزخوانی از سه محور برخوردار است. اول: نام و یاد خدا و اولیای دین، دوم: آمدن نوروز سلطانی، سوم: آرزوی سلامتی، طول عمر و رفع بلا برای مردم.

۱۵. برخی از گونه‌های نوروزخوانی‌های متأخر که در چهارگاه‌، بیات ترک‌، شور و دشتی خوانده شده‌اند‌، به‌شدت تحت تأثیر موسیقی دستگاهی ‌ایران قرار دارد‌. ‌این تأثیر که فرایند گسترش موسیقی ردیفی ‌ایران از طریق تعزیه و برخی دیگر از انواع موسیقی مذهبی می‌باشد‌، موجب پیدایش ‌این دسته از نوروز‌خوانی‌ها شده است‌. نمونه‌های موجود نوروزخوانی در دوگاه‌، سه‌گاه و شور نیز از نظر ساخت نغمه، پیوندهای عمیقی با موسیقی نواحی البرز دارد‌. علاوه بر نوروزخوانی با مایگی‌ها و پرده‌هایی که قبلاً از آن‌ها یاد شده‌، ملاحظهٔ تعداد قابل توجهی نوروزخوانی در شوشتری‌، همایون‌، دشتی‌، اصفهان و تُرک حکایت از تأثیری است که نوروزخوانان جنوب البرز در منطقهٔ شمالی به جای گذارده‌اند‌.

نوروزخوانی در مناطق مختلف ایران

مراسم نوروزخوانی که پیشینه‌ای سه‌هزارساله دارد، در مناطق مختلف ایران با نام‌های متفاوتی شناخته می‌شود.

آذربایجان

«تکم» بزی ساخته‌شده از چوب است که «تکم‌چی» چند روز قبل از نوروز در کوچه‌ها می‌چرخاند. او با خواندن اشعاری به زبان آذری نوید بهار می‌دهد.

گیلان

در گیلان گروهی سه‌نفره نوروزخوانی می‌کنند. یکی از آن‌ها به «سرخوان» معروف است و اشعاری را می‌خواند. دو نفر دیگر آن را تکرار می‌کنند. یک نفر هم کوله‌باری دارد و هدایای مردم را جمع می‌کند.

مازندران

در این استان افرادی به نام «نوروزخوان» آوازهای نوروزی می‌خوانند. هنگامی‌که نوروزخوانان وارد محلی می‌شوند، یکی از آن‌ها نوروزخوانی می‌کند و دیگری یا همراهان وی بعد از خواندن اشعار توسط نوروزخوان اصلی، آن شعر را تکرار می‌کنند و یکی از آنان نیز به انجام حرکات نمادین شادی‌بخشی می‌پردازد.

نوروزخوانان، پیام‌آوران شادی و بهارند که در آستانهٔ سال نو و روزهای پایانی سال، بساطشان در مناطق مختلف مازندران گسترده می‌شود و از گذشتهٔ دور با فروکش کردن سرمای زمستان و نزدیک شدن بهار و تجدید حیات طبیعت، پیک‌های نوروزی روستاها و شهرهای مازندران با اجرای مراسم، بازی‌های نمایشی، خواندن اشعار و ترانه‌هایی در وصف بهار و نوروز، به عاشقان طبیعت بشارت آمدن نوروز را می‌دهند.

نوروزخوانی از ملودی‌های کهن به‌حساب می‌آید و از نظر مضمون، بخشی از موسیقی آئینی مازندران است. زمان مناسب خواندن این آواز از نیمهٔ دوم یا سوم اسفندماه تا نوروز است و به‌ندرت تا دههٔ نوروز هم ادامه می‌یابد و بعد از آن، مراسم نوروزخوانی تمام می‌شود.

لرستان

در این استان فردی به نام «میر نوروزی» در کوچه‌های شهر می‌گردد و بشارت نوروز را می‌دهد. مردم او را عزیز می‌دارندو برایش هدیه می‌آورند.

تالش

در تالش همچون آذربایجان، آئین «تکم‌گردانی» رسم موسیقی نوروزی است. تکم‌گردانی به‌عنوان یکی از جشن‌ها و نمایش‌های اصیل نوروز با قدمتی دیرینه است. تکم عروسکی چوبی به شکل بز است که تکم‌گردان آن را به دست گرفته و همراه با آن به خواندن اشعار نوروزی، دعا و آرزوی داشتن سال جدید و پربار می‌‌پردازد. تکم‌چی اشعار مخصوص تکم را با آهنگی خاص و به زبان تالشی، ترکی و محلی می‌خواند و اشعار تکم در چند آهنگ که خاص مراسم تکم‌گردانی است، خوانده می‌شود.

شاهرود [۳]

نوروزخوانی در شاهرود به دو طریق انجام می‌شود. گروه اول شامل مردانی است که از طریق نوروزخوانی روزگار می‌گذرانند. نوروزخوان‌ها از اوایل اسفند ماه از روستاهای وامرزان، جزن، مایان و حسن‌آباد دامغان به شاهرود و روستاهای اطراف آن می‌آیند. شنیده شدنِ صدای نوروزخوانان با لهجهٔ خاصشان در کوچه و خیابان، نشان از مژدهٔ آمدن بهار است و در اصطلاح، نوروز‌خوان‌ها را بهار لاله‌زار، شعرخوان یا پیش‌بهار می‌گویند. نوروزخوان‌ها ملبس به قبای بلند سفید یا مشکی بوده و گیوه به پا می‌کنند و با عصایی در دست، در گروه‌های دو تا پنج نفری سراسر منطقهٔ قومس (سمنان) به‌ویژه شاهرود را زیر پا می‌گذارند.

اشعاری را که نوروزخوان‌ها می‌خوانند، از پدران خود فرا گرفته‌ و خود نیز دارای قریحهٔ شاعری‌اند. نورزخوان‌ها وقتی بر در هر خانه‌ای می‌رسند، با اشعار موزون و آوازخوانی و آهنگ مناسب، حلول سال نو را به اهل خانه تبریک می‌گویند. مردم حضورنوروزخوان‌ها را به فال نیک می‌گیرند و بعضی‌ها به‌عنوان تبرک از آنان، نقل یا خرمایی را می‌گیرند و بر سر سفرهٔ هفت‌سینشان می‌گذارند.

گروه دوم نوروزخوان‌ها، نوجوانانی‌‌اند که پس از غروب آفتاب در محله‌ها و روستاها حلول سال نو را تبریک می‌گویند. اشعاری که در نوروزخوانی خوانده می‌شود، در هر منطقه دارای قالب خاصی است، مثلاً در مجن بیشتر اشعار دارای رنگ و بوی مذهبی است ولی در روستای ابرسج بیشتر از نوروز، بهار و عید گفته می‌شود. نوروزخوانی را در ابرسج نوروزی نیز می‌گویند.

کردستان

کوسه‌نوروز یا کوسه‌گردی (کوسه‌وه‌وی)

کوسه‌گردی از جمله بازی‌ها و نمایش‌هایی است که تا دو دهه پیش به‌عنوان مقدمهٔ نوروز در استان کردستان برگزار می‌شده است. این رسم شاید دقیقاً نوروزخوانی نباشد، ولی بسیار به رسم نوروزخوانی شباهت دارد.

کوسه، فردی از اهالی روستا (معمولاً شبان روستا) بود. این فرد، ظاهری غیرعادی و در عین حال مضحک به خود می‌داده است. شاخ‌هایی از چوب و داس برای خود درست می‌کرده و ریشی از پنبه یا پشم و سبیل درازی از موی بز می‌ساخته است. برای اجرای مراسم، یکی از جوانان روستا نقش زنِ کوسه را بازی می‌کرده؛ لباس کُردی زنانه می‌پوشیده و سرخاب و سفیدآب می‌کرده است. کوسه و زنش به‌همراه جمعی از جوانان در داخل روستا شروع به گشت‌زنی می‌کرده‌اند و موجب شوخی و خندهٔ مردم می‌شده‌اند. با ورود به هر خانه‌ای، صاحب‌خانه به استقبالشان شتافته و هدایایی به مناسبت نوروز مانند انواع خشکبار، روغن، کره و تخم‌مرغ به آن‌ها ارزانی می‌کرده است. نکتهٔ قابل توجه این بوده که تا صاحب‌خانه هدیه‌ای به کوسه ارزانی نمی‌کرده، وی خانه را ترک نمی‌کرده است.

عشایر مناطق مختلف

در میان عشایری که کوچنده و در حرکت‌اند، مراسم‌ نوروزی به شکل‌های دیگری برگزار می‌شود. در این مناطق، علاوه بر اجرای مراسم نوروزخوانی؛ گوسفندان را با رنگ‌های متنوع و شاد رنگ‌آمیزی می‌کنند، زنان شیرینی‌های محلی می‌‌پزند و دختران هم قالی‌های جهیزیهٔ خود را باید تا شب عید تمام می‌کنند.

تهران و سایر شهرهای ایران

رسم نوروزخوانی در شهرهای بزرگی چون تهران هنوز زنده است. حاجی فیروز چهره‌ای شناخته‌شده در فرهنگ فولکلور ایرانی است که در روزهای پایانی سال، به شهرها می‌آید تا خبر رسیدن نوروز را به مردم بدهد. حاجی فیروز مردی لاغراندام است که کلاه دوکی بر سر دارد و گیوه‌های نوک‌تیز و لباسی سرخ بر تن می‌کند. او یک دایره‌ٔ زنگی یا تنبک در دست می‌گیرد و به رقص، شیرین‌کاری و خواندن آواز می‌پردازد و هر کس می‌تواند بسته به وسع خود مقداری پول به او پرداخت کند.

[ ۱]ویکی‌پدیا

[۲]برگرفته از وب‌سایت تبیان

[۳] فرهنگ مردم شاهرود، سید علی‌اصغر شریعت‌زاده

دیگر منابع:

نوروز در ایران، پیمان بزرگ‌نیا

ویکی‌پدیا

وب‌سایت‌های مرتبط با نوروزخوانی

نوشته نوروزخوانی، آئین کهن موسیقایی در ایران اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.

ماهی‌ به‌عنوان نمادی مهم، تاریخی طولانی در منطقهٔ بین‌النهرین باستان و ایران دارد. ساکنان بین‌النهرین در گذشته‌های بسیار دور بر این باور بودند که اولین انسان‌ها به‌صورت نیمه‌انسان، نیمه‌ماهی از دریا بیرون آمده و پا بر خشکی نهاده‌اند. نمونهٔ چنین انسان-ماهی‌ اسطوره‌ایی در پاسارگاد در یکی‌ از دروازه‌های کاخ کوروش بزرگ نیز دیده می‌شود. قدیمی‌‌ترین مدرک مستند دربارهٔ اهمیت نمادین ماهی‌ در ایران، شئ کوچک حکاکی‌شده بر سنگ از شهر باستانی شوش است که اکنون در موزهٔ لوور پاریس نگاهداری می‌شود. این شئ کوچک که نخ‌ریس نامیده می‌شود، زنی اشرافی و مهم را نشان می‌دهد که بر چهارپایه‌ای مجلل و تزئین‌شده نشسته و نخ می‌تابد. پشت سرش، ندیمه‌ای ا‌و را باد می‌زند، و جلوی او میز کوچکی است با ظرف خوراکی شامل یک ماهی‌ تزئین‌شده. این زن یک بافندهٔ معمولی نیست. لباس، آرایش مو و تزئینات چهارپایه و میز با پنجه‌های شیر که نماد قدرت است، نشان می‌دهد که او الهه یا زنی‌ مهم در معبد یا شاه‌دختی در دربار است. از منابع دوران هخامنشی می‌دانیم که زنان بالامقام، پارچه‌های نفیسی می‌بافته‌اند، از آن جامه‌های مجلل درست می‌کرده‌اند و آن‌ها را شب ازدواج به شوهر‌های خود یا معابد هدیه می‌داده‌اند. از آنجایی‌که نیمهٔ دیگر این شئ که نشان می‌داده این زن به که ادای احترام می‌کند از میان رفته است، حدس اینکه او برای که یا چه معبدی نخ ریسی می‌کند، ممکن نیست. ولی همین‌که بانویی بالارتبه در حال بافندگی تشریفاتی با ظرفی‌ حاوی ماهی‌ دیده می‌شود، می‌توان حدس زد که به احتمال زیاد این عمل با مراسم باروری یا سال نو (زندگی‌ نو) ارتباط دارد. زیرا ماهی‌ نماد باروری هم بوده است.

در مجموعهٔ نفیس گنجینهٔ پیداشده در آمو دریا در موزهٔ بریتانیا در لندن، ماهی‌ ساخته‌شده از طلای بسیار زیبا و ظریف وجود دارد که به دوران هخامنشی حدود پنج قرن قبل از میلاد می‌رسد. این ماهی‌ سوراخی در دهانش دارد که نشان می‌دهد از این ظرف برای حمل و ریختن عطر یا روغن‌های کمیاب استفاده می‌شده است. چنین اشیاء گران‌قیمت و نفیسی معمولاً در مراسم خاصی که باز ارتباط با خدایان، معابد یا درباریان دارد، استفاده می‌شده است.

از دوران ساسانی، اطلاعات بیشتری در مورد ماهی‌ و نقش نمادین آن به‌ویژه در نوروز در دست است. در کتاب بندهشن (بنیان آفرینش) که به قرن هفت میلادی می‌رسد، اسطورهٔ آفرینشِ زرتشتیان این دوره توضیح داده شده است. این اسطوره در ابتدا چگونگی‌ آفرینش هفت آفریدهٔ اول، آسمان، زمین، آب، اولین گیاه، اولین حیوان، اولین انسان و خورشید – آتش را شرح می‌دهد. در این اسطوره، تمام نیروهای خوب توسط خداوند خرد (اهورا مزدا) و تمام نیرو‌های شیطانی در دو دنیای روشن و تاریک جدا از هم توسط  اهریمن آفریده می‌شوند. جدال ما بین این دو نیرو‌های خوب و بد سرانجام منتهی‌ می‌شود به قربانی کردن اولین گیاه، حیوان و انسان. از این، قربانی کردن تمام گیاه‌‌ها، حیوانات و انسان‌ها به‌وجود می‌آیند تا نیرو‌های کافی‌ برای جنگ با نیروهای اهریمنی وجود داشته باشد. آن روزی که این قربانی کردن انجام می‌شود، ستاره‌‌ها، خورشید و ماه به‌حرکت درمی‌آیند و گردش زمان، روز و شب و فصل‌ها آغاز می‌شوند. این روز که گردش زندگی‌ آغاز می‌شود، اولین نوروز نامیده شده است. از جمله حیواناتی هم که برای دفاع از دنیای خوب آفریده می‌شوند، ماهی‌ اسطوره‌ای در اقیانوسی اسطوره‌ای است به نام کارا ماهی‌. در موزهٔ ملی‌ واقع در تهران در بخش ایران باستان، ظرفی‌ نقره و طلاکوب‌شده وجود دارد که تصویری از این اقیانوس اسطوره‌ای و ماهی‌‌های درون آن دارد.

اهمیت نمادین ماهی‌ در کتاب بندهشن جنبهٔ کیهانی هم دارد. در بخش دوم این کتاب، ماهی‌، آخرین و دوازدهمین صور فلکی است که به نام ماهیک (ماهی‌) نامیده می‌شود. این ماهیک در بخش چهاردهم نیز که دربارهٔ طبیعت حیوانات است، ظاهر می‌شود. در این فصل، نام ده نوع ماهی‌ من‌جمله ماهیک ذکر می‌شود. در بخش بیست و هفتم کتاب که در مورد سالاری انسان و ماهی‌ است، کار ماهی‌ (کارا ماهی‌ و آریز هم نامیده شده‌اند) سرکردهٔ ماهیان و دیگر حیوانات دریایی است که به جنگ نیرو‌های اهریمنی می‌روند.

در نهایت می‌شود گفت که اهمیت ماهی‌ در ادبیات زرتشتی این دوره، هم به‌خاطر جنبهٔ کیهانی آن به‌عنوان آخرین صور فلکی و هم به‌خاطر اهمیت کارا ماهی‌ در اسطورهٔ آفرینش و نقش آن به‌عنوان سرکردهٔ موجودات حیوانی‌ در جنگ با نیرو‌های اهریمنی می‌باشد. تمام کشورهایی که نوروز را جشن می‌گیرند، از ماهی‌ به‌عنوان خوراک ویژهٔ این جشن باستانی استفاده می‌کنند، و این تصادفی نیست به‌خصوص که ماهی‌ در بیشتر این کشور‌ها کمیاب‌تر از گوشت است. آنچه که در سفرهٔ هفت‌سین نوروزی مشاهده می‌شود، گل، گیاه، خاک، آب، ماهی‌، آینه (نماد آسمان)، تخم‌مرغ (مردم) و شمع (نماد آتش و اهورا مزدا) برای بزرگداشت هفت آفریدهٔ اول می‌باشند و به‌نوعی جشن زندگی‌ و بزرگداشت اسطورهٔ افرینش زرتشتیان دورهٔ ساسانی‌اند و تمام موجوداتی که در این آفرینش و جدال نیک و بد سهم داشته‌اند، به‌یاد آورده می‌شوند.

نوروزتان پیروز

*معصومه پرایس دارای فوق لیسانس در رشتهٔ مردم‌شناسی از دانشگاه لندن و نویسندهٔ هفت کتاب دربارهٔ جنبه‌های مختلف فرهنگ ایران است. سایت اینترنتی ایشان در مورد فرهنگ ایران بسیار مورد استفادهٔ فرهنگیان و عامهٔ مردم در آمریکای شمالی قرار دارد. برای اطلاعات بیشتر در مورد تحقیقات و کتاب‌های خانم پرایس به سایت‌های اینترنتی ایشان مراجعه کنید:

www.cultureofiran.com

www.anahitaproductions.com

نوشته ماهی‌ نوروزی، ریشه و تاریخ اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.

نوروز باستانی‌ترین جشن ملی بسیاری از کشورها از جمله ایران، افغانستان و تاجیکستان، ریشه در باور‌های اجداد ایرانیان در هزارهٔ سوم قبل از میلاد، تفکر مذهبی‌ زرتشتی و رسم‌های رایج در فرهنگ‌های منطقهٔ بین دو رود دجله و فرات دارد. نوروزی که امروز در ایران، افغانستان، تاجیکستان و کشورهای دیگر جشن گرفته می‌شود، به‌خصوص، ریشه در اسطورهٔ آفرینش زرتشتی‌ها در دورهٔ ساسانی دارد. در کتاب بندهشن که اسطورهٔ آفرینش دورهٔ ساسانی را بازگو می‌کند، این‌چنین آمده است که در ابتدا روشنی بود و اهورامزدا، خداوند خرد، جایگاهش در نور بود. در ابتدا تاریکی بود و ارباب خشم، اهریمن، جایگاهش در تاریکی بود. خداوند خرد با آفریدن هفت آفریدهٔ اول، آسمان، آب، زمین، اولین گیاه، اولین حیوان و اولین انسان: کیومرث که هم نر و هم ماده بوده، و سرانجام خورشید و آتش با هم، نهایتاً دنیا را می‌‌آفریند. این جهان مینوی شکل مادی نداشته است، زمان در آن مفهومی‌ نداشته است، و ستارگان، ماه و خورشید هم بی‌‌حرکت بوده‌اند. روز و شب، فصل‌ها و مرگ هم وجود نداشته‌اند. پس از گذشت سه هزار سال، اهورامزدا دنیای مادی را می‌‌آفریند و گیتی  به‌وجود می‌آید، در نتیجه نور و آتش دیده می‌شوند. برای نگهبانی این آفریده‌ها، اهورامزدا شش جاودان مقدس یا امشاسپنتا را هم می‌‌آفریند، و هر کدام محافظت یکی‌ از آفریده‌ها را به‌عهده می‌گیرند. امشاسپنتانِ شهریور، اردیبهشت و بهمن نگاهبانی از آسمان، آتش و حیوانات، و سپندارمذ و خرداد و امرداد حفاظت از زمین، آب‌ها و گیاهان را به‌عهده می‌گیرند. اهورامزدا خودش نگهبان انسان و آتش مقدس می‌شود. این هفت آفریدهٔ اول، نماد‌هایش هنوز در سفرهٔ هفت‌سین نوروزی مشاهده می‌شوند و ارتباطی به حرف سین یا شین ندارند. پس از آفریدن گیتی، اهریمن روشنایی را می‌‌بیند، آن را می‌خواهد و برای رسیدن به نور به دنیای مینوی بدون بدی و مرگ حمله می‌کند. اهورامزدا برای مقابله با اهریمن، گیاه، حیوان و انسان را قربانی می‌کند و از قربانی‌کردن این سه‌، تمام موجودات زنده به‌وجود می‌‌آیند تا بتوانند در مقابل اهریمن از آفریده‌های اهورامزدا دفاع کنند. خورشید و ماه، حرکت می‌کنند، روز و شب و فصل‌ها آغاز می‌شوند. این روز که زمان و گردش حیات آغاز می‌شود، اولین نوروز نامیده شده و هم‌زمان با شروع بهار است. ابوریحان بیرونی در فصل مربوط به جشن‌های پارسیان در کتاب آثارالباقیه در قرن دهم اشاره می‌کند که ایرانیان نوروز را دلیل پیدایش و آفرینش جهان و آغاز گردش زمان می‌دانند و این اسطوره را به‌طور مختصر شرح می‌دهد.

قدیمی‌‌ترین مدارک دربارهٔ برگزاری جشن سال نو به زمان هخامنشیان، ۶۰۰ سال قبل از میلاد، باز می‌گردد. در کنده‌کاری‌های تخت جمشید، داریوش بزرگ و پسرش خشایارشا در حال پذیرفتن مهمانان و نمایندگان کشور‌های تحتِ کنترل ایرانیان در جشن سال نو تصویر شده‌اند. تقویم‌های زرتشتی از سال ۵۰۰ قبل از میلاد و در زمان اشکانیان و ساسانیان بحث‌های متعدد و مفصل در مورد زمان برگزاری این جشن دارند، که به‌خاطر تغییرات در تقویم، زمان برگزاری آن تفاوت می‌کرده است. گاهی‌ هم نوروز هم در بهار و هم در تابستان جشن گرفته می‌شده است، ولی‌ بعد از اصلاح تقویم، نوروز با آغاز بهار همسان می‌شود. در کتاب ویس و رامین که اصل آن به دورهٔ اشکانی باز می‌گردد، فخرالدین اسعد گرگانی به میهمانی‌ای توسط پادشاه و شهبانو و دیگر بزرگان و همسرانشان در باغ با درختان پرشکوفه، موسیقی و خوردنی‌ها و شراب، اشاره می‌کند. و هم‌زمان، مردم عادی با جشن و سرور، موسیقی و رقص در باغ‌ها، گل‌چینی و میهمانی و هدیه دادن و مسابقات اسبدوانی، روز را به خوشی می‌گذرانده‌اند.

منابع ساسانی اشاره می‌کنند به نوروز خُرد، در روز اول فروردین، و نوروز بزرگ در روز ششم فروردین، که بعدها و تا به امروز به‌عنوان زادروز زرتشت جشن گرفته می‌شود. این منابع همچنان اشاره می‌کنند به خانه‌تکانی، جشن و سرور، نیایش، تهیهٔ لباس‌های نو، هدیه دادن، و رویاندن هفت تخم گیاهی (هفت‌چین)، قبل از نوروز در میدان‌های شهر‌ها که در روز ششم فروردین این سبزه‌های رشدکرده با موسیقی و مراسم شاد چیده می‌شده‌اند. به‌گفتهٔ ابوریحان بیرونی از این هفت نوع غلاتی که در میدان‌ها می‌کاشته‌اند، برای پیش‌بینی وضعیت کشاورزی در سال جدید نیز استفاده می‌شده است. کتابی از قرن دوازده میلادی به‌نام کتاب المحاسن و الاضداد، صبح نوروزی در دربار پادشاهان ساسانی را بازگو می‌کند. در این کتاب آمده است به‌خاطر آنکه رنگ سفید نماد پاکی است، در روز اول نوروز هفت شاخه گیاه، هفت بشقاب سفید سفالی، هفت سکهٔ درهم سفید، به‌همراه شکر سفید به خدمت پادشاه می‌آوردند. پادشاه با سر کشیدن شیر و خوردن آجیل جشن نوروزی را آغاز می‌کرده است. از دیگر رسم‌ها در زمان ساسانی، هدیه دادنِ شکر به یکدیگر بوده است که تا اوایل قرن بیستم به شکل کله‌قند‌های کوچک سر سفرهٔ هفت سین گذاشته می‌شدند. مراسم مهم دیگر، جشن سوری ده روز قبل از نوروز برای بزرگداشت ارواح رفتگان بوده است. ایرانیان باستان به رفتگان خود احترام زیاد می‌‌گذاشتند و باور داشتند که ارواح رفتگانشان، فره‌وشی، ده‌‌‌‌ روز قبل از نوروز برای دیدن بستگان خود به زمین باز می‌گردند. این رفتگان در جشنی به نام سوری، با خانه‌تکانی، نیایش، میهمانی و سورخورانی و با روشن کردن آتش، جشن گرفته می‌شدند. ابوریحان بیرونی اشاره به حضور پیروز، فرشتهٔ نگهبان ارواح رفتگان در جشن سوری می‌کند. پیروز با روشن کردن آتش‌ جشن را آغاز می‌کرده است. حاجی فیروزِ امروزی باقی‌‌ماندهٔ سنت ستایش از پیروز است و رنگ سیاه صورت، ارتباط با دنیای مردگان را  به‌خاطر می‌آورد. در آهنگ‌های قدیمی مربوط به حاجی فیروز هنوز هم خوانده می‌شود که «حاجی فیروزم، آتش‌افروزم». سنت رفتن به گورستان‌ها در جمعهٔ آخر سال بازماندهٔ رسم باستانی احترام به ارواح رفتگان است که هنوز هم رایج می‌باشد.

از مهم‌ترین جنبه‌های نوروز، سفرهٔ هفت‌سین است. واژهٔ هفت‌سین، از قرن بیستم در متن‌های فارسی‌ وجود دارد و قبل از آن اسمی از هفت‌سین در منابع برده نشده است. در نتیجه اصطلاحی تازه می‌باشد. هر چند هفت‌چین اشاره به چیدن هفت گیاه، در منابع موجود است. در گذشته آنچه در سفره وجود داشته، نماد هفت آفریدهٔ اول و امشاسپنتا‌های نگهبان آفریده‌ها می‌‌بوده است، که هنوز هم در سفره هستند، هر چند که نامشان با سین ارتباطی‌ ندارد. گیاه‌ها و گل‌ها نمودار آفریده‌های گیاهی، تخم مرغ، نمایندهٔ انسان و مردم، شمع و آینه، نمودار آتش و آسمان، ماهی‌ نمایندهٔ حیوانات و همچنین، سمبل کاراماهی، یک ماهی‌ اسطوره‌ای که در اولین اقیانوس به جنگ نیرو‌های اهریمنی می‌رود، می‌باشند. شیرینی و سکه، سمبل زندگی‌ شیرین و ثروت، آب و خاک در گلدان گل‌ها نمایندهٔ آب و زمین می‌‌باشند. سمنو از گذشته به‌خاطر بالا بردن باروری مصرف می‌‌شده است،  سیر به‌خاطر مزایای بهداشتی، نمودارِ سلامت، و سرکه، نمایندهٔ شراب که در جشن‌ها همیشه سر سفره‌ها بوده است. در تقویم زرتشتی، روز سیزده فروردین به نام تیر یکی از مقدسان زرتشتی است که نگهبان باران و آب‌ها هم بوده است. رسمِ انداختن سبزهٔ نوروزی در آب، یادگار زمانی‌ است که ایرانیان با گذراندن روز در طبیعت و اهداء گل‌ و گیاه به آب‌ها در آن روز از مقدسان نگهبانِ آب‌ها سپاسگزاری می‌کردند.

از دیگر ویژگی‌های نوروز که اسمی از آن مانده، مراسم میر یا امیر نوروزی است. این جشن بسیار باستانی، ریشه در مراسم سال نو و اسطورهٔ آفرینش در بابل باستان دارد. در این اسطوره، نظم از اولین آفرینش‌ها است و قبل از آن دنیا سراسر آشوب و بدون نظم بوده است. بابلی‌ها چند روز قبل از شروع سال نو وانمود می‌کردند که هنوز آشوب بر دنیا حاکم است و با نقش عوض کردن بی‌نظمی ایجاد می‌کردند. مثلاً خدمتکار منزل نقش ارباب، یا آدمی معمولی نقش پادشاه را برای چند روزی بازی می‌کردند. در روز آخر قبل از سال جدید با برگشتن به موقعیت خودشان نظم دوباره برقرار می‌شده است. بسیاری از کشور‌های منطقه، مثل ایران و حتی روم باستان، این جشن بسیار شاد را در فرهنگ‌های خود قبولانده و باعث سرگرمی و شادی شهروندانشان می‌شدند. شخصیت دیگری که هنوز در مراسم نوروزی حضور دارد عمو نوروز است. زرتشتیان در دوران قبل از اسلام اسطوره‌های دینی خود نظیر نوروز را به‌صورت قصه‌خوانی یا نمایشی برای شهروندانشان اجرا می‌کردند. ابوریحان بیرونی در کتاب آثارالباقیه اشاره به مراسمی نوروزی می‌کند که در آن مردی سوار بر اسب با ریش کوتاه و بادبزن در دست که اشاره به آمدن فصل گرماست، در کوچه و بازار می‌گشته است و اگر بعدازظهر پیرمردان ریش‌سفید در مسیر او یافت می‌شدند، با شوخی آن‌ها را دنبال می‌کردند که بروند، زیرا پیرمرد ریش‌سفید نماد زمستان است و با آمدن بهار زمستان به پایان می‌رسد. برای ایرانیان باستان، نوروز جشن ستایش از ایزدان، زندگی‌ و طبیعت بوده است. برای همهٔ کسانی که امروزه نوروز را جشن می‌گیرند، نوروز سمبل، هویت، ستایش از طبیعت، محکم کردن دوستی‌‌ها و سپاس از بزرگسالان و خانواده است.

نوروزتان پیروز

*معصومه پرایس دارای فوق لیسانس در رشتهٔ مردم‌شناسی از دانشگاه لندن و نویسندهٔ هفت کتاب دربارهٔ جنبه‌های مختلف فرهنگ ایران است. سایت اینترنتی ایشان در مورد فرهنگ ایران بسیار مورد استفادهٔ فرهنگیان و عامهٔ مردم در آمریکای شمالی قرار دارد. برای اطلاعات بیشتر در مورد تحقیقات و کتاب‌های خانم پرایس به سایت‌های اینترنتی ایشان مراجعه کنید:

www.cultureofiran.com

www.anahitaproductions.com

نوشته چهارشنبه‌سوری و نوروز – جشن بزرگداشت ارواح رفتگان و نیایش هفت آفریدهٔ اول اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.