ترانه وحدانی – ونکوور

پنجشنبه، ۲ ژوئیهٔ ۲۰۲۶، نشست مجازی رونمایی و نقد و بررسی رمان کوتاه «شما می‌توانید it صدایم کنید!»*، جدیدترین اثر فاطمه (صحرا) کلانتری، با حضور جمعی از منتقدان ادبیات فارسی، پژوهشگران حوزه‌های نظری و روان‌شناختی و علاقه‌مندان داستان و رمان برگزار شد. این نشست که مدیریت و اجرای آن را مرتضی شکوری بر عهده داشت، به‌همت مجموعهٔ ادبی «کتاب‌ها روح دارند» با همکاری «خانهٔ جهانی ماه‌گرفتگان» بر بستر گوگل میت برگزار شد. منتقدان حاضر در این نشست عبارت بودند از: فرخنده حاجی‌زاده، فریبا صدیقیم، رضا نجفی، ناهید شمس، فریبا چلبی‌یانی، رؤیا مولاخواه، مهری رحمانی، روح‌الله آبسالان، رعنا سلیمانی، سودابه استقلال و فرزانه زحلی که هر یک از زاویهٔ دید خود به بررسی ابعاد مختلف این رمان پرداختند.

ازآنجاکه گزارش کامل ویدئویی این نشست هم‌اکنون در سایت و کانال تلگرام خانهٔ جهانی ماه‌گرفتگان در دسترس پژوهشگران و علاقه‌مندان قرار گرفته، در این مطلب مرور کوتاهی خواهیم داشت بر دیدگاه‌های تعدادی از منتقدان بر این رمان.

رمان کوتاه «شما می‌توانید it صدایم کنید!» که «نشر رها» در ونکوور کانادا آن را منتشر کرده است، با این گزارهٔ آغازین، تلخ و ساختارشکن آغاز می‌شود: «در یک روز معمولی یک نفر جنسیت مرا دزدید.» این شروع طوفانی و بدون مقدمه‌چینی، مخاطب را بی‌واسطه به درون جهان تراژیک اثری پرتاب می‌کند که تروما، فرسایش روانی و گسست هویتی را مبنای پردازش خود قرار داده است. رمان در عمق خود، روایتگر ترومای روانی شدید ناشی از سوءاستفاده و تجاوز محارم در دوران کودکی است؛ فاجعه‌ای بنیادین که سوژه را متلاشی کرده و هویت انسانی را به موجودی بی‌هویت، شیءواره و فاقد ضمیر شخصی یعنی «it» تقلیل می‌دهد. نویسنده با تلفیق تکنیک‌های سینمایی و زبانی سیال، رنج‌های انباشتهٔ زنی چهل‌ساله را در جغرافیای خاورمیانه به مانیفستی علیه خشونت و تصاحب تن بدل ساخته است.

در بخش نخست نشست، منتقدان به بررسی ویژگی‌های صوری و فرمی اثر پرداختند. مریم هندوزاده، نخستین ویراستار کتاب، با اشاره به اتمسفر مه‌آلود داستان، کثرت استعاره‌ها و تشبیه‌ها را ابزاری کارآمد برای تصویرسازی درگیری‌های ذهنی عمیق راوی دانست. در ادامه‌، منتقدان بر انطباق هوشمندانهٔ اثر با ساختار «نوشتار زنانه» صحه گذاشتند. رمان با اتکا به روایتی غیرخطی، دایره‌ای، سیال و مخدوش‌کردن قواعد مرسوم زبان، کلان‌روایت‌های سنتی را به چالش می‌کشد.

رضا نجفی، منتقد و پژوهشگر ادبی، با رویکرد اگزیستانسیالیستی و فمینیستی به تبیین شگردهای پست‌مدرن اثر پرداخت. وی ویژگی‌هایی نظیر متاداستان (نوشتن دربارهٔ خودِ فرآیند نوشتن)، طنز ساختارشکن، تعدد زوایای دید و استفاده از فونت‌های متفاوت را از نقاط قوت رمان برشمرد. نجفی تداخل فرم داستان با اسلوب فیلم‌نامه و اصطلاحات بصری را ناشی از پیشینهٔ سینمایی نویسنده دانست و پی‌رنگ آشفتهٔ آن را بازتابی کوندراوار از زمانهٔ آشوب‌زدهٔ ما خواند که مخاطب را برای درک جزئیات، به چندباره‌خوانی اثر ناگزیر می‌کند.

بخش عمده‌ای از گفتگوهای نشست به تحلیل روان‌کاوانهٔ سوژه اختصاص داشت. ناهید شمس با استناد به نظریات ژولیا کریستوا تبیین کرد که چگونه ترومای تجاوز، نظم نمادین را، که مبتنی بر قانون، زبان مسلط و فرهنگ خانواده است، فرو می‌پاشد و سوژه را به ساحت نشانه‌ای پرتاب می‌کند. در این وضعیت، بدن دیگر خانه‌ای امن نیست، بلکه به یک «امر هولناک و ابجکت» تبدیل می‌شود که مرز میان خود و دیگری را مخدوش می‌سازد؛ فرآیندی که فرسایش تدریجی و شیءشدگی زن را رقم می‌زند.

روح‌الله آبسالان نیز با ارجاع به اندیشه‌های ژاک لاکان، تلاش سوژه برای یافتن قطعات گم‌شدهٔ اندامش را مواجهه‌ای عریان با «امر واقع» دانست. وی اظهار داشت نام «it» در حقیقت برچسبی است که نظم نمادین برای مهار فقدان بنیادین سوژه به او اعطا می‌کند، اما این رنج هرگز التیام نمی‌یابد.

فریبا صدیقیم، شاعر و منتقد ادبی، تحلیل روان‌شناختی عمیقی از شخصیت‌پردازی رمان ارائه داد. به زعم وی، رمان در مرز میان داستان و نمایشنامه حرکت می‌کند و چندپارگی سوژه را در قالب یک مثلث زنانه به تصویر می‌کشد که هر ضلع آن، وجهی از یک هویت واحدِ آسیب‌دیده را حمل می‌کنند:

• زن اول: تجسمِ عینی «فقدان» و محور روایی داستان که قطعات بدنش سرقت شده است.
• زن دوم (راوی پشت میز): نماد خودآگاهی متن که در چنبرهٔ قراردادهای اجتماعی و سانسور گرفتار است.
• زن سوم (زن کچل): مظهر درونی‌سازی خشونت و مناسک خودویرانگری گروتسک.

صدیقیم به توصیف سکانس کلیدی آشپزخانه پرداخت؛ جایی‌که زن کچل با تی‌شرت قرمز و شلوارک، اندام بریدهٔ خود را روی گاز می‌پزد و مصرف می‌کند. این تصویر، تقلیل‌یافتن زن به اشیای بی‌جان (شیءشدگی) و خودخواری سوژه‌ای را نشان می‌دهد که به‌جای تغذیه از جهان، منابع وجودی خود را می‌بلعد. وی همچنین نماد «دختر ده‌سالهٔ فریزشده» را نقطهٔ انجماد شخصیت و توقف میل و رشد سوژه دانست که کل زندگی زن چهل‌ساله را تحت‌تأثیر قرار داده است. 

رعنا سلیمانی نیز با تأیید این نگاه، تعلیق بالا و تصویرسازی تلخ و گزندهٔ این مناسک خودویرانی را از درخشان‌ترین ابعاد آسیب‌شناختی داستان برشمرد.

فرخنده حاجی‌زاده، نویسنده و پژوهشگر، در یادداشتی مکتوب و تفصیلی که برای حاضران خوانده شد، بی‌پروایی و جسارت نویسنده را در شکستن تابوی تاریک «تجاوز محارم» و واکاوی سلطهٔ مردسالاری ستود. حاجی‌زاده این اثر را مانیفستی از رنج تاریخی زنان خاورمیانه دانست که دغدغهٔ نظام‌مند کودکی‌شان حفظ بکارت به‌عنوان یک سرمایهٔ فرهنگی بوده، بی‌آنکه ماهیت آن را درک کنند، و در نهایت آن را به مردی فاتح واگذار کنند تا به ثبت برسند. او تأکید کرد که تجاوز در این رمان تنوع دارد؛ تجاوز به روح، زبان، لهجه، باور و اعتماد انسان. حاجی‌زاده پیوندی ظریف میان ترومای فردی راوی و ترومای جمعی جامعه برقرار ساخت؛ فرد متجاوز، که دستانی شبیه دستان پدر دارد، خود فرآوردهٔ تروماهای جنگ تحمیلی و مردی موجی و آسیب‌دیده است. این تقابل، شکاف میان کلان‌روایت‌های رسمی و رنج‌های خاموش قربانیان را عیان می‌کند.

رؤیا مولاخواه نیز با ارجاع به تئاتر «بی‌رحمی» آنتونن آرتو، شورش اندام‌ها علیه مرکزیت سوژه را تحلیل کرد و افزود که رمان در ورای مسائل فمینیستی، اثری فلسفی دربارهٔ «شکست امکانِ من‌بودن» است. وی با استناد به آرای موریس بلانشو، نوشتار را در این اثر نه یک انتخاب، بلکه یک اجبار اگزیستانسیالیستی برشمرد؛ زبانی‌که خود به زندان راوی تبدیل شده، اما صدا و واژه‌های بکت‌وار آن، آخرین سنگر مقاومت سوژه در برابر قدرت حاکم است. مهری رحمانی نیز ویژگی بارز رمان را تسلیم‌نشدن شخصیت‌ها به این تقدیر مخدوش و پافشاری بر آگاهی دانست.

در بخش دیگری از این نشست، هومن کبیری پرویزی، از پایه‌گذاران «نشر رها»، به تشریح فعالیت‌های این مرکز ادبی پرداخت که از سال ۲۰۲۳ در ونکوور کانادا پایه‌گذاری شده و تاکنون ۱۰ عنوان کتاب را به جامعهٔ ادبی عرضه کرده است. وی توضیح داد که نسخه‌های الکترونیکی این رمان در پلتفرم‌های بین‌المللی نظیر گوگل‌پلی بوکس و اپل بوکس توزیع شده است، اما به‌دلیل محدودیت‌های ناشی از تحریم‌های بین‌المللی، مخاطبان داخل ایران متأسفانه امکان دسترسی مستقیم به این بسترها را ندارند. بااین‌حال، شبکهٔ توزیع نسخه‌های کاغذی اثر در کشورهای مختلف جهان ازجمله دسترسی به نسخه‌های چاپی از طریق کتاب‌فروشی‌های تخصصی ایرانی در خارج از کشور، شامل «کتاب‌فروشی پان‌به» در ونکوور و «بیبلیوفیل» در مونترآل در کنار فروشگاه‌های معتبر بین‌المللی مانند آمازون، واترستون، ایندیگو و … در دسترس فارسی‌زبانان قرار دارد. 

گزارش کامل این نشست همراه با مقالات منتقدان دربارهٔ این کتاب در وب‌سایت «خانهٔ جهانی ماه‌گرفتگان» از طریق لینک زیر در دسترس علاقه‌مندان قرار دارد:
https://mahgereftegi.com

*نسخهٔ چاپی کتاب «شما می‌توانید it صدایم کنید!» را می‌توان از کتاب‌فروشی پان‌به در داون‌تاون ونکوور، به‌صورت حضوری و آنلاین با امکان ارسال به تمام نقاط دنیا و همچنین از طریق وب‌سایت آمازون در کشورهای مختلف خریداری کرد. نسخهٔ الکترونیکی این کتاب با فرمت ای‌پاب و چیدمان سیال متن روی پلت‌فرم‌های Apple ‌‌Books و Google Play Books تنها با یک کلیک در ۷۰ کشور جهان در دسترس است.

برای خرید نسخه‌های چاپی و الکترونیکی این کتاب از لینک زیر دیدن کنید:

https://tr.ee/YouMayCallMeIt

نوشته روایت بی‌پروای تروما، فرسایش روانی، گسست هویتی و شیءشدگی زن اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.