همان‌طور که پیش‌بینی می‌شد، عمر تفاهم‌نامهٔ موقت آتش‌بس میان ایالات متحده و جمهوری اسلامی ایران بسیار کوتاه‌تر از آن بود که بتواند آرامش پایدار را به منطقه بازگرداند. درحالی‌که مقامات دو کشور در اواخر ژوئن ۲۰۲۶ از موفقیت دیپلماسی سخن می‌گفتند، روند اتفاقات در هفته‌های گذشته نشان داد که این تفاهم تنها یک تنفس مصنوعی و کوتاه‌مدت برای جنگی بود که حالا با شدتی زیاد دوباره از سر گرفته شده است.

دلیل اصلی فروپاشی سریع این آتش‌بس و شعله‌ورشدن دوبارهٔ درگیری‌ها، حملات مجدد سپاه پاسداران به کشتی‌های تجاری در تنگهٔ هرمز و دریای عمان بود. در اواخر ژوئن ۲۰۲۶، کشور عمان در تلاشی برای تأمین امنیت دریانوردی، یک مسیر موقت تردد با حمایت آمریکا (موسوم به کریدور عمانی) در تنگهٔ هرمز معرفی کرد. سپاه پاسداران بلافاصله این اقدام را که بدون هماهنگی با تهران انجام شده بود، غیرقابل‌قبول و کاملاً خطرناک خواند. در پی این هشدارها و ادامهٔ مسدودماندن مسیرها، تنش‌ها به‌سرعت تشدید شد. نقطهٔ اوج این بحران در ۱۲ ژوئیهٔ ۲۰۲۶ رقم خورد؛ زمانی‌که سپاه اعلام کرد در یک حملهٔ سنگین و غافلگیرانه، مراکز لجستیک و تأسیسات سوخت‌رسانی شناورها و هواپیماهای ارتش آمریکا در بندر دقم عمان را هدف قرار داده است. این حملهٔ مستقیم به خاک عمان و منافع آمریکا، عملاً تیر خلاصی بر پیکر نیمه‌جان آتش‌بس بود.

در واکنش به این رویدادها، دونالد ترامپ رسماً پایان آتش‌بس را اعلام کرد. ارتش آمریکا از عصر ۱۴ ژوئیهٔ ۲۰۲۶، محاصرهٔ دریایی ایران را رسماً از سر گرفت و فرماندهی مرکزی ایالات متحده (سنتکام) اعلام کرد موج تازه‌ای از حملات گسترده را علیه زیرساخت‌های نظامی و دفاعی ایران آغاز کرده است. تا زمان نگارش این سطور (۱۵ ژوئیهٔ ۲۰۲۶)، جنوب ایران بی‌وقفه زیر سنگین‌ترین بمباران‌های هوایی و حملات موشکی قرار داشته است. جنگنده‌های آمریکایی با هدف فلج‌کردن توان بازدارندگی و عملیاتی ایران در خلیج فارس، بیش از ۳۰۰ حمله به اهداف نظامی در استان‌های خوزستان، هرمزگان، بوشهر، ایلام و سیستان و بلوچستان انجام داده‌اند.

صدای انفجارهای مهیب در شهرهای اهواز، ماهشهر، بندرعباس و پایگاه هوایی چابهار خواب را از چشم ساکنان جنوب ربوده است. پدافند هوایی در اطراف نیروگاه اتمی بوشهر فعال شده و تأسیسات موشکی در جزایر قشم و هنگام نیز هدف قرار گرفته‌اند. در مقابل، نیروهای مسلح جمهوری اسلامی با شلیک موشک و پهپادهای انتحاری به پایگاه‌های آمریکا، ازجمله در اردن، بحرین، کویت و عمان تلاش کرده‌اند تا موازنهٔ وحشت ایجاد کنند. هم‌زمان، بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر اسرائیل، با استقبال از اقدام واشنگتن تأکید کرده که دوران مدارا به پایان رسیده است؛ اظهاراتی که نشان از هماهنگی همه‌جانبه میان واشنگتن و تل‌آویو دارد.

اما در میان این رجزخوانی‌های پرطمطراق نظامی و سیاسی، این مردم بی‌دفاع جنوب ایران‌اند که سنگین‌ترین و هولناک‌ترین تاوان را پس می‌دهند. بر اساس گزارش‌های نیمه‌رسمی، ده‌ها غیرنظامی کشته و صدها نفر در پی اصابت ترکش‌ها به مناطق مسکونی حاشیه‌ای مجروح شده‌اند.

در جریان دور تازهٔ درگیری‌ها، گزارش شده اصابت موشک به آسایشگاه سربازان در یکی از پادگان‌های پشتیبانی جنوب کشور به کشته و مجروح شدن چندین سرباز وظیفه انجامیده است. این جوانان که صرفاً برای گذراندن دورهٔ خدمت اجباری و بدون کمترین اراده یا نقشی در تصمیم‌گیری‌های جنگ‌طلبانه در منطقه حضور داشتند، قربانی آتشی شدند که خود هیچ سهمی در افروختنش نداشتند. 

بااین‌حال، فاجعه فراتر از آمار تلفات مستقیم جنگی است. ساکنان بومی استان‌های جنوبی که در اواسط تابستان با دمای هوای بالای ۵۰ درجهٔ سانتی‌گراد دست‌وپنجه نرم می‌کنند، اکنون با قطع گستردهٔ شبکهٔ برق و آب آشامیدنی روبه‌رو هستند. آسیب جدی به زیرساخت‌ها و حمله به تأسیسات تأمین آب در مناطقی مانند دهلران، بحران تشنگی را به اوج رسانده است. در شبکه‌های اجتماعی، شهروندان اهواز و بندرعباس با راه‌اندازی کمپین‌هایی با مضمون «ما آدمیم، نه تیتر خبر» از وضعیت وخیم خود می‌گویند. آن‌ها در پیام‌هایشان به بی‌آبی مطلق، ازکارافتادن یخچال‌ها و گریهٔ کودکان از شدت گرما و وحشتِ انفجارها اشاره می‌کنند و به‌درستی می‌پرسند چرا در میان هیاهوی قدرت‌نمایی حاکمان و ادعاهای پیروزی رسانه‌های حکومتی، جان و بی‌پناهی آن‌ها به هیچ انگاشته شده است.

جمهوری اسلامی در حالی بار دیگر کشور را به ورطهٔ جنگی تمام‌عیار کشانده که کماکان دست از سرکوب داخلی برنمی‌دارد. دستگاه‌های امنیتی حتی در شرایط جنگی نیز بازداشت هنرمندان، فعالان مدنی و محیط‌زیستی را متوقف نکرده‌اند و ماشین اعدامشان هم کماکان قربانی می‌گیرد. بااین‌وجود، ترکیب هولناک تورم افسارگسیخته، بی‌آبی، بمباران و فقر مطلق، خشم جامعه را به نقطهٔ انفجار نزدیک‌تر کرده است. مردمی که کاسهٔ صبرشان لبریز شده و چیزی برای ازدست‌دادن ندارند، دیگر با خط‌ونشان‌کشیدن‌های امنیتی مرعوب نمی‌شوند. این بحران نشان می‌دهد که جنگ خارجی نه‌تنها نتوانسته توجه افکار عمومی را منحرف کند، بلکه توفانی سهمگین‌تر را برای آیندهٔ نسل جدید حاکمان جمهوری اسلامی نوید می‌دهد.

نوشته جنوب ایران زیر آتش جنگ و آوار بی‌کفایتی اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.

پس از آنکه چهارشنبهٔ دو هفته قبل، ۱۷ ژوئن ۲۰۲۶، تفاهم‌نامه میان ایالات متحده و جمهوری اسلامی ایران در کشور سوئیس امضا شد، هر دو کشور آن را پیروزی بزرگی برای خود توصیف کردند. 

در حال حاضر، براساس این تفاهم‌نامه جمهوری اسلامی متعهد است که ذخایر اورانیوم با خلوص بالایش را تحت نظارت آژانس بین‌المللی انرژی اتمی رقیق‌سازی کند. همچنین برخلاف اصرار ترامپ مبنی بر عدم پرداخت پول به ایران، در این تفاهم‌نامه به یک طرح ۳۰۰ میلیارد دلاری برای بازسازی ایران با همکاری شرکای منطقه‌ای اشاره شده است. این تفاهم‌نامه شامل توقف درگیری‌ها با حزب‌الله لبنان نیز می‌شود، اما دربارهٔ قطع حمایت مالی ایران از گروه‌های نیابتی و همچنین وضعیت برنامهٔ موشکی ایران سکوت کرده یا بسیار گذرا عبور کرده است.

در این میان مقامات اسرائیل ترامپ را برای امضای این تفاهم‌نامه مورد انتقاد قرار داده‌اند. جی‌دی ونس در واکنش به این موضوع گفته است که دونالد ترامپ تنها رئیس‌ دولت در سراسر جهان است که در این مقطع با اسرائیل همدلی و حمایت نشان می‌دهد و اتفاقاً رهبر قدرتمندترین کشور جهان هم هست، و افزوده است: «اگر من عضو کابینهٔ دولت اسرائیل بودم، احتمالاً به تنها متحد قدرتمندی که در کل جهان برایم باقی مانده، حملهٔ لفظی نمی‌کردم.»

در سوی دیگر، مجتبی خامنه‌ای که از زمان انتخاب‌شدنش به رهبری در انظار عمومی ظاهر نشده، در پیامی که منسوب به اوست گفته است که مسئولان برای رسیدن به این مرحله تلاش‌های زیادی کرده‌اند، اما در عین حال تصریح کرده است که «خودش علی‌الاصول، نظر دیگری داشته است». او از یک‌سو نشان داده که تفاهم بدون اجازهٔ او نهایی نشده و از سوی دیگر، تأکید کرده که نظر شخصی‌اش متفاوت بوده است.

سه‌شنبهٔ هفتهٔ گذشته شهباز شریف، نخست‌وزیر پاکستان، پیش از دیدار رسمی رئیس‌جمهور ایران از آن کشور، در مجلس پاکستان گفت که امیدوار است در ۶۰ روز فرصت مقرر موضوعاتی مانند برنامهٔ هسته‌ای، موشک‌های بالستیک و دارایی‌های مسدودشده ایران مورد بحث قرار گیرند و تفاهم‌نامه به توافقی پایدار و بلندمدت تبدیل شود. هرچند ساعاتی پس از این اظهارات، پزشکیان گفت که هیچ مذاکره‌ای دربارهٔ موشک‌های بالستیک صورت نگرفته و نخواهد گرفت، و افزود که جمهوری اسلامی نسبت به آمریکا بی‌اعتماد است چرا که دو بار طی مذاکرات، مورد تهاجم واقع شده است. 

تنها حدود یک هفته پس از امضای تفاهم‌نامه، پنجشنبه ۲۵ ژوئن، یک پهپاد انتحاری ایران به یک کشتی باری با پرچم سنگاپور در حال عبور از تنگهٔ هرمز، حمله کرد. دونالد ترامپ این اقدام را نقض آشکار آتش‌بس خواند. روز بعد ۲۶ ژوئن، ستاد فرماندهی مرکزی آمریکا در واکنش به این حمله، حملات هوایی متعددی را علیه سایت‌های راداری ساحلی و تأسیسات نگهداری موشک و پهپاد ایران در حاشیهٔ خلیج فارس انجام داد. طی دو روز بعد، تنش‌ها به سرعت بالا گرفت. در ۲۷ ژوئن یک پهپاد ایرانی به کشتی دیگری حمله کرد، و در روز ۲۸ ژوئن، سپاه پاسداران با پهپاد و موشک‌های بالستیک، پایگاه‌هایی نظامی در بحرین و کویت را هدف قرار داد. جنگنده‌های آمریکایی نیز متقابلاً زیرساخت‌های نظارتی، سیستم‌های پدافندی و امکانات مین‌گذاری ایران را بمباران کردند.

تحلیلگران معتقدند هدف اصلی جمهوری اسلامی ایران از این حملات، تثبیت کنترل خود بر تنگهٔ هرمز و هشدار به کشورهای حاشیه خلیج فارس برای عدم همکاری با طرح‌های جایگزین آمریکا بوده است.

سه‌شنبهٔ این هفته سخنگوی وزارت خارجهٔ قطر اعلام کرد که ویتکاف و کوشنر برای ملاقات با میانجی‌گران و گفت‌و‌گو دربارهٔ «مسائل منطقه‌ای» به دوحه رفته‌اند، ولی هیچ مقام بلندپایه‌ای بالایی از ایران در قطر حضور نداشته، و تأکید کرد که نمایندگان دونالد ترامپ برای مذاکره با ایران به دوحه نرفته‌اند. این اظهارات با سخنان مقام‌های ایران همخوانی داشت، درحالی‌که ترامپ روز قبل از آن گفته بود که دیدار با طرف آمریکایی به درخواست ایران بوده است.

اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت خارجهٔ ایران، در این رابطه گفت که سفر هیئت ایرانی به دوحه ارتباطی با سفر نمایندگان آمریکا به قطر ندارد و این سفر تنها برای پیگیری اجرای مفاد یادداشت تفاهم ازجمله آزادسازی دارایی‌های مسدود شده است.

چهارشنبهٔ این هفته، اول ژوئیه، پزشکیان، رئیس‌جمهور ایران، در واکنش به بالا‌گرفتن انتقادات داخلی از مذاکرات و تفاهم‌نامه میان تهران و واشنگتن، گفت رهبر جدید جمهوری اسلامی با این مذاکرات مخالفتی نداشته، وگرنه هیچ دیدار و گفت‌و‌گویی صورت نمی‌گرفت.

همچنین محمدباقر قالیباف در مصاحبه‌ای تلویزیونی گفت که در جریان سفر به سوئیس، توانسته در حضور جی‌دی ونس و معاون وزارت دارایی آمریکا، مجوز دفتر کنترل سرمایه‌های خارجی و سند آزادسازی شش میلیارد دارایی‌های مسدود شده ایران را نهایی کند. او خطاب به منتقدان داخلیِ مذاکرات با لحن نسبتاً تندی گفت: «شما که نه در دیپلماسی کمک می‌کنید، نه در جنگ، دیگر اذیت نکنید و حرف‌های ترامپ را هم قرقره نکنید… خوب نیست. اجازه دهید مردم آرامش داشته باشند و به جمهوری اسلامی افتخار کنند.»

درحالی‌که مشخص نیست سرنوشت تفاهم‌نامهٔ امضاشده به کجا خواهد انجامید، جمهوری اسلامی مصرانه به سرکوب و ارعاب داخلی ادامه می‌دهد. حکومت در تازه‌ترین اقدامش سپیده و سیما کاشانی و هومن جوکار، فعالان محیط زیست را بار دیگر بازداشت کرده است. این در حالی است که وضعیت هزاران بازداشتی حوادث دی‌ماه کماکان نامشخص است و اغلب آن‌ها در وضعیت بلاتکلیف در زندان‌ها به‌سر می‌برند. با این وجود شرایط بسیار سخت اقتصادی موجب شده تجمعاتی در نقاط مختلف ایران در اعتراض به وضع معیشت و بیکاری شکل بگیرد. مردمی که کاسهٔ صبرشان لبریز شده و چیزی برای ازدست دادن ندارند حالا و با وجود سرکوب خونین دی‌ماه سال گذشته و خط و نشان‌کشیدن‌های حکومت در خانه نمی‌مانند و صدای اعتراضشان را بلند می‌کنند. اعتراضی که دیر یا زود گریبان حاکمان را خواهد گرفت…

نوشته سرنوشت نامعلوم تفاهم‌نامه و لبریزشدن کاسهٔ صبر مردم اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.

طی هفته‌های گذشته، دونالد ترامپ، رئیس‌جمهورر آمریکا، بارها و بارها با ذکر برخی شروط اعلام کرده بود که توافق با جمهوری اسلامی ایران نزدیک است، و این در حالی بود که طرف مقابل هربار این خبرها را تکذیب می‌کرد. 

در نهایت، چهارشنبهٔ این هفته، ۱۷ ژوئن ۲۰۲۶، تفاهم‌نامهٔ میان دو کشور به‌صورت الکترونیکی به امضای رؤسای جمهور رسید. پیش از این اعلام شده بود که جمعه نیز تفاهم‌نامه به‌صورت حضوری در کشور سوئیس به امضای جی. دی. ونس، معاون ریاست جمهوری آمریکا، و محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس جمهوری اسلامی ایران، خواهد رسید، هرچند هم زمان با امضای تفاهم‌نامه از سوی دو رئیس‌جمهور، خبرها حاکی از آن است که برگزاری تشریفات رسمی برای امضای حضوری لغو شده یا دست‌کم در تاریخ و زمان اعلام‌شده برگزار نخواهد شد.

بعدازظهر چهارشنبه، واشنگتن متن یادداشت تفاهم میان دو کشور را که ۱۴ بند دارد، منتشر کرد. ساعاتی بعد ایرنا، خبرگزاری جمهوری اسلامی ایران، نیز پیش‌نسخه‌ای از این تفاهم‌نامه را منتشر کرد. در خبرها آمده است که نسخه‌های منتشرشدهٔ این تفاهم‌نامه از سوی دو کشور تقریباً یکسان‌اند.

موضوعاتی که در این ۱۴ بند به آن‌ها پرداخته شده‌اند، به پایان فوری و دائمی عملیات نظامی در تمامی جبهه‌ها ازجمله لبنان، احترام به حاکمیت و تمامیت ارضی یکدیگر و عدم دخالت در امور داخلی یکدیگر، بازگشایی تنگهٔ هرمز، تعهد دو کشور به مذاکره و دستیابی به توافق نهایی حداکثر ظرف ۶۰ روز (مهلتی که با رضایت متقابل قابل‌تمدید است) دربارهٔ موضوعاتی مانند تعیین تکلیف اورانیوم غنی‌شده با غلظت بالای موجود در تأسیسات هسته‌ای بمباران‌شده در ایران، اختصاص یافته است.

در ظاهر، آمریکا و جمهوری اسلامی هر دو از توافقی سخن می‌گویند که هدف آن پایان‌دادن به درگیری‌ها، بازگشایی تنگهٔ هرمز، کاهش تنش‌های منطقه‌ای و آغاز مذاکرات گسترده‌تر دربارهٔ برنامهٔ هسته‌ای ایران و تحریم‌هاست، اما وقتی به روایت‌های دو طرف نگاه می‌کنیم، تصویر پیچیده‌تر می‌شود.

مقام‌های جمهوری اسلامی ایرانی این توافق را نشانه‌ای از موفقیت دیپلماسی و حفظ حقوق ایران توصیف می‌کنند. در روایت تهران، جمهوری اسلامی بدون عقب‌نشینی از اصول خود توانسته است طرف مقابل را به پذیرش تعهدات جدید وادار کند. در مقابل، مقام‌های آمریکایی تأکید می‌کنند که این توافق نتیجهٔ فشارهای سیاسی و نظامی بوده و جمهوری اسلامی برای جلوگیری از تشدید بحران ناچار به پذیرش تعهدات تازه شده است. 

در این میان، واکنش اسرائیل اهمیت ویژه‌ای دارد. دولت بنیامین نتانیاهو از مدت‌ها پیش بر این باور بوده است که فشار بر جمهوری اسلامی باید تا رسیدن به تغییرات اساسی ادامه پیدا کند. از نگاه بسیاری از مقام‌های اسرائیلی، هر توافقی که به ایران امکان کاهش فشار اقتصادی یا بازیابی بخشی از ظرفیت‌های خود را بدهد، توافق مطلوبی نیست.

در روزهای اخیر، گزارش‌های مختلف از بروز اختلاف‌نظر میان تل‌آویو و واشنگتن حکایت داشته‌اند. هرچند دو کشور همچنان خود را متحدان نزدیک یکدیگر می‌دانند، اما دولت ترامپ توافق را فرصتی برای خروج از یک بحران پرهزینه می‌بیند، در حالی‌که دولت اسرائیل نگران است این توافق به تثبیت وضعیتی منجر شود که از نظر آن کشور همچنان تهدیدآمیز است.

این شکاف اهمیت زیادی دارد، زیرا هیچ نظم امنیتی جدیدی در خاورمیانه نمی‌تواند بدون درنظرگرفتن نقش اسرائیل پایدار بماند.

در عین حال، تاریخ روابط ایران و آمریکا نشان می‌دهد که در چهار دههٔ گذشته، توافق‌های متعددی شکل گرفته‌اند، امیدهای بسیاری ایجاد شده و سپس در اثر تغییر دولت‌ها، تحولات منطقه‌ای یا بازگشت بی‌اعتمادی‌ها از میان رفته‌اند. هیچ تضمینی وجود ندارد که این بار مسیر متفاوتی طی شود.

اما برای مردم ایران و ما ایرانیانِ غربت‌نشین که از دور و با نگرانی تحولات کشورمان را دنبال می‌کنیم، مهم‌ترین موضوع در این تفاهم‌نامه، نادیده‌گرفته‌شده زندگی میلیون‌ها انسانی‌ست که نه در نوشتن و امضا‌شدن آن نقشی داشته‌اند و نه در هیچ‌یک از بندهای آن حتی نامی از آن‌ها و حقوق انسانی‌شان برده شده است؛ هزاران انسان بی‌گناهی که طی کشتار دی‌ماه در مطالبه برای آزادی و حقوق انسانی‌شان جان باختند؛ هزاران نفری که در زیر بمباران جان و مال خود را از دست دادند، میلیون‌ها انسانی که سال‌ها باید با ترومای کشتار و جنگ زندگی کنند، در حالی‌که آن‌طور که پیداست جمهوری اسلامی از جنگی که قرار بود «مداخلهٔ بشردوستانه» یا «عملیات نجات مردم ایران» باشد، جان تازه‌ای یافته، و ماشین کشتارش همچنان در کار است. همین سه‌شنبه، یعنی یک روز پیش از امضای تفاهم‌نامه، جواد زمانی و ابوالفضل ساعدی، دو نفر از بازداشت‌شدگان اعتراضات دی‌ماه ۱۴۰۴، به جرم «افساد فی الارض» اعدام شدند، هزاران زندانی سیاسی هنوز در بندند و بسیاری از آن‌ها زیر شکنجه و در انتظار بیدادگاه‌های فرمایشی حکومت‌اند، قوهٔ قضاییه برای پرستو احمدی، خوانندهٔ جوانی که «کنسرت فرضی»‌اش را در کاروانسرا اجرا کرد، با اتهامات واهی همیشگی‌اش حکم شلاق صادر کرده است، کاروانال‌های فرمایشی حکومتی شبانه آسایش مردم را سلب کرده است، و… همهٔ این‌ها حاکی از آن است که حکومت هر چقدر در مقابل «دشمن خارجی» یا به تعبیر خودش «شیطان بزرگ» حاضر به امتیاز‌دادن و گذشتن از «حقوق مسلم» و «آرمان‌های انقلاب» است، در «جبههٔ داخلی» قصدی برای پاسخگویی به خواسته‌های بحق و سرکوب‌شدهٔ مردم ایران در طول نزدیک به نیم‌قرن و بهبود وضعیت آنان ندارد. 

تفاهم‌نامهٔ اخیر شاید سایهٔ جنگ را موقتاً دور کند، اما برای مردم ایران تکرار یک واقعیتِ تلخ است؛ در مناسبات سرد جهانی، امنیتِ آبراه‌ها بر جان و حقوق انسان‌ها ارجحیت دارد. با این‌حال، هیچ توافق خارجی و سکوت بین‌المللی‌ای نمی‌تواند بحران مشروعیت حکومتی را که با شهروندانش در جنگ است، بپوشاند. نبرد در «جبههٔ داخلی» همچنان ادامه دارد؛ نه با توهمِ ناجیان خارجی، بلکه با مقاومتِ مستمر و پرهزینه‌ای که جامعهٔ ایران در تنهایی به دوش می‌کشد. تا زمانی‌که در این جبهه صلحی مبتنی بر آزادی برقرار نشود، هیچ تفاهم‌نامه‌ای روی کاغذ، تضمین‌کنندهٔ صلح و ثبات آینده نخواهد بود.

نوشته توافق با «شیطان بزرگ»، ادامهٔ نبرد در «جبههٔ داخلی» اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.

در سحرگاه هجدهم دی‌ماه سال ۱۳۹۸ (هشتم ژانویهٔ ۲۰۲۰)، شلیک دست‌کم دو موشک زمین‌به‌هوای سپاه پاسداران انقلاب اسلامی به هواپیمای مسافربری اوکراینی پرواز پی‌اس۷۵۲ در آسمان تهران، نه‌تنها منجر به جان‌باختن ۱۷۶ انسان بی‌گناه و یک کودک به‌دنیا‌نیامده شد، بلکه یکی از بزرگ‌ترین و پیچیده‌ترین پرونده‌های حقوقی و دیپلماتیک تاریخ هوانوردی غیرنظامی جهان را گشود. در همان نخستین روزهای پس از وقوع این فاجعه، جامعهٔ بین‌المللی با چالشی اساسی و ساختاری در قوانین بین‌المللی هوانوردی روبه‌رو شد؛ نقصی جدی در مفاد ضمیمهٔ ۱۳ (Annex 13) کنوانسیون شیکاگو که بیش از هفت دهه بر نحوهٔ بررسی سوانح هوایی در جهان حاکم بود.

طبق این قوانین سنتی، مسئولیت رهبری و مدیریت تحقیقات فنی و ایمنی دربارهٔ علل سقوط یک هواپیما بر عهدهٔ کشوری گذاشته می‌شد که سانحه در قلمرو هوایی آن رخ داده بود. این قاعده که برای سوانح ناشی از نقص فنی یا اشتباهات عملیاتیِ مرسوم طراحی شده بود، در مواجهه با جنایتی که در آن ارگان‌های نظامی یک حکومت خود عامل سرنگونی هواپیما بودند، کارآمدی خود را کاملاً از دست داد. بدین‌ترتیب، یک تناقض غیراخلاقی و تضاد منافع شدید شکل گرفت: حکومتی که خود مسبب شلیک و مرگ مسافران بود، بر اساس قوانین بین‌المللی، کلیددار و مدیر پروندهٔ تحقیقات فنی شد.

خروجی این خلأ قانونی، سال‌ها پنهان‌کاری، دروغ‌پردازی سیستماتیک و شکنجهٔ روانی بازماندگان بود. تلاش برای نابودکردن شواهد عینی در محل سقوط با بولدوزرها، دست‌کاری لوازم الکترونیکی قربانیان، ممانعت از دسترسی به جعبه‌های سیاه و در نهایت انتشار گزارش‌های فنی متناقض و بی‌‌پایه، نشان داد که سپردن تحقیقات به دولت مسبب جنایت، عدالت را به مسلخ می‌برد. در پاسخ به این بن‌بست حقوقی، انجمن خانواده‌های جانباختگان پرواز پی‌اس۷۵۲ کارزاری جهانی را آغاز کرد. آن‌ها با تکیه بر دیدارهای گسترده با تصمیم‌گیرندگان بین‌المللی و رایزنی‌های مداوم با دولت‌های متضرر، به‌ویژه کانادا، خواستار بازنگری بنیادین در مقررات ایکائو شدند تا تضاد منافع دولت‌ها مانع از کشف حقیقت نشود.

تصمیم تاریخی ایکائو: مقابله با تضاد منافع و تضمین استقلال تحقیقات

سرانجام پس از بیش از شش سال پیگیری مستمر بازماندگان و فشارهای دیپلماتیک کشورهای آسیب‌دیده، شورای سازمان بین‌المللی هوانوردی غیرنظامی (ایکائو) در تصمیمی تاریخی چارچوب جهانی بررسی سوانح هوایی را به‌طور اساسی تقویت کرد. بر اساس بیانیهٔ رسمی ایکائو، استانداردهای بین‌المللی به‌منظور جلوگیری از متوقف‌شدن یا به‌مخاطره‌افتادن روند بررسی سوانح به‌دلیل «تضاد منافع دولت‌ها»، دستخوش تغییراتی بنیادین شده‌اند.

این اصلاحات که به‌طور مستقیم قوانین مربوط به ضمیمهٔ ۱۳ کنوانسیون هوانوردی غیرنظامی بین‌المللی (مصوب ۱۹۴۴) را هدف قرار داده‌اند، با هدف تقویت استقلال، شفافیت و اعتبارِ یافته‌های ایمنی در سراسر جهان تصویب شده‌اند. ایکائو در بیانیهٔ خود صراحتاً اذعان می‌کند که وقوع سوانح اخیر مرتبط با اقدامات مشکوک به مداخلهٔ غیرقانونی، نگرانی‌های جدی را در این‌باره ایجاد کرده بود که آیا تحقیقات ایمنی می‌توانند به‌طور مستقل، جامع و تا رسیدن به نتیجهٔ نهایی پیش بروند یا خیر.

برخی از مهم‌ترین محورها و تصمیمات مندرج در بیانیهٔ رسمی ایکائو به شرح زیر است:

• مدیریت تضاد منافع واقعی یا صوری: تدوین دستورالعمل‌های جدید به هدف کمک به کشورها برای مدیریت شرایطی که در آن وجود یک تضاد منافع واقعی یا برداشت‌شده، می‌تواند اعتماد عمومی را به نتایج تحقیقات سلب کند.
• امکان واگذاری تحقیقات به اشخاص ثالث: بر اساس معیارهای جدید، دولت‌ها می‌توانند برای جلب اعتماد و حفظ بی‌طرفی، اجرای تحقیقات را به کشور دیگری یا به یک سازمان منطقه‌ای بررسی سوانح واگذار کنند.
• پذیرش ناظران بین‌المللی: دعوت از ایکائو و یا کشورهای ثالث به‌عنوان ناظر رسمی جهت پایش روند دادرسی و تحقیقات فنی.
• اطلاع‌رسانی شفاف به افکار عمومی: الزام دولت‌ها به ارائهٔ اطلاعات واقعی، به‌موقع و تأییدشده به عموم مردم جهت جلوگیری از روایات تخیلی و پنهان‌کاری.
• دسترسی بدون محدودیت به مدارک: صراحت در این‌باره که مقامات بررسی سانحه باید بدون هیچ‌گونه تأخیری، دسترسی نامحدود به تمامی مدارک و شواهد فیزیکی داشته باشند تا جلوی تفسیرهای نادرست یا محدودیت‌های اعمال‌شده از سوی نهادهای حاکم گرفته شود.

طبق اعلام شورای ایکائو، این اصلاحات ساختاری تحت عنوان «اصلاحیهٔ ۲۰ ضمیمهٔ ۱۳» از تاریخ ۲۳ نوامبر ۲۰۲۸ برای تمامی دولت‌های عضو لازم‌الاجرا خواهد بود تا کشورها فرصت کافی برای هماهنگ‌سازی قوانین داخلی خود با این دگرگونی تاریخی را داشته باشند.

در پی ابلاغ رسمی این تصمیم از سوی مراجع بین‌المللی و دریافت نامهٔ وزیر حمل‌ونقل کانادا، انجمن خانواده‌های جانباختگان پرواز پی‌اس۷۵۲ بیانیه‌ای رسمی صادر کرد. در بخشی از این بیانیه آمده است:

«… نکتهٔ مهم این است که این اصلاحیه همچنین مسئلهٔ تضاد منافع دولت‌ها را پس از سرنگونی هواپیما توضیح می‌دهد و اقداماتی را که می‌توانند برای حفاظت از استقلال تحقیقات ایمنی انجام دهند، تشریح می‌کند. به‌عنوان مثال، واگذاری انجام تحقیقات ایمنی به دولتی دیگر و ارائهٔ به‌موقع اطلاعات واقعی و تأییدشده به افکار عمومی از این دست اقدامات است. به‌این ترتیب، این اصلاحات کمک خواهند کرد تا تحقیقات ایمنی پس از سرنگونی هواپیما از اعتبار و شفافیت بیشتری برخوردار شوند.»

همچنین در این بیانیه به نامه‌ای که استیون مک‌کینون، وزیر حمل‌ونقل کانادا، به انجمن خانواده‌های پرواز ارسال کرده، اشاره شده، و به اینکه او نقش برجستهٔ خانواده‌ها در به‌ثمررسیدن این تغییر را تا چه اندازه مهم دانسته است: «از پیگیری و تلاش‌های مستمر شما در واکنش به سرنگونی پرواز پی‌اس۷۵۲ توسط ایران سپاسگزاریم. این تغییر موفقیت‌آمیز در ضمیمهٔ ۱۳ نیز گواه دیگری بر تلاش‌های خستگی‌ناپذیر شما در زنده‌نگه‌داشتن یاد عزیزانتان است. آنان هرگز فراموش نخواهند شد.»

این دستاورد، اگرچه عدالت نیست، اما گامی مهم در مسیر عدالت است. هیچ اصلاحیه‌ای نمی‌تواند جای خالی ۱۷۶ جان ازدست‌رفته و رؤیاهای ناتمام آنان را پر کند. هیچ تغییر حقوقی‌ای نیز اندوه خانواده‌هایی را که بیش از شش سال است بار سنگین فقدان عزیزانشان را بر دوش می‌کشند، از میان نخواهد برد. اما آنچه حالا در ایکائو به تصویب رسیده، اثبات این حقیقت است که دادخواهی، حتی در برابر پیچیده‌ترین ساختارهای بین‌المللی، می‌تواند به تغییر بینجامد.

نوشته اصلاح تاریخی در قوانین هوانوردی جهان:؛ دستاوردی ارزشمند در مسیر دادخواهی پروندهٔ سرنگون‌شدن پرواز پی‌اس۷۵۲ اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.

در ادامهٔ یادداشت شمارهٔ قبل، مروری بر رویدادهای دو هفتهٔ گذشته نشان می‌دهد که آمریکا و جمهوری اسلامی همچنان به ارسال پیام‌های متناقض به یکدیگر ادامه داده‌اند؛ از یک‌سو سخن از ادامهٔ مذاکرات و حفظ آتش‌بس بوده است، و از سوی دیگر، تهدیدهای متقابل و هشدار دربارهٔ انگشت‌هایی که رو ماشه است. 

دوشنبهٔ این هفته، دونالد ترامپ، گفت که قرار بود روز بعد به ایران حملهٔ نظامی کند، اما به درخواست امیر قطر، ولیعهد عربستان و امارات متحدهٔ عربی این حمله را به تعویق انداخته است. او گفت بر اساس احترامی که برای این رهبران قائل است، به پیت هگست، وزیر جنگ آمریکا، و ژنرال دانیل کین،‌ رئیس ستاد مشترک ارتش، دستور داده است که حملهٔ برنامه‌ریزی‌شدهٔ سه‌شنبه به ایران را انجام ندهند.

اما تازه‌ترین خبرها از وب‌سایت خبری اکسیوس آمریکا حاکی از آن است که این هفته تماس تلفنی پرتنشی میان دونالد ترامپ و بنیامین نتانیاهو بر سر توافق یا ادامه جنگ با ایران صورت گرفته است؛ چیزی که نخست‌وزیر اسرائیل را «بسیار برآشفته» است. بنیامین نتانیاهو نسبت به مذاکرات به‌شدت بدبین است و خواهان ازسرگیری جنگ برای تضعیف بیشتر توانایی‌های نظامی ایران و ضربه‌زدن به حکومت از طریق نابودی زیرساخت‌های حیاتی آن است. درحالی‌که دونالد ترامپ معتقد است که امکان دستیابی به توافق وجود دارد، هرچند اگر چنین توافقی حاصل نشود، آماده ازسرگیری جنگ است. او به خبرنگاران گفت: «ما در مراحل پایانی [مذاکرات] با ایران هستیم. خواهیم دید چه اتفاقی می‌افتد. یا به توافق می‌رسیم یا کارهایی خواهیم کرد که کمی ناخوشایند خواهد بود، اما امیدوارم به آنجا نکشد.»

شبکهٔ العالم ایران هم مدعی شده است که نشانه‌های شکل‌گیری توافق میان دو کشور مشاهده می‌شود. این در حالی‌ست که طبق گفتهٔ محمدباقر قالیباف، «تحرکات دشمن» نشان می‌دهد که به‌دنبال «دور جدیدی از جنگ» است.

بازار جهانی انرژی نیز همچنان نسبت به تحولات منطقه به‌شدت حساس باقی مانده است. هر بار که مقام‌های آمریکایی یا ایرانی از احتمال شکست مذاکرات سخن می‌گویند، بازار نفت واکنش فوری نشان می‌دهد؛ گویی سرنوشت میلیون‌ها انسان، بار دیگر به نمودار قیمت انرژی تقلیل می‌یابد.

هم‌زمان با کاهش نسبی درگیری‌های مستقیم نظامی، فشار داخلی در ایران همچنان ادامه یافته است. گزارش‌های منتشرشده از سوی سازمان‌های حقوق بشری نشان می‌دهد که موج بازداشت‌ها و اعدام‌ها نه‌تنها متوقف نشده، بلکه در برخی موارد شدت گرفته است.

در هفته‌های اخیر، چندین زندانی با اتهام‌هایی چون «همکاری با اسرائیل»، «جاسوسی» و «افساد فی‌الارض» اعدام شدند؛ اتهاماتی که در فضای جنگی و امنیتی امروز به‌سادگی و براساس واهی‌ترین دلایل به بازداشت‌شدگان نسبت داده می‌شود. 

قطعی و اختلال گستردهٔ اینترنت نیز همچنان ادامه دارد. این وضعیت، علاوه بر محدودکردن ارتباط مردم با جهان خارج، نظارت رسانه‌ها و نهادهای بین‌المللی بر وضعیت زندان‌ها و بازداشت‌شدگان را دشوارتر کرده است.

هفتهٔ گذشته، گزارش تازه‌ای از سوی عفو بین‌الملل منتشر شد که نسبت به استفادهٔ جمهوری اسلامی از فضای جنگی برای افزایش سرکوب هشدار می‌داد. این سازمان تأکید کرد که بحران منطقه‌ای، عملاً توجه افکار عمومی جهان را از وضعیت حقوق بشر در ایران منحرف کرده است.

هم‌زمان با ادامهٔ فضای امنیتی، رسانه‌های حکومتی همچنان بر روایت «پیروزی در برابر دشمن» تأکید می‌کنند. تصاویر کارناوال‌های شبانه، مانورهای موشکی و سخنرانی‌های حماسی، به بخش ثابتی از فضای رسانه‌ای کشور تبدیل شده است؛ تصاویری که در تضاد کامل با اضطراب و فرسودگی زندگی روزمرهٔ بسیاری از مردم قرار دارند.

نکتهٔ قابل‌توجه در این تجمعات حجاب برخی زنان شرکت‌کننده است. پس از اظهارات افرادی چون امام جمعهٔ رشت که زنان بی‌حجاب را «همراستا با استکبار جهانی» خواند، در یکی از تجمع‌های شبانه از زنان کم‌حجاب حاضر به‌عنوان «نورچشم» یاد شد! مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور، هم در این‌باره گفت: «الان می‌بینید کسانی در خیابان‌ها از ایران دفاع می‌کنند که قبلاً ما می‌خواستیم آن‌ها را جریمه کنیم.»

این موضع جدید مقام‌های حکومت در قبال حجاب در حالی‌ست که کافه‌ها در شهرهایی ازجمله تهران و اصفهان همچنان به این بهانه پلمب می‌شوند.

اگر در هفته‌های گذشته از «جنگ موشک‌ها» سخن گفته می‌شد، امروز بسیاری از مردم ایران بیشتر با جنگ فرسایشیِ ترس، بی‌خبری، آینده‌ای نامعلوم و فشار اقتصادی زندگی می‌کنند. قیمت‌ها همچنان بالا می‌روند، اینترنت همچنان قطع و مختل است یا تنها قشر خاصی به آن دسترسی دارد، سایهٔ بازداشت‌ها و اعدام‌ها همچنان سنگینی می‌کند، و مهم‌تر از همه، احتمال ازسرگیری جنگ همچنان به فضای برزخی حاکم دامن می‌زند.

تا لحظهٔ نگارش این یادداشت، آتش‌بس همچنان برقرار است، هرچند اغلب تحلیلگران و حتی مقام‌های رسمی، از واشنگتن تا تهران و تل‌آویو، می‌دانند که این وضعیت می‌تواند هر لحظه فرو بپاشد.

منطقه در وضعیتی معلق باقی مانده است؛ نه در صلح، نه در جنگ، و در این میان، مردمی که ماه‌هاست با تحریم‌ها، ناامنی، قطعی اینترنت، بازداشت‌ها و ترس و ناامیدی از آینده‌ای نامعلوم زندگی می‌کنند، همچنان باید بهای تصمیم‌هایی را بپردازند که در جای دیگری گرفته می‌شود.

نوشته آتش‌بس شکننده و آیندهٔ نامعلوم ایران اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.

مینا سبزواری – ونکوور

بیست و ششم آوریل ۲۰۲۶، به‌دعوت بنیاد نیکوکاری یارا نشستی در مرکز اجتماعات وست ونکوور برگزار شد. در این گردهمایی برنامهٔ جدیدی از فعالیت‌های بنیاد نیکوکاری یارا و تمرکز آن بر این روش یاوری مطرح و پشتیبانی نیکوکاران درخواست شد.

تبادل نظراتی هم صورت گرفت و خوشبختانه هم‌وطنان مهربان برنامه را تأیید کرده و در همان‌جا مبلغ دو هزار و سیصد و بیست دلار نقداً جمع‌آوری شد و برخی از آنان نیز پرداخت ماهیانه به‌شیوهٔ ای‌ترانسفر برای زمانی طولانی را برگزیدند.

قرار شد خبر این کمپین یعنی «تهیه و تقدیم سبد کالا به مادرانی تهیدست در ایران» را به دیگران و به‌ویژه گروه‌های ایرانی برسانند و آن‌ها را تشویق به کمک کنند.

هنرمندان مهربان ونکوور داوطلبانه برنامه‌هایی هنری را اجرا کردند. از خانم‌ها ستاره شریفیان، فاطمه رحیمی و آنیتا شهریاری، و نیز آقایان استاد فیروزبخش، دکتر سهند، جهان، محسن صادقی و مجید سلطان‌زاده سپاس فراوان داریم. 

خانم‌ها سیما غفارزاده و بعثت حشمت آزاد اطلاعاتی دربارهٔ نحوهٔ کمک‌ها به بنیاد نیکوکاری یارا و تجربهٔ جمع‌آوری آن‌ها را عرضه کردند. در اینجا چکیده‌ای از سخنان من که این‌بار مجری برنامه بودم، از نظرتان می‌گذرد:

جوانانی که شورزندگی و رؤیاهای فراوان داشتند، تبدیل به عکس‌ها شده‌اند. خانواده‌هایشان صبح را با جای خالی آن‌ها به شب می‌رسانند. آسیب‌دیدگان جنگ بار بیکاری و گرانی را به دوش می‌کشند. آزادگان، در داخل و خارج زندان در واقع دربندند. 

آیا می‌توان همه‌چیز را عادی انگاشت؟ آیا می‌توان درد مشترک را فراموش کرد؟ پاسخ انسانی «نه می‌توان و نه باید» است.

اما بار اولمان نیست، در سرزمین مادری‌مان همواره افت‌وخیز بوده است. قاآنی سروده:

گر خاک پارس شد همه دریا عجب مدار

زین آب‌های شور که از چشم ما می‌رود 

همیشه درد بوده و درمان نیز یافت شده است. «درد» را از هر طرف که بخوانی، «درد» است. اما «درمان» را اگر از آن‌طرف بخوانی، «نامرد» است! درمان سخت است. آن‌قدر نامرد و سخت و دست‌نیافتنی که بسیارانی از ما بی‌قرار و ناآرام شده‌ایم، انگار به ته چاه افتاده‌ایم. آیا ریسمانی یافت می‌شود؟ آیا راه نجاتی هست؟

آنچه ما پیش روی شما می‌نهیم این است که: «مهربانی و یاوری ما را نجات خواهند داد.»

مهربانی لازم است، ولی کافی نیست. یاوری است که آن را کارساز می‌سازد.

ناگفته نماند که این درمان نخستین گام و در حوزهٔ دنیای فردی است؛ دردهای فردی‌ای که البته در میان ما مشابه و مشترک‌اند.

نوشته گردهمایی برای مهر و یاوری؛ گزارش کوتاهی از گردهمایی برای معرفی کمپین کمک به تهیهٔ سبد کالا برای مادرانی تهیدست در ایران با تسهیلگری بنیاد نیکوکاری یارا  اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.

سیما غفارزاده – ونکوور

باخبر شدیم آنیتا شهریاری، هنرمند جوان ساکن ونکوور، که پیش از این اجراهای متعددی چه در تجمعات اعتراضی ایرانیان ونکوور و چه در برنامه‌های غیرانتفاعی و همچنین برنامه‌های هنری شهرمان داشته، روز ۱۷ مهٔ ۲۰۲۶ در سالن اِوِرگرین کوکئیتلام نخستین کنسرتش را با عنوان «گلستان ترانه‌ها» به پنج زبانِ انگلیسی، فرانسوی، ایتالیایی، آلمانی و فارسی برگزار خواهد کرد.

فرصتی یافتیم تا گفت‌وگویی با ایشان داشته باشیم دربارهٔ پیشینهٔ هنری‌‌شان و همچنین کنسرتِ پیشِ رو که توجه شما را به آن جلب می‌کنیم.

* * * * *

آنیتای عزیز، پیش از هر چیزی ممنونیم که دعوت ما را برای گفت‌وگو پذیرفتید. اگر ممکن است در ابتدا کمی از خودتان و پیشینهٔ هنری‌تان برایمان بگویید.

خیلی خوشحالم که در این گفت‌وگو شرکت می‌کنم. من آنیتا شهریاری هستم، خوانندهٔ کلاسیک (متزو-سوپرانو)، پیانیست و آهنگ‌ساز. از حدود ده‌سالگی آموزش آواز کلاسیک را شروع کردم و به‌مرور در کنار آن به پیانو، آهنگ‌سازی و اجراهای مختلف هم پرداختم. موسیقی برای من فقط یک هنر نیست، بلکه راهی برای ارتباط‌گرفتن با آدم‌ها و فرهنگ‌های مختلف است.

شما آموزش آواز کلاسیک را از سن بسیار پایین در اینجا شروع کردید. چه چیزی یک دختر نوجوان را در آن سن به دنیای موسیقی کلاسیک و اپرا پیوند داد؟

از همان کودکی به موسیقی علاقه داشتم، اما چیزی که من را به‌سمت آواز کلاسیک کشاند، عمق، احساس و چالشی بود که در این سبک وجود دارد. آن حس چالش و آدرنالین برایم بسیار هیجان‌انگیز بود، و وقتی واکنش مخاطبان را دیدم، بیشتر تشویق شدم تا این مسیر را جدی‌تر دنبال کنم. وقتی برای اولین بار قطعات کلاسیک را شنیدم، حس کردم این موسیقی می‌تواند احساساتی را بیان کند که شاید با کلمات عادی قابل‌بیان نیست. همین حس باعث شد با انگیزهٔ بیشتری به‌سمت آن بروم.

شما به‌عنوان یک متزو-سوپرانو، پیانیست و آهنگ‌ساز، موفقیت‌های چشمگیری داشته‌اید. طی‌کردن این مسیر برای یک هنرمند جوان چه چالش‌هایی داشته است؟

مسیر خیلی زیبایی بوده، ولی قطعاً بدون چالش هم نبوده است. یکی از سخت‌ترین بخش‌ها، ایجاد تعادل بین درس، تمرین، اجرا و زندگی شخصی بوده. از طرفی، چون سبک کاری من ترکیبی از ژانرهای مختلف است، گاهی نیاز بوده خودم مسیرم را تعریف کنم. اما همین چالش‌ها باعث شدند رشد کنم و هویت هنری خودم را بهتر بشناسم.

در کنار اجرا، شما به تدریس پیانو و آواز هم مشغولید. آموزش به نسل‌های مختلف چه تأثیری روی نگاه خودتان به موسیقی گذاشته است؟

آموزش یکی از ارزشمندترین تجربیات زندگی من است. وقتی با هنرجوها کار می‌کنم، دوباره به پایه‌های موسیقی برمی‌گردم و یاد می‌گیرم چطور مفاهیم را ساده و قابل‌لمس منتقل کنم.

از طرفی، آشنایی با سلیقه‌ها و پیش‌زمینه‌های مختلف هنرجوها، به من کمک کرده با سبک‌ها و به‌ویژه موسیقی شرقی بیشتر آشنا شوم و حتی در اجراهای خودم از آن الهام بگیرم. همچنین متوجه شدم تجربهٔ تدریس به کودکان و بزرگسالان کاملاً متفاوت است، به‌خصوص بزرگسالانی که از قبل با موسیقی شرقی آشنا بوده‌اند، نگاه و درک متفاوتی از موسیقی دارند که این برای من بسیار جالب و الهام‌بخش بوده است.

در کنسرت جدیدتان، ایدهٔ ترکیب سبک‌های مختلف از کجا شکل گرفت؟

این ایده از خود من بوده است؛ از اینکه همیشه بین سبک‌های مختلف حرکت کرده‌ام. دوست داشتم کنسرتی داشته باشم که فقط یک ژانر نباشد، بلکه تجربه‌ای کامل باشد. ترکیب موسیقی کلاسیک، فولک، تئاتر موزیکال و آرت‌سانگ به من این امکان را می‌دهد که داستان‌های مختلف را از زاویه‌های متفاوت بیان کنم.

با توجه به شرایط اخیر ایران، آماده‌سازی این کنسرت چه چالش‌هایی داشته است؟

واقعاً این موضوع روی من تأثیر عمیقی گذاشته است. وقتی اتفاقات ایران را دنبال می‌کنم، طبیعی است که تمرکز و آرامش سخت‌تر می‌شود. اما در عین حال، همین احساسات تبدیل به انگیزه‌ای شد که این کنسرت را با معنای عمیق‌تری اجرا کنم، به‌‌نوعی برای افزایش آگاهی دربارهٔ ایرانیان عزیز داخل کشور.

در کنار این، برایم مهم بود که حضورمان را در جامعهٔ کانادایی هم حفظ کنیم و بتوانیم آگاهی بیشتری دربارهٔ ایرانیان به دیگر جوامع منتقل کنیم. به‌همین دلیل سعی کردم کنسرتی طراحی کنم که برای مخاطبان غیرایرانی هم جذاب باشد، تا بتواند پلی برای ارتباط و درک بیشتر باشد.

فکر کردم از طریق موسیقی، شناخت و درک از ایرانیان داخل کشور دیگر آن‌قدرها هم دور و انتزاعی به نظر نمی‌رسد و برای بقیهٔ جوامع ملموس‌تر می‌شود.

در نهایت، هدفم این بود که با ایجاد یک فضای مشترک و انسانی، ارتباطی واقعی‌تر بین مخاطبان با فرهنگ و واقعیت‌های ما شکل بگیرد.

این کنسرت به پنج زبان اجرا می‌شود. آیا روایت خاصی در چیدمان قطعات وجود دارد؟

بله، حتماً. این برنامه فقط مجموعه‌ای از قطعات نیست، بلکه یک مسیر احساسی است. برای من این برنامه مثل یک گلستان است؛ مجموعه‌ای از گل‌های متفاوت. سعی کرده‌ام رنگ‌های مختلف زبان‌ها و ژانرها را به نمایش بگذارم، درست مثل بهار، که ترکیبی از رنگ‌ها، عطرها و حال‌وهواهای گوناگون است و در کنار هم یک تصویر زنده و هماهنگ می‌سازد.

شما به نقش موسیقی در ارتباط با جامعه اشاره کرده‌اید. از نظر شما هنر چه نقشی در پیونددادن آدم‌ها دارد؟

به‌نظر من موسیقی یکی از قوی‌ترین ابزارهای ارتباطی است. بدون نیاز به زبان مشترک، می‌تواند احساسات را منتقل کند و آدم‌ها را به هم نزدیک‌تر کند. من این را هم در اجرا برای سالمندان دیده‌ام و هم در حمایت از جنبش‌های اجتماعی؛ موسیقی واقعاً می‌تواند پلی بین آدم‌ها باشد.

خواندن به‌زبان فارسی چه جایگاهی برای شما دارد؟

برای من این موضوع خیلی شخصی و عمیق است. فارسی زبان ریشه‌های من است، و وقتی به این زبان می‌خوانم، حس می‌کنم بخشی از هویتم را مستقیم منتقل می‌کنم. با اینکه متولد کانادا هستم و فقط چند ماه از کودکی‌ام را در ایران گذرانده‌ام، خواندن به‌زبان فارسی باعث شده ارتباطم با ریشه‌هایم عمیق‌تر شود.

از طرفی، همین موضوع به من کمک کرده است تا ارتباط واقعی و موفقی با جامعهٔ ایرانی در کانادا برقرار کنم. جالب است که مخاطبان غیرایرانی هم خیلی با این قطعات ارتباط می‌گیرند، حتی اگر معنی کلمات را ندانند، احساس به آن‌ها منتقل می‌شود.

تجربهٔ بازی در نقش لیسل (Liesl) در نمایش اشک‌ها و لبخندها (The Sound of Music) چه تأثیری روی شما داشت؟

تجربهٔ بازیگری به‌طور کلی خیلی کمکم کرد که اجرا را فقط به‌عنوان «خواندن» نبینم، بلکه به‌عنوان یک روایت کامل. بازیگری به من کمک کرد احساسات را واقعی‌تر منتقل کنم و حضورم روی صحنه طبیعی‌تر و عمیق‌تر شود.

من پیش از این هم تجربهٔ بازیگری در موزیکال‌تئاترهای انگلیسی و همچنین تئاترهای فارسی را داشته‌ام. «اشک‌ها و لبخندها» در مقیاسی بزرگ‌تر به‌زبان فارسی بود. ازآنجایی‌که این اثر بسیار شناخته‌شده است و ایرانیان ارتباط عاطفی خاصی با آن دارند، اجرای آن نیازمند دقت و حساسیت زیادی بود و با همکاری گروه‌های متعددی شکل گرفت.

دوست دارید مخاطبان بعد از کنسرت با چه احساسی سالن را ترک کنند؟

دوست دارم هر کسی با یک حس شخصی از سالن بیرون برود؛ چه آرامش، چه امید، چه الهام. همچنین امیدوارم با وجود تنوع ژانرها و زبان‌ها، مخاطبان ایرانی و غیرایرانی بتوانند تجربهٔ تازه و متفاوتی را لمس کنند و با این فضا ارتباط بگیرند.

برنامه‌های آینده‌تان چیست؟

یکی از اهداف بزرگم این است که موسیقی‌های اورجینال خودم را منتشر کنم؛ آثاری که ترکیبی از ریشه‌های فرهنگی‌ام و موسیقی کلاسیک هستند. همچنین دوست دارم اجراهایم را در سطح بین‌المللی گسترش بدهم و همچنان از موسیقی برای ایجاد ارتباط و تأثیرگذاری استفاده کنم.

با سپاس از وقتی که برای این گفت‌وگو گذاشتید.

نوشته آنیتا شهریاری: شرایط ایران انگیزه‌ای شد که این کنسرت را با معنای عمیق‌تری اجرا کنم اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.

در حالی‌که چشم جهانیان به پیام‌های لحظه‌ای و ضدونقیض دونالد ترامپ دربارهٔ تمدید یا شکسته‌شدن «آتش‌بس» دوخته شده و بازارهای جهانی به‌ویژه بازار نفت با هر پیام مانند موج‌های ناآرام خلیج فارس بالا و پایین می‌شوند، در پشت دیوارهای بلند زندان‌های جمهوری اسلامی، جنگ دیگری بی‌وقفه و بدون «آتش‌بس» ادامه دارد؛ جنگی بی‌صدا، بدون آژیر، بدون تصاویر ماهواره‌ای، و بدون تیترهای فوری؛ جنگی علیه زندانیانی که بسیاری از آن‌ها حتی نامشان نیز هرگز به رسانه‌ها نمی‌رسد.

اگر در هفته‌های گذشته، تنگهٔ هرمز به مهم‌ترین اهرم فشار جمهوری اسلامی در برابر جهان تبدیل شده، طناب دار همچنان قدیمی‌ترین و مطمئن‌ترین ابزار حکومت برای کنترل فضای داخلی باقی مانده است. از نخستین سال‌های استقرار جمهوری اسلامی، اعدام نه صرفاً یک مجازات قضایی، بلکه بخشی از معماری قدرت بوده است. از اعدام‌های گستردهٔ سال‌های ابتدایی پس از انقلاب ۱۳۵۷ گرفته تا اعدام‌های اوایل دههٔ شصت و بعد از آن تابستان خونین ۱۳۶۷، و از سرکوب معترضان دهه‌های بعد تا موج اعدام‌های امروز، حکومت همواره در بزنگاه‌های بحران، بیش از هر چیز به حذف فیزیکی مخالفان و ایجاد رعب عمومی متوسل شده است.

در دههٔ شصت، هزاران زندانی سیاسی در دادگاه‌هایی چنددقیقه‌ای محاکمه و اعدام شدند؛ روندی که نقطهٔ اوج آن، کشتار زندانیان سیاسی در تابستان ۱۳۶۷ بود. سازمان‌های حقوق بشری این رویداد را یکی از بزرگ‌ترین اعدام‌های سیاسی جمعی پس از جنگ جهانی دوم توصیف کرده‌اند. اما آنچه امروز رخ می‌دهد، اگرچه در ابعاد و شکل متفاوت است، از همان منطق پیروی می‌کند: استفاده از ترس برای مدیریت بحران.

در هفته‌های اخیر، هم‌زمان با جنگ و سپس «آتش‌بس» موقت در آن، گزارش‌های متعددی از افزایش اعدام‌ها در ایران منتشر شده است. با این‌حال، قطع گستردهٔ اینترنت و محدودیت شدید ارتباطات، باعث شده بخش بزرگی از این اعدام‌ها در سکوت خبری کامل انجام شوند. سازمان حقوق بشر ایران مستقر در نروژ هشدار داده است که حکومت از فضای جنگی و تمرکز رسانه‌های جهان بر بحران منطقه‌ای، برای تشدید سرکوب داخلی استفاده می‌کند. محمود امیری‌مقدم، مدیر این سازمان، گفته است: «وقتی جهان مشغول نگرانی دربارهٔ نفت و جنگ است، هزینهٔ سیاسی اعدام برای جمهوری اسلامی به پایین‌ترین سطح می‌رسد.»

در شرایط فعلی، حتی آمار دقیق اعدام‌ها نیز روشن نیست. بسیاری از خانواده‌ها هفته‌ها از سرنوشت زندانیان خود بی‌خبر می‌مانند، تماس‌ها قطع می‌شود، ملاقات‌ها لغو می‌شوند، و اخبار تنها از طریق منابع پراکنده و غیررسمی به بیرون درز می‌کند. در برخی شهرها، خانواده‌ها تنها پس از تماس کوتاه نهادهای امنیتی یا پس از تحویل پیکر عزیزشان متوجه اجرای حکم می‌شوند. این بی‌خبری، خود بخشی از مجازات است.

در دهه‌های گذشته، جمهوری اسلامی بارها نشان داده که در شرایط بحران خارجی، فضای امنیتی داخلی را تشدید می‌کند. در دوران جنگ ایران و عراق، اعدام مخالفان سیاسی به‌شدت افزایش یافت. در اعتراضات سال‌های ۱۳۸۸، ۱۳۹۸ و ۱۴۰۱ نیز بازداشت‌ها و احکام اعدام، هم‌زمان با نگرانی حکومت از گسترش ناآرامی‌ها شدت گرفت. امروز نیز همان الگو در حال تکرار است؛ با این تفاوت که این‌بار، اینترنت تقریباً به‌طور کامل قطع یا محدود شده و همین موضوع، نظارت رسانه‌ای و بین‌المللی را دشوارتر کرده است.

گزارش‌های منتشرشده از سوی نهادهای حقوق بشری نشان می‌دهد که بسیاری از اعدام‌های اخیر با اتهاماتی چون «جاسوسی»، «همکاری با اسرائیل»، «افساد فی‌الارض» و «اقدام علیه امنیت ملی» انجام شده‌اند؛ اتهاماتی کلی و مبهم که سال‌هاست در پرونده‌های سیاسی جمهوری اسلامی استفاده می‌شوند. در چنین فضایی، مرز میان عدالت و انتقام حکومتی بیش از هر زمان دیگری محو شده است.

هم‌زمان، رسانه‌های رسمی ایران تقریباً هیچ پوشش مستقیمی دربارهٔ این اعدام‌ها ارائه نمی‌دهند. تمرکز اصلی رسانه‌های حکومتی همچنان بر «اقتدار منطقه‌ای»، «پیروزی در برابر دشمن» و نمایش موشک‌ها و مانورهای نظامی است و کارناوال‌های طرفداران حکومت در خیابان‌های شهرهاست؛ گویی دو واقعیت موازی در حال جریان است: یکی در قاب تلویزیون، و دیگری در پشت دیوار زندان‌ها. اما شاید مهم‌ترین تغییر امروز، عادی‌شدن خشونت باشد.

نسلی در ایران بزرگ شده که اعدام، بخشی دائمی از اخبار زندگی‌اش بوده است؛ از جرثقیل‌های میدان‌های شهر گرفته تا تصاویر زندانیانی که نامشان تنها چند ساعت در شبکه‌های اجتماعی می‌چرخد و بعد ناپدید می‌شود. در چنین فضایی، حکومت تنها از مرگ به‌عنوان مجازات استفاده نمی‌کند؛ بلکه از تکرار مرگ، برای فرسوده‌کردن حساسیت عمومی بهره می‌برد.

در هفته‌های اخیر، برخی فعالان حقوق بشر هشدار داده‌اند که خطر تکرار اعدام‌های گستردهٔ دههٔ شصت دوباره احساس می‌شود. این نگرانی، فقط ناشی از تعداد اعدام‌ها نیست؛ بلکه از ترکیب سه عامل شکل می‌گیرد: جنگ، قطع ارتباطات، و امنیتی‌شدن کامل فضای سیاسی. در این میان، جامعهٔ جهانی نیز واکنشی دوگانه نشان داده است. کشورهای غربی از یک‌سو دربارهٔ حقوق بشر ابراز نگرانی می‌کنند، اما از سوی دیگر، اولویت اصلی آن‌ها همچنان حفظ ثبات بازار انرژی است. همان تناقضی که سال‌هاست در قبال ایران وجود دارد: حقوق بشر، تا جایی مهم است که با ملاحظات ژئوپلیتیک برخورد نکند.

در روزهای اخیر، مذاکرات غیرمستقیم برای تثبیت آتش‌بس ادامه داشته، اما تقریباً هیچ‌یک از طرف‌های مذاکره اشاره‌ای جدی به وضعیت داخلی ایران نکرده‌اند. زندانیان سیاسی، محکومان به اعدام، و خانواده‌هایی که در بی‌خبری کامل زندگی می‌کنند، همچنان غایبان اصلی این میزها هستند. شاید به‌همین دلیل است که برای بسیاری از مردم ایران، واژهٔ «صلح» دیگر معنای روشنی ندارد. وقتی صدای انفجارها کمتر می‌شود، اما طناب‌های دار همچنان فعال‌اند، وقتی جنگ خارجی متوقف می‌شود، اما ترس داخلی ادامه دارد، و وقتی جهان از آرام‌شدن قیمت نفت حرف می‌زند درحالی‌که خانواده‌ای پشت در زندان منتظر تماس آخر است، «آتش‌بس» دیگر الزاماً مترادف آرامش نیست.

جمهوری اسلامی در طول بیش از چهار دهه نشان داده که اعدام، برایش فقط ابزار حذف مخالف نیست؛ بلکه زبان بقاست. زبانی که هر بار در شرایط بحران، بلندتر از قبل شنیده می‌شود. و شاید تلخ‌ترین بخش ماجرا این باشد که بسیاری از این مرگ‌ها، حتی ثبت هم نخواهند شد. در جهانی که توجهش میان موشک‌ها، نفتکش‌ها و مذاکرات دیپلماتیک تقسیم شده، انسان‌هایی در سکوت کامل ناپدید می‌شوند بی‌آنکه تصویرشان روی صفحه‌ای ظاهر شود یا نامشان به تیتر خبرها برسد. جنگ ممکن است موقتاً متوقف شده باشد، اما ماشین اعدام جمهوری اسلامی، همچنان روشن است.

نوشته «آتش‌بس» با آمریکا، نبرد دائمی با مردم اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.

عکس‌ها: Threshold Studios

عصر شنبه ۱۸ آوریل ۲۰۲۶، سالن همایش‌های دانشگاه بریتیش کلمبیا (UBC) شعبهٔ رابسون اسکوئر، میزبان رویدادی از «سلسله‌سخنرانی‌های علیرضا احمدیان در ایران‌شناسی و مطالعات جوامع فارسی‌زبان» بود که از مدت‌ها پیش انتظارش می‌رفت. عنوان برنامه به‌تنهایی برای کشاندن شیفتگان ادبیات معاصر ایران کافی بود: «در میانهٔ گرگ‌ومیش: فروغ فرخزاد و هنر زیستن بر آستانه» (Between Dusk and Dawn: Forugh Farrokhzad and the Art of Living in Between). 

اما اشتیاق حاضران فراتر از پیش‌بینی‌ها بود؛ ظرفیت صندلی‌های سالن خیلی زود تکمیل شد و موج جمعیت به‌حدی بود که عدهٔ زیادی از شرکت‌کنندگان با اشتیاق روی پله‌ها و سکوهای حاشیهٔ سالن نشستند تا شنوندهٔ روایتی دست‌اول از زندگی زنی باشند که معماری شعر معاصر ایران را دگرگون کرد.

در ابتدا، کلر هارو کروستون (Clare Haru Crowston)، رئیس دانشکدهٔ هنر دانشگاه بریتیش کلمبیا، سخنان کوتاهی ایراد کرد و پس از آن دکتر مصطفی عابدینی‌فرد، استادیار ادبیات و فرهنگ فارسی مدرن در دپارتمان آسیاپژوهی دانشگاه بریتیش کلمبیا، سخنران ویژهٔ این مراسم را معرفی کرد: دکتر فرزانه میلانی، استاد ممتازِ بازنشستهٔ ادبیات فارسی و مطالعات زنان در دانشگاه ویرجینیا و دارندهٔ کرسی ریموند جی. نلسون، و عضو پیشین هیئت کارشناسان خارجی آکادمی نوبل ادبیات از سال ۲۰۲۱ به‌مدت سه سال. دکتر عابدینی‌فرد گفت که کار دکتر میلانی در مطالعهٔ ادبیات فارسی و آثار نویسندگان زن ایرانی، کاری بنیادی بوده است و تحلیل ادبی، تاریخ فرهنگی و بینش انتقادی را به‌شیوه‌هایی که طی چندین دهه این حوزه را شکل داده‌اند، گرد هم آورده است. او افزود مقالات و کتاب‌های متعددی از ایشان منتشر شده است ازجمله زندگینامهٔ ادبی فروغ فرخزاد.*

با دعوت دکتر عابدینی‌فرد، دکتر فرزانه میلانی میان تشویق پرشور حاضران پشت تریبون قرار گرفت. او با وقار، آرامش و البته انرژیِ نافذی که در تمام طول سخنرانی در صدایش موج می‌زد، کلامش را آغاز کرد. آنچه در پی می‌آید، گزیده‌ای از سخنرانیِ او و پرسش‌وپاسخ‌های انتهای برنامه است.

شایان ذکر است که این نشست به‌زبان انگلیسی برگزار شد.

* * * * *

دکتر فرزانه میلانی سخنانش را با قدردانی از حضور جمعیت آغاز کرد و از کلر هارو کروستون، رئیس دانشکدهٔ هنر، دوستان علیرضا احمدیان، و دکتر عابدینی‌فرد نیز تشکر کرد. او یادآور شد که در ۴۲ سال حضورش در فضای آکادمیک آمریکا، کمتر دیده است که رئیس یک دانشکده در عصر روز شنبه وقت خود را به چنین برنامه‌ای اختصاص دهد.

او سپس با طرح یک گزارهٔ ساده اما عمیق، وارد بحث اصلی شد: در ایران، کشوری چندزبانه، چندمذهبی و چندقومیتی، شعر همواره به‌عنوان یک مکان گردهماییِ بی‌مرز عمل کرده است. در طول قرن‌ها سرکوب سیاسی و سانسور، شعر نه یک کالای لوکس، بلکه طناب نجات بوده است؛ پدیده‌ای وجودی و نه تزئینی. شعر در ایران، کارکرد یک میدان عمومیِ سیار را در قالب کلمات داشته است.

دکتر میلانی برای ملموس‌ترکردن این مفهوم، نقبی به خاطرات دوران کودکی‌اش زد: اولین بار حس حیرت و جادوی این دورِهمی بی‌حاشیه را در کودکی تجربه کردم. در یکی از قدیمی‌ترین خاطراتم، مادرم در مرکز جهان من نشسته است. صدای نرمش هنوز در گوشم می‌رقصد. او دیوان حافظ را باز می‌کند، کتاب را می‌بوسد، چشمانش را برای دعایی خاموش نثار روح شاعرِ درگذشته می‌بندد و سپس انگشتِ رازدارش، انگشت اشاره‌اش را روی شعری می‌گذارد که معتقد است آن شعر، او را انتخاب کرده است. ما، پنج فرزندش، حلقه‌وار دور او نشسته‌ایم. گاهی زنان و مردانی که در خانهٔ سادهٔ ما کمک می‌کردند نیز به ما می‌پیوستند. در آن حلقهٔ مشترکِ شنیدن، سن، طبقه، سواد، جنسیت و جغرافیا، دست‌کم برای لحظاتی به‌حالت تعلیق درمی‌آمد. شعر فارسی تبدیل به پیوند و ارتباط می‌شد؛ قالیچهٔ پرندهٔ ما و گذرنامهٔ ما برای ورود به دنیای شگفتی و راز.

از دل همین سنت ادبیِ باشکوه، دکتر میلانی به ظهور فروغ فرخزاد رسید: شاعری که در یک نسلِ کمیاب ظهور کرد و نه‌تنها وارث سنت شد، بلکه مسیر آن را دگرگون ساخت و سنت ادبی را از درونِ خودِ آن احیا کرد و امکان یک مکالمهٔ خیالی با پیشینیان را فراهم آورد.

ادامهٔ سخنرانی با نمایش تصاویر جذابی روی پردهٔ بزرگ سالن همراه بود. در یکی از تصاویر به‌نمایش‌درآمده، مینیاتوری از ابوسعید ابوالخیر به‌همراه شعری معروف از او نقش بسته بود. دکتر میلانی توجه حاضران را به مفهوم «آستانه» (Threshold) جلب کرد و از مخاطبان خواست تا فروغ را در گفت‌وگویی خیالی با صداهایی از قرن‌ها پیش تصور کنند. سپس او شعری را که روی پردهٔ نمایش بود، به‌زبان انگلیسی برای حاضران خواند:

بازآ بازآ هر آنچه هستی بازآ

گر کافر و گبر و بت‌پرستی بازآ

این درگه ما درگه نومیدی نیست

صد بار اگر توبه شکستی بازآ

دکتر میلانی تأکید کرد که هزار سال بعد، صدایی شفاف و بی‌لکنت شجاعانه به این دعوت پاسخ داد. هم‌زمان اسلاید تغییر کرد و عکسی زیبا و کمتردیده‌شده از فروغ فرخزاد در طبیعتی کوهستانی، همراه با خطوطی از یکی از اشعار او به نمایش درآمد. دکتر میلانی این شعر فروغ را با احساس و به‌زبان انگلیسی خواند:

می‌آیم، می‌آیم، می‌آیم

و آستانه پر از عشق می‌شود

و من در آستانه به آن‌ها که دوست می‌دارند

و دختری که هنوز آنجا،

در آستانهٔ پر عشق ایستاده، سلامی دوباره خواهم داد

دکتر میلانی روی کلماتی مثل «درگه» و «آستانه» توقف کرد و گفت: بین دعوت ابوسعید ابوالخیر و پاسخ فروغ، گسترهٔ درازی از تاریخ نهفته است. قرن‌هایی که در آن‌ها آستانه‌ها سخت شدند و به مرزبندی‌ها و ساختارهای محدودکننده (پارتیشن‌ها) تغییر شکل دادند. دیوارها قد کشیدند، حیاط‌ها و درها بسته و قفل شدند. پرده‌ها کشیده شدند، پنجره‌ها پوشانده و کور شدند. و تمام این‌ها برای تقسیم‌بندی فضایی صرفاً بر اساس ویژگی‌های بیولوژیک بود؛ برای به‌حاشیه‌راندن زنان، برای بیرون‌راندن آن‌ها از میدان عمومی به «اندرونی». زندگی زنان خصوصی‌تر شد، بدن‌هایشان پوشانده شد، صدایشان در فضای عمومی خفه شد، آرزوهایشان کنترل و حرکتشان محدود گشت.

برای درک بهترِ مفهوم «آستانه»، دکتر میلانی آن را فضایی «بینابین» توصیف کرد: آستانه نه درون است و نه بیرون، نه آغاز است و نه پایان، نه سیاه است و نه سفید. یک فضای باردار است که در آن راحتیِ فریبندهٔ دسته‌بندی‌های «یا این / یا آن» پس زده می‌شود. در آستانه، هیچ امر مطلقی وجود ندارد. نقطه‌ای است که عزیمت و رسیدن، جمع و فرد، و امر خصوصی و عمومی همزیستی می‌کنند. او مثال‌هایی از فرهنگ‌های مختلف آورد؛ ازجمله رسم ایرانیان در نگه‌داشتن قرآن بالای سر مسافر در آستانهٔ در، «مزوزا» (Mezuzah) در یهودیت که بر چهارچوب در نصب می‌شود، و دروازه‌های «توری» (Torii) در ژاپن که مرز عبور از جهان عادی به فضای مقدس‌اند؛ مفاهیمی که همگی توأمان نشان‌دهندهٔ «خطر» و «ماجراجویی»‌اند. او این وضعیت را با اصطلاح شیرینِ فارسیِ «گرگ‌ومیش» مقایسه کرد؛ لحظه‌ای معلق پیش از طلوع آفتاب که در آن گرگ و گوسفند، سیاهی و سفیدی، تاریکی و روشنی همزیستی می‌کنند.

سخنران با نمایش اسلایدی حاوی متنی انگلیسی دربارهٔ ضرورت جرم‌انگاری آپارتاید جنسیتی، بحث را به مبارزات تاریخی زنان پیوند داد. او تاریخچهٔ این جنبشِ رفعِ تفکیکِ جنسیتی را به سال ۱۸۴۸ نسبت داد؛ زمانی که «شیرزنی که شاعر و عالم دینی بود، طاهره قرةالعین، هم چهره و هم صدای خود را آشکار کرد و وارد مجلسی با حضور ۸۱ مرد شد.» دکتر میلانی یادآور شد که اگرچه طاهره را مرتد خواندند، با روسری خفه‌اش کردند و جسدش را در چاه انداختند، اما جنبش آزادی‌خواهی، دموکراسی، آزادی بیان و آزادی عقیده هرگز نتوانست خفه شود.

او با اشاره به تلاش‌های اخیر ائتلافی بین‌المللی از حقوق‌دانان و فعالان مدنی در اکتبر ۲۰۲۳ برای به‌رسمیت‌شناختن «آپارتاید جنسیتی» در سازمان ملل، تعریفی دقیق از تفکیک جنسیتی ارائه داد: حذف زنان و دختران از زندگی عمومی، از پارلمان‌ها، ادارات، سالن‌ها، دانشگاه‌ها و مدارس، پارک‌ها و زمین‌های بازی، و محبوس‌کردن آن‌ها در کوچک‌ترین دوایر ممکن از حیات، تنها به‌عنوان نقطه‌هایی از وجود، پشت درهای ورودی و تحت نظارت نزدیک‌ترین محارم و سرپرستان مرد.

در اینجا بود که نقش فروغ فرخزاد در تاریخ ادبیات پررنگ‌تر شد. دکتر میلانی گفت: فروغ فرخزاد در آستانهٔ این انقلابِ بدون خون‌ریزی ایستاده بود. او معماری ادبیات ایران را یک‌بار برای همیشه تغییر داد. دیگر ممکن نیست دربارهٔ ادبیات ایران صحبت کنیم و فقط نام مردان را ببریم. در شعر فروغ، مهمان به میزبان تبدیل می‌شود، احضارشده به احضارکننده، اُبژه به سوژه، و سکوت به صدا. در طول یک دورهٔ کاری کوتاه و درخشان، او راه‌های سنتی‌بودن، گفتن، دیدن و ارتباط با مردان، زنان، جهان و مهم‌تر از همه با خودش را در هم شکست. او مردان را به‌عنوان «معشوق» در ادبیات فارسی پرده‌برداری کرد و دایرهٔ موضوعات شعر را به‌شکلی بی‌سابقه گسترش داد.

بخش بعدی سخنرانی، روایتی مستند و تلخ از زندگی فروغ بود. هم‌زمان با صحبت‌های دکتر میلانی، تصاویری سیاه‌وسفید از دوران کودکی و نوجوانی فروغ به‌همراه خانواده‌اش روی پرده نقش بست. فروغ‌الزمان فرخزاد عراقی، متولد دی‌ماه ۱۳۱۳ در خانواده‌ای که به‌شیوهٔ خود در برابر سنت‌ها مقاومت می‌کرد، متولد شد. مادرش پیش از قانون کشف حجاب در ۱۹۳۶، بی‌حجاب بود و پدر و مادرش با وجود مخالفت‌ها، با عشق ازدواج کرده بودند. فروغ هفت سال ابتدایی زندگی‌اش را در مازندران گذراند و سپس خانواده به تهران نقل مکان کردند.

دکتر میلانی به ازدواج زودهنگام فروغ در ۱۶ سالگی با پرویز شاپور اشاره کرد؛ مردی که ۱۱ سال از او بزرگ‌تر بود. فروغ در برابر مخالفت شدید هر دو خانواده ایستاد، لباس عروسی‌اش را خودش دوخت و با شاپور به اهواز رفت. حاصل این ازدواج، پسری به‌نام کامیار بود که سرانجامی تراژیک داشت.

اما نقطهٔ عطف زندگی فروغ، انتشار شعر «گناه» در سال ۱۹۵۴ بود؛ بیانیه‌ای جسورانه از میل زنانه که هنجارهای اخلاقی، ادبی و اجتماعی زمانه‌اش را زیر پا گذاشت. این شعر برای او شهرت، و در عین حال بدنامیِ عظیمی به همراه آورد و او را در افکار عمومی به‌عنوان زنی گناهکار و توبه‌ناپذیر تثبیت کرد. میلانی با اشاره به صفحه‌آرایی این شعر در مجلهٔ «روشنفکر»، گفت که فروغ نام واقعی و عکس خودش را در کنار شعر چاپ کرد؛ کاری که در آن زمان برای یک زن کاملاً نامرسوم بود.

ماجرا زمانی تلخ‌تر شد که سردبیر مجلهٔ روشنفکر، ناصر خدایار (مردی که شعر گناه برای او سروده شده بود)، شروع به انتشار داستان‌های دنباله‌داری از این رابطه با جزئیات و به‌شکلی مبتذل کرد. این جنجال، خشم خانوادهٔ فروغ و همسرش را در پی داشت. این بحران شخصی و خانوادگی منجر به افسردگی شدید فروغ، اقدام به خودکشی و بستری‌شدن در بیمارستان روانی رضایی شد؛ جایی‌که بدون تجویز داروی بیهوشی، به او شوک الکتریکی دادند.

طلاق فروغ در زمانی رخ داد که طبق آمار اولین سرشماری ملی ایران در سال ۱۹۵۶، تنها چهار درصد زنان تهران مطلقه بودند. نتیجهٔ تلخ این جدایی طبق قوانین آن زمان، ازدست‌دادن کاملِ حضانت فرزند بیولوژیکی‌اش، کامیار، بود. فروغ حتی از حق ملاقات ساده با فرزندش محروم شد. دکتر میلانی با لحنی متأثر گفت: ازدست‌دادن این حق مادری، تا پایان عمر، زندگی و شعر او را تسخیر کرد. در ۱۰ سال پایانی عمر فروغ، حتی یک عکس مشترک از او و پسرش وجود ندارد.

فروغ که هنوز ۲۰ سالش نشده بود، برای ۱۴ ماه به اروپا (ایتالیا و آلمان) سفر کرد. این سفر برایش تحول‌آفرین بود، اما به‌گفتهٔ خودش نمی‌توانست دور از ایران زندگی کند. او با اراده‌ای محکم برای کسب استقلال مالی به ایران بازگشت و خیلی زود در استودیو فیلم گلستان مشغول به کار شد؛ جایی‌که رابطهٔ عمیق، هنری و شخصی او با ابراهیم گلستان شکل گرفت.

میلانی دربارهٔ این رابطه که دهه‌هاست سوژهٔ شایعات و افسانه‌سازی‌هاست، گفت: آنچه این جذابیت ماندگار را در افکار عمومی تغذیه کرده، تقاطعِ عدم تقارن‌هاست: صراحت و گشودگی فروغ در زندگی در برابر رازداری و سکوت گلستان، موقعیت فروغ به‌عنوان یک زن مجرد و گلستان به‌عنوان یک مرد متأهل، و در نهایت دگردیسی فروغ پس از مرگ زودهنگامش در ۳۲ سالگی به نمادی فرهنگی، که کاملاً بر گلستان سایه انداخت. زندگی طولانی گلستان نیز با تبعیدی خودخواسته و فقدانِ فضایی مشروع در فرهنگ ما برای به‌رسمیت‌شناختن سوگواریِ او همراه شد.

دکتر میلانی بخش‌هایی از نامهٔ تکان‌دهندهٔ ابراهیم گلستان به صادق چوبک را که در سال ۱۹۶۷ (چند ماه پس از مرگ فروغ) نوشته شده بود، خواند تا عمق ویرانی روحی گلستان را نشان دهد:

«راه می‌روم و فروغ را کنار خود می‌بینم اما می‌دانم که نیست. صدایش را می‌شنوم، اما حرف‌هایش یادگار حرف‌هایش هستند نه حرف‌هایی تازه دربارهٔ مطالبی تازه از تماشای پشت ویترین‌ها تا نوشیدن شراب و شنیدن نمایش‌ها و دیدن فیلم‌ها و خواندن کتاب‌ها و ملاقات آدم‌های تازه، همه و همیشه به حسرت این می‌افتم که ای‌کاش او هم بود. تو معنی دیوانه‌شدن را نمی‌دانی. من دیوانه شده‌ام و نمی‌توانم خودم را به مقیاس‌ها و رابطه‌های اجتماعی و توارثی سرگرم کنم و گول بزنم. من نمی‌توانم و نمی‌خواهم خودم را گول بزنم… هیچ‌چیز آسوده‌ام نخواهد کرد.»

دکتر میلانی با نقد نگاه تقلیل‌گرایانهٔ جامعهٔ ادبی به این رابطه گفت: وقتی ۱۵ نامه از ۱۰۵ نامهٔ منتشرشدهٔ فروغ به گلستان چاپ شد،‌ نامه‌هایی‌که فروغ در آن‌ها دربارهٔ ۶۴ فیلم سینمایی بحث و تحلیل کرده بود و از جریان‌های مهم هنری حرف زده بود، بیشتر مقالات فقط و فقط به این پرداختند که چرا راز عشق فاش شد. چرا کسی به این تعامل روشنفکرانه نپرداخت؟ جالب آنکه به‌گفتهٔ دکتر میلانی، با وجود انتشار ۱۰۵ نامه از فروغ، تا به امروز حتی یک نامه از مردان به فروغ منتشر نشده است؛ موضوعی که خود نیازمند یک سخنرانی مجزاست.

یکی از شاهکارهای فروغ در این دوران، مستند «خانه سیاه است» (۱۹۶۲) دربارهٔ جذام‌خانهٔ باباباغی است. دکتر میلانی تأکید کرد که در دورانی که جذام به‌شدت مسری تلقی می‌شد، فروغ تصمیم گرفت که با بیماران زندگی کند و از آنجا پسری (حسین منصوری) را هم به فرزندی پذیرفت. «فیلم خانه سیاه است» فقط زندگینامهٔ جذام و رنج‌دیدگانش نبود، بلکه اتوبیوگرافیِ شاعری بود که به او لقب «گناهکار» داده بودند. این فیلم یک فرم ترکیبی (Hybrid) بود؛ توأمان مستند و صحنه‌سازی‌شده، شعر بصری و مراقبه‌ای فلسفی.

در اینجا دکتر میلانی گفت که مایل است نکته‌ای شخصی را هم اضافه کند. او گفت که برای نوشتن زندگینامهٔ ادبی فروغ فرخزاد با بیش از ۸۰ نفر مصاحبه کرده است، ازجمله دو نفر از بیماران جذامی، و اعتراف می‌کند که از آن دو نفر چیزهای بیشتری در مورد جوهرهٔ فروغ فرخزاد آموخت تا از بسیاری از افراد دیگر.

فروغ هنرمندِ آستانه‌ها بود. در شعر او، نه‌تنها کلمهٔ «آستانه»، بلکه «پنجره‌ها» (پنجره‌هایی که آستانه‌هایی درون دیوارند)، استعارهٔ حاکم‌اند. دکتر میلانی گفت که در شعر فروغ ۴۹ بار به کلمهٔ پنجره اشاره شده است. او تعریفِ فروغ از شعر در مصاحبه با غلامحسین ساعدی را خواند: «شعر برای من مثل پنجره‌ای است که هر وقت به طرفش می‌روم، خودبه‌خود باز می‌شود. من آنجا می‌نشینم، نگاه می‌کنم، آواز می‌خوانم، فریاد می‌زنم، گریه می‌کنم. با عکس درخت‌ها قاطی می‌شوم و می‌دانم آن طرف پنجره یک فضا هست و یک نفر می‌شنود که ممکن است ۲۰۰ سال بعد باشد یا ۳۰۰ سال قبل وجود داشته، فرقی نمی‌کند، مسئله‌ای است برای ارتباط با هستی، با وجود، به‌معنی وسیعش.»

میلانی پس از ۵۰ سال مطالعه روی آثار فروغ، به این نتیجه رسیده است که ظرفیت بی‌نظیر فروغ، ایستادن بر همین آستانه و نگاه‌کردن به هر دو سو بوده است: فروغ یک تبعیدی در کشور خودش بود. غریبه‌ای در خانه و در میان مردم خودش. همین موقعیتِ «خودی» و در عین حال «غیرخودی» بودن، به او قدرتی داد تا دربارهٔ چیزهایی بنویسد که تا امروز هم مسکوت مانده‌اند.

دکتر میلانی به شعر «دلم برای باغچه می‌سوزد» اشاره کرد و آن را پیش‌گویی بی‌نظیر فروغ از انقلاب ایران و شرایط امروز دانست:

همسایه‌های ما همه در خاک باغچه‌هاشان به‌جای گل / خمپاره و مسلسل می‌کارند / همسایه‌های ما همه بر روی حوض‌های کاشی‌شان سرپوش می‌گذارند / و حوض‌های کاشی بی آنکه خود بخواهند / انبارهای مخفی باروت‌اند… / و بچه‌های کوچهٔ ما کیف‌های مدرسه‌شان را / از بمب‌های کوچک پر کرده‌اند / حیاط خانهٔ ما گیج است.

دکتر میلانی با اشاره به این شعر، پرسید: آیا اگر نخبگان حاکم ما کمی بیشتر به ادبیات اعتماد می‌کردند، مسیر تاریخ ایران متفاوت پیش نمی‌رفت؟ آیا نمی‌شد جلوی خون‌ریزی‌ها را گرفت اگر قدرت سیاسی به هشدارهای زودهنگام شعر با دقت بیشتری گوش می‌داد؟ هشدار فروغ، مانند یک بذر، در خاک باقی ماند و کسی صدایش را نشنید.

دکتر میلانی سپس با نمایش اسلایدهایی مقایسه‌ای از تاریخ ایران، از انقلاب مشروطه گفت. او گفت در عکس‌های به‌جامانده از دوران مشروطه، حتی یک زن هم دیده نمی‌شود، هرچند می‌دانیم زنان در آن حضور داشتند، اما بازنمایی تصویری ندارند. سپس این روند را با جنبش «زن، زندگی، آزادی» مقایسه کرد؛ جنبشی که به‌گفتهٔ او، یک انقلاب ناتمام و انقلابی از سوی زنان و دربارهٔ زنان، با علائم و نمادهای زنانه است که با حمایت بی‌سابقهٔ مردان برای رفع تفکیک جنسیتی همراه شد. 

او سخنرانی‌اش را با مقایسهٔ «نی» در شعر مولانا (بشنو از نی چون حکایت می‌کند / از جدایی‌ها شکایت می‌کند) و «نی‌لبک چوبین» در شعر فروغ به پایان برد؛ زنی که برخلاف تصویر کلاسیکِ زنِ محبوس، خود را در اقیانوس، در آستانهٔ تاریکی و روشنی، در معرض دید همگان قرار داد و در شعرش سرود:

من پری کوچک غمگینی را می‌شناسم / که در اقیانوسی مسکن دارد / و دلش را در یک نی‌لبک چوبین / می‌نوازد آرام، آرام / پری کوچک غمگینی / که شب از یک بوسه می‌میرد / و سحرگاه از یک بوسه به دنیا خواهد آمد

پس از پایان سخنرانی دکتر میلانی حاضران ایشان را تشویق کردند و بخش پرسش‌وپاسخ با همراهی دکتر عابدینی‌فرد و نیز دکتر الکساندار هافمن (Alexandra Hoffmann)، استادیار ادبیات کلاسیک فارسی در دپارتمان آسیاپژوهی دانشگاه بریتیش کلمبیا، آغاز شد.

دکتر عابدینی‌فرد ضمن تحسین شاعرانگی کلام دکتر میلانی، مدیریت بخش پرسش‌وپاسخ را بر عهده گرفت. این بخش، پرده از اسرار بسیاری در مسیر پژوهش‌های ۵۰ سالهٔ دکتر میلانی برداشت.

دکتر عابدینی‌فرد با اشاره به کتاب «قلم به‌جای شمشیر» (Words, Not Swords) اثر دکتر فرزانه میلانی، دربارهٔ اهمیت آزادی حرکت در آثار فروغ و سفرنامهٔ او پرسید.

دکتر میلانی با وام‌گرفتن از مفاهیم مارگارت اتوود («آزادیِ انجامِ کار» در برابر «آزادی از چیزی») گفت: مبنای تفکیک جنسیتی، سلب حق تحرک از زنان است. فروغ در جوانی دریافت که بین سلب حق حرکت و خفه‌کردن صدای زنان در عرصهٔ عمومی ارتباطی مستقیم وجود دارد. وقتی او می‌خواست به اروپا برود، فقط برای «تفریح» نبود، برایش یک «ضرورت» بود. هنوز هم زنان در ایران بدون اجازهٔ سرپرست مرد حق سفر ندارند. او مثال‌های فرهنگی تأمل‌برانگیزی آورد: در چین باستان پاهای زنان را می‌شکستند و می‌بستند تا کوچک بماند (همان ریشهٔ داستان سیندرلا). زنی با پاهای ناقص نمی‌تواند بدود یا آزادی حرکت داشته باشد. یا در فرهنگ غرب، جادوگران را سوار بر جارو نشان می‌دهند؛ یعنی نمادهای خانه‌داری تبدیل به وسیله‌ای برای تحرک آن‌ها شده است. در فارسی، کلمهٔ «هرجایی» برای تحقیر زنان به کار می‌رود، در حالی‌که در قرآن، خداوند نیز «هر جایی و همه‌جا» حاضر است!

یکی از جذاب‌ترین بخش‌ها، زمانی بود که دکتر الکساندار هافمن پرسید: چگونه توانستید ابراهیم گلستان را که به سکوت و انزوا معروف بود، راضی به مصاحبه کنید؟ راز شما چه بود؟

دکتر میلانی با لبخندی رازش را فاش کرد: من رسالهٔ دکتری‌ام را در سال ۱۹۷۹ تمام کردم. استادم، دکتر امین بنانی که مانند یک پدر معنوی برایم بود، روزی تماس گرفت و گفت ابراهیم گلستان (که دوستان نزدیکش او را «شاهی» صدا می‌کردند) اینجاست، می‌خواهی بیایی؟ دکتر بنانی آشپز فوق‌العاده‌ای بود و من هم دست‌پخت بدی نداشتم. از شدت هیجان تا صبح نخوابیدم. وقتی رفتم، آن‌ها مشغول صحبت دربارهٔ اپرا بودند. من هم چون عاشق اپرا بودم، ساکت نشستم و گوش دادم. وقتی بحث اپرا تمام شد، از آقای گلستان دربارهٔ فروغ پرسیدم. او با صدای گیرایش رو به من گفت: خانم، شنیده‌ام شما آشپز خوبی هستید. منِ جوان و ساده‌دل فکر کردم دارد از من تعریف می‌کند! پرسیدم از کجا شنیده‌اید؟ گفت معلمت گفته. بعد ادامه داد: شما انگلیسی‌تان خوب است… هیچ کتاب آشپزی خوبی به‌زبان انگلیسی دربارهٔ غذای بی‌نظیر ایرانی وجود ندارد. چرا یک کتاب آشپزی نمی‌نویسید؟!

خنده سالن را فرا گرفت. دکتر میلانی ضمن تأکید بر اینکه نوشتن کتاب آشپزی خیلی هم عالی‌ست، گفت ولی گلستان در واقع با این حرف می‌خواست او را تحقیر کند و بگوید به‌جای نوشتن بیوگرافی ادبی، برو کتاب آشپزی‌ات را بنویس!

بیست سال طول کشید تا گلستان دوباره به او پیام داد: او نوشت کارَت را انجام بده، من نامه‌ها را در اختیارت می‌گذارم. با اصرار برادرم راهی عمارت محل سکونت گلستان در ساسکس انگلستان شدم. مصاحبه‌های اول فوق‌العاده خام و احساسی بود. گلستان بعد از ۴۰ سال دربارهٔ اقدام به خودکشی فروغ حرف زد. هر دو گریه کردیم. وقتی می‌خواستم به ایران بروم، دوستم گفت نوارها را با خودت نبر، برایت پست می‌کنم؛ ولی نوارها در این میان گم شد!…

فقدان نوارها، دکتر میلانی را مجبور کرد دوباره به سراغ گلستان برود. گلستان در نهایت پذیرفت مصاحبه‌ها را تکرار کند: شبی بعد از شام، گلستان به‌سمت گاوصندوقش رفت… اگر فیلمبردار بودم از آن صحنه‌ها می‌توانستم فیلمی بسازم. بسیار هیجان‌زده بودم. نامه‌ها را آورد. گفتم من این‌ها را بدون یک کلمه سانسور چاپ خواهم کرد. گفت: این‌ها مال توست؛ هر کاری می‌خواهی با آن‌ها بکن!

یکی از حاضران از تجربهٔ دکتر میلانی در جذام‌خانهٔ باباباغی پرسید. او می‌خواست بداند چرا ایشان معتقد است که دو بیمار آن جذام‌خانه که با آن‌ها گفت‌وگو کرده‌ است، شناخت ناب‌تری از فروغ را به او داده‌اند تا ده‌ها فرد دیگری که شاید از نزدیکان و دوستان فروغ بوده‌اند. دکتر میلانی پاسخ داد که برخلاف روشنفکران که فروغ را صرفاً به‌عنوان یک هنرمند نقد می‌کردند، بیماران باباباغی جوهر انسانی فروغ را به او شناساندند: وقتی فروغ بار دوم با پنج مرد از استودیو گلستان به باباباغی رفت، هیچ‌کدام از آن مردان نمی‌خواستند بمانند؛ همه از جذام وحشت داشتند. اما فروغ آنجا زندگی کرد. زنی به‌نام فاطمه به من گفت وقتی فروغ آنجا بود، روزی قرار بود عروسی‌ای برگزار شود. فروغ اجازه گرفت و دوربینش را آورد. عروسی فضای غمگینی داشت با یکی دو نوازنده. ناگهان فروغ بلند شد و شروع به رقصیدن کرد! و النگوهایش را که به‌احتمال زیاد طلا بودند، درآورد و به عروس داد. جوّ عروسی کاملاً عوض شد. او کودکانشان را می‌بوسید و با آن‌ها هم‌سفره می‌شد. موفقیت فیلم «خانه سیاه است» دقیقاً به‌خاطر همین رفتارِ انسانیِ فروغ بود که باعث شد بیماران با او همکاری کنند، درحالی‌که در مستندات دیگری که از جذام‌خانه‌ها موجود است، معمولاً بیماران همکاری نمی‌کنند.

سؤال بعدی دربارهٔ وضعیت روانی فروغ، خودکشی‌ها و مرگ او بود. دکتر میلانی پرده از تحقیقات ۵۰ ساله‌اش برداشت: گرفتن اطلاعات خصوصی در ایران بسیار سخت است. اما بر اساس مصاحبه با ۸۰ نفر، نتیجه‌گیری شخصی من این است که فروغ در کودکی مورد سوءاستفاده (Abuse) قرار گرفته بود. در ۵۷ نامهٔ سانسورنشدهٔ فروغ به پرویز شاپور، اشارات روشنی به علائم افسردگی و همچنین سوءاستفاده جنسی وجود دارد؛ هرچند نامی از فرد خاطی نمی‌برد. این نامه‌ها نشان‌دهندهٔ زنی‌ست که در حال پس‌گرفتن کنترل زندگی‌اش است.

دربارهٔ مرگ فروغ، دکتر میلانی شایعهٔ خودکشی‌بودن تصادف را قاطعانه رد کرد: من با یکی از کودکانی که در آن مینی‌بوس بود، مصاحبه کردم. فروغ عاشق سرعت بود. مینی‌بوسی حامل دانش‌آموزان به‌سمت جیپِ او می‌آمد. او برای نجات جان بچه‌ها، فرمان را چرخاند و به کنار جاده برخورد کرد. گلستان او را به بیمارستان برد. بیمارستان اول او را نپذیرفت چون کارمند دولت نبود، و در بیمارستان دوم پیش از آنکه بتوانند عملش کنند، جان باخت. او حداقل پنج بار در زندگی‌اش اقدام به خودکشی کرده بود که نجات یافت، اما تصادفِ آخر، به‌هیچ‌وجه خودکشی نبود.

یکی دیگر از حاضران سؤال تأمل‌برانگیزی پرسید: آیا شما رابطهٔ فروغ و آقای گلستان را به‌نوعی نشئت‌گرفته از همین احساس دوران کودکی و نوجوانی‌اش می‌بینید؟ به‌بیان دیگر، آیا فروغ داشت ادامهٔ آن سوءاستفادهٔ جنسی در دوران کودکی را در کنار عشقش با گلستان تجربه می‌کرد؟

دکتر میلانی پیش از پاسخ به این سؤال بازگشتی کرد به داستانی که در اولین دیدار با گلستان داشت؛ گفت گلستان شخصیتی پیچیده داشت و شاید طرح سؤال دربارهٔ جزئیات عاطفی از او در اولین دیدار اشتباه بوده است. واقعیت آنکه من با آن سؤال، خود ایشان را به‌عنوان هنرمندی بزرگ نادیده گرفته بودم و در عوض از فروغ و رابطه‌شان پرسیده بودم. بعدها یاد گرفتم و برایم جا افتاد که گلستان حق داشت که آن‌طور پاسخ من را بدهد، او در واقع می‌خواست بگوید این‌ها مسائلی خصوصی‌ست و به‌ویژه در اولین برخورد درست نیست در این‌باره سؤال شود. سپس او در پاسخ به پرسش‌کننده گفت: شعرها و نامه‌های فروغ نشان می‌دهد که این رابطه برای هر دوی آن‌ها بسیار پرحرارت، از نظر احساسی و جنسی متلاطم، و از نظر فکری پرورش‌دهنده بود. در شعر «فتح باغ»، فروغ داستان آفرینش را بازنویسی می‌کند؛ اگر آدم و حوا به‌خاطر عشق از بهشت رانده شدند، در شعر فروغ، آن‌ها پس از عاشق‌شدن تازه وارد بهشت می‌شوند. نکتهٔ دیگر آنکه طبق گفتهٔ پوران فرخزاد، فروغ همواره به مردان مسن‌تر از خودش کشش داشت، شاید برای اینکه پدر ما محبتی را که باید به ما نشان نداد و فروغ آن را در مردان مسن‌تر از خودش جست‌وجو می‌کرد.

اما دکتر میلانی برای نشان‌دادن پیچیدگی روابط انسانی، داستان تکان‌دهنده‌ای از مصاحبه‌هایش تعریف کرد؛ داستان همسر دیگرِ سرهنگ فرخزاد: خانم فرخزاد (مادر فروغ) متوجه سردی همسرش شده بود. او در آن زمان تازه هفتمین فرزندش را به دنیا آورده بود. این زن داستان غم‌انگیزی داشت؛ او در طول حیاتش شاهد مرگ چهار فرزند از هفت فرزندش بود… روزی جناب فرخزاد به همسرش می‌گوید قرار است مهمان بسیار مهمی داشته باشند، و از او خواست تا خانه را تمیز و مرتب کند و شیرینی و میوه تهیه کند. بعدتر آقای فرخزاد اعلام کرد که این میهمانان در واقع خواستگاری‌ست برای پوری (خواهر بزرگ‌تر فروغ). مراسم عالی پیش رفت و قرار شد هفتهٔ بعد انگشتر نامزدی بیاورند. در این میان روزی زنی درِ خانهٔ توران خانم را می‌زند و به او می‌گوید: کجایی؟ چرا نمی‌فهمی چه خبر است؟ آن داماد، برادرِ هَووی توست! همان خواهری که برای خواستگاری اینجا آمد، هووی توست و حالا پدر می‌خواهد دخترت را به عقد برادر او درآورد! و این‌گونه بود که خانم فرخزاد به وجود همسر دیگر یعنی بهین‌دخت دارایی پی می‌برد.

دکتر میلانی با هیجان ادامه داد: من بهین‌دخت دارایی را در رشت پیدا کردم. درِ خانه‌اش را زدم. تا گفتم فرزانه میلانی هستم و چندین سال است که زندگی‌نامهٔ فروغ را می‌نویسم، خواست در را محکم ببندد، دستم را گذاشتم لای در! گفتم من از تهران تا اینجا آمده‌ام، رسم مهمان‌نوازی ایرانی‌ات کجاست؟ نمی‌خواهی یک فنجان چای به من بدهی؟ (با خنده می‌گوید: مظلوم‌بازی درآوردم!) در نهایت مرا به داخل برد. او دکترای ادبیات داشت، و داستان زندگی‌اش بسیار تلخ بود؛ پدر و برادرش فعالیت سیاسی داشتند و قرار بود به‌خاطر خیانت به نظام اعدام شوند. سرهنگ فرخزاد به او گفته بود با من ازدواج کن تا آن‌ها را آزاد کنم. او هم ازدواج کرد و آن‌ها آزاد شدند. از او پرسیدم آیا تو هم دوستش داشتی؟ گفت: از او متنفر بودم! پرسیدم پدر و برادرت چه حسی داشتند؟ گفت: هرگز به آن‌ها نگفتم، چون احساس بدبختی می‌کردند.

دکتر میلانی در پایان با اشاره به این داستان، گفت: ببینید، اگر من از نوشتن این کتاب و از آموزش‌های فروغ یک چیز یاد گرفته باشم، این است که باید به پدیده‌ها «نگاهی آستانه‌ای» (Threshold View) داشت. باید تلاش کرد هر دو سوی ماجرا را دید و از قضاوت‌های مطلق پرهیز کرد.

دکتر مصطفی عابدینی‌فرد در پایان برنامه، ضمن تشکر از حضور پرشور مخاطبان و پاسخ‌های بی‌دریغ دکتر میلانی، گفت: امیدوارم همه موافق باشند که ما در پژوهش‌های شما، ارجاعات مکرری به شهرزاد و هزار و یک شب می‌بینیم. شما بدون شک «شهرزادِ مطالعات ادبی ایران» هستید.

*کتاب «زندگینامهٔ ادبی فروغ فرخزاد» قرار است به‌زودی از سوی انتشارات نورتون (WW Norton & Company) به‌زبان انگلیسی منتشر شود. عنوان موقت این کتاب «تولدی دیگر: زندگی و میراث فروغ فرخزاد» است. این کتاب توسط مریم رحمانی ترجمه شده است.

نوشته فروغ فرخزاد و هنر زیستن بر آستانه؛ گزارشی از شب سخنرانی دکتر فرزانه میلانی در دانشگاه بریتیش کلمبیا (UBC) اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.

در تاریخ ۷ آوریل ۲۰۲۶، پس از گذشت ۳۸ روز از آغاز حملات آمریکا و اسرائیل علیه ایران و تنها ساعاتی پس از آنکه دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، هشدار داد که اگر ایران تنگهٔ هرمز را بازگشایی نکند، «تمدنی [به‌طور] کامل فرو خواهد پاشید»، اعلام کرد به‌شرط بازگشایی تنگهٔ هرمز از طرف تهران، که مسیری حیاتی برای انتقال نفت و دیگر صادرات از خلیج فارس است، او نیز با «تعلیق بمباران و حمله به ایران برای یک دورهٔ دوهفته‌ای» موافقت می‌کند.

جنگ ۳۸ روزهٔ آمریکا و اسرائیل با ایران، مشخص کرد که مهم‌ترین اهرم قدرت جمهوری اسلامی نه در توان هسته‌ای و موشکی، بلکه در توانایی‌اش برای ایجاد اختلال در تنگهٔ هرمز است. با تشدید درگیری‌ها، سپاه پاسداران تمرکز خود را به‌سمت اختلال در تردد دریایی در این گذرگاه باریک معطوف کرد. این اقدام به‌سرعت فشار زیادی بر آمریکا و متحدانش وارد کرد، چرا که این کشورها به صادرات نفت از طریق این تنگه وابسته‌اند. در نتیجه با تهدید عرضهٔ جهانی انرژی، واشنگتن وادار شد امنیت این مسیر آبی را به‌عنوان شرطی برای مذاکرات آتش‌بس در اولویت قرار دهد.

وقتی نتانیاهو، نخست‌وزیر اسرائیل، در پایان فوریه آغاز جنگ اسرائیل و آمریکا علیه ایران را اعلام کرد، لحنی قاطع و مطمئن داشت. اما لحن بیانیهٔ دفتر او، در تأیید آتش‌بس اعلام‌شده بین آمریکا و ایران، بسیار محتاط‌تر بود و به‌روشنی نشان می‌داد که این تصمیم را دونالد ترامپ گرفته است.

در آغاز جنگ، نتانیاهو گفته بود «هدف این عملیات پایان‌دادن به تهدید رژیم آیت‌الله در ایران است» و تأکید کرده بود «این عملیات تا هر زمان که لازم باشد ادامه خواهد داشت».

اما این اهداف هنوز محقق نشده‌اند: نیروهای مسلح ایران همچنان در حال جنگ بوده‌اند و ساختار حاکمیت روحانیت در ایران همچنان برقرار است، هرچند علی خامنه‌ای و دیگر چهره‌های ارشد حکومت در حملات آمریکا و اسرائیل کشته شده‌اند. وضعیت برنامهٔ هسته‌ای ایران و ذخایر اورانیوم غنی‌شدهٔ آن نیز همچنان حل‌نشده باقی مانده است. همچنین با وجود تضعیف زرادخانهٔ موشک‌های بالستیک ایران، این کشور تا آخرین روز پیش از آتش‌بس به شلیک موشک‌ به اسرائیل و کشورهای حاشیهٔ خلیج فارس ادامه می‌داد.

در تاریخ ۱۱ آوریل، نمایندگان ایران و آمریکا در پاکستان در حالی مذاکرات خود را آغاز کردند که انگشت هر دو طرف روی «ماشه» بود و دیوار بی‌اعتمادی بین آن‌ها بیش از هر زمان دیگری بلند. جی.‌دی. ونس، معاون رئيس‌جمهور آمریکا، استیو ویتکاف، نمایندهٔ ویژهٔ دونالد ترامپ، و جارد کوشنر، داماد ترامپ، ترکیب اصلی تیم مذاکره‌کنندهٔ آمریکا و در سوی ایران نیز عباس عراقچی، وزیر امور خارجهٔ جمهوری اسلامی و محمد باقر قالیباف، رئیس مجلس ایران، قرار داشتند.

این مذاکرات با میانجی‌گری پاکستان در اسلام‌آباد آغاز شد، و با آنکه ابتدا به‌صورت غیرمستقیم و با پادرمیانی میزبان بود، به نشست‌های رودررو و تماس مستقیم نمایندگان ایران و آمریکا نیز ارتقا یافت. با این‌حال، این دیپلماسی شکننده به‌دلیل اختلاف فاحش خواسته‌های دو طرف بدون دستیابی به توافق پایان یافت.

در ۱۳ آوریل، پس از بی‌نتیجه‌ماندن مذاکرات اسلام‌آباد و به‌دستور دونالد ترامپ، محاصرهٔ دریایی تنگهٔ هرمز و بنادر ایران از سوی ایالات متحده به اجرا درآمد.

پس از آغاز رسمی این محاصره، ترامپ به قایق‌های تندرو سپاه هشدار داد که اگر نزدیک شوند، نابود خواهند شد. او گفت که برخورد با این قایق‌ها شبیه حمله به قایق قاچاقچیان دریایی «سریع و بی‌رحمانه» خواهد بود.

در مقابل ایران هشدار داد که اگر بندرهایش تهدید شوند، هیچ بندری در منطقه در امنیت نخواهد بود.

در ۱۷ آوریل، دونالد ترامپ در شبکهٔ اجتماعی خود، تروث سوشال، اعلام کرد که اگرچه ایران تنگهٔ هرمز را باز کرده است، اما محاصرهٔ دریایی آمریکا تا زمان تکمیل صددرصدی توافق با ایران همچنان پابرجا خواهد ماند. در همان روز، سعید خطیب‌زاده، معاون وزیر خارجهٔ جمهوری اسلامی، مخالفت صریح تهران را با هرگونه آتش‌بس موقت اعلام کرد و گفت ایران تنها به‌دنبال پایان جامع جنگ در سراسر منطقه است.

در ۱۸ آوریل، انتشار پستی از عباس عراقچی وزیر امور خارجهٔ ایران در شبکهٔ اجتماعی ایکس و صحبت‌های دونالد ترامپ دربارهٔ تنگهٔ هرمز مبنی بر «موافقت ایران با تحویل ذخایر اورانیوم غنی‌شده» واکنش‌های متفاوتی بین حامیان حکومت برانگیخت. عراقچی نوشت: «در چارچوب آتش‌بس در لبنان، تنگهٔ هرمز برای مدت باقی‌مانده از آتش‌بس، به‌طور کامل برای عبور تمامی کشتی‌های تجاری باز است.»

هرچند محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس ایران، با «کذب‌خواندن ادعاهای ترامپ» در شبکهٔ اجتماعی ایکس نوشت: «عبور و مرور در تنگهٔ هرمز بر اساس «مسیر تعیین‌شده» و با «مجوز ایران» انجام خواهد شد،… و باز یا بسته بودن تنگه و مقررات حاکم بر آن را میدان مشخص می‌کند نه شبکه‌های اجتماعی.»

به‌دنبال انتشار این خبر، شکاف بین طرفداران حکومت در رسانه‌های ایران و بین کاربران شبکه‌های اجتماعی واکنش‌های زیادی داشت.

ساعاتی پس از این واکنش‌ها، و با توجه به اینکه آمریکا تأکید کرد محاصره همچنان برقرار است، قرارگاه مرکزی خاتم‌الانبیا اعلام کرد که وضعیت تنگهٔ هرمز به شرایط قبل بازگشته و این تنگه اکنون «تحت کنترل و مدیریت» نیروهای مسلح ایران قرار دارد.

در تاریخ ۲۰ آوریل اعلام شد که اسلام‌آباد در آماده‌باش برای مذاکرات احتمالی آمریکا و ایران است. هرچند این مذاکرات به‌دلیل امتناع قاطع هیئت ایرانی از شرکت در آن لغو شد. دلیل اصلی این بن‌بست، تداوم محاصرهٔ دریایی بنادر ایران از سوی ایالات متحده بود؛ آن هم در شرایطی که ایران تنگهٔ هرمز را به روی کشتی‌های تجاری باز کرده بود. مقامات ایرانی، واشنگتن را به بدعهدی، زیاده‌خواهی فراتر از چارچوب ۱۰ ماده‌ای اولیه و تناقض در مواضع متهم کردند.

در ۲۱ آوریل، پیش از پایان مهلت دوهفته‌ای، دونالد ترامپ اعلام کرد که آتش‌بس را با ایران تمدید می‌‌کند تا این کشور برای آماده‌کردن «پیشنهادی واحد» برای پایان جنگ زمان بیشتری داشته باشد.

هم‌زمان با اعلام تمدید آتش‌بس از سوی آمریکا، میدان‌های چندین شهر ایران صحنهٔ نمایش موشک‌های بالستیک در تجمعات شبانهٔ حامیان جمهوری اسلامی بود؛ تجمعاتی که چندین هفته است بدون وقفه ادامه دارد. در شرایطی که قطع اینترنت در ایران از ۵۴ روز گذشته است، پخش تصاویر تجمعات شبانهٔ پرشور هواداران حکومت به بخشی ثابت در رسانه‌های ایران تبدیل شده است.

این در حالی‌ست که حمله به کشتی‌های منتسب به دو طرف، در خلیج فارس و دریای عمان از سوی سپاه پاسداران و ارتش آمریکا ادامه دارد.

در پسِ این اخبار دیپلماتیک، تراژدی اصلی در سکوت خبریِ خیابان‌ها و زندان‌های ایران در جریان است. روزنامهٔ گاردین در گزارشی تکان‌دهنده تأکید کرده است که جمهوری اسلامی از پوشش و هیاهوی جنگ برای پنهان‌کردن موج گسترده‌ای از اعدام‌ها استفاده می‌کند. محمود امیری‌مقدم، مدیر سازمان حقوق بشر ایران، به گاردین گفته است: «نگرانی ما این است که این اعدام‌ها و نقض حقوق بشر زیر سایهٔ جنگ نادیده گرفته شود. در حال حاضر، همه فقط به قیمت نفت فکر می‌کنند و به‌همین دلیل، هزینهٔ سیاسی این اعدام‌ها برای حکومت بسیار پایین آمده است». طبق این گزارش، در ماه‌های ابتدایی سال ۲۰۲۶ حداقل ۱۴۵ نفر اعدام شده‌اند و گزارش‌های تأییدنشده از بیش از ۴۰۰ اعدام دیگر حکایت دارد. 

در حالی‌که کشورهای غربی، دغدغه‌ای جز امنیت نفتکش‌ها و کنترل قیمت انرژی ندارند، و حاکمیت نیز جان شهروندانش را سپر بلای بقای خود کرده است، تا زمانی که حقوق بنیادین بشر و صدای واقعی مردم ایران در اولویت قرار نگیرد، هیچ آتش‌بسی نمی‌تواند صلحی پایدار به ارمغان بیاورد؛ نیز مردمی که در شرایط جنگی و تحت سرکوب داخلی، زیر فشار اقتصادی به‌سختی روزگار می‌گذرانند، و زندانیانی که هر لحظه کابوس طناب دار را زندگی می‌کنند، همچنان غایبان بزرگِ میزهای مذاکره باقی خواهند ماند.

نوشته سایهٔ اعدام بر دیپلماسی؛ تراژدی پنهان در پس غوغای جنگ اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.