پنج سال از جنایت عمدی جمهوری اسلامی گذشت، عدالت هنوز محقق نشده است.

ما از روز اول گفتیم: از قاتل نمی‌توان به قاتل شکایت کرد. قاتلان باید در دادگاهی بی‌طرف محاکمه شوند. اکنون در پنجمین سالگرد این جنایت ایستاده‌ایم و همچنان در انتظار تحقق عدالتیم. من دو فرزندم، حاصل ۵۰ سال تلاش و همهٔ امیدم، را در این پرواز از دست دادم. زندگی من و خانواده‌ام نابود شد. حقوق بشر، دادگاه‌های بین‌المللی، طرفداران عدالت کجا هستند؟

اگر جنایت‌کاران محاکمه نشوند، هیچ تضمینی وجود ندارد که این جنایت دوباره تکرار نشود. هر کسی می‌تواند سرنشین هواپیمایی باشد که قربانی جنایات این‌چنینی شود.

یادآوری یک جنایت هولناک

پنجمین سالگرد شلیک دو موشک به هواپیمای مسافربری اوکراینی (پرواز PS752) توسط جمهوری اسلامی ایران، یادآور یکی از سیاه‌ترین لحظات تاریخ معاصر است. این جنایت که منجر به کشته‌شدن ۱۷۶ مسافر و یک جنین به‌دنیانیامده شد، نه‌تنها زخمی عمیق بر خانواده‌های قربانیان، بلکه بر وجدان جامعهٔ جهانی وارد کرده است.

روایت کوتاه از جنایت

در بامداد ۱۸ دی ۱۳۹۸، پرواز PS752 که به مقصد کی‌یف در حال پرواز بود، با شلیک عامدانهٔ دو موشکِ نیروهای سپاه پاسداران سرنگون شد. این اقدام، تصمیمی آگاهانه و از پیش طراحی‌شده بود که در نتیجهٔ آن جان ۱۷۶ انسان بی‌گناه به‌همراه یک کودک به‌دنیانیامده قربانی شد. جمهوری اسلامی، با آگاهی کامل از خطرات و به‌دستور مستقیم فرماندهی کل قوا، جان مسافران بی‌دفاع را به بازی گرفت.

قربانیان: نماد امیدهای از دست‌رفته

۱۷۶ مسافر این پرواز، به‌همراه یک جنین که هنوز متولد نشده بود، قربانی این جنایت شدند. در میان قربانیان، کودکان، دانشجویان، پزشکان و خانواده‌هایی که برای آینده‌ای بهتر تلاش می‌کردند، حضور داشتند. هر یک از این انسان‌ها نمادی از امید و زندگی بودند که بی‌رحمانه پایان یافتند. برای خانواده‌های آنان، این جنایت تنها به‌معنای ازدست‌دادن عزیزانشان نبود، بلکه آغاز مسیری از بی‌عدالتی، سرکوب و بی‌توجهی به حقیقت بود.

تلاش برای انکار و بی‌عدالتی نظام‌مند

جمهوری اسلامی از همان ابتدا با انکار واقعیت و ارائهٔ توضیحات متناقض، تلاش کرد مسئولیت این جنایت را از خود سلب کند. تنها پس از سه روز فشار جهانی بود که به شلیک موشک اعتراف کرد، اما همچنان با روایت‌های ساختگی و کارشکنی در تحقیقات بین‌المللی، از پذیرش مسئولیت کامل و پاسخگویی واقعی طفره رفت.

این رفتار نشان‌دهندهٔ الگوی همیشگی جمهوری اسلامی در سرکوب حقیقت و نادیده‌گرفتن حقوق قربانیان است.

عدالتِ تحقق‌نیافته

پنج سال از این جنایت می‌گذرد، اما آمران و عاملان آن هنوز محاکمه نشده‌اند. جمهوری اسلامی فقط در دادگاهی فرمایشی تلاش کرد تا این جنایت عمدی را به اشتباه تقلیل دهد، اما موفق نشد.

خانواده‌های قربانیان همچنان برای تحقق عدالت تلاش می‌کنند، اما با حکومتی روبرو هستند که هیچ ارزشی برای جان انسان‌ها و اصول عدالت قائل نیست. سکوت و بی‌توجهی حکومت ایران به خواسته‌های خانواده‌ها، عمق بی‌رحمی و مسئولیت‌گریزی آن را نشان می‌دهد.

پیگیری‌های بین‌المللی و امید به عدالت

پروندهٔ این جنایت به دیوان دادگستری بین‌المللی و سازمان ایکائو برده شده، اما تاکنون نتیجه‌ای ملموس حاصل نشده است. علاوه بر این، انجمن خانوادهٔ قربانیان شکایتی در دیوان کیفری بین‌المللی ثبت کرده‌اند و دادگاه‌های محلی نیز احکامی صادر کرده‌اند که اجرایی نشده است.

با این وجود، خانواده‌ها همچنان مصمم‌اند که تا محاکمهٔ عاملان این جنایت دست از تلاش برندارند.

زنده‌نگه‌داشتن یاد قربانیان و تعهد به عدالت

سالگرد این جنایت فرصتی است برای تأکید بر تعهد ما به عدالت و زنده‌نگه‌داشتن یاد قربانیان. هیچ جامعه‌ای نباید در برابر چنین جنایتی سکوت کند. محاکمهٔ آمران و عاملان این جنایت، تنها راه جلوگیری از تکرار فجایع مشابه و التیام زخم‌های بازماندگان است.

عدالت، هرچند دیر، اما باید محقق شود؛ چرا که تنها پاسخ شایسته به این ظلم بزرگ است.

~ مریم زارعی، مادر تا ابد داغدار خواهران قوی

* * * *‌ *

فرح قدس، مادر زنده‌یاد مهربان بدیعی اردستانی، از جانباختگان پرواز پی‌اس۷۵۲

دُردانهٔ مادر!

شد پنج سال که مدام در عالم رؤیا حیران به دنبالت می‌گردم. می‌بینمت که دختربچه‌ای هستی و در کوچه و خیابان گمت کرده‌ام…

گاهی هم خواب می‌بینم بزرگ شده‌ای و نمی‌دانم کجا رفته‌ای. با صدای بلند صدایت می‌زنم: مهربان، مهربان… چه دردی ازین بالاتر که مادری فرزندش را گم کند؟ 

مهربان! من گمت کرده‌ام. 

مهربان! من در خواب هم درد می‌کشم…

پنج سال است در بیداری دنبالت می‌گردم، یکی‌یکدانهٔ مادر! هرجا لطافت گلی هست، درخشش نوری، طراوت درختی، گرمای عشقی، حلاوت رؤیایی، جوشش اشتیاقی، مهری، مهربانی‌ای،… تو را آنجا جست‌وجو می‌کنم.

که هرچه از جنس نور و مهر و عشق است، نشانی از تو دارد. 

از ابرها، رودها، گل‌ها، پروانه‌ها سراغت را می‌گیرم. می‌خواهم هرچه رنگ و رایحهٔ تو را دارد، به جان ببینم، بشنوم، بنوشم و مست حس حضورت زمزمه کنم:

عمری به هر کوی و گذر گشتم که پیدایت کنم

اکنون که پیدا کرده‌ام، بنشین تماشایت کنم

الماس اشک شوق را تاجی به گیسویت نهم 

گل‌های باغ شعر را زیب سراپایت کنم

بنشین که با من هر نظر، با چشم دل، با چشم سر

هر لحظه خود را مست‌تر، از روی زیبایت کنم… 

پنج سال است که یادآوری آخرین نگاهمان قلبم را به آتش می‌کشد، جان مادر! آرزو می‌کنم همهٔ عمر باقیمانده را بدهم و برگردم به آن لحظه و دوباره تنگ به آغوشت بکشم. آن‌قدر تنگ که جانمان یکی شود و هرجا می‌روی من را هم ببری… 

پنج سال است که چشم‌هام را می‌بندم و سعی می‌کنم به یاد بیاورم عطر انبوه موهای زیبا و پرشکنت را، لمس دستان لطیف و قشنگت را، طنین صدای ناز و شیرینت را… و از خیال اینکه مبادا فراموش کنم چطور حرف می‌زدیم و به هم چه می‌گفتیم، بغض می‌کنم.

پنج سال است که به تک‌تک یادگارهایت خیره می‌شوم و به خاطراتمان فکر می‌کنم. 

قلبم می‌شکند! بارها و بارها… با هر داستان و خاطره قلبم می‌شکند. از اینکه چطور عاشق بودم و چطور تو را از من گرفتند، درد می‌کشم، درد می‌کشم، درد می‌کشم… و دم برنمی‌آورم. 

دیگران گمان می‌کنند که آتش جان‌سوز من سرد شده، که دیگر درد نمی‌کشم. ولی مهربان جان، خودت خوب می‌دانی که من پنج سال است لحظه‌به‌لحظه سخت دلتنگ توام.

پنج سال است که هر روز تسلی قلب شکسته‌ام این است و یک آن شک نکرده‌ام که باز روزی، در دنیای دیگری، در کنار هم خواهیم بود. تا ابد پیش هم خواهیم بود…

به‌وقت صبح قیامت که سر ز خاک برآرم

به گفت‌وگوی تو خیزم، به جست‌وجوی تو باشم…

* * * *‌ *

سارا راستگو، مادر زنده‌یاد سعید طهماسبی، و مادر همسر زنده‌یاد نیلوفر ابراهیم، از جانباختگان پرواز پی‌اس۷۵۲

می‌گویند پنج سال گذشته است

زندگی ادامه دارد، شما هم باید زندگی کنید.

روزهای منتهی به سالگرد:

الان یک هفته است باز دوباره رفته‌ام توی آن حفرهٔ تلخ و تاریک

این‌بار اما عمیق‌تر 

ترسناک‌تر و دردناک‌تر.

این‌روزها خلوت و تنهایی را دنبال می‌کنم تا قطره‌اشکی که گوشهٔ چشمم جا خوش کرده است، بتواند بیرون بیاید شاید که خلاص‌ بشوم از این حجم سنگینی و فشار.

این روزها جایت خیلی خالی است. 

دلم برای صدایت، برای خنده‌هایت و برای دل‌نگرانی‌هایت خیلی تنگ است.

دلم برای با هم زندگی‌کردن تنگ است.

دلم برای صدازدن اسمت تنگ است.

می‌خندم اما انگار خنده فقط یک منحنی بی‌معنی است توی یک قاب عروسکی.

آن وقت‌ها تا می‌شنیدم دل خوش سیری چند؟ معنی‌ش را نمی‌فهمیدم.

وقتی کسی می‌گفت بعد از یک اتفاق زندگی‌اش عوض شده، درکش نمی‌کردم. 

وقتی لذت‌های کسی عمیق و بی‌عیب نبود، فکر می‌کردم مشکل از خودش است.

حالا اما

لذت‌هایم لحظه‌ای، خنده‌هایم سطحی و زندگی‌ام، بله جریان دارد و در ظاهر شبیه به گذشته

ولی آن تو

آن ته قلبم

حجم عمیقی از درد هست که هر چند ساعت یک‌بار انگاری که بخواهد حالی‌ام کند که من هستم، من را یادت نرود، می‌آید و گند می‌زند به همهٔ آن‌چه که زور زده‌ام در ظاهر باشم.

جای خالی‌ات را هیچ‌کس و هیچ‌چیز هیچ‌وقت پر نمی‌کند.

ای کاش بودی

باورم نیست توانسته‌ام این‌همه درد را تحمل کنم.

خودم را نمی‌شناسم.

انگار دارم زندگی یک غریبه را تماشا می‌کنم و گاهی با خودم می‌گویم عجب جان‌سختی‌ست بینوا.

قلبم درد می‌کند

نه، قلبم نیست 

آن تو انگار قلبم تکه‌تکه شده

آن تکه‌اش که مال تو بود، کنده شده 

جایش درد می‌کند 

خیلی درد می‌کند

آن تکه که مال تو بود، همهٔ قلبم بود انگار

دیگر قلبی نمانده

دیگر غم غم نیست

دیگر درد درد نیست

گویی سنگ شده‌‌ام

* * * *‌ *

لاله باقری، مادر زنده‌یاد آلما اولادی، از جانباختگان پرواز پی‌اس۷۵۲

سحرگاه ۷ دی ۱۳۷۱ خورشیدی است؛ نزدیکِ به‌دنیاآمدن دخترمان. البته خانم دکتر تاریخ یک هفته دیرتر را به ما اعلام کرده بود، ولی طبق نشانه‌هایی که ایشان گفته، گویا دخترمان یک هفته جلوتر قصد به‌دنیاآمدن دارد. درد زایمان به‌صورت خفیف شروع و باعث نگرانی‌ام شده. همسرم در محل کار است و من در منزل پدری‌ام. مادرم که منتظر به‌دنیاآمدن اولین نوه‌شان است، بسیار هیجان‌زده و مضطرب است و به همسرم زنگ می‌زند و خبر می‌دهد تا سریع خودش را برساند، اما گویا نمی‌شود منتظر ماند. مادرم سریع آماده می‌شود. با عجله مرا سوار ماشینش می‌کند، پشت فرمان می‌نشیند تا مرا به بیمارستان مهر در خیابان زرتشت برساند. محدودهٔ طرح ترافیک است و پلیس جلوی ماشین را می‌گیرد. مادرم با استرس زیادی که دارد مرا نشان می‌دهد و می‌گوید زمان زایمان دخترم رسیده و پلیس اجازهٔ عبور می‌دهد. 

پرسنل بیمارستان با دکترم تماس می‌گیرند تا خودش را برساند. خانم دکتر با عجله وارد بیمارستان شده و جلو می‌آید و با رویی گشاده و صمیمانه با من خوش‌وبش می‌کند و حالم را جویا می‌شود و سپس مرا برای معاینه آماده می‌کنند. وقتی دکتر معاینه‌ام می‌کند، تشخیص می‌دهد که باید زایمان به‌صورت سزارین انجام شود تا خطری نوزاد را تهدید نکند. 

در این فاصله همسرم خودش را به بیمارستان می‌رساند. امور مربوطه انجام می‌شود و مرا به اتاق عمل می‌برند و چند سؤال… تا من جواب‌ها را بدهم و آخرین نیایش‌ها را با خدای خود انجام دهم و از او برای به‌دنیاآمدن یک دخترِ سالم و زیبا و با آینده‌ای درخشان کمک بگیرم، بیهوش می‌شوم. 

بعد از مدتی، دختری با وزن ۳ کیلو و ۷۵۰ گرم، قد ۵۱ سانتیمتر و گروه خونی O مثبت با موهای مشکی و چشم‌هایی چون تیله‌های مشکی براق قدم به دنیای ما می‌گذارد. برای اولین بار بعد از به‌هوش‌آمدنم در آغوشش می‌گیرم و ناباورانه نگاهش می‌کنم. بیست و یک سال دارم و باور نمی‌کنم صاحب فرزندی شده‌ام و موجودی نازنین در آغوشم است. مادربزرگم برای دیدن نتیجه‌اش به بیمارستان می‌آید و تا او را می‌بیند نام آلما را به زبان می‌آورد و به من پیشنهاد این اسم را می‌دهد. 

مدت‌ها بود که در مورد انتخاب اسم فکر کرده بودیم اما به طور قطعی نامی را که واقعاً به دلمان بنشیند و بدون تردید در مورد آن حرف بزنیم، انتخاب نکرده بودیم. من و همسرم با شنیدن اسم آلما بدون هیچ‌گونه تردیدی قبول کردیم. گویا دقیقاً همان اسمی بود که به‌دنبالش بودیم و به‌نظر می‌آمد که این اسم از قبل برایش در نظر گرفته شده و ما بی‌درنگ و بدون کوچک‌ترین دودلی‌ای قبول کردیم و همسرم بلافاصله برای صدور شناسنامه‌اش با نام آلما اقدام کرد. 

آلما در زبان‌های مختلف معانی زیبا و متفاوتی دارد. به‌طور کلی، نام آلما با مفاهیمی مانند روح و جان، زیبایی درونی، خلوص و زندگی، مهربانی و نیمهٔ گمشده در فرهنگ‌های مختلف ارتباط دارد. 

آلما به‌زبان آذری به‌معنای سیب است و سیب، نماد شهر دماوند (زادگاه اجدادی‌اش) که شهرتی جهانی دارد و سال‌ها بعد به‌طور عجیبی با هم عجین می‌شوند و آلما در دل دماوند می‌آرامد.

آلما از همان دوران کودکی، دختری به‌ظاهر آرام ولی پر از انرژیِ خوب و سرشار از زندگی بود. او علاقه‌مند به نقاشی، موسیقی، ورزش مانند شنا، باله در آب، صخره‌نوردی، پینگ پنگ، تیراندازی با تیروکمان، یوگا و پیلاتس بود و در بعضی از رشته‌ها مقام‌هایی نیز در مدرسه و دانشگاه کسب کرده بود.

وی عاشق مطالعه بود، چه مطالعهٔ علمی و درسی، و چه مطالعهٔ غیردرسی؛ خصوصاً زندگی‌نامه‌های افراد موفق و همین‌طور کتاب‌های فلسفی. علاقهٔ زیادی به لوازم‌التحریر داشت و از گشت‌وگذار در فروشگاه‌های کتاب و لوازم‌التحریر و غرق‌شدن در کتاب‌ها بی‌نهایت لذت می‌برد. 

او به گیتار علاقه داشت و آن را می‌نواخت. برای روزهایش برنامه‌ریزی دقیق داشت و از دقایق و لحظه‌هایش حداکثر استفاده را می‌کرد. 

آلما دختری بسیار کوشا و با پشتکار بالا بود و برای رسیدن به اهدافش بسیار زحمت می‌کشید. دورهٔ دبیرستان را با موفقیت در دبیرستان سلام در رشتهٔ ریاضی به پایان رساند و در چندین المپیاد قبول شد. یکی از دغدغه‌هایش امکانات در نظرگرفته‌شدهٔ کمتر برای دختران به نسبت پسران در حوزهٔ المپیادها بود و همیشه اعتراضش را در این مورد با مسئولان مربوطه مطرح می‌کرد و سکوت نمی‌کرد. او عاشق ریاضیات و خصوصاً هندسه بود. الگوی او از دوران مدرسه مریم میرزاخانی بود. لیسانسش را در دانشگاه علم و صنعت و فوق‌لیسانسش را در دانشگاه امیرکبیر (پلی تکنیک) گرفت و در حین تحصیل تدریس هم می‌کرد و با چند انتشاراتی در زمینهٔ ویراستاری کتاب‌های ریاضیات و هندسه همکاری می‌کرد. برای قبولی دکترا در دانشگاه‌های زیادی درخواست داد و تلاش بسیاری کرد و اولین دانشگاهی که با درخواستش موافقت کرد، دانشگاه اُتاوای کانادا بود که بلافاصله آن را پذیرفت و راهی کانادا شد. او پس از یکسال تحصیل در مقطع دکترا در تعطیلات دوهفته‌ای سال نو میلادی با موافقت استاد خود برای دیدن خانواده و دوستانش و جشن تولد ۲۷ سالگی‌اش در کنارشان، به ایران سفر کرد که هنگام بازگشت در حالی‌که بسیار دلتنگ دانشگاه، اساتید و دوستانش شده بود و شور و هیجان خاصی برای شروع سال دوم دکترا داشت و از سویی بسیار نگران وضعیت کشور و مردم و خصوصاً تنها برادرش بود، بر فراز وطنش توسط شلیک دو موشک سپاه پاسداران کشته شد و تمام تلاش‌ها و آرزوهای قشنگش همراه سایر همسفرانش در آسمان‌ها سوخت… اما یاد و نام آن‌ها تا ابد زنده خواهد ماند. 

* * *

ترجمهٔ متنی از وب‌سایت رسمی دانشگاه اُتاوا- کانادا:

آلما به‌تازگی سال اول دکترای خود در رشتهٔ ریاضیات و آمار را در دانشکدهٔ علوم پایهٔ دانشگاه اُتاوا به پایان رسانده بود. او به‌عنوان یک دانشمند جوان، پرانرژی، باهوش و خلاق، بسیار مورد احترام بود. آلما پس از دریافت مدرک کارشناسی ارشد در ریاضیات از دانشگاه صنعتی امیرکبیر (پلی‌تکنیک تهران) در ایران، جایی که بزرگ شد، تحصیلات دکترای خود را در دانشگاه اُتاوا آغاز کرده بود. او در تعطیلات زمستانی به ایران بازگشته بود تا بیست و هفتمین سالروز تولدش را با خانواده‌ای که بسیار دلتنگشان بود، جشن بگیرد.

آلما در آزمایشگاه پروفسور دیوید سانکوف کار می‌کرد و با گروهی همکاری داشت که تخصص آن‌ها شامل مطالعه ژن‌ها و ژنوم‌ها با استفاده از رویکرد ریاضی بود.

«او واقعاً قلب‌های ما را لمس کرد. غیبتش خلائی غیرقابل‌جبران به جا گذاشته است.» این را دوست و همکارش، مونا، می‌گوید که پیوند عمیقی با آلما داشت. «او انسانی واقعاً مهربان و بی‌نظیر بود. آلما همیشه حاضر و حمایت‌گر بود؛ بیشتر شبیه یک خواهر برای من.»

باهوش، قابل‌دسترس، سخاوتمند و همیشه خندان، آلما به‌دلیل مهارت‌ها و صبرش به‌عنوان دستیار آموزشی مورد احترام بود و دانشجویانی که پاییز در کلاس او شرکت کرده بودند، به‌شدت او را دوست داشتند. او حتی ساعات اداری اضافی و بدون حقوقی برگزار می‌کرد تا به دانشجویانش کمک کند.

آلما الهام‌بخش همه بود. بسیاری از لبخند درخشان و مهربانی او یاد می‌کنند.

خاطرهٔ او در ذهن و قلب ما حک‌شده باقی خواهد ماند. مرگ غیرمنتظرهٔ او یک فقدان بزرگ برای دانشگاه و جامعهٔ علمی است.

یک صندوق بورسیهٔ یادبود به‌افتخار سه دانشجوی اُتاوا؛ مهربان، سعید و آلما ایجاد شد. بورسیهٔ یادبود دانشجویان ایرانی هر سال به دانشجویان ایرانی دانشگاه اُتاوا که نیاز مالی دارند، اعطا خواهد شد.

این تراژدی برای کسانی که آلما را می‌شناختند، ویرانگر بود، ازجمله ترمه کوشا، مدیر اجرایی انجمن ریاضیات کانادا. کوشا در دانشگاه اُتاوا استادیار است و آلما در طول ترم پاییز دستیار آموزشی او بود.

تدریس در سال اول دکترا با ۲۵۰ دانشجو بسیار سخت است، اما آلما عالی عمل کرد و دانشجویانش او را دوست داشتند. او ساعات اداری اضافی و بدون حقوق برگزار می‌کرد. کوشا می‌گوید. «جمله‌ای که در وصف آلما می‌توانم بگویم این است: او بسیار متعهد بود.» کوشا گفت: «او به من گفت این یک چالش است، ولی او کارش را به‌خوبی انجام داد.»

او و آلما در طول پاییز از نزدیک با هم کار کردند و نقاط مشترک زیادی داشتند. دوری از خانواده‌اش، که رابطهٔ نزدیکی با آن‌ها داشت، برای آلما سخت بود. اما او حاضر بود این سختی را برای آینده‌اش تحمل کند و حتی به کارهای پسادکتری فکر می‌کرد.

کوشا گفت: «او پر از شور زندگی بود. نمی‌توانم دست از فکرکردن به او بردارم.»

* * * *‌ *

گزارشی از منظر ضرابی، داغدار چهار جانباختهٔ پرواز پی‌اس‌۷۵۲، زنده‌یاد سهند صادقی، زنده‌یاد الوند صادقی، زنده‌یاد نگار برقعی و زنده‌یاد سوفی امامی

آیا باید سکوت می‌کردیم و پنهان می‌شدیم تا دیگران از این جنایت دهشتناک بی‌خبر می‌ماندند؟ کدام بهتر است؟ به‌خاطرآوردن یا فراموش‌کردن؟ ما در گروه خاطره‌نویسی انجمن جانباختگان پرواز PS752 چهار کتاب را منتشر کرده‌ایم. گروه‌های مختلفی از عزیزان عضو کارگاه خاطره‌نویسی در هر دوره تشکیل گردید:

۱- گروه کارگاه خانم منیرو روانی‌پور برای پیاده‌کردن گفت‌وگوهای ضبط‌شدهٔ جلسات به‌صورت نوشتار در دو دورهٔ ۱۲ جلسه‌ای کتاب «به کی‌یف که رسیدم زنگ می‌زنم»

۲- گروه هماهنگی کارگاه خاطره‌نویسی، آقایان امیرحسین یزدان‌بد و حامد اسماعیلیون

گزارش‌های جامع، کامل و پربار جلسات که توسط خانم لیلا فروتن، خواهر جانباخته مرضیه فروتن، تهیه می‌شود، گویای چگونگی کیفیت بالای کارگاه است. (نمونه‌ای از این گزارش‌ها در ذیل این مطلب خدمت عزیزان ارائه می‌گردد.)

۳- گروه ویراستاری اول، کتاب «نباید نوشته می‌شد ۲»

۴- گروه ویراستاری افرا، کتاب «سرخ در آغوش آسمان»

در این گروه انتخاب نام کتاب و طراحی اولیهٔ جلد کتاب و تصویب نهایی هم انجام پذیرفت. 

– مدیریت جلسه‌های کارگاه خاطره‌نویسی با خانم ژاله معینی، خواهر جانباخته محمد معینی، بود که خالصانه و صمیمانه با تمام گرفتاری‌ها و مشکلات مخصوص ایران به‌بهترین وجه آن را انجام دادند و همچنان ادامه‌اش می‌دهند. 

– مدیریت آرشیو و جمع‌آوری اطلاعات کارگاه در دوره‌های مختلف با خانم هوریران سهراب بوده و است.

– طراحی جلد با خانم شکوفه معینی، خواهر جانباخته محمد معینی، بوده که خیلی زحمت کشیده‌اند و طرح‌هایی زیبا ارائه داده‌اند. (توضیح: عکس روی جلد «سرخ در آغوش آسمان» از ژاله معینی)

– ویرایش اول کتاب‌ها به‌جز کتاب «به کی‌یف رسیدم زنگ می‌زنم» هم در گروه تلگرامی افرا انجام شد. کاری به‌غایت دشوار که با تلاش ژاله معینی، یاسین شفقی، البرز صادقی، و اینجانب میسر شد.

* * *

لیلا فروتن، خواهر زنده‌یاد مرضیه فروتن، از جانباختگان پرواز پی‌اس۷۵۲

گزارش کلاس خاطره‌نویسی؛ دوشنبه ۱۴۰۰/۲/۲۰ ساعت ۹ شب 

قسمت اول کلاس

بررسی و بحث در مورد داستان ادیپ شهریار و چگونگی مبارزهٔ انسان در برابر سرنوشتِ ازپیش‌تعیین‌شدهٔ خدایان، که البته منتهی به پیروزی خدایان می‌شود. طبق عقیدهٔ نویسنده، انسان هرچقدر هم که باهوش و قدرتمند باشد (مانند، ادیپ قهرمان داستان) و علی‌رغم همهٔ تلاش‌ها برای تغییر قسمت و تقدیر در مقابل خدایان، ضعیف و زبون است و سرانجام در جاده‌ای قدم می‌گذارد و به‌سوی هدفی می‌رود و مجبور به قبول سرنوشتی می‌شود که قدرت‌های آسمانی برتر، برایش مقدر کرده‌اند. 

قسمت دوم کلاس 

بحث بعدی کلاس، پاسخ‌دادن به این سؤال بود: علت پناه‌بردن و متوسل‌شدن انسان‌ها به پیشگو و فال‌گیر چیست؟

جواب: ترس از آیندهٔ ناشناخته و اینکه انسان فکر می‌کند نمی‌تواند به‌تنهایی کنترلی بر سرنوشت خویش داشته باشد، که این ضعف، باعث پناه‌بردن او به پیشگوها و کمک‌گرفتن از نیروهای ماوراءالطبیعه می‌شود، حتی اگر این موضوع به ضررش تمام شود (مانند ادیپ قهرمان داستان، که اگر از پیشگو کمک نخواسته بود و به سرنوشت خویش‌آگاهی نداشت از اوج قدرت و افتخار به قعر فلاکت و ذلت سقوط نمی‌کرد). این قضیه متعلق به زمان گذشته و مردم بی‌سواد و عوام نیست، در هر زمان و هر طبقهٔ اجتماعی می‌توان افراد خرافه‌پرست را پیدا کرد. سیاستمداران منفعت‌طلب و زورگو، با تکیه بر این نقطه‌ضعف و جهل مردم، دین را به‌عنوان بستر مناسبی برای رشد خرافه، وارد سیاست کرده، به آن میدان می‌دهند و از این طریق مردم را به‌راحتی سرکیسه کرده و حقشان را می‌خورند. ملتی که در اوهام و خرافات دست‌و‌پا می‌زند و برای گرفتن هر حق پایمال‌شدهٔ خویش، منتظر منجی و قدرت‌های ماوراءالطبیعه است و هیچ‌گاه برای تغییر وضعیتش و بهبود آن تلاشی نمی‌کند و روزبه‌روز درمانده‌تر خواهد بود. 

قسمت سوم کلاس

آخرین قسمت کلاس و حسن ختام آن، خواندن خاطرهٔ مادران از بچه‌های بی‌گناه پرواز ۷۵۲ بود که بحق شیرین‌ترین بخش کلاس بود.

در پایان یادآوری یکی از جملات زیبای کتاب خالی از لطف نیست: 

جایی که خرد سودی ندارد، خردمندی دردمندی است.

* * * *‌ *

اهورا اژدری، برادر زنده‌یاد غنیمت اژدری، از جانباختگان پرواز پی‌اس۷۵۲

شعرهایم در گلو خشکاند آن موشک

اشک‌هایم خون شد و بارید با موشک

گفت نیست بالاتر از سیاهی رنگ

موی‌های سیاهم سفید کرد آن موشک

پیری زودرس سراغ من آمد

در جوانی‌ام مرا پیر کرد آن موشک

هر چه خوانم به گوش دل شب‌ها 

گوشش انگار کر نموده آن موشک

 تکه‌تکه کرد جان‌ها به طیاره

دل من را شکست آن موشک

بعد آن خنده‌ها گریه شد گویا

آتشی زد به ریشه آن موشک

او خراب کرد خانه‌های ما نامرد

تا بسازد منبر ضحاک را موشک

گویی آن روز روز محشر بود

اهرمن بود آنکه زد دو تا موشک

آن‌قدر غرق غم کرده ما همه را

سر ما به زیر آب کرد آن موشک

می‌چکد خون ز هر کلام اینجا

چون شکسته جام خون موشک

شرم عالم آن خدا را ماند

بنده‌اش دو بار به‌عمد زد موشک

– سپتامبر ۲۰۲۱

نوشته دل‌نوشته‌هایی از خانواده‌های پرواز در پنجمین سالگرد سرنگونی هواپیمای اوکراینی اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.

من، منظر ضرابی، همراه با سرکار خانم نسرین ستوده، وکیل حقوق بشر ۶۰ ساله، و تعدادی زیادی از جوانان در ۲۹ اکتبر هنگام شرکت در مراسم خاک‌سپاری آرمیتا گراوند از سوی نیروهای امنیتی جمهوری اسلامی ایران دستگیر شدیم و مورد ضرب‌و‌شتم قرار گرفتیم؛ دختری که بر اثر خون‌ریزی مغزی گزارش‌شده پس از ضرب‌و‌شتم پلیسِ «اخلاق» در مترو بعد از نزدیک به یک ماه بیهوشی جان خود را از دست داد.

من به‌همراه ۶۱ نفر دیگر ازجمله ۲۱ زن دستگیر شدم. در حال حمل عکس‌های چهار عزیزم بودم که در پرواز پی‌اس۷۵۲ جان باختند؛ دخترم سهند، پسرم الوند، عروسم نگار و نوهٔ شش‌ساله‌ام سوفی، که مأموران امنیتی عکس‌ها را از دستم ربودند و شروع کردند به پرتاپ‌کردن آن‌ها به یکدیگر. درحالی‌که من سراسیمه و خشمگین دنبال عکس‌ها می‌دویدم، آن‌ها بازی‌شان گرفته بود. با سختی عکس‌ها را گرفتم، تا کردمشان و به سینه‌ام فشردم. این واقعیت که عکس‌های سادهٔ قربانیان پی‌اس۷۵۲ این واکنش را برانگیخت، نشان‌دهندهٔ ماهیت حساس دستورات در سرتاسر نهادهای امنیتی برای سرکوب خشونت‌آمیز ناشی از ترس از همبستگی قربانیان است. عکس‌ها را پس گرفتم و از دید پنهان کردم، اما نیروهای امنیتی اقدام به کشیدن گردن، دست‌ها و پاهای من کردند، و من و خانم ستوده را روی زمین کشیدند. دو نفر بازوهای مرا را گرفتند و دو نفر دیگر پاهایم را. یکی از زنان نیروهای امنیتی با لگد به پهلویم می‌زد که باعث شد نفس خود را برای لحظه‌ای از دست بدهم، در‌حالی‌که به من فحش می‌داد، تهدید می‌کرد که «لشت را تا یک ساعت دیگر همین‌جا ول می‌کنیم!» هنگامی‌که مرا سوار کردند، مأمور امنیتی دیگری با مشت شدید به صورتم زد که درد شدید و خون‌دماغ‌شدن برایم به‌ دنبال داشت. من در ماشین مخصوص زندان که در آن بسیار به‌هم فشرده بودیم، دچار تشنج شدم و دختر دیگری نیز به دلیل آسم و تنگی نفس در اثر کمبود اکسیژن به‌حالت نیمه‌هوشیار افتاد. ما دو نفر را پیاده کردند و پس از ویزیت از سوی پزشک نیروی انتظامی به بازداشت‌شدگان در زیرزمینی پرازدحام در بازداشتگاه وزرا ملحق شدیم؛ همان بازداشتگاهی که مهسا امینی در آنجا به قتل رسید.

هر ۳۰ دقیقه یک‌بار مورد بازجویی قرار می‌گرفتیم و تحت شکنجه‌های روانی قرار داشتیم تا ما را وادار کنند کاغذی سفید یا فرمی ازقبل‌پرشده با انواع اتهامات واهی را امضا کنیم. حتی شرط ارائهٔ حقوق ابتدایی منوط به امضای این کاغذها یا فرم‌ها بود. بچه‌ها را مجبور به درآوردن لباس می‌کردند که بدترین شکنجه برای آنان بود.

صبح روز بعد نیروهای امنیتی ما را به اوین منتقل کردند. موقعی که به زندان اوین منتقل می‌شدیم، به ما دستبند زده شد؛ با خشونت و بی‌احترامی. یکی از بازداشت‌شدگان نسبت به این بدرفتاری با فردی که چهار عزیز خود را در پی‌اس۷۵۲ از دست داده بود اعتراض کرد، که مأمور امنیتی پاسخ داد: «خوب کاری کردیم. پسر و شوهرش را هم خواهیم کشت.»

ما را به‌مدت ۱۰ ساعت در یک ماشین تنگ غیرقابل‌تحمل نگه‌ داشتند. من و خانم ستوده را از دسترسی به دادگاه برای تعیین وثیقه به‌خاطر امتناع از حجاب اجباری محروم کردند. داروهای حیاتی روزانه‌ام را که از زمان ازدست‌دادن عزیزانم در سرنگونی پی‌اس۷۵۲ مصرف می‌کنم، به من ندادند. ساعت ۶ بعدازظهر در عرض ۲۴ ساعت در ماشین زندان دچار تشنج دوم شدم و نزدیک بود بیهوش شوم و شدت آن به‌حدی بود که مأموران امنیتی را مجبور به تماس با آمبولانس کرد. مأموران اصرار داشتند تا پزشکان را متقاعد کنند که من را به زندان قرچک منتقل کنند، اما پزشکان اصرار داشتند که من باید برای درمان تشنج‌ها و فشار خون بالا فوراً آزاد شوم.

۴۰ ساعت ما را محروم از خواب نگه داشتند. از آن زمان پروندهٔ قضایی امنیتی به‌جرم شرکت در مراسم تشییع دختری جوان برای من باز شده است. خانم ستوده نیز در حین بازداشت مورد ضرب‌وشتم شدید قرار گرفت. آقای رضا خندان همسرش گزارش داد که به سرش ضربه وارد شده که منجر به شکستگی عینک و سردرد شده است. خانم ستوده روز سه‌شنبه به زندان قرچک منتقل شد و علی‌رغم عارضهٔ قلبی وخیم که در سال ۱۳۹۰ منجر به مرخصی و آزادی‌اش شد، اعتصاب غذا و دارو را آغاز کرد. او به‌اتهام «کشف حجاب و فعالیت علیه امنیت روانی جامعه»، بازداشت شده است. در طول مرخصی پزشکی، مقامات خانم ستوده را به اجرای احکام ارجاع دادند و مرتب تهدید می‌کردند. هدف‌قراردادن و ضرب‌وشتم تکان‌دهندهٔ یک قربانی ضعیف و مدافع حقوق بشر، شاهدی بر کمپین سیستماتیک خشونت، سرپوش‌گذاشتن، سرکوب، و انتقام‌جویی علیه کسانی است که به‌دنبال عدالت‌اند یا صرفاً یاد عزیزانشان را که به دست دولت کشته شده‌اند، گرامی می‌دارند. این نشان‌دهندهٔ آن است که حکومت تا چه حد برای ارتکاب خشونت علیه خانواده‌هایی که خودشان در رنج ازدست‌دادن غیرقابل‌تصور عزیزانشان به‌دست دولت‌اند، مرعوب می‌کند، اطلاع‌رسانی را کنترل می‌کند و هرگونه تحقیقات مستقل را خاموش می‌کند. 

برای برقراری حقیقت و عدالت، ازجمله در مورد سرنگونی پرواز پی‌اس۷۵۲، نیروی مرگ‌بار علیه زنان و معترضان، و مرگ مهسا امینی، آرمیتا گراوند و دیگر جانباختگان، مقامات جمهوری اسلامی نه‌تنها در داخل کشور به هیچ‌وجه پاسخگو نیستند، بلکه حتی سازمان ملل هم آن‌ها را از پاسخگویی معاف کرده است، و حالا، جمهوری اسلامی ایران ریاست مجمع اجتماعی شورای حقوق بشر را هم بر عهده گرفته است. 

الان در زندان‌ها ده‌ها دختر و پسر جوان در معرض خطرند. هرچند تعدادی از بازداشت شدگان با قرار وثیقه‌های سنگین آزاد شده‌اند، برخی از آن‌ها توانایی پرداخت وثیقهٔ سنگین چندصدمیلیونی یا میلیاردی را ندارند و شب و روز در اضطراب و شکنجهٔ روحی روانی به سر می‌برند. خانم نسرین ستوده و چند تن از بازداشت‌شدگان در سالن قرنطینهٔ زندان قرچک‌اند. 

مهساها در همان محل بازداشتگاه وزرا با سردرد و بدن‌های کبود ناشی از ضرب‌وشتم وحشیانه با مرگ و زندگی در جدال‌اند و فریادرسی نیست. تکرار مرگ مهساها، آرمیتاها، نیکاها، ساریناها، آیداها،… 

نوشته روایت تکان‌دهندهٔ منظر ضرابی، داغدار چهار جانباختهٔ پرواز پی‌اس‌۷۵۲، از آنچه که در مراسم خاک‌سپاری آرمیتا گراوند گذشت اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.

سیما غفارزاده – ونکوور

در بحبوحهٔ خیزش سراسری اخیر در ایران و صدور احکام اعدام برای چند تن از معترضان و کمی پس از آغاز روند قضایی ارجاع پروندهٔ سرنگونی پرواز پی‌اس۷۵۲ به دیوان بین‌المللی دادگستری در لاهه از سوی کشورهای اوکراین، کانادا، بریتانیا و سوئد، ناگهان جمهوری اسلامی بار دیگر اقدام به برگزاری جلسات پی‌در‌پی دادگاه رسیدگی به پروندهٔ پرواز پی‌اس‌۷۵۲ در تهران کرد که در آن ۱۰ نفر از افراد گمنام به‌عنوان متهم معرفی شده بودند. این در حالی بود که نخستین جلسات این دادگاه در پاییز ۱۴۰۰ برگزار شده بود و با اعتراض شدید خانواده‌های جانباختگان کارش را متوقف کرده بود.

تعدادی از خانواده‌های جانباختگانِ این پرواز از حضور در دادگاه خودداری کردند ولی جمعی دیگر از آنان در جلسات دادرسی حاضر شدند و بار دیگر اعتراض خود را به صلاحیت دادگاه، نحوهٔ صدور کیفرخواست و همچنین منع تعقیب مقامات رده‌بالا اعلام کردند. 

عباس صادقی، وکیل دادگستری، که دو فرزند، یک نوه و عروسش را در سرنگونی پرواز پی‌اس۷۵۲ از دست داده است، از ابتدای برگزاری این دادگاه در جلسات آن حضور داشته و همواره ایراد‌های حقوقی و قانونی این پرونده را گوشزد کرده است. به‌همین دلیل از ایشان درخواست کردیم تا در گفت‌وگویی به مسائل مربوط به این دادگاه بپردازند و البته در خلال این‌ گفت‌وگو ایشان ما را مطلع ساختند که حدود بیست خانواده از خانواده‌های جانباختگان شکایتشان را پس گرفته‌اند و از دلایل این تصمیم برایمان گفتند. توجه شما را به این گفت‌وگو جلب می‌کنیم. 

در ماه‌های اخیر دادگاه رسیدگی به پروندهٔ شلیک موشک به هواپیمای اوکراینی پرواز پی‌اس۷۵۲ در ایران در جریان پس از وقفه‌ای طولانی بار دیگر به جریان افتاده است. آیا شما در این جلسات شرکت کرده‌اید؟ نظر شما دربارهٔ روند برگزاری این دادگاه چیست؟

دادگاه بعد از دومین جلسهٔ رسیدگی در تاریخ ۷/ ۹/ ۱۴۰۰، پرونده را برای رفع نواقص به دادسرای نظامی برمی‌گرداند. نزدیک به ده ماه در دادسرا خاک خورده بی‌آنکه نواقص و ایرادات بی‌شمار ازجمله عدم ابلاغ اصل نظریهٔ کارشناسی، به شکات و وکلای آنان یا اعتراض به منع تعقیب متهمان اصلی و… رفع شده باشد. لیکن هم‌زمان با بیانیهٔ مشترک چهار کشورِ کانادا، اوکراین، بریتانیا و سوئد در اجرای مادهٔ ۱۴ کنوانسیون ۱۹۷۱ مونترآل در آستانهٔ سومین سالگرد ساقط‌کردن پرواز پی‌اس۷۵۲ و قتل‌عام ۱۷۶ انسان بی‌گناه، دادگاه دست‌به‌کار شده و شتاب‌زده بدون رعایت موازین قانونی و با وجود عدم رفع ایرادات اساسی شکلی و به‌فاصلهٔ دو روز از هم و بدون تجدید و تعیین وقت رسیدگی طبق مقررات آیین دادرسی کیفری و رعایت فاصله بین ابلاغ احضاریه تا جلسهٔ رسیدگی، جلساتِ به‌اصطلاح دادرسی را ادامه داده و می‌دهد. متأسفانه بنابه‌ضرورت تا قبل از تاریخ ۲۳ بهمن و انصراف از شکایت، شرکت می‌کردم. پیش از ورود به بخش ماهیتی پرونده، به‌دلایلی که در این مجال نمی‌گنجد متأسفانه بر این باورم که به‌قول معروف «از این اجاق آبی گرم نمی‌شود» و انتظار هیچ معجزه‌ای هم نباید داشت. رسیدگی بی‌طرفانه و مستقل و وجود اراده و قصد واقعی مبنی بر احضار و تعقیب سلسله‌مراتب فرماندهی نظامی، تصمیم‌گیرندگان حمله به پایگاه خالی از سکنهٔ عین‌الاسد، تصمیم‌گیرندگان فنی و سیاسی در خصوص بازگذاشتن حریم هوایی در وضعیت جنگی، به‌همان اندازه باورپذیر است که به‌قول مولانا «حضور بی‌خطر فیل در مغازهٔ چینی‌فروشی»، بنابراین «کوشش بی‌فایده‌ست وسمه بر ابروی کور».

جمهوری اسلامی این دادگاه را با عنوان رسیدگی به «سانحهٔ سقوط هواپیما» برگزار می‌کند. نظر شما در این‌باره چیست و چقدر به نتیجهٔ برگزاری چنین دادگاهی امیدوارید؟

اولاً این دادگاه صلاحیت رسیدگی به این پرونده را ندارد، زیرا به استناد مادهٔ ۴ کنوانسیون مونترآل، اعمال غیرقانونی علیه امنیت هواپیمایی کشوری از جرائم مهم عمومی بوده و باید در یک مرجع صلاحیت‌دار مستقل صورت گیرد. ثانیاً با فرضِ داشتن صلاحیت، تمایل، قصد، اراده و توان رسیدگی مستقل و بی‌طرفانه به این پرونده با این ابعاد بین‌المللی را ندارد، زیرا ستاد کل نیروهای مسلح خطای انسانی به‌صورت غیرعمد را محرز دانسته و توسط رهبری جنبهٔ ثبوتی (ثابت‌شده) پیدا کرده و مرجع تحقیق در دادسرا یا رسیدگی در دادگاه، مکلف به تبعیت از حکم حکومتی‌اند و به‌شرح لایحهٔ ۲۰ برگی بر این اعتقاد راسخم که این فاجعه باید در یکی از دو قالب «جنایت جنگی» یا «جنایت علیه بشریت» قرار گیرد.

طبق اخبار منتشرشده، کیفرخواست تنظیم‌شده در یکی از جلسات دادگاه خوانده شده است. نظر شما دربارهٔ این کیفرخواست چیست؟

درست است. کیفرخواست بر پایهٔ خطای انسانی و مستند به نظریهٔ کارشناسانی تنظیم شده که حداقل ۱۶ نفر از آن‌ها عضو سپاه پاسداران (مأموران نظامی) هستند و مأمور نظامی، دیگر نماینده و منتخبِ قاضی نمی‌تواند باشد، بلکه مأمور فرماندهانی‌اند که جزو آمران و شکل‌دهندگان اصلی این جنایت ضدبشری بوده‌اند. بنابراین کیفرخواست قابل‌ توجه و ترتیب‌ اثر نمی‌تواند باشد. 

آیا دادگاه پاسخ مشخصی به اعتراضات خانواده‌های جانباختگان پرواز ۷۵۲ به محدودماندن کیفرخواست به ۱۰ نفر از افراد رده‌پایین و گمنام و عدم حضور افراد مسئول در شورای عالی امنیت ملی مانند دبیر این شورا، فرماندهٔ سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، فرماندهٔ نیروی هوافضای سپاه پاسداران انقلاب اسلامی و دیگر افراد مسئول در این دادگاه داده است؟ به‌نظر شما چه کسانی باید به‌عنوان متهم در این دادگاه حاضر شوند؟

ده نفر ردیف‌شده به‌عنوان متهم، مأمور، مجری و آلت فعل مقامات ارشد سپاه پاسداران‌اند و شکایت ما علیه اعضای نظامی شورای عالی امنیت ملی ازجمله سلامی، باقری، شمخانی و حاجی‌زاده است که در اتاق فکر، جنایت سازمان‌یافته طراحی، برنامه‌ریزی و توسط مأمورین اجرا کردند و دادگاه فقط در تاریخ ۶/ ۶/ ۱۴۰۰ با سلام و صلوات و گارد احترام از حاجی‌زاده استقبال کرد و به‌اصطلاح تحقیقاتی از او به عمل آورد. والسلام! زیرا اجازهٔ ورود به قلعهٔ تسخیرناپذیر آمران اصلی این جنایت را ندارد.

به‌نظر شما برگزاری جلسات پی‌در‌پی دادگاه رسیدگی به پروندهٔ شلیک موشک به هواپیمای اوکراینی طی هفته‌هایی که اعتراضات در ایران بالا گرفته بود و دادگاه‌های معترضان برگزار می‌شد، چقدر به این اعتراضات اخیر ارتباط داشت؟

به‌ نظر می‌رسد اعتراضات بی‌تأثیر نبوده باشد، ‏لیکن بیشترین تأثیر اعتراضات سراسری با ابعاد بین‌المللی آن را، باید در بیانیهٔ مشترک چهار کشور به‌استناد مادهٔ ۱۴ پیمان ۱۹۷۱ مونترآل جستجو کرد که نظام قضایی ایران را به واکنش و تشکیل جلسات پی‌درپی رسیدگی واداشت.

آیا تماس جدیدی از سوی مقامات یا نهادهای جمهوری اسلامی برای متقاعدکردن شما و خانواده‌های دیگر به دریافت غرامت صورت گرفته است؟

بله، چند بار از طریق جناب کاکا افشار، وکیل محترم ما، و عده‌ای از خانواده‌ها درخواست دریافت غرامت شده است که قاطعانه رد کرده‌ایم، زیرا اولاً هنوز در دادگاه در خصوص این فاجعهٔ ضدانسانی تصمیمی گرفته نشده است. ثانیاً برابر مادهٔ ۱۷ پیمان ۱۹۲۹ ورشو و ۱۹۹۹ مونترآل، متصدی حمل‌و‌نقل مسئول خسارت وارده به مسافر در داخل هواپیما یا حین سوار یا پیاده‌شدن از آن، می‌باشد. 

اگر دربارهٔ موضوع دادگاه در ایران و مواردی که در جلسات آن به بحث گذاشته شده صحبت دیگری دارید، لطفاً بفرمایید.

به‌جز مواردی که در پاسخ‌های قبلی به آن‌ها اشاره کردم، بر این باورم که فارغ از اینکه به هیچ‌کدام از ایرادات اساسی در مراحل تحقیق و رسیدگی پاسخ داده نشده و رسیدگی نیست در دایرهٔ تنگ چهار خطای انسانی محدودشده اساساً دادگاه رسیدگی‌کننده توان اراده و اجازهٔ خروج از چارچوب کیفرخواست را ندارد و به‌تعبیری بخش نظامی در دادگاه خط‌مشی تعیین کرده است.

اواخر ماه دسامبر سال گذشتهٔ میلادی، روند قضایی ارجاع پروندهٔ سرنگونی پرواز پی‌اس۷۵۲ به دیوان بین‌المللی دادگستری در لاهه آغاز شد و چهار کشور کانادا، اوکراین، بریتانیا و سوئد هشدار دیپلماتیک مهمی به جمهوری اسلامی فرستادند. در بیانیه‌ای که از سوی این کشورها منتشر شده آمده است که اگر این اختلافات ظرف شش ماه حل‌وفصل نشود، ایران به دیوان بین‌المللی لاهه کشیده می‌شود. به‌نظر شما نتیجهٔ برگزاری دادگاه رسیدگی به این پرونده در داخل ایران چقدر در روند بررسی پرونده در دادگاه لاهه مؤثر است؟ چه اندازه خوشبینید که رژیم ایران در این زمینه با دولت‌های متضرر همکاری کند؟ و در صورت عدم همکاری جمهوری اسلامی، تا چه اندازه به نتیجهٔ کار دیوان بین‌المللی لاهه امیدوارید؟

به نظر نمی‌رسد دولت ایران به خواستهٔ چهار کشور تمکین کرده و پاسخ قانع‌کننده‌ای بدهد، زیرا حداقل در سه گزارش ژانویه، فوریه و ژوئیهٔ ۲۰۲۰ خطای انسانی را محور نتیجهٔ تحقیقات خود قرار داده است و تغییر در آن به مصلحت نظام نخواهد بود. به‌خصوص به درخواست ۲۴ دسامبر ۲۰۲۰ خانم کالامارد گزارشگر ویژهٔ اعدام‌های فراقانونی با ده‌ها سؤال کلیدی ایشان پاسخ داده نشده است. اگر دادگاه پیش از اتمام مهلت شش‌ماهه حکم قطعی و نهایی صادر کند، احتمالاً در روند بررسی پرونده در دادگاه لاهه مؤثر خواهد بود و اگر دولت‌های ذی‌نفع در ارادهٔ سیاسی خود – که ناشی از فشار افکار عمومی و تظاهرات ایرانیان در سراسر جهان بوده – پایبند بوده باشند و مصراً به پیگیری علت واقعی جنایت تأکید بکنند، رأی دادگاه ایران کارساز نخواهد بود.

اگر صحبت دیگری با خوانندگان ما دارید، لطفاً بفرمایید.

ما امروز [۱۲ فوریهٔ ۲۰۲۳ مصادف با ۲۳ بهمن ۱۴۰۱] همراه با حدود بیست تن از شکات پرونده، شکایتمان را پس گرفتیم. در لایحه‌ای که به دادگاه ارائه کردیم نوشتیم که عده‌ای از خانواده‌ها از ابتدا بر این باور بودند که نظام قضایی مستقل نیست و طرح شکایت در این دادگاه راه به جایی نمی‌برد، ولی ما همراه با تعدادی از خانواده‌های دیگر خودمان را قانع کردیم تا اعلام شکایت کنیم تا بلکه کورسویی از ندای وجدان بیدار قضایی بتواند غریق را به منزل مقصود برساند، ولی حالا پس از ۱۶ جلسهٔ دادرسی ناامید شده‌ایم و به این رسیده‌ایم که باید حق را به کسانی داد که از همان بدو امر امیدی به کمترین احقاق حق نداشتند و رسیدگی قضایی مستقل و بی‌طرفانه را ناممکن می‌دانستند. 

چرا که ایرادات اساسی این پرونده ازجمله ایراد عدم صلاحیت دادگاه، ایراد روند تحقیق و رسیدگی ازجمله: عدم ابلاغ هویت و نظریهٔ کارشناسانی که نظرشان مستند کیفرخواست بوده، رسیدگی به اعتراض به قرار منع تعقیب آمرانی که عامل اصلی این جنایت بوده‌اند توسط خود دادگاه مرتفع نشده و هیچ‌کدام مورد توجه قرار نگرفته است. 

به‌دلایل ذکرشده و به‌حکم ضرورت از شکایت مطروحهٔ خود صرف‌نظر کردیم، ولی بدیهی است چنانچه روزی امیدی به دادخواهی، برقراری عدالت و احقاق حق پیدا شود مجدداً طرح شکایت خواهیم کرد و این حق را برای خود محفوظ نگه می‌داریم، زیرا نه می‌بخشیم و نه فراموش می‌کنیم.

نوشته عباس صادقی: این فاجعه باید در یکی از دو قالب «جنایت جنگی» یا «جنایت علیه بشریت» قرار گیرد اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.

سیما غفارزاده – ونکوور

ژانویهٔ سال گذشته، در دو شمارهٔ پیاپیِ «رسانهٔ همیاری»، یعنی شماره‌های ۹۸ و ۹۹، تا جای ممکن به خبرها و موضوعات مربوط به فاجعهٔ سرنگون‌کردن هواپیمای اوکراینی و کشته‌شدن ۱۷۶ انسان بی‌گناه، پرداختیم و نیز طی یک‌سال گذشته با انتشار مطالب و گفت‌وگوهای مختلف، تحقیقات انجام‌شده در روشن‌شدن حقایق و روند دادخواهی را دنبال کرده‌ایم. همچنین هشتم ژانویهٔ امسال، در سالگرد این فاجعه، در کنار مقامات و نهادهای سیاسیِ فدرال، استانی و شهری کانادا و همچنین فعالان اجتماعی و سیاسی جامعهٔ ایرانی-کانادایی با همدردی و همبستگی با بازماندگان قربانیان پرواز ابدی ۷۵۲ یاد عزیزانی را که در این پرواز از دست دادیم، گرامی داشتیم. حال پس از گذشت یک‌سال از این فاجعهٔ دردناک، تصمیم داریم تا جای ممکن با بازماندگان و خانواده‌های مسافران این پرواز صحبت کنیم و ببینیم پس از گذشت این مدت چه می‌کنند، چطور روزگار می‌گذرانند و خواسته‌شان چیست. با گذشت بیش از یک‌سال، بسیاری از بازماندگان هنوز هم مایل نیستند از آنچه بر سر خودشان و عزیزانشان آمده است، چیزی بگویند. تلاش ما این است که تا جای ممکن پای صحبت‌ آن‌دسته از بازماندگانی که برای گفت‌وگو آمادگی دارند، بنشینیم. در شمارهٔ ۱۲۶، با خانم بهشته رضاپور، مادر زنده‌یاد بهاره کرمی‌مقدم، در شمارهٔ ۱۲۸، با خانم ژاله معینی، خواهر زنده‌یاد محمد معینی، که ساکن ایران‌ هستند، گفت‌وگو داشتیم و در این شماره با خانم منظر ضرابی، مادر زنده‌یاد سهند صادقی و زنده‌یاد الوند صادقی، مادر همسر زنده‌یاد نگار برقعی و مادربزرگ زنده‌یاد سوفی امامی، همچنین ساکن ایران، گفت‌وگویی داشته‌ایم که توجه شما را به آن جلب می‌کنیم. شایان ذکر است که این گفت‌وگو در تاریخ ۱۵ مارس ۲۰۲۱ برای درج در نسخهٔ چاپی شمارهٔ ۱۲۹ رسانهٔ همیاری مورخ ۱۹ مارس ۲۰۲۱ تنظیم شده است و تحولات پس از این تاریخ در آن انعکاس نیافته است.

با سلام خدمت شما خانم ضرابی عزیز و سپاس از وقتی که گذاشتید، ضمن عرض تسلیت دوباره برای ازدست‌دادن عزیزانتان، لطفاً خودتان را معرفی بفرمایید و سپس دربارهٔ تک‌تک عزیزانی که در فاجعهٔ سرنگونی هواپیمایی اوکراین از دست داده‌اید، برایمان بگویید. چند سال بود که فرزندانتان به کانادا مهاجرت کرده بودند و در چه زمینه‌ای فعالیت می‌کردند؟

با سلام و سپاس از اینکه یاد عزیزان جان‌باختهٔ ما را زنده نگه می‌دارید. من، منظر ضرابی، مادر سهند و الوند، مادربزرگ سوفی و مادر همسر نگار هستم. سهند سال ۱۳۹۱ وقتی‌که هفت‌ماهه باردار بود به مونترآل رفت و در ۱۶ تیر ۹۲ سه هفته زودتر زایمان کرد و سوفی را به‌دنیا آورد، چون فرصت برای رفتن من (اقدام سهند برای دعوت من به کانادا و گرفتن ویزا از ترکیه) زمان‌بر بود، سهند و وحید، همسرش، به‌تنهایی نوزاد کم‌وزن کوچولو را به‌مدت یک ماه تروخشک می‌کردند تا من رسیدم.

سهند، فوق لیسانس شیمی بود و در شرکت واردات دارو و لوازم آرایشی راسن درمان کارشناس فنی بود. بعد از نه ماه که از تولد سوفی گذشت، به ایران برگشت و مجدداً در همان شرکت مشغول کار شد و من سوفی را نگهداری می‌کردم. سوفی که سه‌ساله شد، دوباره برگشتند کانادا و این‌بار رفتند تورنتو. سهند در کالجی درس خواند و در رشته‌ای که دوست داشت، یعنی همان رگولاتوری دارویی/بهداشتی و با نمرهٔ خوبی قبول شد. پس از کمتر از یک ماه در شرکت بزرگ دارویی آرایشی به‌نام کازمتیکا لابراتوریز مشغول به کار شد و خیلی مورد توجه رؤسا و مدیران بود و خیلی دوستش داشتند. سهند به سه زبان فرانسه، انگلیسی و ترکی استانبولی کاملاً مسلط بود، بسیار اجتماعی، از کودکی اهل مطالعه، خونگرم، زود‌جوش و مهربان بود. او فرزند بزرگ من و تنها دخترم بود.

الوند پسرم، فوق لیسانس مهندسی صنایع بود. اهل ادبیات، موسیقی و ورزش بود و خوب پیانو می‌زد و همچنین سه‌تار و تنبک. او بسیار کتاب می‌خواند. در کارش واقعاً حرفه‌ای بود. تنها ظرف یک ماه از زمانی که به تورنتو رسید، کار متناسب با رشته‌اش را پیدا کرد و مشغول شد. دوستان زیادی پیدا کرده بود. الوند هم‌زمان در دو شرکت ویوفین (ViewFin) و VFMG مشغول به کار بود. بعد از این جنایت، شرکت ویوفین در وبسایت خود نوشت: بر کسی پوشیده نیست که اَلوی، همان‌طور که ما او را صدا می‌کنیم، عزیزترین و حرفه‌ای‌ترین عضو خانوادهٔ ViewFin ما است. ما هنوز در شوک هستیم، دوست داریم روح پاک و لبخند زیبای او را به‌یاد بیاوریم که همیشه با ما خواهد ماند.

همسرش نگار، در دانشگاه مک‌گیل در مونترآل در رشتهٔ تغذیه فوق لیسانس می‌خواند، در حالی‌که فوق لیسانس تغذیه از ایران گرفته بود، ولی می‌خواست تا دکترا ادامه دهد و در دانشگاه تدریس کند. هفته‌ای سه روز می‌رفت مونترآل و چهار روز تورنتو پیش الوند بود. به گل و گیاه خیلی علاقه داشتند، هم سهند و هم الوند و نگار؛ وقتی که آمده بودند ایران، کلید داده بودند وحید برود گل‌هایشان را آب بدهد.

سوفی، پیش‌دبستانی بود. خواندن و نوشتن انگلیسی را یاد گرفته بود. مربیان خیلی دوستش داشتند. پیانو و باله هم کلاس می‌رفت و خیلی بااستعداد بود. شش ماه مانده بود شش ساله بشود و از شش ماه قبل برای تولد شش‌سالگی‌اش نقشه می‌کشید. او دوست داشت تم تولدش یونیکورن باشد و رنگ بنفش.

فقدان عزیزانتان چگونه به‌لحاظ روحی و روند زندگی روزمره، شما و دیگر اعضای خانواده‌تان را تحت تأثیر قرار داده است؟ 

کل طایفه، اعم از خاله و عمو و دایی و بچه‌ها و دوستان و آشنایان، همه زندگی‌شان فرق کرده است. دیگر آدم‌های سابق نیستند. من و پدرشان زندگی اجباری داریم و روزگار را فقط می‌گذرانیم، با قرص و مشاور روان‌درمانگر، و هنوز هم گاه چنان غیرقابل‌تحمل می‌شود، طوری‌که می‌گویم قلبم را با چنگ در بیاورم و له کنم… پدرشان هم از صبح زودی که این فاجعه رخ داد، ناله می‌کند و زار می‌زند و کار هر روزش است. گاهی من سرم را داخل کمد الوند می‌کنم و آن‌قدر جیغ می‌کشم که بی‌حال می‌شوم، با تمام اقوام و دوستان قطع رابطه کرده‌ایم و من حتی تلفنی هم نمی‌توانم با کسی صحبت کنم. ما زندگی نداریم، فقط به‌خاطر البرز نفس می‌کشیم که بیشتر از این آسیب نبیند.

اگر اقداماتی اعم از تأسیس انجمن خیریه یا اهدای بورس تحصیلی یا مواردی از این دست برای گرامی‌داشت یاد و خاطرهٔ فرزندانتان انجام داده‌اید یا در فکر انجام آن هستید، لطفاً بفرمایید.

یک دبیرستان در منطقهٔ سراوان بلوچستان ساخته‌ایم که نزدیک به اتمام است و یک مدرسه هم همسر سهند در منطقهٔ کرمانشاه ساخته است که آن هم نزدیک به اتمام است. بنیاد خیریهٔ سوفی را هم پدر سوفی تأسیس کرده است.

آیا در طول این مدت با سایر بازماندگان قربانیان سرنگونی هواپیمای اوکراینی در ارتباط بوده‌اید؟ این ارتباط چطور به شما کمک کرده است؟

بله، ارتباط مستقیم با انجمن جانباختگان داریم و خیلی خیلی کمک کرده است. با هم در حال انجام اقداماتی برای دادخواهی و زنده‌نگاه‌داشتن یاد عزیزان جان‌باخته‌مان هستیم. 

قطعاً فعالیت‌های جمعی مؤثرتر از فردی است. من خودم هم در واتس‌اپ یک گروه از مادران داغدار تشکیل داده‌ام که خیلی خوب است؛ درددل می‌کنیم و تجربیاتمان را به اشتراک می‌گذاریم و گردهمایی‌هایی داریم. گروه دیگری با خانم منیرو روانی‌پور داریم برای خاطره‌نویسی؛ ایشان در بهبود و آرامش حال ما داغداران بسیار کمک می‌کنند و در این زمینه بسیار حرفه‌ای و متخصص‌اند.

بیش از چهارده ماه از این فاجعهٔ بسیار تلخ گذشته است. در طول این مدت، آیا هیچ تماسی از سوی مسئولان بررسی‌کننده در ایران، کانادا یا اوکراین با شما گرفته شده است؟ آیا هیچ گزارشی از روند دادرسیِ این پرونده در اختیار شما قرار داده شده است؟ 

خیر، هیچ تماسی از سوی مسئولان بررسی‌کننده در ایران، کانادا یا اوکراین با ما گرفته نشده است! و هیچ گزارشی از روند دادرسیِ این پرونده در اختیار ما قرار داده نشده است! صرفاً در ابتدا دولت کانادا یک‌بار از طریق وحید (همسر سهند) جویای حال ما شده بودند، یک‌بار دیگر هم با البرز تماس گرفته بودند که برای یک کنفرانس جمعی توسط آقای گودیل بود.

چندی پیش گزارش خانم اگنس کالامارد، گزارشگر ویژهٔ سازمان ملل متحد در امور اعدام‌های فراقضایی و خودسرانه، دربارهٔ روند رسیدگی مراجع قضایی ایران به پروندهٔ سرنگون کردن پرواز ۷۵۲ منتشر شد که در آن به موارد مهمی اشاره شده بود. از جمله اینکه «به‌نظر می‌رسد برخی مدارک از بین رفته باشد» یا «مقام‌های ایرانی هنوز «فراتر از هرگونه تردید منطقی» ثابت نکرده‌اند که هواپیما را به‌طور عمدی هدف قرار نداده‌اند.» آیا شما این گزارش را دیده‌اید؟ نظرتان دربارهٔ آن چیست؟

بله ما این گزارش را خوانده‌ایم. همسرم به‌لحاظ اینکه وکیل دادگستری‌اند، خیلی دقیق خواندند و گفتند که گزارش گزارشگر محترم ویژهٔ حقوق بشری تحلیلی موشکافانه، بسیار مستدل و مستند است که با تیزبینی و بی‌طرفی تدارک دیده شده و به‌تنهایی می‌تواند مورد توجه مراجع عدالت‌خواه جهانی قرار گیرد، زیرا با توجه به طرح ۲۸ سؤال کلیدی از دولت ایران و عدم پاسخ‌گویی مقامات رسمی به آن‌ها، صحت گزارش را به‌تصویر می‌کشد، خصوصاً در توجه ویژه‌ای که ایشان به تناقضات دولت داشته است، از جمله: ادعای اشتباه ۱۰۷ درجه‌ای رادار، تشخیص اشتباهی هواپیما به‌عنوان موشک، اختلاف زمانی شناسایی و پرتاب موشک‌ها، استفادهٔ عامدانه از نیروی قهریه، عدم وجود دلایل مقبول در رابطه با اشتباه موضوعی، اثبات این معنا که پرواز ۷۵۲ عامدانه توسط سپاه هدف قرار گرفته و هدف دیگری مدنظر نبوده است، خودداری از بستن فرودگاه در شرایط جنگی و عدم صدور نوتام به خلبانان، عدم تحقیق مؤثر، مستدل، موفق و فوری، امحاء آثار به‌جامانده و جلوگیری از تحقیقات مستقل، بی‌طرفانه یا نظارت بر آن و…

این گزارش با تکیه بر قوانین، دلایل، شواهد و قرائن غیرقابل‌انکار تهیه شده است و با استناد به قوانین بین‌المللی هوایی و حقوق بشری می‌تواند فتح بابی در جهت گشودن پرونده در مراجع دادگستری بین‌المللی و تعقیب کیفری آمرین و عاملین این فاجعه باشد.

خواستهٔ شما به‌عنوان یکی از بازماندگان قربانیان این فاجعه چیست؟ 

خواستهٔ ما ورود سازمان‌های ذی‌ربط بین‌المللی مثل ایکائو، حقوق بشر، یونیسف (برای کشتن بیست و نه کودک بی‌گناه حتی کلامی تاکنون نگفته است) به این پروندهٔ جنایت علیه بشریت است.

جامعهٔ ایرانی کانادا چه کمکی می‌تواند در دادخواهی به شما بکند و چه انتظاری از آن‌ها دارید؟ 

تحت فشار قراردادن مقامات برای حقیقت‌یابی و فراهم‌نمودن راه‌های مجازات مجرمان در مراجع بین‌المللی.

اگر صحبت دیگری دارید، لطفاً بفرمایید. 

فرزندان ما برای رهایی از بی‌عدالتی و برای زندگی بهتر بسیار زحمت کشیدند تا بتوانند مهاجرت کنند و در آنجا با آرامش به هدف خود که داشتن یک زندگی شرافتمندانه باشد برسند، ولی باز طعمهٔ جنایتکاران شدند. از دولت کانادا که پناهگاه این بی‌پناهان بوده است، خواستاریم نگذارد حق جانباختگان پایمال شود.

با آرزوی صبر و به‌امید دادخواهی، بار دیگر از وقتی که برای این گفت‌وگو گذاشتید، بسیار سپاسگزاریم.

نوشته منظر ضرابی: خواستهٔ ما ورود سازمان‌های ذی‌ربط بین‌المللی به این پروندهٔ جنایت علیه بشریت است اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.