ترانه وحدانی – ونکوور

در شمارهٔ ۲۶۱ نشریه، گفت‌وگویی داشتیم با دکتر فرشید سادات‌شریفی، ادب‌پژوه و پایه‌گذار مؤسسهٔ علمی‌آموزشی سماک، دربارهٔ برگزاری دوره‌ای رایگان با عنوان «وقتی که جان خسته است: خودشفقتی در عمل» که مؤسسهٔ یادشده در شرایط جنگی و به‌ویژه پس از وقایع خون‌بار دی‌ماه گذشته که فشار بسیار زیادی به روح و روان ایرانیان در سراسر جهان وارد شد، اقدام به برگزاری آن کرده بود. حال باخبر شدیم که در ادامهٔ آن دوره، این گروه اقدام به برگزاری دورهٔ رایگان جدیدی با عنوان «جانِ آباد» کرده است و به‌همین مناسبت، بار دیگر در گفت‌وگویی با دکتر فرشید سادات‌شریفی، از ایشان خواسته‌ایم تا دربارهٔ این دورهٔ جدید توضیحاتی به خوانندگان ما ارائه دهند که توجه شما را به آن جلب می‌کنیم.

* * * * *

درود بر شما آقای دکتر سادات‌شریفی عزیز. خوشحالیم که پس از برگزاری دورهٔ «وقتی روان خسته است»، بار دیگر در مجلهٔ رسانهٔ همیاری میزبان شماییم. این بار با عنوان تازه‌ای برگشته‌اید: «جانِ آباد». بفرمایید چه ضرورتی باعث شد که پس از تمرکز بر خودشفقتی و فرسودگی، اکنون به سراغ این پروژهٔ تازه بروید؟

با درود و سپاس از شما و همراهان مجلهٔ رسانهٔ همیاری، برای من، «جانِ آباد» ادامهٔ طبیعیِ همان مسیری است که در دورهٔ پیشین آغاز کردیم. در «وقتی روان خسته است»، مسئلهٔ اصلی ما این بود که چگونه در میانهٔ فشارهای زیست مهاجر، بحران‌های وطن، خستگی‌های عاطفی، و فرسودگی‌های روزمره، رنج خود را به خودسرزنشی تبدیل نکنیم. آن دوره دربارهٔ خودشفقتی بود؛ یعنی یادگرفتنِ اینکه وقتی روان خسته است، به‌جای افزودن فشار بر فشار، بتوانیم با خودمان انسانی‌تر و آگاهانه‌تر رفتار کنیم.

اما پس از این گام، پرسش دیگری پیش می‌آید: اگر یاد گرفتیم رنج را علیه خودمان به کار نبریم، حالا با خودِ این رنج چه می‌کنیم؟ چگونه می‌توان با واقعیتی زندگی کرد که هنوز دشوار است؟ چگونه می‌توان در جهانی که همچنان ناپایدار، ناعادلانه و گاه بسیار فرساینده است، معنا، کرامت، پیوند و شادمانی عمیق‌تری را حفظ کرد؟

«جانِ آباد» از همین پرسش متولد شده است. این عنوان برای من فقط یک نام شاعرانه نیست؛ یک چارچوب فکری است. آبادی در اینجا به‌معنای رسیدن به یک مدینهٔ فاضله یا پاک‌کردنِ همهٔ دردها نیست. آبادی یعنی زیستن با همهٔ محدودیت‌ها و برکشیدن معنا از دل رنج ناگزیر. یعنی جان انسان، با همهٔ زخم‌ها و خستگی‌هایش، هنوز می‌تواند جایی برای معنا، رابطه، بخشندگی، خنده، پذیرش و حرکت داشته باشد.

عنوان «جانِ آباد» بسیار چندلایه است. وقتی از آبادیِ جان حرف می‌زنید، دقیقاً از چه چیزی سخن می‌گویید؟ این نگاه چه تفاوتی با دعوت‌های رایج به «شادبودن» یا «مثبت‌اندیشی» دارد؟

به‌گمان من، این تمایز برای فضای امروز جامعهٔ ایرانی و دیاسپورا بسیار مهم است. برای جامعه‌ای که تبعید، مهاجرت، سوگ‌های نیمه‌کاره، ناامنی جمعی، گسست خانوادگی، و بحران‌های وطن را حمل می‌کند، دعوت ساده‌انگارانه به «خوشحال‌بودن» ممکن است اصلاً خوب ننشیند. گاهی حتی می‌تواند بی‌احترامی به عمق رنج مردم به نظر برسد.

به‌همین دلیل، ما در این دوره از «خوشی» به‌معنای سطحی و گذرای آن حرف نمی‌زنیم. نقطهٔ عزیمت ما مفهومی عمیق‌تر است که در سنت فلسفی به آن یودایمونیا یا به‌زیستیِ معنا‌محور می‌گویند. در نگاه یودایمونیک، پرسش اصلی این نیست که «چطور همیشه احساس خوب داشته باشم؟» بلکه این است که «چگونه می‌توانم در حضور رنج، نادانستگی و مسئولیت، انسانی‌تر، معنادارتر و زنده‌تر زندگی کنم؟»

گزارهٔ محوری «جانِ آباد» همین است: ما شادمانی را به معنای نبودِ رنج بررسی نمی‌کنیم، بلکه آن را همچون شیوه‌ای عمیق‌تر برای حمل‌کردنِ رنج، معنا، و مسئولیت می‌فهمیم.

در این معنا، شادمانی فرار از واقعیت نیست. بازگشت ساده‌انگارانه به «زندگی عادی» هم نیست. شادمانی نوعی مقاومت درونی و اخلاقی است؛ یعنی اجازه ندهیم رنج، آخرین و تنها کلمهٔ زندگی ما باشد. آبادیِ جان یعنی همین: نه انکار ویرانی، نه تسلیم‌شدن به آن؛ بلکه یافتن راهی برای زنده و معنادارماندن در میانهٔ آن.

در این دوره از کتاب The Book of Joy یا «کتاب شادمانی» استفاده می‌کنید و آن را با ACT، ادبیات کاربردی و برخی یافته‌های علم ذهن پیوند می‌زنید. این ترکیب چگونه کار می‌کند؟

ما برای چنین مسیری به یک زبان چندلایه نیاز داریم؛ زبانی که هم علمی باشد، هم انسانی، هم فرهنگی، و هم قابل‌تمرین در زندگی روزمره. «کتاب شادمانی» برای این کار متن بسیار مناسبی است، چون از دل رفاه و آسایش بیرون نیامده است. این کتاب حاصل گفت‌وگوی دالایی‌لاما و اسقف اعظم دزموند توتو، با همراهی داگلاس آبرامز است؛ دو چهره‌ای که زندگی‌شان با تبعید، آپارتاید، سرکوب، ازدست‌دادن وطن، مبارزه، ایمان و مسئولیت اخلاقی گره خورده است. بنابراین شادمانی در این کتاب، شادمانیِ بی‌خبر از رنج نیست؛ شادمانیِ آزموده‌شده در دل رنج است.

این کتاب هشت ستون یا پیرایهٔ اصلی برای شادمانی معرفی می‌کند: چشم‌انداز، فروتنی، شوخ‌طبعی، پذیرش، بخشایش، سپاسگزاری، شفقت و بخشندگی. ما این هشت ستون را در ماه‌های ژوئیه و اوت بررسی می‌کنیم.

ACT یا رویکرد پذیرش و تعهد به ما کمک می‌کند که این مفاهیم فقط زیبا و الهام‌بخش باقی نمانند، بلکه به تمرین‌های عملی تبدیل شوند. مثلاً وقتی از چشم‌انداز حرف می‌زنیم، از توانایی فاصله‌گرفتن از افکار سخت و دیدن مسئله در قاب بزرگ‌تر سخن می‌گوییم. وقتی از پذیرش حرف می‌زنیم، منظورمان تأیید ظلم یا تسلیم‌شدن نیست، بلکه یعنی پایان‌دادن به جنگ فرساینده با واقعیت، تا بتوانیم از دل همان واقعیت، کنشی معنادار انتخاب کنیم. وقتی از شفقت و بخشندگی حرف می‌زنیم، وارد قلمرو ارزش‌ها و کنش متعهدانه می‌شویم.

ادبیات کاربردی نیز لایهٔ فرهنگی و تجربی این کار است. ادبیات به ما یاد می‌دهد که انسان‌ها قرن‌ها پیش از زبان روان‌شناسی مدرن، با رنج، فقدان، امید، طنز، بخشش، و معنا دست‌وپنجه نرم کرده‌اند. در فرهنگ ما نیز آبادیِ جان در میانهٔ ویرانی، مضمون غریبی نیست. شعر، روایت، حکایت، طنز، و حکمت اخلاقی ما پر است از تلاش برای زیستن در جهانِ تلخ‌وشیرین.

ساختار دوره چگونه است؟ شرکت‌کنندگان در مسیر «جانِ آباد» چه مراحلی را طی خواهند کرد؟

ساختار دوره به‌صورت دوهفته‌یک‌بار طراحی شده است تا فشار مطالعه و حضور زیاد نباشد و میان جلسات، فرصت تأمل و تمرین وجود داشته باشد.

پیش از ورود به متن اصلی کتاب‌خوانی، با یک نشست صفر در روز ۲۸ ژوئن آغاز کردیم؛ نشستی با عنوان آن سوی شادی: یک گفت‌وگوی میان‌رشته‌ای. برای من، این نشست فقط یک مقدمهٔ اجرایی برای دوره نبود؛ خودش یک گفت‌وگوی مستقل و ضروری بود. به‌این معنا که می‌دانستیم ممکن است برخی از دوستان پس از این نشست وارد مسیر کامل «جانِ‌ آباد» شوند و ممکن است برخی دیگر فقط در همین برنامه شرکت کنند و همان یک گفت‌وگو برایشان دریچه‌ای برای تأمل باشد.

در این نشست، کوشیدیم از همان ابتدا روشن کنیم که وقتی در این دوره از شادمانی حرف می‌زنیم، منظورمان «شادبودن» به‌معنای خوش‌باشیِ سطحی یا انکار رنج نیست. عنوان «آن سوی شادی» دقیقاً به‌همین دلیل انتخاب شده است: می‌خواهیم از سطحِ شادیِ فوری، فردی و گذرا عبور کنیم و به پرسشی عمیق‌تر برسیم: در روزگاری که رنج، نادانستگی، سوگ‌های جمعی، فشارهای دیاسپورا، و مسئولیت‌های انسانی همچنان حاضرند، چگونه می‌توان معنا، کرامت، مهربانی، دلگشایی و کامشادی را تمرین کرد؟

این نشست به‌صورت یک گفت‌وگوی میان‌رشته‌ای طراحی شده بود: دکتر سعید ممتازی، روان‌پزشک و روان‌درمانگر، در گفتاری با عنوان از مهربانی تا کامشادی از نسبت روان، مهربانی، درمان و امکانِ زیستنِ شادمانه‌تر سخن گفت. آتس‌سا هوش‌ور، هنرمند، روان‌شناس و درمانگر، با عنوان از گره‌گشایی تا دلگشایی به امکان‌های گشودن گره‌های درونی و رابطه‌ای از مسیر روان، هنر و تجربهٔ زیسته پرداخت. من نیز در گفتاری با عنوان خوشیِ دردمندانه در باغ کتاب‌ها از منظر ادبیات کاربردی، ACT، و سنت‌های ادبی و فرهنگی، دربارهٔ این سخن گفتم که چگونه کتاب‌ها، روایت‌ها و ادبیات می‌توانند به ما کمک کنند شادمانی را نه در برابر رنج، بلکه در نسبت با رنج بفهمیم.

در نتیجه، نشست صفر (که به‌صورت پادکست نیز منتشر می‌شود) کوشید تا زمینهٔ مفهومی و عاطفی دوره را آماده کند: تفاوت میان خوشی سطحی و شادمانی عمیق، ایدهٔ یودایمونیا یا به‌زیستیِ معنا‌محور، اهمیت تنوع هیجانی، و این نکته که سلامت روان به‌معنای حذف غم، خشم یا اندوه نیست. ما به یک اکوسیستم عاطفی غنی نیاز داریم؛ جایی که انسان بتواند طیف کامل تجربه‌های انسانی را بشناسد، حمل کند، و در عین حال اجازه ندهد رنج، آخرین و تنها کلمهٔ زندگی او باشد.

پس از این پیش‌نشست سرفصل‌های خود دوره چگونه است؟

مطابق معمولِ تمام کوشش‌های جمعی سماک، پس از این پیش‌نشست با کسانی که ابراز علاقه کنند تماس می‌گیریم و روز مشترک و مورد توافقی را در طول هفته برای جلسات انتخاب می‌کنیم. مثلاً جلسات دور قبل با رأی اکثریت در چهارشنبه‌شب‌ها برگزار شد.

سپس در ماه‌های ژوئیه و اوت، متن اصلی ما «کتاب شادمانی» است. در ماه ژوئیه روی چهار کیفیت نخست تمرکز می‌کنیم: چشم‌انداز، فروتنی، شوخ‌طبعی و پذیرش. عنوان دو جلسهٔ ژوئیه این است: «دگرگون‌کردن چشم‌انداز» و «سبُکی، بی‌آنکه انکار کنیم».
در این بخش می‌پرسیم چگونه می‌توان رنج را از زاویه‌ای وسیع‌تر دید، چگونه می‌توان از خودِ دفاعی و سخت فاصله گرفت، چگونه شوخ‌طبعی می‌تواند به‌جای انکار، شکلی از سبک‌ترکردن بار زندگی باشد، و پذیرش چگونه نقطهٔ آغازِ کنش معنادار می‌شود.

در ماه اوت، به چهار کیفیت دیگر می‌پردازیم: بخشایش، سپاسگزاری، شفقت و بخشندگی. عنوان دو جلسهٔ ماه اوت این است: «کار ناتمام دل» و «شادمانی وقتی بخشیده می‌شود».

در اینجا بسیار مراقبیم که بخشایش را با فراموش‌کردن، توجیه‌کردن یا بازگشت به رابطهٔ آسیب‌زا یکی نگیریم. سپاسگزاری هم قرار نیست رنج را کوچک کند. منظور این است که اجازه ندهیم زخم، تمام میدان توجه ما را اشغال کند. سپس به شفقت و بخشندگی می‌رسیم؛ جایی‌که شادمانی از یک احساس خصوصی فراتر می‌رود و به تمرین رابطه، مراقبت و کنش جمعی تبدیل می‌شود.

در ماه سپتامبر، مسیر از کیفیت‌های درونی به طراحی زندگی می‌رسد. دو جلسهٔ این ماه با عنوان‌های «زندگی‌ای که زنده حس می‌شود» و «معنا هرم نیست» برگزار می‌شود. اینجا می‌پرسیم: اگر چشم‌انداز، پذیرش، سپاسگزاری و شفقت برای ما مهم‌اند، چگونه می‌توانیم زندگی روزمرهٔ خود را طوری طراحی کنیم که این ارزش‌ها فقط در حرف باقی نمانند؟ در همین بخش، به‌مناسبت نزدیکی به روز پیراهن نارنجی و روز ملی حقیقت و آشتی در کانادا، دربارهٔ مدل‌های فردگرایانهٔ موفقیت و به‌زیستی نیز تأمل می‌کنیم و می‌پرسیم: آیا معنا فقط یک پروژهٔ فردی است، یا با جامعه، تاریخ، مسئولیت و عدالت نیز گره خورده است؟

در نهایت، ماه اکتبر را با عنوان «انتخاب جامعه» باز گذاشته‌ایم. قرار است در پایان سپتامبر، از شرکت‌کنندگان نظرسنجی کنیم تا دو جلسهٔ پایانی بر اساس نیاز واقعی جمع طراحی شود. ممکن است گروه بخواهد دربارهٔ نادانستگی و اضطراب اجتماعی حرف بزند، یا دربارهٔ خانواده و روایت‌های مهاجرت، یا دربارهٔ خلاقیت و الهام، یا دربارهٔ تفاوت، تعلق و زیست جمعی. برای ما مهم است که این مسیر فقط از بالا طراحی نشود؛ خود جامعه نیز در تعیین مقصد نقش داشته باشد.

در طرح دوره به پادکست Hidden Brain هم اشاره کرده‌اید. نقش این پادکست در کنار کتاب چیست؟

Hidden Brain یا «ذهن پنهان» یکی از شناخته‌شده‌ترین پادکست‌های انگلیسی‌زبان در حوزهٔ روان‌شناسی، علوم شناختی، علوم اجتماعی و رفتار انسان است. میزبان آن شانکار ویدانتام، روزنامه‌نگار علمی و نویسندهٔ حوزهٔ رفتار انسان، است. این پادکست از سال ۲۰۱۵ آغاز شده و در بیش از ده سال گذشته، چندصد اپیزود دربارهٔ الگوهای ناهشیار ذهن، سوگیری‌ها، تصمیم‌گیری، روابط، شادی، معنا، هیجان، همدلی و زندگی روزمره منتشر کرده است. اهمیت آن برای ما این است که پژوهش‌های گاهی پیچیدهٔ روان‌شناسی و علوم ذهن را به زبانی روایی، روشن و قابل‌لمس برای مخاطب عمومی توضیح می‌دهد.

البته در «جانِ آباد»، پادکست Hidden Brain متن اصلی دوره نیست؛ متن مشترک ما در ماه‌های ژوئیه و اوت همچنان «کتاب شادمانی» است. اما از چند اپیزود انتخاب‌شدهٔ Hidden Brain به‌عنوان منابع کمکی استفاده می‌کنیم تا بعضی از بحث‌ها را با یافته‌های علم ذهن، روان‌شناسی معاصر و روایت‌های شنیدنی‌تر غنی کنیم.

برای نمونه، وقتی دربارهٔ شادمانیِ عمیق‌تر و تفاوت آن با خوشیِ سطحی حرف می‌زنیم، یک اپیزود Hidden Brain به ما کمک می‌کند بفهمیم چرا تمرکز افراطی بر «حال خوب» همیشه به زیستن بهتر منجر نمی‌شود. در بحث چشم‌انداز، اپیزودهایی دربارهٔ بازچارچوب‌بندی واقعیت به کار می‌آیند. در بحث پذیرش، سپاسگزاری، شفقت و طراحی زندگی نیز چند گفت‌وگوی مرتبط داریم که می‌توانند پشتوانهٔ علمی و روایی جلسه‌ها باشند.

شنیدن این اپیزودها برای شرکت در دوره الزامی نیست. ممکن است گاهی پیش از جلسه پیشنهاد شوند، گاهی در خود جلسه به ایدهٔ اصلی آن‌ها اشاره کنیم، و گاهی بعد از جلسه برای علاقه‌مندان معرفی شوند. نقش Hidden Brain در این دوره بیشتر شبیه چراغ‌های کمکی است: منابع کوتاه و انتخاب‌شده‌ای که کمک می‌کنند گفت‌وگوهای ما هم ریشه در کتاب داشته باشند، هم با علم ذهن و تجربهٔ امروز پیوند بخورند. 

این دوره چه نسبتی با درمان یا روان‌درمانی دارد؟ آیا باید آن را یک مداخلهٔ درمانی دانست؟

در این دوره، دو همراه عزیز و متخصص در حوزهٔ روان‌شناسی، روان‌درمانی و سلامت روان، تا جایی‌که برنامه و ظرفیتشان اجازه بدهد، در بخش‌هایی از مسیر با من همراه خواهند بود: آتس‌سا هوش‌ور و دکتر سعید ممتازی.

آتس‌سا هوش‌ور برای من نمونهٔ پیوند میان هنر، تجربهٔ زیسته، روان‌شناسی و کار فرهنگی است. مسیر ایشان فقط یک مسیر تخصصی خطی نیست؛ ترکیبی است از هنر، ادبیات، موسیقی، تجربه‌های جدی زندگی، فعالیت‌های فرهنگی، و ورود آگاهانه به حوزهٔ روان‌شناسی و درمان. همین ترکیب باعث می‌شود نگاه ایشان به روان انسان، فقط فنی یا مفهومی نباشد، بلکه با تجربه، بدن، هنر، رابطه و ترمیم نیز پیوند داشته باشد.

دکتر سعید ممتازی نیز که به‌خوبی معرفِ حضورِ خوانندگان شما و باهمستان ایرانیان ونکوور هستند. ایشان از چهره‌هایی‌ست که کار حرفه‌ای او در روان‌پزشکی و روان‌درمانی، با علاقه و تجربهٔ جدی در ادبیات و داستان همراه شده است. این ترکیب بسیار ارزشمند و کمیاب است که ایشان روان را فقط از مسیر تشخیص و درمان نمی‌بینند، بلکه به نقش ادبیات، روایت، داستان، فرهنگ و هنر در فهم انسان نیز توجه دارند. این دقیقاً با روح کار سَماک نزدیک است؛ جایی که ما می‌کوشیم میان ادبیات، روان‌شناسی، تجربهٔ زیسته، و معنای زندگی گفت‌وگو برقرار کنیم.

حضور و همراهی این دو عزیز، هر جا که در طول مسیر ممکن شود، می‌تواند به دوره عمق و امنیت بیشتری بدهد. آتس‌سا از منظر روان‌شناسی، هنر، تجربهٔ زیسته و گره‌گشایی‌های درونی می‌تواند به گفت‌وگوها غنا ببخشد، و دکتر ممتازی از منظر روان‌پزشکی، روان‌درمانی، ادبیات و نگاه بالینی ـ فرهنگی می‌تواند لایه‌های دیگری از فهم روان و شادمانی را وارد بحث کند. من هم از جایگاه ادبیات کاربردی، ACT، دسترس‌پذیری، و تجربهٔ کار فرهنگی با جامعهٔ فارسی‌زبان، تلاش می‌کنم این مسیر را در قالب یک کتاب‌گفت‌وگوی منظم، انسانی و قابل‌دسترس پیش ببرم.

اما این نکته را باید کاملاً روشن گفت: جانِ آباد درمان گروهی، مشاورهٔ جمعی، یا جایگزین روان‌درمانی نیست. حتی با حضور روان‌شناس، روان‌درمانگر یا روان‌پزشک در برخی از جلسات، ماهیت این برنامه همچنان آموزشی، تأملی، فرهنگی و گفت‌وگومحور است. ما با یک کتاب، چند مفهوم روان‌شناختی، روایت‌های فرهنگی، اپیزودهای برگزیدهٔ علم ذهن، و تمرین‌های سادهٔ تأملی کار می‌کنیم تا رابطهٔ خود را با رنج، شادمانی، معنا و مسئولیت بهتر بفهمیم.

ممکن است این فضا برای برخی افراد حمایتگر، روشن‌کننده و حتی جهت‌دهنده باشد، اما قرار نیست نقش درمان تخصصی را ایفا کند. اگر کسی درگیر بحران جدی، نیاز درمانی فوری، خطر آسیب به خود یا دیگری، یا مسئله‌ای بالینی و پیچیده باشد، مسیر مناسب او گفت‌وگو با متخصص سلامت روان و استفاده از خدمات حرفه‌ای درمانی است. ما از ابتدا این مرز را با احترام و شفافیت حفظ می‌کنیم.

هدف این دوره درمان نیست، اما می‌تواند به زبان‌دادن، فهمیدن، مکث‌کردن، معناساختن، و انسانی‌ترزیستن کمک کند. شاید بتوان گفت «جانِ‌ آباد» فضایی است برای اینکه در کنار هم، با تکیه بر کتاب، گفت‌وگو، ادبیات، روان‌شناسی و تجربهٔ جمعی، تمرین کنیم چگونه در دل ناپایداری، جان را کمی روشن‌تر، مهربان‌تر و معنادارتر نگه داریم.

با توجه به وضعیت ایران و حال‌وهوای جامعهٔ ایرانی خارج از کشور، آیا نگران نیستید که صحبت از شادمانی بد فهمیده شود؟

چرا، دقیقاً به‌همین دلیل است که نام این دوره را صرفاً «شادبودن» یا «راه‌های خوشحال‌ترشدن» نگذاشته‌ایم. من فکر می‌کنم در این زمینه باید بسیار حساس و دقیق بود. وقتی جامعه‌ای هنوز درگیر سوگ، خشم، ناامنی، پراکندگی، و بحران‌های سیاسی و عاطفی است، نمی‌توان با زبان ساده‌انگارانهٔ خوش‌بینی وارد شد.

اما از سوی دیگر، اگر همهٔ زبان ما فقط زبان سوگ، خشم و اضطراب باشد، رنج تمام میدان را می‌گیرد. ما نیاز داریم زبان دیگری هم داشته باشیم؛ زبانی برای دوام‌آوردن، برای زنده‌ماندن، برای حفظ کرامت، برای رابطه، برای معنا، و برای اینکه فراموش نکنیم انسان فقط موجودی رنج‌کش نیست، بلکه موجودی معناجو، مهرورز، خلاق و رابطه‌مند نیز است.

پس بله، شادمانی می‌تواند بد فهمیده شود، اگر آن را جدا از رنج تعریف کنیم. اما در «جانِ آباد»، شادمانی درست در نسبت با رنج فهمیده می‌شود. هدف این نیست که به کسی بگوییم «فراموش کن و خوش باش». هدف این است که بپرسیم: چگونه می‌توان رنج را انکار نکرد و در عین حال نگذاشت که، همهٔ جان ما را اشغال کند؟

و در پایان، اگر بخواهید برای کسانی که در دورهٔ قبلی همراه بودند یا کسانی که تازه می‌خواهند به سَماک بپیوندند، پیامی کوتاه بفرستید، چه می‌گویید؟

می‌گویم اگر در دورهٔ قبلی یاد گرفتیم که با خستگی خود دشمنی نکنیم، در این دوره می‌خواهیم یک گام جلوتر برویم و بپرسیم چگونه می‌توان با همین خستگی، همین رنج، همین نادانستگی، و همین مسئولیت‌ها، هنوز جان را آباد نگه داشت.

آبادی مقصدی دوردست و بی‌نقص نیست. آبادی یک تمرین است؛ گاهی در دگرگون‌کردن چشم‌انداز، گاهی در یک پذیرش دشوار، گاهی در یک خندهٔ کوچک، گاهی در سپاسگزاری از چیزی که هنوز مانده، گاهی در شفقت به خود و دیگری، و گاهی در یک کنش کوچک اما ارزش‌محور.

«جانِ آباد» دعوتی است برای هم‌سفری در چنین مسیری: نه برای انکار درد، نه برای بازگشت ساده به زندگی عادی، بلکه برای اینکه با هم تمرین کنیم چگونه در دل ناپایداری، معنادارتر، زنده‌تر و انسانی‌تر بمانیم.

این جلسات مانند گذشته به‌صورت آنلاین و رایگان برگزار می‌شود و علاقه‌مندان می‌توانند برای ثبت‌نام از راه‌های ارتباطی گروه سَماک اقدام کنند.

Text & WhatsApp: +1-438-927-0036
Telegram Admin: t.me/samaak_ca
Email: samaak.cagmail.com

نوشته جانِ آباد: شادمانی، معنا، و تمرین زندگی پس از فرسودگی اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.

ترانه وحدانی – ونکوور

باخبر شدیم گروه علمی‌آموزشی سماک در شرایط جنگی کنونی که بلافاصله پس از وقایع خون‌بار دی‌ماه گذشته فشار بسیار زیادی را به روح و روان ایرانیان در سراسر جهان وارد کرده، اقدام به برگزاری دوره‌ای رایگان با عنوان «وقتی که جان خسته است: خودشفقتی در عمل» کرده است. بر آن شدیم تا با دکتر فرشید سادات‌شریفی، ادب‌پژوه و پایه‌گذار این مؤسسه، گفت‌وگویی داشته باشیم تا دربارهٔ این دوره توضیحاتی به خوانندگان ما ارائه دهند که توجه شما را به آن جلب می‌کنیم.

* * * * *

درود بر شما آقای دکتر سادات‌شریفی عزیز. خوشحالیم که بار دیگر در مجلهٔ رسانهٔ همیاری میزبان شما هستیم. این بار با پروژه‌ای متفاوت و عنوانی بسیار تأمل‌برانگیز بازگشته‌اید: «وقتی که جان خسته است». پیش از هر چیز، بفرمایید چه مشاهده یا ضرورتی در فضای جامعهٔ مهاجر شما و همکارانتان را به سمت طراحی این دورهٔ شش‌هفته‌ای سوق داد؟ و چرا برای این مسیر، کار با یک کتاب را انتخاب کردید؟

با درود و سپاس از شما و مجلهٔ رسانهٔ همیاری که همیشه با دقت و مهر به فعالیت‌های فرهنگی و میان‌رشته‌ای ما نگاه کرده‌اید.

واقعیت این است که ایدهٔ این دوره از یک مشاهدهٔ صرفاً نظری نیامد؛ از دلِ زیست روزمرهٔ ما در این سال‌ها آمد. بسیاری از ما، به‌ویژه در فضای مهاجرت و دیاسپورا، در وضعیتی زندگی می‌کنیم که در آن هم‌زمان باید به زندگی روزمره، کار، خانواده، و مسئولیت‌های این‌سوی جهان برسیم و در همان حال، از نظر عاطفی و ذهنی، پیوندی ناگسستنی با رنج‌ها، بحران‌ها، اخبار، و دگرگونی‌های وطن داشته باشیم. این فقط «مشغله» نیست؛ نوعی حملِ هم‌زمانِ دو جهان است. و این حملِ مداوم، اگر دیده و فهمیده نشود، به فرسودگی‌ای می‌انجامد که من ترجیح می‌دهم آن را «روان‌سوزی» بنامم.

برای همین، من و همکارم خانم هوش‌ور احساس کردیم باید فضایی فراهم شود که نه‌فقط به آدم‌ها بگوید «خسته‌ای»، بلکه کمک کند این خستگی را بهتر بفهمند، زبان بدهند، و با آن انسانی‌تر و آگاهانه‌تر مواجه شوند.

از سوی دیگر، انتخاب این کتاب خاص هم بسیار آگاهانه بود. کریستین نِف (Kristin Neff) از چهره‌های محوری و پیشگام در مطالعهٔ self-compassion، یا آن‌طور که به‌فارسی ترجمه می‌کنیم «خودشفقتی»، است. او از نخستین کسانی‌ست که این مفهوم را در روان‌شناسی معاصر به‌صورت پژوهش‌پذیر و قابل‌سنجش صورت‌بندی کرد، و همراه با کریستوفر گرمِر (Christopher Germer) چندین برنامهٔ آموزشیِ مبتنی بر شواهد را برای آموزش خودشفقتی توسعه داد. همین پیوند میان پژوهش عمیق و کار عملی با مردم عادی، یکی از مهم‌ترین امتیازهای این کتاب است. این اثر فقط از دل آزمایشگاه یا مقالهٔ علمی بیرون نیامده؛ از دلِ کارگاه، تمرین، مشاهدهٔ انسانی، و مواجههٔ واقعی با رنج نیز گذشته است.

به نظر می‌رسد این دوره فراتر از یک برنامهٔ معمول کتاب‌خوانی طراحی شده و به‌نوعی به وضعیت عاطفی این روزهای بسیاری از ما پاسخ می‌دهد. چرا احساس کردید «اکنون» زمان مناسبی برای پرداختن به موضوعاتی مانند خودشفقتی و تنظیم تجربهٔ درونی است؟

به‌گمان من و همکارم، چون ما در دوره‌ای زندگی می‌کنیم که فشار فقط از یک منبع نمی‌آید. انسان امروز، و به‌ویژه انسان مهاجرِ درگیر با چند جغرافیا و چند لایهٔ هویتی، هم‌زمان زیر فشار اقتصادی، خبری، عاطفی، سیاسی، خانوادگی، و گاه حتی اخلاقی قرار دارد. یعنی فقط با یک مسئلهٔ بیرونی مواجه نیست؛ با انباشتِ بی‌وقفهٔ ورودی‌ها و تنش‌ها روبه‌روست.

در چنین وضعیتی، بسیاری از ما ظاهراً داریم کارهای لازم را انجام می‌دهیم، اما در سطحی عمیق‌تر، تمرکزمان فرسوده شده، بدنمان از فشار پُر شده، آستانهٔ تحملمان پایین آمده، و منتقد درونمان فعال‌تر شده است. به‌ویژه برای کسانی که بیرون از ایران زندگی می‌کنند و هیچ چاره‌ای جر نگاه‌کردن به ایرانی که در آتش جنگ می‌سوزد، ندارند. این تجربه اغلب با احساس گناه، درماندگی، یا دوپاره‌بودن هم همراه می‌شود؛ نه می‌توانند بی‌تفاوت باشند، نه همیشه می‌توانند کاری بکنند. این وضعیت، اگر نام‌گذاری نشود، هم انسان را تنها می‌کند و هم او را به سمت خودسرزنشی می‌برد.

برای همین فکر کردیم «اکنون» زمان مهمی است برای گفت‌وگو دربارهٔ خودشفقتی؛ چون خودشفقتی در اینجا یک تجمل روان‌شناختی یا یک شعار آرام‌بخش نیست. خودشفقتی، در این بستر، راهی است برای تغییر رابطهٔ ما با رنج خودمان. یعنی به‌جای آنکه در میانهٔ فشار، بر فشار بیفزاییم، راهی یاد بگیریم برای اینکه با خودمان کمتر خصمانه و بیشتر همراه باشیم.

در متن معرفی دوره به تعبیر بسیار عمیقِ «روان‌سوزی به‌مثابهٔ هزینهٔ عاطفیِ حمل هم‌زمان دو جهان» اشاره کرده‌اید. چرا معتقدید فرسودگی در فضای دیاسپورا و پیوند ناگسستنی با وقایع وطن، فراتر از یک خستگیِ سادهٔ کاری است؟

چون در اینجا با یک خستگیِ تک‌عاملی روبه‌رو نیستیم. خستگیِ کاری، هرچند مهم، معمولاً به حجم کار، فشار شغلی، یا فرسایش حرفه‌ای مربوط می‌شود. اما آنچه بسیاری از ما در دیاسپورا تجربه می‌کنیم، چیزی بس پیچیده‌تر است.

ما فقط کار نمی‌کنیم؛ هم‌زمان ترجمه می‌کنیم، انطباق پیدا می‌کنیم، سوگ‌های نیمه‌کاره را حمل می‌کنیم، نسبت خود را با زبان مادری و زبان جدید بازتعریف می‌کنیم، جای خود را در جامعهٔ تازه پیدا می‌کنیم، و در همان حال از نظر عاطفی به سرزمینی متصل می‌مانیم که وقایعش می‌تواند هر روز روان و بدن ما را تحت تأثیر قرار دهد.

برای همین است که از تعبیر «هزینهٔ عاطفی حمل دو جهان» استفاده کرده‌ایم. این تعبیرْ از روان‌سوزیِ (burnout) صرفاً شغلی دقیق‌تر است. چون نشان می‌دهد که فرد فقط خسته از «کار» نیست؛ خسته از نگه‌داشتنِ هم‌زمانِ چند لایهٔ واقعیت است. از یک‌سو باید در اینجا حضور مؤثر، حرفه‌ای، و مسئولانه داشته باشد، از سوی دیگر نمی‌تواند از آنچه در وطن می‌گذرد منفک شود. این کشش دائمی، اگر فهمیده نشود، به فرسودگی عمیق‌تری می‌انجامد.

برگزاری این دوره به‌زبان فارسی و در قالب «کتاب‌گفت‌وگو» چه اهمیتی دارد؟ آیا فکر می‌کنید زبان مادری و فضای فرهنگی آشنا می‌توانند در مواجهه با فرسودگی و بازسازی درونی نقش ویژه‌ای داشته باشند؟

بله، بسیار. به‌گمان ما، زبان فقط ابزار انتقال معنا نیست؛ خودش بخشی از تجربهٔ ما از رنج، آرامش، خاطره، و هویت است. بسیاری از ما در زبان دوم می‌توانیم بسیار حرفه‌ای و دقیق باشیم، اما وقتی پای تجربه‌های ظریفِ عاطفی و وجودی به میان می‌آید، زبان مادری هنوز لایه‌هایی را برای ما زنده می‌کند که در زبان دیگر کمتر در دسترس‌اند.

برای همین، فارسی‌بودن این دوره صرفاً یک ترجمهٔ زبانی نیست؛ نوعی بازگرداندن گفت‌وگو به اقلیمی است که در آن آدم‌ها می‌توانند با لحن، حافظه، و تجربهٔ نزدیک‌تری حرف بزنند. به‌ویژه وقتی موضوع دوره، فرسودگی، تن، منتقد درون، مرزگذاری، و معناست، زبان مادری می‌تواند نقش مهمی در امنیت عاطفی و صمیمیت فکری ایفا کند.

از طرف دیگر، فرم «کتاب‌گفت‌وگو» هم برای سَماک کاملاً طبیعی است. ما در سَماک سال‌هاست بر خوانش جمعی، گفت‌وگوهای میان‌رشته‌ای، و ساختن معنا در جمع تأکید داریم. در معرفی‌های قبلی هم گفته‌ام که سَماک از دلِ پیوند ادبیات، روان‌شناسی، فلسفه، سینما، و تجربهٔ زیستهٔ مهاجرت شکل گرفته و خود را یک فضای یادگیری سیّال می‌داند، نه‌صرفاً یک کلاس رسمی.

«کتاب‌گفت‌وگو» فرمی است که در آن متن فقط خوانده نمی‌شود؛ با آن زندگی می‌کنیم، با آن وارد گفت‌وگو می‌شویم، و آن را در پرتو تجربهٔ خودمان دوباره می‌فهمیم. این دقیقاً همان جایی است که ادبیات کاربردی معنا پیدا می‌کند.

حضور هم‌زمان شما به‌عنوان ادب‌پژوه در کنار خانم آتِس‌سا هوش‌ور به‌عنوان روان‌شناس، ترکیب متفاوت و قابل‌توجهی ایجاد کرده است. این گفت‌وگوی میان‌رشته‌ای چه امکانی برای مخاطب فراهم می‌کند؟ ادبیات و روان‌شناسی در این پروژه چگونه یکدیگر را کامل می‌کنند؟

به‌نظر من، مهم‌ترین اتفاقی که در یک همکاری میان‌رشته‌ای می‌افتد، این است که هیچ‌کدام از دو حوزه، دیگری را خنثی نمی‌کند؛ بلکه افق فهم را گسترده‌تر می‌کند.

خانم آتِس‌سا هوش‌ور به‌عنوان روان‌شناس و درمان‌گر، به این متن از منظر مفاهیم بالینی، سازوکارهای روانی، و امکان‌های عملیِ مواجهه با فرسودگی و خودانتقادی نگاه می‌کنند. حضور ایشان به دوره این امکان را می‌دهد که شرکت‌کنندگان صرفاً در سطح برداشت‌های کلی یا شاعرانه نمانند، بلکه با منطق دقیق‌تری نیز از آنچه در روان و بدن می‌گذرد، آشنا شوند.

از سوی دیگر، من به‌عنوان کسی که سال‌ها در حوزهٔ ادبیات، ادبیات کاربردی، و نسبت متن با زندگی کار کرده‌ام، می‌کوشم نشان دهم که چگونه می‌توان یک متن روان‌شناختی را نه‌فقط «مصرف» کرد، بلکه با آن وارد رابطه شد. برای من، متن جایی است که تجربهٔ انسانی در آن صورت‌بندی می‌شود؛ و ادبیات، به‌معنای وسیع کلمه، به ما کمک می‌کند آنچه را در درونمان مبهم است، ببینیم، نام‌گذاری کنیم، و درباره‌اش گفت‌وگو کنیم. در روایت‌های قبلی‌ام از سَماک هم بارها بر این تأکید داشته‌ام که افق مشترکِ کارهای ما توانمندسازی است؛ چه در حوزهٔ معنا و فرهنگ، چه در حوزهٔ دسترس‌پذیری و مشارکت. در این پروژه، ادبیات قرار نیست صرفاً نقش «تزئینی» یا «تسکینی» داشته باشد؛ بلکه قرار است به فهم عمیق‌تر متن و تجربه کمک کند. روان‌شناسی به ما زبانِ سازوکار و مداخله می‌دهد، و ادبیات به ما زبانِ تجربه، ظرافت، و گفت‌وگوی انسانی.

کمی هم دربارهٔ خانم هوش‌ور و پیشینهٔ همکاری‌تان در این پروژه برای ما بگویید.

به‌‌باور من، یکی از نقاط قوت اصلی این دوره دقیقاً در همین ترکیب نهفته است.

خانم آتِس‌سا هوش‌ور از آن دسته افرادی‌اند که مسیر زندگی‌شان صرفاً یک مسیر تخصصی خطی نبوده، بلکه مجموعه‌ای از تجربه‌های زیسته، هنری، فرهنگی، و درمانی را در خود جمع کرده است. اگر به روایت زندگی ایشان نگاه کنیم، می‌بینیم که از کودکی با ادبیات و موسیقی رشد کرده‌اند، در فضای دانشگاهی ریاضیات را تجربه کرده‌اند، سال‌ها در حوزهٔ حرفه‌ای آی‌تی فعالیت داشته‌اند، و در کنار همهٔ این‌ها، تجربهٔ بسیار جدی و چندبارهٔ مواجهه با بیماری‌های سخت را از سر گذرانده‌اند؛ تجربه‌ای که خودشان از آن به‌عنوان نقطهٔ تغییر نگاه به زندگی یاد می‌کنند. در ادامهٔ همین مسیر، ایشان بنیاد هوش‌ور را بنیان‌گذاری کردند؛ نهادی که از دلِ همین تجربه‌ها شکل گرفته و هدف آن پیوند میان هنر، فرهنگ، یادگیری جمعی، و بهبود کیفیت زندگی انسان‌هاست. فعالیت‌های این بنیاد، از شاهنامه‌خوانی و کارگاه‌های ادبی گرفته تا برنامه‌های هنری، مدیتیشن، و فضاهای گفت‌وگوی جمعی، همگی نشان می‌دهد که برای ایشان «هنر» صرفاً یک فعالیت زیبایی‌شناختی نیست، بلکه ابزاری برای ترمیم، پیوند، و توانمندسازی است.

نکتهٔ مهم دیگر این است که ایشان در میانهٔ این مسیر، به‌صورت آگاهانه وارد حوزهٔ روان‌شناسی بالینی شده‌اند؛ نه‌صرفاً به‌عنوان یک تغییر شغلی، بلکه به‌عنوان تکمیل یک جعبه‌ابزار. خودشان اشاره می‌کنند که تجربهٔ بیماری و مواجهه با انسان‌ها در موقعیت‌های دشوار، این نیاز را در ایشان ایجاد کرد که دانش روان‌شناسی را نیز به ابزارهایشان اضافه کنند تا بتوانند مؤثرتر در کنار دیگران باشند.

در این همکاری، خانم هوش‌ور این امکان را فراهم می‌کنند که مفاهیم روان‌شناختی کتاب، از سطح تئوریک فراتر برود و به تجربهٔ انسانی نزدیک شود. از سوی دیگر، من تلاش می‌کنم متن را در بستر ادبی، مفهومی، و گفت‌وگوییِ آن باز کنم. این دو رویکرد، به‌جای آنکه یکدیگر را تضعیف کنند، یکدیگر را کامل می‌کنند.

اگر بخواهم خیلی خلاصه بگویم: ایشان هنرمندی‌اند که دلی در آفرینش دارند و سری در شناخت روح و روان انسان؛ و به‌همین دلیل، به‌نظر من یکی از بهترین گزینه‌ها برای تسهیل‌گری چنین برنامه‌ای بودند.

این دوره را بیشتر برای چه کسانی طراحی کرده‌اید؟ آیا مخاطب آن صرفاً کسانی‌اند که احساس فرسودگی شدید دارند، یا هر کسی که زیر فشارهای عاطفی و ذهنی این روزها زندگی می‌کند نیز می‌تواند از آن بهره ببرد؟

این دوره را عمداً برای یک طیف نسبتاً گسترده طراحی کرده‌ایم. یعنی نه‌فقط برای کسانی که خود را در آستانهٔ روان‌سوزی (burnout) شدید می‌بینند، بلکه برای هر کسی که احساس می‌کند این روزها زیر فشار است، ظرفیت روانی‌اش کم شده، منتقد درونش فعال‌تر شده، یا نسبتش با تن و احساساتش دشوارتر شده است.

به‌عبارت دیگر، لازم نیست کسی به یک نقطهٔ بحرانی رسیده باشد تا این دوره برایش مفید باشد. حتی گاهی کسانی که هنوز ظاهراً «خوب کار می‌کنند» یا از بیرون منسجم به نظر می‌رسند، بیش از دیگران نیاز دارند مکث کنند و نسبت خود را با خستگی، فشار، و مراقبت از خود بازبینی کنند.

با توجه به حضور یک روان‌شناس در کنار شما، شاید برخی بپرسند این جلسات چه نسبتی با درمان یا مشاوره دارند. آیا این دوره را باید یک فضای آموزشی و تأملی دانست یا نوعی مداخلهٔ درمانی گروهی؟

این نکته بسیار مهم است و خوب است از ابتدا روشن باشد: این دوره درمان گروهی یا جایگزین روان‌درمانی نیست. ما این جلسات را به‌عنوان یک فضای آموزشی، تأملی، و گفت‌وگومحور طراحی کرده‌ایم؛ فضایی که در آن یک کتاب را با دقت می‌خوانیم، دربارهٔ تجربه‌های انسانیِ منعکس در آن حرف می‌زنیم، و با برخی تمرین‌ها و ایده‌های عملی آشنا می‌شویم.

به‌بیان دیگر، این دوره می‌تواند حمایت‌گر، آگاهی‌بخش، و حتی برای برخی افراد جهت‌دهنده باشد، اما قرار نیست نقش درمان تخصصی را ایفا کند. اگر کسی نیاز به مداخلهٔ درمانی جدی‌تر داشته باشد، طبیعی است که مسیر مناسب خودش را باید با متخصص پی بگیرد.

برای هر دوی ما تسهیل‌گرانِ دوره، این شفافیت، هم از نظر اخلاق حرفه‌ای مهم است و هم از نظر احترام به مخاطب. ما نمی‌خواهیم چیزی را بیش از آنچه هست معرفی کنیم. اما در همان حدی که هست، می‌تواند بسیار مؤثر باشد؛ یک فضای انسانی، دقیق، و نسبتاً ایمن برای بازنگری در رابطهٔ فرد با خویشتن.

این دوره از چهارشنبه ۱۵ آوریل آغاز می‌شود و به‌صورت آنلاین و رایگان برگزار خواهد شد. کمی دربارهٔ ساختار هر جلسه بگویید. شرکت‌کنندگان دقیقاً چه تجربه‌ای خواهند داشت؟ شنیدن، خواندن، گفت‌وگو، تمرین، یا ترکیبی از همهٔ این‌ها؟

بله، این دوره یک تجربهٔ ترکیبی است. ما عمداً نخواستیم آن را صرفاً به سخنرانی، صرفاً به کتاب‌خوانی، یا صرفاً به تمرین فروبکاهیم. ساختار هر جلسه طوری طراحی شده که چند لایه را با هم پیش ببرد: کمی خوشامد و احوال‌جویی (check-in)، خواندن یا شنیدن بخش‌هایی از متن، گفت‌وگوی هدایت‌شده، و در برخی موارد تمرین‌های کوتاه تأملی یا کاربردی.

همان‌طور که در طرح تفصیلی دوره هم آمده، تأکید ما بر این است که شرکت‌کنندگان لازم نیست همه‌چیز را از قبل کامل خوانده باشند؛ پیش‌مطالعه کمک‌کننده است، اما الزامی نیست. ما در خود جلسات بخش‌های کلیدی را با هم می‌خوانیم و می‌شنویم و سپس درباره‌شان گفت‌وگو می‌کنیم. در این معنا، جلسه هم محل دریافت است، هم محل مشارکت، و هم محل تأمل.

آنچه برای ما مهم بود، حفظ تعادل میان ساختار و لطافت بود. یعنی جلسه‌ها شُل و بی‌جهت نباشند، اما آن‌قدر هم خشک و فشرده نباشند که خودِ فرم دوره به منبع فشار تبدیل شود.

در سرفصل‌های شما مفاهیمی مانند «آشتی با تن»، «مهار منتقد درون» و «مرزگذاری مقتدر» دیده می‌شود. آیا این دوره می‌تواند برای افراد، نوعی جعبه‌ابزار کاربردی برای زندگی روزمره فراهم کند؟

بله، امیدوارم چنین باشد؛ البته نه به‌معنای سطحی و بازاریِ «چند ترفند سریع برای خوشحال‌ترشدن». آنچه ما می‌خواهیم ارائه کنیم، بیشتر مجموعه‌ای از نگاه‌ها، تمرین‌ها، و جابه‌جایی‌های ظریف اما مؤثر است.

برای مثال، کسی ممکن است در این دوره یاد بگیرد که خستگی‌اش را سریعاً به «تنبلی» یا «بی‌عرضگی» تعبیر نکند؛ یا نسبت به بدنش حساس‌تر شود و علائم فرسودگی را زودتر بشناسد؛ یا بفهمد منتقد درونش دقیقاً با چه زبانی با او حرف می‌زند؛ یا اینکه نه‌گفتن و مرزگذاری را نه به‌عنوان خودخواهی، بلکه به‌عنوان شکلی از شفقت و حفاظت از خویش درک کند.

بنابراین، بله، این دوره می‌تواند جعبه‌ابزار باشد، اما جعبه‌ابزاری که فقط به «کارکرد» فکر نمی‌کند؛ به رابطهٔ ما با خودمان هم فکر می‌کند. برای ما این تمایز بسیار مهم است.

گروه «سَماک» همواره بر «توانمندسازی از مسیر ادبیات» تأکید داشته است. این پروژهٔ جدید چگونه در امتداد فعالیت‌های پیشین شما، از پادکست‌ها تا برنامه‌های فرهنگی، قرار می‌گیرد؟

این پروژه، اگر درست دیده شود، اصلاً یک حرکت جداافتاده یا ناگهانی نیست؛ ادامهٔ طبیعی همان مسیری است که سَماک سال‌هاست در آن حرکت می‌کند. سَماک از ابتدا کوشیده ادبیات را با زندگی، معنا، روان، تجربهٔ مهاجرت، و مسائل اجتماعی پیوند بزند. از این زاویه، دورهٔ «وقتی‌که جان خسته است» ادامهٔ همان افق مشترک است: توانمندسازی از مسیر متن و گفت‌وگو. فقط این‌بار متن، یک کتابِ خودشفقتی است و مسئله، فرسودگی و فشار روانیِ زیست مهاجر. اما منطق کار همان است: حرکت از واژه به تجربه، و از خواندن به زیستن.

و در پایان، اگر بخواهید برای کسانی که این روزها خسته‌اند، اما هنوز برای خودشان وقت نمی‌گذارند، پیامی بفرستید، چه می‌گویید؟ چرا فکر می‌کنید خودشفقتی در این زمانه نه یک انتخاب لوکس، بلکه یک ضرورت است؟

شاید بگویم که ما اغلب برای همه‌چیز دلیل و توجیه پیدا می‌کنیم جز برای رسیدگی به خودمان. گویی همیشه کاری فوری‌تر، مسئولیتی مهم‌تر، یا رنجی بزرگ‌تر وجود دارد که باعث می‌شود نیاز خودمان را به تعویق بیندازیم. اما حقیقت این است که انسانی که مدام خود را تا مرز فرسودگی پیش می‌راند، نه به خود بهتر خدمت می‌کند و نه به دیگران.

خودشفقتی به‌معنای نازک‌نارنجی‌شدن یا رهاکردن مسئولیت نیست. به‌معنای آن است که در لحظه‌ای که فشار زیاد است، به‌جای آنکه دشمنِ خودمان شویم، کمی همراه‌تر و عاقلانه‌تر با خودمان رفتار کنیم. گاهی این همراهی در یک مکث ساده است، گاهی در یک نه‌گفتن، گاهی در نام‌گذاری یک خستگی، و گاهی در این اعتراف ساده که «من هم انسانم و ظرفیت من بی‌انتها نیست.»

برای همین، ما خودشفقتی را در این زمانه یک امر لوکسِ فردگرایانه نمی‌بینیم. به‌عکس، آن را شرطی برای دوامِ انسانی‌تر می‌دانیم. اگر قرار است در این جهان ناپایدار، هم حساس بمانیم، هم مسئول بمانیم، و هم نسوزیم، باید یاد بگیریم که چگونه با خویشتن نیز انسانی‌تر باشیم. و شاید این دوره، در حد خود، دعوتی باشد به همین بازگشت؛ بازگشت به خود، نه در معنای انزوا، بلکه در معنای آشتی.

دوستان دعوت‌اند تا با ارسال پیامک یا ایمیل یا درخواست به یکی از نشانی‌های زیر در دوره ثبت‌نام کنند. به‌امید دیدار یکایک علاقه‌مندان:

Text & WhatsApp: +1-438-927-0036

Telegram Admin: t.me/samaak_ca

Email: samaak.ca@gmail.com 

نوشته حملِ دو جهان، روان‌سوزی، فرسودگیِ جان، و نیاز به خودشفقتی در دیاسپورا اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.

پیش از شروع: خاستگاهِ این گفتار

آنچه در ادامهٔ این نوشتار می‌خوانید، حاصلِ گفت‌وگویی است که در نشستِ مشترک میان «آکادمی تفکر» و گروه علمی‌آموزشی «سماک» در فوریهٔ ۲۰۲۶ شکل گرفت. این برنامه که با میزبانی آکادمی تفکر و سخنرانی نگارنده برگزار شد، تلاشی بود برای پاسخ به نیازِ مبرمِ این روزهای ما مهاجران به ابزارهای روانی در میانهٔ بحران‌های پی‌درپی. نکتهٔ درخورِ توجه در طراحی این گفتار، بهره‌گیری از هوش مصنوعی برای مصورسازی مفاهیم پیچیدهٔ روان‌شناختی و ادبی بود؛ تلاشی برای تبدیل انتزاع به تصویر تا مخاطب بتواند در غبار حوادث، نقشهٔ راهی عینی برای بقای روانی خود بیابد. 

آن گفتار که به‌زودی در قالب پادکست از طریق «مجلهٔ شنیداری سماک» نیز منتشر خواهد شد، نه یک گزارشِ صرف، بلکه دعوتی است به «تأمل و خواندنِ عمیق»؛ زیرا ما بر این باوریم که در عصرِ مصرفِ شتاب‌زدهٔ اطلاعات، تنها بازگشت به درنگ‌های آگاهانه و بازخوانیِ خردِ نهفته در متون کهن و مدرن است که می‌تواند ایستارِ (Posture) ما را در برابرِ تندبادهای زمانه استوار نگاه دارد. این نوشتار، نخستین گام از این مسیرِ مستمر برای بازتعریفِ حضورِ ما در این روزهای دشوار است.

مقدمه: روزگارِ دشوارِ سیاسی و مسئلهٔ فرسایش روانی

در روزگار پرالتهاب و طوفانی کنونی، ما در میانهٔ یک «شتاب تاریخی» زیست می‌کنیم؛ لحظه‌ای که در آن سیل اخبار، تصاویر و روایت‌های دردناک، روان ما را به میدان مداوم تنش بدل کرده است. تحولات سیاسی‌اجتماعی اخیر ایران، نه‌تنها ساختارهای کلان، بلکه درونی‌ترین لایه‌های روان جمعی را نیز دستخوش زلزله‌ای بی‌سابقه کرده است. در این میان، پرسشِ «چه باید کرد؟» اگرچه حیاتی‌ست، اما اغلب پیش از پاسخ به پرسشی بنیادین‌تر مطرح می‌شود: «چگونه در این لحظه حضور داریم؟» 

بسیاری از ما، به‌ویژه در فضای دیاسپورا، با تجربه‌ای متناقض دست‌به‌گریبانیم: از یک‌سو با خشم و اندوهی عمیق نسبت به سرکوب‌ها و ازدست‌رفتن عزیزان مواجهیم و ازسوی‌دیگر با «احساس گناه» ناشی از دوری از کانون خطر. این وضعیت مزمن، اگر با آگاهی همراه نشود، به «فرسودگی روانی» و انهدام استقامت جمعی منجر می‌گردد. قطبی‌شدن شدید گفتمان‌ها که در آن مخالفت‌های نظری به سطح هویتی ارتقا می‌یابند، یکی از نشانه‌های اصلی این فرسایش است؛ جایی که به‌جای هم‌افزایی، تنها هیاهو و کینه تولید می‌شود. این مقاله استدلال می‌کند که «نحوهٔ بودن»، پیش‌شرط و بسترِ هرگونه «نحوهٔ کنش» مؤثر است و بدون بازسازی ایستار (Posture) درونی، کنشگری ما در غبار حوادث گم خواهد شد.

تماشا: از انفعالِ بصری تا حضورِ حرکتی

برای آنکه بتوانیم در میانهٔ طوفان، «ایستار» یا همان پوزیشنِ درونیِ خود را بازسازی کنیم، ناگزیریم ابتدا واژگانمان را از بندِ تعابیر رایج و دست‌مالی‌شده آزاد کنیم. یکی از این واژه‌های کلیدی که اغلب به‌اشتباه فهمیده می‌شود، واژهٔ «تماشا» است. در زبان فارسیِ امروز، وقتی از تماشا حرف می‌زنیم، غالباً تصویری از یک نظاره‌گرِ منفعل در ذهنمان نقش می‌بندد؛ کسی که از دور، با فاصله‌ای ایمن و بی‌آنکه خود را درگیر کند، صرفاً شاهدِ ماجراست. اما اگر به ریشه‌های لغوی و حافظهٔ تاریخیِ این واژه بازگردیم، معنایی شگرف، پویا و کاملاً متضاد با انفعال را کشف می‌کنیم. 

واژهٔ «تماشا» از ریشهٔ عربی «مشی» مشتق شده است که به‌معنای راه‌رفتن، قدم‌زدن و گام‌برداشتن است. این ریشه‌شناسی، دریچه‌ای نو به روی ما می‌گشاید: تماشا در اصلِ خود، نه یک سکونِ بصری، بلکه یک «فرآیندِ حرکتی» است. در واقع، تماشاگرِ واقعی کسی نیست که بیرون از گود ایستاده، بلکه کسی است که «به‌سمتِ واقعه» گام برمی‌دارد. تماشا، از این منظر، پیوندِ ناگسستنیِ میانِ «حرکت» و «مشاهده» است؛ یعنی حضور در میانهٔ میدان، ضمنِ حفظِ دقت و وضوحِ نگاه. 

این بازتعریف، مفهوم «تماشا» را به «حضور آگاهانه» (Presence) نزدیک می‌کند. برخلاف «دیدنِ» ساده که می‌تواند کاملاً غریزی و گذرا باشد، تماشا مستلزمِ نوعی تأمل و شاهدبودن است، آن‌گونه که در فرهنگ دهخدا نیز بر آن تأکید شده است. در روزگارِ بحران، تماشاکردن به‌معنای عقب‌نشینی یا تماشاگرِ بی‌طرف بودن نیست؛ بلکه پاسخی است به این ضرورت که «ما نمی‌توانیم نگاه نکنیم». تماشا، هنرِ گام‌برداشتن به‌سوی واقعیتِ تلخ و پرهیاهوست، بدون آنکه اجازه دهیم امواجِ واقعه ما را ببلعد یا وضوحِ چشمانمان را در غبارِ حادثه از دست بدهیم. تماشاگر، آن «رهروِ بینایی» است که در اوجِ حرکت، از تأمل بازنمی‌ایستد.

در این بخش، به سراغِ ابزارهایِ عملیاتی برایِ تاب‌آوردن در طوفان می‌رویم. برایِ فهمِ بهترِ این مسیر، ابتدا باید با رویکردی آشنا شویم که در روان‌شناسیِ مدرن به آن «اَکت» (ACT) یا «درمانِ مبتنی بر پذیرش و تعهد» می‌گویند. این رویکرد، بیش از آنکه یک متدِ درمانیِ خشک باشد، یک «نقشهٔ راه» برایِ زندگی در شرایطِ دشوار است. اَکت به ما نمی‌گوید که چگونه خشم یا ترسِ خود را نابود کنیم، بلکه می‌آموزد که چگونه علی‌رغمِ حضورِ این طوفان‌ها، سکانِ زندگی را در دست بگیریم.

اَکت: رویکردی متفاوت به رنج‌های انسانی

برای درک بهتر ابزارهای روانی که در این نوشتار از آن‌ها بهره می‌گیریم، ابتدا باید با رویکردی به‌نام «اَکت» (ACT) یا «درمان مبتنی بر پذیرش و تعهد» آشنا شویم. این مکتب که یکی از پیشروترین شاخه‌های روان‌شناسی مدرن است، با یک پیش‌فرضِ جسورانه آغاز می‌شود: رنج، بخشِ جدایی‌ناپذیر و ناگزیرِ زندگیِ انسان است. برخلافِ بسیاری از روش‌های سنتی که به‌دنبال «حذف» یا «تغییر» فکرهای منفی و احساسات ناخوشایند هستند، اَکت به ما می‌آموزد که تلاش برای جنگیدن با رنج، اغلب به رنجِ مضاعف و فلج‌شدگی منجر می‌شود. 

نامِ این رویکرد (ACT) خود گویایِ تمامِ ماجراست: پذیرش (Acceptance) و تعهد (Commitment). پذیرش به‌معنای تسلیم‌شدن نیست، بلکه به‌معنای گشودگی و به‌رسمیت‌شناختن تمامِ احساساتی است که در لحظه تجربه می‌کنیم (حتی خشم و ترس). تعهد نیز به‌معنای پایبندی به ارزش‌هایی است که به زندگیِ ما معنا می‌دهند. در واقع، اَکت به‌دنبال آن است که به ما کمک کند تا علی‌رغمِ تمامِ دردهایی که داریم، به‌سمتِ آنچه برایمان مهم است «حرکت» کنیم. با این نگاه، روان‌شناسی دیگر نه ابزاری برای رسیدن به «شادیِ همیشگی»، بلکه قطب‌نمایی برای یک «زندگیِ بامعنا» در میانهٔ طوفان‌هاست.

قایقِ اَکت در دریایِ طوفانی: هنرِ انعطاف‌پذیری

در کنارِ مفهومِ تماشا، ستونِ دومِ این بحث «تاب‌آوری» (Resilience) است. تاب‌آوری، آن‌گونه که اغلب به‌اشتباه تصور می‌شود، به‌معنایِ «سخت‌جانی»، بی‌حسی یا پوست‌کلفتی در برابرِ رنج نیست. برایِ درکِ درستِ این مفهوم، هیچ تمثیلی گویاتر از «درختِ بید» نیست. بید در برابرِ تندبادِ حوادث خم می‌شود، اما نمی‌شکند؛ او نرمی و انعطافی دارد که اجازه می‌دهد طوفان از میانِ شاخسارانش عبور کند، بدون آنکه انسجامِ ریشه‌هایش از هم بپاشد. اَکت دقیقاً به‌دنبالِ توسعهٔ همین «انعطاف‌پذیریِ روانی» است؛ یعنی توانِ لمسِ هیجان‌هایِ سهمگینی چون خشم و ترس، بدونِ آنکه با آن‌ها فلج شویم یا به پرخاشگریِ کور پناه ببریم. 

واقعیت این است که ما نمی‌توانیم امواجِ دریایِ طوفانیِ اخبار و حوادث را متوقف کنیم؛ این امواج بسیار فراتر از ارادهٔ ما هستند. ذهنِ تکاملیِ ما که هنوز ریشه در ساختارهایِ غارنشینی دارد، ابهام و طولانی‌شدنِ بحران را به‌عنوانِ «خطرِ مرگ» تفسیر کرده و مدام اضطراب تولید می‌کند. تاب‌آوری یعنی درکِ این نکته که این ابهامِ فرساینده، لزوماً کشنده نیست. ما باید یاد بگیریم که میانِ احساسِ خود (مثلاً ترس) و عملِ خود (تسلیم یا فرار) فاصله ایجاد کنیم. سکانِ قایقِ ذهن در دستِ ماست و هدف، حفظِ جهتِ حرکت در مسیرِ ارزش‌هاست، حتی اگر بادهایِ مخالف هر لحظه ما را به سویی دیگر برانند.

تلهٔ همجوشی و قطب‌نمایِ ارزش‌ها

یکی از سهمگین‌ترین خطرات در مبارزاتِ طولانی، پدیده‌ای است که به آن «همجوشی یا آمیختگیِ شناختی» (Cognitive Fusion) می‌گوییم. این یک تلهٔ روانی است که در آن، فرد میانِ «فکر» و «واقعیت»، یا میانِ «نظرِ سیاسی» و «هویتِ خویش» مرزی قائل نیست. وقتی من با نظرم «یکی» می‌شوم، هرگونه مخالفتِ نظری را حمله‌ای به هستی، شرف و موجودیتِ خود تلقی می‌کنم. نتیجهٔ این وضعیت، جنگ‌هایِ دفاعیِ دائمی بر سرِ واژگان و ساختارهاست که انرژیِ لازم برایِ تغییراتِ ریشه‌ای را هدر می‌دهد. سیستم‌هایِ توتالیتر دقیقاً همین «فرسایشِ جمعی» و دعواهایِ ایوانی را به‌جای توجه به پای‌بست‌هایِ ویرانِ خانه می‌طلبند. 

برایِ خروج از این بن‌بست، اَکت ابزاری کلیدی به‌نامِ تمایز میان «مواضع» و «ارزش‌ها» به ما می‌دهد. ارزش‌ها (Values)، اهدافی نیستند که با رسیدن به آن‌ها تمام شوند، بلکه کیفیاتی برای «بودن» هستند؛ آن‌ها مانندِ یک «قطب‌نما» یا «قبله» جهتِ حرکتِ دائمیِ ما را نشان می‌دهند. مفاهیمی چون عدالت، کرامتِ انسانی، آزادی و انصاف، ارزش‌هایِ بنیادین و محتوایِ اصلیِ زندگیِ ما هستند. 

در مقابل، «مواضع» (Positions) یا ساختارها (مانندِ جمهوری یا پادشاهی)، در واقع «ظرف‌هایی» برایِ تحققِ آن ارزش‌ها هستند. فاجعه زمانی رخ می‌دهد که ما در میانهٔ مبارزه، «محتوا» (مثلاً انصاف) را فدایِ پیروزیِ در «ظرف» (یک موضعِ جناحی) می‌کنیم. اصرار بر پیروزیِ سریع در مواضع، اغلب به واکنش‌هایِ تکانه‌ای منجر شده و ریشه‌هایِ مشترکِ ما را می‌سوزاند. اخلاقِ حضور ایجاب می‌کند که یاد بگیریم رویِ ارزش‌ها لنگر بیندازیم تا در تلاطمِ مواضع، غرق نشویم.

ناامیدی: زهرِ سیاه و درماندگیِ آموخته‌شده

فریدون مشیری در شعر بلندِ «گام نخستین»، وضعیتی را تصویر می‌کند که در روان‌شناسی معاصر با مفهوم «درماندگیِ آموخته‌شده» (Learned Helplessness) هم‌پوشانیِ دقیقی دارد. او با درکی عمیق می‌سراید: «زهرِ سیاهِ ناامیدی / این قوم را مسموم کرده‌ست» این زهر، دقیقاً همان فرآیندی است که عزمِ پولادینِ انسان را به «موم» بدل کرده و فرد را در برابرِ رنج، دچارِ انفعال و فلج‌شدگیِ مزمن می‌کند. 

اجازه دهید ابتدا شعر را با هم بخوانیم:

گام نخستین

فریدون مشیری

با من سخن می‌گوید این بید کهن‌سال
می‌بیندم سرگشته و برگشته‌احوال
این چهره در گیسو نهفته
این در گذرگاه زمان، با رهگذاران
روزی هزاران قصهٔ ناگفته، گفته.
گر گوش جانت هست، هر برگش زبانی‌ست
با هر زبانش داستانی‌ست…
من هر سحر می‌خوانمش، چونان کتابی
می‌تابد از او در وجودم آفتابی
هر روز در نور و نسیم بامدادان
با اولین لبخند خورشید
با من سخن می‌گوید این بید:
«می‌دانی، ای فرزند، روزی، روزگاری
فرمان پاک اورمزدت کارفرما
آیین مهرت رهنما بود؟
نیروی تدبیر تو، نور دانش تو
بر نیمی از روی زمین فرمانروا بود؟
اندیشهٔ نیکت چو خورشیدی فرا راه
گفتار نیکت، پرتوی از جان آگاه
کردار نیکت، سروری را رهگشا بود.
آن روزگاران کهن را یاد داری؟
می‌بینی اکنون در چه حالی، در چه کاری؟
می‌دانی آیا تخت و ایوانت کجا بود؟
ای مانده اینک، بسته در زنجیر تحقیر
زنجیر تقدیر
زنجیر تزویر
زنجیر…
کی جان آزادت به دوران‌های تاریخ
بااین‌همه خواری، زبونی آشنا بود؟
افسوس
افسوس
زهر سیاه ناامیدی
این قوم را مسموم کرده‌ست
احساس شوم ناتوانی
آن عزم چون پولاد را چون موم کرده‌ست.
دیری‌ست دل‌ها و روان‌ها
از پرتو خورشید دانش دور مانده‌ست
وان دیده در هر زبان بیدار، انگار
دور از جهان روشنایی، کور مانده‌ست.
زنجیر صدبندت بر اندام است هرچند
هرچند می‌ساید تو را زنجیر صدبند
هرچند دشمن
مانند بیژن
در بن چاهت نشانده‌ست
بیرون‌شدن زین هفت‌خوان را چاره مانده‌ست.
گام نخستین: همتی در خود برانگیز
برخیز! در دامان فردوسی بیامیز
شاهنامهٔ او می‌نماید گوهرت را
اندیشهٔ او می‌گشاید شهپرت را
جانداری او می‌رهاند جانت از رنج
یک‌بار دیگر برمی‌افرازی سرت را.
فردوسی، این دانای بینای بشردوست
باغ خرد را در گشوده‌ست
در مکتب «دانا تواناست»
راه رهایی را نموده‌ست
در هر ورق نیروی دانش را ستوده‌ست.
شاهنامه‌اش، آزادگی را زادگاه است
آزادگان پاک‌جان را زاد راه است
نیکی، درستی، مهر، پاکی، مکتب اوست
نادانی و سستی، کژی، اندیشهٔ بد
در پیشگاه او گناه است!
بر رسم و راه داد می‌خواهد جهان را
همواره سوی داد خواند مردمان را
دشت سخن را طبع سرشارش سمند است
پندی اگر می‌بایدت دنیای پند است
هرگز نه اهل ماتم و تسلیم و خواری
هرگز نه اهل ناله و نفرین و زاری
حتی در آن دوران که پیری مستمند است
سوی پدیدآرندهٔ گردون گردان
چون رعد، فریادش بلند است!
خورشید شعرش، خون تازه‌ست
در پیکر پژمردهٔ تو
گفتار نغزش نور و نیروست
در هستی سردرگریبان‌بردهٔ تو!
برخیز! در دامان فردوسی بیاویز!
گام نخستین است و گام آخرین است
راهی که از چاهت برون آرد همین است.

* * * * *

از منظر رویکرد اَکت، این ناامیدیِ ریشه‌دار نوعی «اجتنابِ تجربه‌ای» است؛ تلاشی ناخودآگاه برای فرار از دردِ جانکاهِ واقعیت که در نهایت به ازدست‌رفتن عاملیتِ فردی و اجتماعی منجر می‌شود. در این میان، تمثیلِ «بیدِ کهن‌سال» در شعرِ مشیری، نمادی درخشان از مفهومی است که ما در روان‌شناسی «خود به‌مثابهٔ زمینه» (Self-as-Context) می‌نامیم. بید، با تماشایِ صبورانهٔ تاریخ و رهگذران، میان «منِ مشاهده‌گر» و «رنج‌های گذرا» فاصله می‌اندازد و با این تفکیک، راهِ خروج از چاهِ ناامیدی را به ما نشان می‌دهد.

بازسازیِ تمرین‌هایِ تأملی: مداخلاتی برایِ انعطاف‌پذیریِ جمعی

در نشست‌های «آکادمی تفکر»، تمرین‌هایی طراحی شد که فراتر از درمان‌های فردی، لایه‌هایِ زیرینِ «اخلاقِ حضور» را در بستری جمعی پی‌ریزی می‌کردند. نخستین گام، درنگی برای وضوحِ ارزش‌ها بود؛ جایی که از مخاطبان خواستیم ارزشی (مانندِ انصاف یا مهربانی) را که حاضر نیستند حتی در تندبادِ مبارزه گم کنند، شناسایی کرده و رفتارهایِ اخیرشان را با آن بسنجند. این تمرین به ما یادآوری می‌کند که تاب‌آوریِ واقعی نه با اصلاحِ اجباریِ دیگران، بلکه با «خوداصلاحیِ» آگاهانه آغاز می‌شود. 

گامِ دوم، کالبدشکافیِ روایت‌هایی بود که ذهنِ ما بلافاصله دربارهٔ «مخالف» می‌سازد. هدف، تشخیصِ این نکتهٔ ظریف است که آیا قصه‌هایی چون «مزدور» یا «نادان» دانستنِ دیگری، واقعیتی مطلق‌اند یا صرفاً واکنشی ذهنی برایِ تخلیهٔ خشم؟ در نهایت، با درنگِ سوم به «افقِ ده‌ساله» سفر کردیم؛ نگاه‌کردن به خود از دریچهٔ سال ۱۴۱۴ خورشیدی و پرسیدنِ این سؤالِ سهمگین: «آیا در این دورانِ گذار، حضوری ریشه‌دار داشتم یا صرفاً بر هیاهو و نفرت افزودم؟»

ادبیاتِ کاربردی: فردوسی به‌مثابهٔ لنگرگاهِ خرد

مشیری برای عبور از طوفان، نسخه‌ای می‌پیچد که فراتر از روان‌شناسیِ صرف است: «برخیز! در دامانِ فردوسی بیامیز» در این خوانش، فردوسی لزوماً یک شخصیتِ تاریخی نیست؛ او نمادِ «خرد»، «عدالت‌جویی» و «فرهنگِ اصیلی» است که قرن‌ها طوفان را تاب آورده و از سر گذرانده است. 

اتصال به شاهنامه، در زبانِ اَکت، نوعی «اقدامِ متعهدانه» (Committed Action) محسوب می‌شود؛ پیوندی دوباره با ریشه‌هایی که هیچ تندبادی توانِ کندنِ آن‌ها را ندارد. شاهنامه به ما می‌آموزد که چگونه حتی در دلِ فجایعِ بزرگی چون سوگِ سهراب، کماکان به دنبالِ «داد» باشیم و از همجوشی با نقش‌هایِ کاذب و کینه‌هایِ کور بپرهیزیم.

از رنجِ درون تا کنشِ بیرون: پیشنهادی برای ما در دیاسپورا

در نهایت، تمامیِ فرآیندهایِ ذهنیِ اَکت باید به یک نقطهٔ مرکزی ختم شوند: اگر تأملاتِ درونی به رفتارهایِ ملموس ترجمه نشوند، «کنشِ متعهدانه» نتیجه‌ای جز پریشانیِ بیشتر نخواهند داشت. برایِ دیاسپورایِ ایرانی که با فاصلهٔ جغرافیایی از کانونِ بحران دست‌به‌گریبان است، این کنش‌ها لنگرگاهِ سلامتِ روان و اثربخشیِ اجتماعی‌اند. 

نخستین میدان، مدیریتِ احساسِ گناه و شرمِ ناشی از امنیت است. اَکت پیشنهاد می‌دهد به‌جای جنگیدن با این شرم که اغلب به انفعال یا واکنش‌هایِ نمایشی می‌انجامد، آن را تماشا کنیم و پیامِ نهفته در آن را بشنویم: اینکه ما طالبِ تقسیمِ آزادی با هم‌وطنانمان هستیم. وقتی این ارزش شناسایی شد، می‌توان آن را به رفتاری پایدار تبدیل کرد؛ مثلاً فراهم‌کردن زیرساخت‌هایِ اینترنتیِ امن برایِ داخلِ کشور. 

از سوی دیگر، باید پذیرفت که تاب‌آوری در مبارزه، یک «ماراتن» است، نه دوِ سرعت. کنشگریِ پایدار ایجاب می‌کند که به‌جای تخلیهٔ تمامِ انرژی در هفته‌هایِ نخست تحتِ تأثیرِ «همجوشی با اخبار»، به‌سمتِ اقداماتی چون پشتیبانیِ مالیِ مستمر از مجروحان و آسیب‌دیدگان حرکت کنیم. این مبالغ، کارکردی بسیار فراتر از صدقه دارند و در واقع تقویت‌کنندهٔ شبکهٔ امنیتِ اجتماعی‌اند. در کنارِ آن، «دیپلماسیِ شهروندی» از طریقِ ارتباط با سیاست‌مدارانِ محلی و «حضورِ هوشمند» در فضایِ مجازی برایِ بازتابِ جهانیِ صدایِ داخل، کنش‌هایی‌اند که بر پایداری و ریشه‌داریِ حضورِ ما می‌افزایند.

نتیجه‌گیری: ایستادن در ده سالِ بعد

در انتهایِ این واکاوی، پرسشِ بنیادین همچنان بر جایِ خود باقی است: ما در این لحظه چگونه حضور داریم؟ تماشا، در معنایِ اصیلِ خود، یعنی حرکت به‌سوی واقعیت با آگاهیِ کامل؛ و تاب‌آوری، ظرفیتِ خم‌شدن در برابرِ طوفان، بدونِ شکستنِ ریشه‌هایِ ارزشی است. 

اخلاقِ حضور ایجاب می‌کند که در دامِ همجوشی با مواضع نیفتیم و اجازه ندهیم تفاوت در فرم‌هایِ حکومتی، توانِ جمعیِ ما را فرسوده کند. ده سالِ بعد، وقتی به انتخاب‌هایِ امروزِ خود می‌نگریم، تصویرِ ما چگونه خواهد بود؟ چنان‌که فریدون مشیری تأکید می‌کند، گامِ نخستین و آخرین، بیدارکردنِ همتی درونی برایِ پیوند دوباره با ارزش‌هایِ اصیلِ انسانی است. راهی که ما را از چاهِ ناامیدی برون می‌آورد، چیزی جز این حضورِ آگاهانه و کنشِ متعهدانه نیست. 

به امیدِ پیروزی و روزی که در سایهٔ آزادی، شاهنامهٔ عدالت را در میهنِ خویش بازخوانی کنیم.

^*دکتر فرشید سادات‌شریفی، پژوهشگر «ادبیات کاربردی»، مترجم و پادکست‌ساز ساکن کیچنر در استان انتاریوی کاناداست.

نوشته تماشا و تاب‌آوری: اخلاق حضور در روزگار گذار و درس‌هایی از روان‌شناسی اکت اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.

در شرایط کنونی، هم‌زمان با ناآرامی‌ها و بحران‌های اخیر در ایران، فشارهای روانی و نگرانی‌های عمیقی بسیاری از اعضای جامعه، به‌ویژه فارسی‌زبانان، را درگیر کرده است. بسیاری از پزشکان و کارکنان حوزهٔ سلامت در نورث‌شور نیز عزیزانی در ایران دارند و همین موضوع بر میزان اضطراب و نیاز به حمایت‌های به‌موقع افزوده است.

بخش پزشکان خانوادهٔ نورث شور (North Shore Division of Family Practice)، با درک این شرایط، تلاش می‌کند ارتباط میان پزشکان نورث شور و ارائه‌دهندگان خدمات مراقبت‌های اولیه را تقویت کند و دسترسی افراد به مراقبت‌های درمانی و حمایتی مناسب را آسان‌تر سازد. هدف از معرفی این خدمات آن است که فارسی‌زبانان منطقه هرچه بیشتر با منابع و حمایت‌های در دسترس آشنا شوند و بتوانند در کنار دریافت مراقبت‌های درمانی، به حمایت‌های روانی و اجتماعی مورد نیاز خود نیز به‌موقع دسترسی پیدا کنند.

بخش پزشکان خانوادهٔ نورث شور، سازمانی غیرانتفاعی است که با هدف افزایش ظرفیت مراقبت‌های اولیهٔ سلامت، بهبود پیامدهای سلامت بیماران و حمایت از پزشکان خانواده فعالیت می‌کند. اعضای این نهاد را پزشکان خانوادهٔ فعال در منطقهٔ نورث شور تشکیل می‌دهند و تمرکز اصلی آن بر تقویت دسترسی جامعه به خدمات سلامت با کیفیت است.

در چارچوب این مأموریت، مجموعه‌ای از خدمات و منابع حمایتی برای افراد و خانواده‌ها، به‌ویژه در حوزهٔ سلامت روان و حمایت‌های اجتماعی، در دسترس قرار گرفته است.

یکی از این خدمات، درمانگران سلامت روان در شبکهٔ مراقبت اولیه (Primary Care Network Mental Health Clinicians) است. این خدمات شامل مشاورهٔ کوتاه‌مدت برای مواجهه با فشارهای زندگی، مصرف مواد، سوگ و فقدان، فشارهای مراقبت از دیگران، اضطراب و افسردگی می‌شود. درمانگران سلامت روان PCN همچنین می‌توانند در زمینه‌هایی مانند مسکن، امور مالی و ارجاع افراد به منابع حمایتی دیگر، ازجمله خدمات مرتبط با نیازهای پیچیده‌تر سلامت روان، یاری‌رسان باشند.

این خدمات به‌صورت حضوری یا مجازی ارائه می‌شود، برای بزرگسالان ۱۹ سال به بالا است و برای افرادی که تحت پوشش MSP هستند، بدون هزینه خواهد بود. زبان اصلی خدمات انگلیسی است، اما امکان استفاده از خدمات مترجم نیز وجود دارد. دسترسی به این خدمات مستلزم ارجاع از سوی پزشک خانواده است. برای اطلاعات بیشتر می‌توانید به وب‌سایت www.nspcn.ca مراجعه کنید، یا با آدرس ایمیل، یا شماره تلفن زیر تماس بگیرید:

nspcn@nsdivision.ca

778-945-3017

در کنار این خدمات، IMPACT نورث شور از مهاجران حمایت می‌کند تا بتوانند زندگی سالم و پویایی را در کانادا بنا کنند. حمایت‌های این مجموعه شامل آشنایی با نظام سلامت محلی، کمک در دسترسی به طرح خدمات پزشکی بریتیش‌کلمبیا (MSP)، ارائهٔ اطلاعات و ارجاع در حوزهٔ سلامت روان و بهزیستی، و همچنین برگزاری گروه حمایتی سلامت زنان است. این خدمات به زبان‌های انگلیسی و فارسی ارائه می‌شود و مخاطبان آن بزرگسالان و خانواده‌ها هستند. برای اطلاعات بیشتر می‌توانید با آدرس ایمیل یا شماره تلفن زیر تماس بگیرید:

office@impactnorthshore.ca

604-988-2931

منابع اجتماعی نورث شور (North Shore Community Resources – NSCR) نیز دسترسی به حمایت‌هایی را فراهم می‌کند که به افراد در مدیریت زندگی روزمره کمک می‌کند. این حمایت‌ها شامل پشتیبانی از مراقبان، کمک در زمینهٔ مسکن و غذا، مقابله با انزوای اجتماعی، حمایت در تحرک و جابه‌جایی و خروج از منزل، کمک برای رفت‌وآمد به قرارهای پزشکی، و همچنین حمایت در امور مالی و مالیاتی است. این خدمات به زبان‌های انگلیسی و فارسی ارائه می‌شود و برای بزرگسالان و خانواده‌ها در دسترس است. برای اطلاعات بیشتر می‌توانید با آدرس ایمیل یا شماره تلفن زیر تماس بگیرید:

nscr@nscr.ca

604-982-3312

برای نوجوانان و جوانان، فاندری نورث شور (Foundry North Shore) خدمات مشاورهٔ رایگان برای افراد ۱۲ تا ۲۴ سال ارائه می‌دهد. این خدمات حوزه‌هایی مانند مراقبت‌های سلامت روان، خدمات مرتبط با مصرف مواد، سلامت جسمی و جنسی، حمایت از جوانان و خانواده‌ها، و خدمات اجتماعی را در بر می‌گیرد. زبان اصلی خدمات انگلیسی است و در صورت نیاز، خدمات مترجم نیز فراهم می‌شود. برای اطلاعات بیشتر می‌توانید با شماره تلفن زیر تماس بگیرید:

604-984-5060

در شرایط بحرانی، تیم پاسخ به بحران انجمن سلامت روان کانادا (Canadian Mental Health Association – Crisis Response) آمادهٔ ارائهٔ حمایت فوری است. اگر فردی یا یکی از اعضای خانواده‌اش با بحران سلامت روان مواجه باشد، این تیم می‌تواند از طریق تماس تلفنی، پیامک یا به‌صورت حضوری کمک‌رسانی کند. این خدمات که به زبان‌های انگلیسی و فارسی ارائه می‌شود، برای افراد ۱۳ سال به بالا در دسترس است و هفت روز هفته، از ساعت ۸ صبح تا ۱۲:۳۰ بامداد فعالیت دارد. برای اطلاعات بیشتر می‌توانید با آدرس ایمیل یا شماره تلفن زیر تماس بگیرید:

CRCL@cmhanorthshore.ca

+1 888-261-7228

نوشته معرفی خدمات حمایتی شبکهٔ سلامت نورث شور برای فارسی‌زبانان اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.

در این روزها با توجه به خبرهای تأسف‌بارِ شنیده‌شده از چند مورد خودکشی در نوجوانانِ ۱۳ تا ۱۷ سال در ایران، بر آن شدم تا در این تحلیل کوتاه به‌اختصار به شرایط روانی سخت نوجوانان در دوران حساس بلوغ بپردازم. چرا که فشار و شکنجه بر نوجوانان می‌تواند اثرات مخرب و ویران‌کننده‌تری نسبت به افراد بالغ داشته باشد. امیدوارم این اطلاعات جامع بتواند کمکی برای خانواده‌ها و نزدیکان این گروه سنی باشد تا دیگر شاهد این اتفاقات دلخراش نباشیم.

به‌خوبی می‌دانیم، سنین بلوغ در نوجوانان یکی از حساس‌ترین دوره‌های زندگی است که شاید به‌جرئت بتوان آن را پرخطرترین دورهٔ زندگی دانست.

همان اندازه که مسیر رشد جسمانی و بلوغ جنسی دختران با پسران متفاوت است، مسیر رشد ذهنی یا بهتر است بگوییم دنیای ذهنی و تصورشان از دنیای بیرون نیز با هم متفاوت است.

برخی از این تفاوت‌ها به شرح زیر است:

• هیجانات مثبت نسبت به تغییرات جسمی در دختران / بالعکس هیجانات منفی و حتی در بسیاری از موارد احساس انزجار از روند تغییرات جسمی ناهمگون در پسران
• تلاش برای رسیدن به سقف زیبایی‌سنجی ذهنی‌شان (توجه به پارامترهایی که در روند افزایش زیبایی کمک بیشتری کند) در دختران / بی‌توجهی ظاهری مطلق به تیپ و طرز پوشش و حتی آرایش مو در پسران
• تلاش مثبت برای دیده‌شدن و تلاش برای برقراری ارتباطات کلامی و عاطفی بیشتر با دنیای بیرون در دختران / فرار از محافل و فرار از در میدانِ دید بودن در پسران
• جست‌وجوی آشکار برای کشف تأثیرات عاطفی در دنیای بیرون در دختران / مضحک‌بودن روابط عاطفی و فرار از برقراری روابط کلامی و عاطفی حتی در دنیای کوچک خانواده در پسران
• اعتماد زودهنگام به دنیای بیرون در دختران / عدم اعتماد پسران به هر چیزی که در دنیای بیرون و حتی دنیای تخیلی و ذهنی وجود دارد.

حال با شناخت اجمالی از مسیر بلوغ در نوجوان، می‌توان به تأثیرات منفی فشارهای تحمیلی بر او به‌اختصار اشاره کرد.

تأثیر فشارهای روانی و شکنجه‌های جسمی و روحی بر نوجوانان

• ایجاد دوگانگی ذهنی از دنیای زیبای دخترانه با دنیایی که در فرایند شکنجه و بازجویی به دختر نوجوان تحمیل می‌شود / افزایش میزان تنفر فردی در نوجوان پسر به‌خاطر نبود توانایی جسمی و کلامی برای دفاع در برابر فشارهای روانی و شکنجه‌های جسمی
• فرورفتن در تاریکی و زشتی ذهنی در دختران بعد از شکنجه‌های جسمی و جنسی (تجاوز) با تصور اینکه تمامیت وجودی‌شان به‌ خطر افتاده و حتی از بین رفته است / افزایش میزان تنفر در پسران نوجوان از بدن ناکامل مردانهٔ خود که بعد از شکنجه‌های لفظی (استفادهٔ صریح از اسامی اعضای بدن برای تضعیف روحیه)، شکنجه‌های روانی (تمسخر نوجوان برای ناتمام‌بودن مراحل رشد جسمی و جنسی) و در برخی موارد تعرض جنسی، نوجوان این اندام مردانهٔ خود را بعد از رشد کامل، وسیله‌ای برای آزار از جانب دیگری نسبت به خود و دیگران می‌بیند.
• کابوس نگاه‌های بیرون و اینکه دنیای زیبای دخترانهٔ من چه اندازه برای خانواده و نزدیکان و جامعه سیاه و زشت شده، در دختران / وحشت از طردشدگی از جانب همسالان و خطر ازدست‌دادن دوستان نزدیک با فشار خانواده‌هایشان، در پسران
• ایجاد برخی اختلالات اضطرابی و ترس فراگیر بعد از شکنجه در نوجوان، حتی اگر سابقهٔ این اختلال در او وجود نداشته است.

چند راهکار کلیدی و ابتدایی مهم بعد از آزادی

• حفظ آرامش روانی و کلامی اولین کسی که با نوجوان برخورد دارد، بسیار بسیار مهم است (والدین یا افراد نزدیک که اولین‌بار بعد از آزادی نوجوان با او روبه‌رو می‌شوند). 
• خودداری از سؤال و جواب‌های مستمر در مورد اینکه چه اتفاقاتی برای نوجوان رقم خورده است. از هر نوع کنجکاوی در مرحلهٔ اول خودداری کنید.
• خودداری از سرزنش که نباید خودت را در این شرایط قرار می‌دادی یا بی‌ارزش دانستن مسیری که نوجوان براساس اهداف و آرمان‌هایش در آن قدم برداشته است.
• بالاترین کمک نزدیکان به‌خصوص والدین، درآغوش‌گرفتن نوجوان و نوازش‌های مادرانه و پدرانه بدون گریه و پریشانی حال می‌تواند باشد.
• اگر نوجوان (این موضوع بیشتر در نوجوانان دختر دیده می‌شود)، شروع به شرح وقایع در همان لحظه‌های اول بعد از دیدار کرد، تنها و تنها شنوندهٔ کامل باشید و با احساسات او همراه، بدون اینکه بخواهید پاسخی برای علامت‌سؤال‌های ذهن مادرانه یا پدرانه‌تان پیدا کنید.
• ویزیت هم‌زمان پزشک برای چکاپ بالینی و انجام آزمایشات لازم برای تشخیص میزان داروهای دریافتی در دورهٔ حبس و روان‌پزشک یا روان‌درمانگر برای تشخیص آسیب‌های وارده در کوتاه‌ترین زمان ممکن
• استمرار مراجعهٔ روزانه یا زمان‌های تعیین‌شده به روان‌درمانگر با مشورت پزشک معالج
• دادن این اعتماد ذهنی و قلبی به نوجوان که از جانب خانواده جایگاه و ارزش انسانی فرزندشان با وجود تمام اتفاقات تغییری نکرده است.
• دورنگه‌داشتن نوجوان از اخبار اتفاقات مشابه که برایش رقم خورده است و دورنگه‌داشتن او از محیط‌های پرتنش
• نظارت نامحسوس و لحظه‌به‌لحظه بر نوجوان آسیب‌دیده بدون اینکه دنیای خلوت و خصوصی‌اش آسیبی ببیند.

این موارد که به‌شکل کلی و اختصاری در این تحلیل جای داده شد، تنها می‌تواند کلیدواژه‌هایی باشد برای خانواده‌ها و عزیزانی که با این موارد روبه‌رو می‌شوند، شاید کمکی باشد برای نجات و سلامت روان نوجوانان عزیز سرزمینم.

به امید روزی که نوجوانان و جوانانمان در رفاه و آسایش به آرمان‌ها و آرزوهایشان بیندیشند.

نوشته چگونه می‌شود از خودکشی نوجوانان آسیب‌دیده از شکنجه و بازجویی جلوگیری کرد اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.

استفاده از رسانه‌های اجتماعی (social media) مثل فیس‌بوک و اینستاگرام فواید متعددی دارد. ازجمله ارتباط با اقوام و دوستانی که دورند، پیدا‌کردن دوستان جدید، وصل‌شدن به افرادی با سلایق یا اهداف مشترک، یادگیری، دریافت یا پیشنهاد حمایت عاطفی وقتی به آن نیاز داریم، تقویت خلاقیت، بازاریابی و… 

اما با تمام این محاسن، گاهی بعد از مرور صفحه‌های مجازی بیشتر احساس تنهایی می‌کنیم. به‌نظر عجیب می‌رسد، ولی واقعیت دارد. برخی اوقات حس نارضایتی، کمبود، اضطراب، نگرانی و اندوه بی‌دلیل بر ما چیره می‌شود. یا ممکن است برای برنامه‌های واقعی وقت کم بیاوریم، به دوستان مجازی خود بیشتر از نزدیکان اهمیت بدهیم، یا خواب شب ما مختل شود. 

یکی دیگر از آسیب‌های مخرب رسانه‌های اجتماعی خودشیفتگی است. پُست‌کردن تصاویر شخصی یا سلفی، افکار و تصورات خود در شبکه‌های اجتماعی، می‌تواند موجب خودمحوری و دورشدن از زندگی واقعی شود که این نیز بر سلامت روان تأثیر منفی دارد.

از طرف دیگر بسیاری از کاربران به‌خصوص نوجوان‌ها تحت تأثیر تمسخر مجازی، شایعه، دروغ، تهمت و فشارهای عاطفی قرار می‌گیرند یا طعمهٔ کلاهبردارها می‌شوند که زخم‌های حاصله تا مدت‌ها باقی می‌ماند. 

شاید وقت آن رسیده که استفاده از رسانه‌های اجتماعی در زندگی را بازنگری نماییم. از شما دعوت می‌کنم این مقاله را که توسط کمیسیون سلامت روان کانادا تهیه شده است، بخوانید و عملکرد خود را ارزیابی کنید.

بررسی کنید مرور صفحه‌ها در رسانه‌های اجتماعی چه احساسی در شما ایجاد می‌کند

دفعهٔ آینده پس از مرور صفحه‌های اجتماعی مجازی، اندکی بر روی احساس خود تمرکز کنید. حتی تغییرات کوچک را بررسی کنید؛ برای مثال اگر سریع از یک موضوع به‌سراغ موضوع دیگری می‌روید یا مدت کوتاهی بی‌حوصله یا بداخلاق می‌شوید، یا به خودتان شک می‌کنید، یا دچار اضطراب می‌شوید، می‌تواند در اثر مرور این صفحه‌ها باشد. پس از چند بار بررسی، ممکن است متوجه شوید که حتی صفحه‌هایی با محتوای «بی‌ضرر» نیز به‌طور قابل‌توجهی بر احساس شما تأثیر می‌گذارد، به‌خصوص اگر سطح استفادهٔ شما از این رسانه‌ها زیاد و مکرر باشد.

آنچه را در مغز شما اتفاق می‌افتد، درک کنید

برای مغز، مشاهده همان باور است. برای مثال، حتی اگر از نظر فکری بدانید که یک عکس به‌شدت روتوش شده است، برای مغز شما تشخیص این تفاوت دشوار است. و از آنجایی که انسان‌ به شبیه‌سازهای بصری واکنش نشان می‌دهد، اغلب ما حتی وقتی‌که این تصاویر باعث سلب اعتمادبه‌نفس یا احساس خود‌کم‌بینی در ما می‌شود، باز هم به گردش مجازی خود ادامه می‌دهیم.

ما همچنین تحت تأثیر دوپامین قرار می‌گیریم؛ همان هورمون احساس خوب که وقتی احساس پیروزی می‌کنیم، بالا می‌رود. در استفاده از این رسانه‌‌ها این احساس خوب به‌آسانی به‌دست می‌آید. لایک‌ها، قلب‌ها، اشتراک‌گذاری‌ها و کامنت‌ها باعث بالارفتن اندروفین می‌شوند، بدون اینکه نیازی به تلاش زیاد داشته باشیم. درک این فرآیندها و سایر فرآیندهای عصبی در این رابطه، برای استفادهٔ بی‌ضرر از رسانه‌های اجتماعی بسیار مهم است.

سعی کنید مقایسه نکنید

در حالی که مقایسهٔ تجربه‌های خود با محتوای آنلاین امری طبیعی است، به‌یاد داشته باشید که شما به نسخه‌ای نمایشی از واقعیت نگاه می‌کنید. کاربران شخصی (و سازمان‌ها) حتی بدون استفاده از فیلتر هم، آنچه را که می‌خواهند دنیا ببیند با دقت انتخاب می‌کنند. برای محافظت از سلامت روان خود، با رسانه‌های اجتماعی مانند یک فیلم برخورد کنید: به‌عنوان سرگرمی، نه واقعیت.

برای استفادهٔ خود محدودیت قائل شوید

اگر وصل‌شدن به صفحات رسانه‌های اجتماعی به‌جای یک انتخاب آگاهانه از روی عادت است، سعی کنید وسوسه را از بین ببرید. تلفن خود را هنگام انجام فعالیت‌های دیگر، دور از دید یا دسترس قرار دهید. یا هنگام شب، آن را خارج از اتاق خواب خود نگه دارید. و هنگامی که تلفن شما در دسترس است، محدودیت‌های بیشتری برای استفادهٔ خود تعیین کنید، برای مثال فقط بین ساعات خاصی وصل شوید یا فقط برای مدت‌زمانی معین صفحه‌ها را مرور کنید.

در گزینش صفحه‌ها سخت‌گیر باشید

هرچند نمی‌توانید تمام چیزهایی را که در رسانه‌های اجتماعی می‌بینید کنترل کنید، ولی می‌توانید انتخاب کنید که در چه صفحه‌ای مشترک ‌شوید. 

قانون ساده: کسی یا چیزی را که برای شما مفید نیست، دنبال نکنید. اگر پست‌های یک اکانت/صفحه احساس ناخوشایندی در شما ایجاد می‌کند، آن‌ را لغو یا مسدود کنید. در عوض، می‌توانید با تمرکز بر صفحه‌هایی که در شما احساس خوبی ایجاد می‌کند، مسئولیت الگوریتم‌ رسانه‌ها را خودتان بر عهده بگیرید، بدین ترتیب صفحه‌های مثبت بیشتری به‌روی شما باز می‌شوند.

از نو شروع کنید (یا کاملاً دور شوید)

امروزه، داشتن حساب کاربری در رسانه‌های اجتماعی ضرورتی اجتماعی به‌نظر می‌رسد و نداشتن آن، مثل احساس عقب‌ماندن از قافله (FOMO= Fear of Missing Out) است. 

اگر پلتفرمی را مفید نمی‌بینید، مجبور نیستید در آن باقی بمانید. سعی کنید یک هفته از دنیای مجازی مرخصی بگیرید. حتی می‌توانید برنامه‌های کاربردی (Applications) آن‌ها را بدون ازدست‌دادن حساب شخصی خود مدتی حذف کنید و احساس خود را بررسی کنید. وقتی برگشتید، از ابتدا شروع کنید. می‌توانید همهٔ صفحه‌ها یا اشخاص قبلی داخل شبکهٔ خود را پاک کنید و این‌بار به‌طور گزینشی شروع کنید. هر چه در حساب‌های کمتری عضو شوید، زمان کمتری در مرور صفحه‌ها گیر می‌کنید. اگر هم تصمیم گرفتید که مدتی دور از این پلتفرم‌ها بمانید، این نیز اشکالی ندارد. تنها بهای اندکی که برای سلامت روان خود می‌پردازید، اندکی احساس جاماندن از قافله است که آن هم موقت است!

در پایان خاطرنشان می‌شود:

• در پست مطلب، لینک، عکس، اظهار عقیده و سایر فعالیت‌های مجازی با دقت و هوشیارانه رفتار کنید.
• منابع و مراجع را در پست‌های خود ذکر کنید. اگر از درستی مطلبی اطمینان ندارید، بازنشر نکنید. 
• برای دنبال‌کردن اخبار از سایت‌های معتبر خبری استفاده کنید تا گرفتار شایعه، اخبار کذب یا سوءاستفاده‌های مجازی نشوید. 
• برای جلوگیری از صدمه‌های احتمالی رسانه‌های اجتماعی بر کودکان و نوجوانان، با مطالعه یا شرکت در آموزش‌های مرتبط، راه‌های حفظ امنیت در فضای مجازی را فرا بگیرید.

منبع: کمیسیون سلامت روان کانادا

نوشته حفاظت از سلامت روان در استفاده از رسانه‌های اجتماعی اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.

در دنیای پرمشغلهٔ امروز، ما به‌ناچار دنبال حل سریع و سرسری مسائل‌ایم، غافل از اینکه همین عجله، بیشتر موجب جوش‌آوردن و خستگی ذهنی ما می‌شود. اگر بتوانیم یک استراتژی مراقبت از خود و افزایش انعطاف ذهنی داشته باشیم، دیرتر به نقطهٔ جوش می‌رسیم، از داشته‌های خود بیشتر لذت می‌بریم و به آرامش نزدیک‌تر می‌شویم.

این فهرست، راهنمای کمک‌های نخستین سلامت روان در زمان کووید-۱۹ است که از سوی کمیسیون سلامت روان کانادا تهیه شده و البته در تمام مواقع مفید و قابل‌اجرا است. جلوی بعضی موارد، داخل پرانتز مطلبی برای روشن‌ترشدن موضوع توسط مترجم اضافه شده که غالباً بر اساس تجارب شخصی یا اطلاعات علوم اعصاب (Neuroscience) از دکتر اندرو هوبرمن می‌باشد.

هر کدام از فعالیت‌های زیر را که برای شما جالب است، انتخاب کنید و بسته به وقت و برنامهٔ زندگی، مناسب‌ترین‌ها را تمرین کنید. در نگاه اول شاید این فهرست به‌نظر تکراری بیاید، ولی ارزش آن در انجام هر بند با حضور ذهن، توجه و احساس تک‌تک دقیقه‌های آن فعالیت است.

– نوشتن دفترچه خاطرات روزانه (journal) (نوشتن افکار و احساسات می‌تواند به‌شکل دفتر خاطرات باشد یا محلی برای برون‌ریزی افکار پراکنده.)

– کار داوطلبانه برای هدفی معنادار (برای مثال اگر دچار اندوه فقدان عزیزی در اثر یک حادثه یا بیماری خاص شده‌اید، کمک به مراکز درمانی ویژهٔ آن بیماری خاص می‌تواند ایدهٔ خوبی باشد.)

– تهیهٔ لیست قدردانی (دریافت یا مشاهدهٔ قدردانی از دیگران هم به‌همین اندازه مفید است، پس آن را ترویج کنیم. روز خود را به‌جای چک‌کردن گوشی موبایل، با مرور داشته‌هایمان و آنچه برایمان ارزشمند است، شروع کنیم و خاتمه دهیم.)

– هوای تازه (پس از بیداری، خود را در معرض نور خارج از منزل قرار دهیم، اگر هوا ابری است، چراغ را روشن کنیم تا سطح هوشیاری در طول روز را بالا ببریم. در حد امکان هوای تازه بگیریم: وسط کار یا آشپزی، در مواقع استرس و فشار روانی یا در پایان یک روز کاری)

– مراقبه یا گوش‌کردن به یک تجسم هدایت‌شده (روزی چند دقیقه را به مدیتیشن اختصاص دهیم؛ برای کاهش استرس و احساسات منفی، افزایش تمرکز و خلاقیت، تمرین صبر و آرامش)

– بغل‌کردن حیوانات خانگی و بازی (تماس فیزیکی با کسی که دوست داریم یا حیوانات خانگی موجب افزایش سروتونین و کاهش اضطراب می‌شود.)

– یک غذای دلخواه (خود را به یک غذای بابِ‌میل مهمان کنیم؛ در خانه یا رستوران، مهم نیست کجا ولی اولویت انتخاب را به خود بدهیم و از هر لقمه نهایت لذت را ببریم.)

– چرت‌زدن (حداکثر ۹۰ دقیقه و تا قبل از ساعت ۴ بعدازظهر، تا خواب شب را به‌هم نزند.)

– گوش‌کردن به موسیقی (برای تمرینِ در‌لحظه‌بودن، عمیق گوش کنیم و شعر را با خواننده تکرار کنیم.)

– انجام یوگا (بهترین راه افزایش ارتباط بدن و مغز است. یوگا آستانهٔ تحمل درد، سرما و گرما را بالا می‌برد. اگر امکان حضور در کلاس را نداریم، آنلاین یا با ویدیو تمرین کنیم.)

– درازکشیدن روی چمن‌ها (یا پابرهنه روی چمن یا ماسه ساحل راه برویم. احساس خود را مزه‌مزه کنیم.)

– عکس‌گرفتن (بی‌آلایش، با آرایش، از طبیعت یا هر آنچه لذت می‌بریم.)

– کتابِ خوب خواندن (مهم مطالعه با تمرکز و به‌قصد جذب مطلب است. عضو کتابخانه شویم. با خرید کتاب از نویسنده‌ها حمایت کنیم.) 

– وبلاگ‌نوشتن (شبیه نوشتن دفترچه خاطرات روزانه است، ولی وبلاگ یا پاورقی مجازی را برای ارتباط و مکالمه با دوستان مجازی یا واقعی می‌نویسیم.)

– وقت‌گذرانی خارج از منزل، در صورت امکان (تنهایی یا گروهی، هر دو برای سلامت فکر لازم‌اند.)

– گشت رانندگی (در سکوت یا همراه با شنیدن موسیقی)

– ورزش (از هر روز تا سه روز در هفته یا کمتر به باشگاه ورزشی (gym) رفتن: ورزش سنگین یا کششی… اگر ورزشکار نیستیم، با پیاده‌روی و حرکات کششی صحیح، انعطاف‌پذیری بدن را حفظ و کنترل کنیم.)

– پیوستن به یک گروه آنلاین اجتماعی (مثل کتاب‌خوانی، یا هر جمعی که دوست دارید. اگر یافت می‌نشود، منتظر بقیه نمانید، شما گروه را تأسیس کنید و مطمئن باشید بقیه به شما ملحق می‌شوند.)

– تغذیه و افزایش مواد غذایی سالم (شکر و مواد غذایی فرآوری‌شده را حذف کنیم. اگر رژیم یا برنامهٔ روزه در ساعات خاصی را دنبال نمی‌کنیم، حداقل سه ساعت قبل از خواب و تا یک‌ساعت بعد از بیدارشدن از خواب چیزی به‌جز آب میل نکنیم، این امر برای سلامت کبد و

سم‌زدایی بدن لازم است. مکمل‌ها را هم دستِ‌کم نگیرید، برای مثال ویتامین B6 و B12 سطح دوپامین را بالا می‌برند.)

– خاموش‌کردن دستگاه‌های الکترونیکی (برای آرامش یا تمرکز روی کاری که مشغول‌ایم یا داشتن یک مکالمه و ارتباط خوب با کسی که همراه ماست؛ موبایل، کامپیوتر و… را در ساعاتی خاموش یا دور از دسترس خود قرار دهیم.)

– داشتن ماراتن فیلم (یک سریال یا سری فیلم‌های یک کارگردان را ببینیم. ممکن است نیاز به تماشای مجموعه‌ای ساده یا کمدی داشته باشیم یا سریالی عمیق و چندلایه، انتخاب با خود ماست.)

– سرگرمی با یک بازی (مثل آب‌بازی یا ورق‌بازی، تخته نرد، جدول، سودوکو… )

– رقص (نه تنها موجب شادابی می‌شود، به بهبود عملکرد مغز و فیزیک بدن هم کمک می‌کند.)

– پوشیدن لباسی که به شما احساس خوب و رضایت می‌دهد (آراستگی می‌تواند اعتمادبه‌نفس ما را افزایش دهد.)

– پیوستن به یک گروه حمایتی آنلاین (برای چه موضوعی احتیاج به حمایت داریم؟ مدیتیشن گروهی، گروه مهاجران یا بانوان شاغل… اگر گروهی برای خود پیدا نمی‌کنید، شما آن را راه بیندازید و بانی خیر شوید.)

– یک شب بازی مجازی با دوستان (کلی ایده در گوگل پیدا می‌شود. حتی نرم‌افزارهای کاربردی (applications) برای بازی در زوم طراحی شده‌اند.)

– کار در حیاط یا باغبانی (تمام حواس پنج‌گانه همراه با احساس رضایت از پرورش و تولید به‌کار می‌رود، حتی اگر در آپارتمان زندگی می‌کنیم، می‌شود این فعالیت را انتخاب کرد.)

– کاری خلاقانه مثل طراحی، نقاشی، شعرنوشتن یا درست‌کردن یک غذای جدید (برخی افراد به‌طور ذاتی خلاق‌ترند ولی کسی نیست که خلاقیت نداشته باشد. یکی از راه‌های تقویت خلاقیت، مدیتیشن است.)

– امتحان یک سرگرمی جدید (می‌تواند یکی از موارد همین فهرست باشد یا می‌توان سرگرمی‌های دوران کودکی را دوباره امتحان کرد یا… )

– یک روز ماجراجویانه (لازم نیست برای ماجراجویی سفر کرد یا سقوط آزاد را تجربه کرد، کافی است نسبت به محدودهٔ امن خود، چند قدم فراتر حرکت کنیم.)

– هنرهای خلاقانه (مثل کُلاژ یا هنر خاصی که خودمان ابداع می‌کنیم. می‌توانیم از تکه‌های پارچه تابلو بسازیم یا مخلوطی از عکس و گل و گیاه خشک‌شده یا… )

– گذراندن وقت با بچه‌ها – کتاب‌خواندن، به خنده‌هایشان گوش‌سپردن، بازی‌کردن و… (بیشتر از اینکه بچه‌ها به ما نیاز دارند، ما به آن‌ها احتیاج داریم؛ برای نشاط، تقویت ارتباط و مهارت‌های هر دو طرف.)

– خلق یک پوستر با تصاویری از یک چشم‌انداز مثبت (اگر از یک منظره یا نوشتهٔ خاصی انرژی می‌گیریم، می‌توانیم یک پوستر بسازیم و بزنیم روی یخچال یا روی صفحهٔ کامپیوتر نگه‌ داریم و اجازه بدهیم لذت تماشای آن، نگرانی و استرس را از ما دور کند.)

– شنیدن پادکست یا ویدیوهایی که لذت‌بخش‌اند (نرم‌افزار کاربردیِ پادکست را به‌طور رایگان دانلود کنید، برای هر موضوعی که علاقه‌مندید، مطالب جالبی خواهید یافت. در یوتیوب علاوه بر ویدیوهای متنوع و لذت‌بخش می‌توانید از گنجینهٔ عظیم شعر، مصاحبه و کتاب صوتی به‌زبان فارسی و انگلیسی به‌طور رایگان بهره‌مند شوید.)

همین امروز اگر دفترچه خاطرات روزانه ندارید، یک دفترچهٔ معمولی بردارید و شروع کنید: 

سه تا از مواردی را که از فهرست بالا برای شما جذاب‌ترند، انتخاب کنید. برنامه بگذارید که چه وقت و چگونه انجام می‌دهید و اگر به حمایت احتیاج دارید، چه کسی می‌تواند به شما کمک کند؟ همه را همراه با افکار و احساسات خود، بنویسید.

با این لیست بازی کنید، اگر دوست دارید موردی را اضافه یا جابه‌جا کنید. کنجکاو باشید و برای فهرست انتخابی خود وقت و انرژی بگذارید.

برنامهٔ مراقبت از خود و انعطاف‌پذیری

به فهرست مراقبت از خود و تمرین آن‌ها متعهد بمانید، و هرقدر می‌توانید آن‌ها را در برنامهٔ روزانهٔ خود بگنجانید.

منبع:

برگرفته از مطلبی با عنوان Mental Health First Aid COVID-19 Self-Care & Resilience Guide تهیه‌شده از سوی کمیسیون سلامت روان کانادا

https://mentalhealthcommission.ca/blog-posts/21372-mental-health-first-aid-covid-19-self-care-resilience-guide

نوشته فهرست مراقبت از خود و انعطاف‌پذیری اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.

خانم غفاری عزیز،

با سلام، سؤالم این است که آیا خشونت در روابط فردیِ جامعهٔ LGBT وجود دارد؟ اگر وجود دارد، ویژگی آن چیست و چه تفاوتی با روابط افراد دگرجنس‌گرا دارد؟

با تشکر، ل. ت. از نورث‌ونکوور

پیش از پاسخ به پرسش شما، چند واژه را برای اطلاع خوانندگانم توضیح می‌دهم:

• دگرجنس‌گرا Heterosexual
• همجنس‌گرا Homosexual
• ترازن Trans woman
• ترامرد Trans man
• همجنس‌گرای زن Lesbian
• همجنس‌گرای مرد Gay
• دوجنس‌گرا Bisexual
• همجنس‌گراستیزی Homophobia
• دوجنس‌گراستیزی ‌Biophobia
• تراجنسی‌ستیزی Transphobia
• دگرباشی (LGBT) فراگیر جامعهٔ متنوع از کسانی است که هویت‌شان را همجنس‌گرای زن (Lesbian)، همجنس‌گرای مرد (Gay)، دوجنس‌گرا (Bisexual)، تراجنسی (Transgender)، و غیره می‌دانند.

در جواب به پرسش شما، آمارها و تحقیقات موجود نشان می‌دهد که بین خشونت‌های خانوادگی در روابط دگرجنس‌گرایان (Heterosexual) و همجنس‌گرایان (Homosexual) تفاوتی چندانی وجود ندارد.‌ هر دو تشابه‌های زیادی دارند. هر دو می‌توانند حامل خشونت و سرکوب روحی، روانی، عاطفی، جنسی یا مالی باشند. همان‌طور که در مقاله‌های منتشر‌شده در شماره‌های پیشین اشاره شده است، تنها نمونه‌های کوچکی از این رفتارهای ناهنجار عبارت‌اند از: استفاده از زور و تهدید؛ استفاده از ترس و ارعاب؛ منزوی‌کردن؛ سوءاستفاده از امتیازاتی که فردی بر فرد دیگر دارد؛ سوءاستفاده‌های مالی یا استفاده از امتیازات مالی؛ سوءاستفاده از کودکان؛ استفاده از خشونت‌های فیزیکی و جنسی؛ سوءاستفاده‌های عاطفی و روحی.  

اما سؤال مهم‌تر این است که چرا اعضای جامعهٔ LGBT قادر به گفتگو پیرامون مشکلات‌شان با عزیزانشان، خانواده، خدمات و سرویس‌های اجتماع اطرافشان نیستند؟ چه عواملی مانع از دسترسی این عزیزان به سرویس‌های حمایتی و خدماتی می‌شود؟ و منزوی‌بودن در زمانی که احتیاج به کمک دارند، چه آسیب‌های روحی/روانی‌ای به این عزیزان وارد می‌کند؟ باورهای غلط اجتماع علیه این قشر اجتماعی، آن‌ها را هر چه بیشتر به پشت درهای بسته هل می‌دهد و این خطر اصلی است که این عزیزان را به طعمهٔ مناسبی برای شکارچیان خشونت و ستم‌های خانوادگی، اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی و سیاسی بدل می‌کند.

برای روشن‌تر‌شدن مطلب، به چند مثال زنده‌ایی که شاید با تجربیات شما خوانندگانم همخوانی دارد، مراجعه می‌کنم.

در روابط LGBT نیز مانند هر رابطهٔ دیگری، دینامیک قدرت و کنترل که زادهٔ فرهنگ خشونت و تجاوز و بی‌عدالتی است، می‌تواند عمل کند.

گاه این فرهنگ علیه رنگین‌پوستان/سیاه‌پوستان/بومیان/مهاجران استفاده می‌شود که زادهٔ فرهنگ تبعیض نژادی است. من و شما در دستهٔ رنگین‌پوستانِ مهاجر می‌گنجیم. چه تعداد از شما سخت‌تر از همکاران سفیدپوستتان زحمت می‌کشید، اما کمتر از آنان از سوی صاحب‌کار یا رئیس‌تان مورد توجه قرار می‌گیرید و کمتر یا هیچ‌وقت مورد تصدیق و تشویق قرار نمی‌گیرید؟ چند درصد از شما عزیزانم دوست دارید از کارتان به دلایل نابرابری و بی‌عدالتی بیرون بیایید چون می‌ترسید اگر اعتراض کنید، مورد سرزنش قرار خواهید گرفت؟ چند درصد از شما به‌دلایل بالا دچار افسردگی، سرخوردگی، انزوا و اضطراب‌های روحی شده‌اید؟

گاه این فرهنگ بر بستر تفاوت و توانمندی‌های مالیِ زادهٔ فرهنگ طبقاتی است. مجدداً چند درصد از شما به‌صرف امکانات محدودِ مالی یا فقر، مورد بی‌احترامی، بی‌توجهی، بی‌اعتنایی یا حتی توهین فردی یا جمعی قرار می‌گیرید؟ چند درصد از شما ناخودآگاه به فرد پولدار احترام بیشتری می‌گذارید؟ هیچ‌وقت فکر کردید، چرا؟ چند در صد از شما دوستی‌ها و انتخاب دوستانتان بر بستر امکانات و توانمندی‌های مالی‌شان است؟ چه تعداد از شما اگر نتوانید مثل بقیه عمل کنید، به‌مرور خودتان را منزوی و گوشه‌گیر می‌کنید؟ اگر پاسختان مثبت است، در این انزوا چه حسی دارید؟ آیا از خودتان پرسیده‌اید، چرا خودتان را منزوی کرده‌اید؟  

گاه فرهنگ خشونت، کنترل و سرکوب بر بستر تفاوت‌های جنسی است که زادهٔ فرهنگ تبعیض‌های جنسی است. مثل تبعیض علیه زنان، یا ترازن/ترامرد. چه تعداد از شما خوانندگان زن تنها به‌صرف زن‌بودنتان، نظراتتان در جمعی مردانه مورد بی‌اعتنایی، بی‌توجهی و حتی توهین و تمسخر قرار گرفته است؟ چند در صد از شما عزیزانم حس می‌کنید که به‌صرف زن‌بودنتان حقوق فردی و انسانی‌تان کاملاً نادیده گرفته شده است؟ آیا احساس سرخوردگی و بی‌انگیزگی دارید؟ آیا در اعتمادبه‌نفس و اعتماد به توانمندی فردی‌تان تأثیر گذاشته است؟  

از میان مثال‌ها و سؤالات بالا، چند مورد آن را شخصاً تجربه کرده‌اید؟  

گاه فرهنگ خشونت، کنترل و سرکوب بر بستر جنسیتی فرد است که فرهنگ همجنس‌گراستیزی یا دقیق‌تر بگویم دگرباش‌ستیزی را ایجاد می‌کند (Homophobia, Biophobia, Transphobia).

به‌نظر شما چه باورهایی شرایط دگرباش‌ستیزی را فراهم کرده است؟ متأسفانه این از باورهای غلط فردی و اجتماعی که در طول سال‌های سال در اجتماع ما شکل گرفته است، ریشه می‌گیرد. به‌نظر شما این باورهای غلط چیست‌اند؟ (به‌علت اهمیت و طولانی‌بودن مطلب، گفتگوی بعدی را به این اختصاص خواهیم داد.)  متأسفانه، در اغلب مواقع، این باورهای غلط که متفاوت از تجربهٔ روزانهٔ این گروه است، آن‌ها را به خلوتگاه‌های تنهایی‌شان هل می‌دهد یا اگر تلاشی در جهتِ ابراز مشکلات‌شان کنند، یا جدی گرفته نمی‌شوند، یا به اشتباه درک می‌شوند. در بسیاری موارد حتی متخصصان کار، از جمله همکاران روان‌درمانگرم اطلاعات دقیقی را برای حمایت از این گروه ندارند. و این بزرگ‌ترین معضلی است که من در طول سال‌ها دائماً از زبان مراجعان LGBT در دفترم می‌شنوم.

مجدداً تکرار می‌کنم، به‌یاد داشته باشیم که جدا از ملیت، رنگ پوست، جنسیت، توانمندی‌های فیزیکی یا ذهنی٬ ثروت و طبقه… قبل از همه، انسان‌ایم و هیچ انسانی با دیگری یکی نیست. چه زیباست که به‌جای باورهای به ارث‌رسیدهٔ غلط، گوش را فعال، ذهن را باز، فکر را کنجکاو و دل را مهربان کنیم.  

به‌یاد داشته باشید درست مثل خودتان، هیچ‌کس از به‌اشتباه درک‌شدن، قضاوت‌شدن، تهمت‌شنیدن، نادیده‌گرفته‌شدن، تنهایی، حس تنهایی در مشکلات، انزوا، بی‌پناهی، پس‌زده‌‌شدن، بی‌توجهی، تبعیض، مورد توهین قرار گرفتن، تحقیرشدن، ناامنی، باورنشدن، بی‌اعتمادی، تعقیب و تهدید شدن، مسخره‌شدن، بی‌احترامی، بی‌هویتی، بردهٔ خواسته‌های دیگری شدن، نداشتن حق رضایت‌دادن در انتخابات، و غیره را دوست ندارد و برای خود نمی‌خواهد.  

فروتنانه است از خود بپرسیم که پس چرا این‌گونه با دیگری عمل می‌کنم!؟ این شروع خوبی برای تغییر کردن است.

سپاسگزارم از سؤالات شما. از این هفته بعضی از سؤالات من را در فیس‌بوک در گروه «همیاری ایرانیان ونکوور» خواهید دید.

با آرزوی ذهنی ساکت، دلی مهربان، وروحی آرام برای همهٔ شما عزیزان.

با محبت، منیژه غفاری

شما می‌توانید فهرستی از تصورات نادرست متداول را در مورد اجتماع دگرباشان در لینک‌های زیر بخوانید.  (به زبان انگلیسی است)

http://www.algbtical.org/2A%20MYTHS.htm

https://www2.viu.ca/positivespace/mythbusting.asp

نوشته خشونت‌های خانوادگی در روابط دگرباشان اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.

خانم غفاری عزیز،

با سلام، آیا کسی که خودش را همجنس‌گرا (gay) می‌داند، می‌تواند بعد از دوره‌ای کارِ روان‌درمانی تغییر هویت دهد؟ یا با تغییر جنسیتی، زندگی عادی و نرمالی داشته باشد؟

ف. ن. – نورث ونکوور

با سپاس از شما، جواب کوتاه به سؤالتان این است که مشکلی در هویت یک فرد همجنس‌گرا نیست که نیاز به ترمیم و درمان داشته باشد. مثل این می‌ماند که فردی نژادپرست به شما بگوید که «شمای رنگین‌پوست» باید یک دورهٔ روان‌درمانی ببینید تا هویت سفیدپوستی پیدا کنید و داروهایی را استفاده کنید که رنگ پوستتان سفید٬ موهایتان بور و چشمانتان آبی شود تا انسان نرمالی بشوید.» اولین برخوردی که یک فرد سالم رنگین‌پوست خواهد داشت، این است که «این منم و این هویت من است. مایل به تغییر آن نیستم. مشکلی با هویت خودم ندارم. اگر رنگین‌پوست بودنِ من برای تو کافی نیست تا من را نرمال بدانی٬ مشکل من نیست٬ بلکه مشکل اجتماعی است که تنها سفیدپوست بودن را مرکزهویت نرمال تمدن بشری می‌داند. به‌همان اندازه این تفکر سرکوبگرانه، نژادپرستانه و تحقیرآمیز است٬ که سؤال شما.  

اول از همه از خودتان سؤال کنید منظورتان از «زندگی نرمال» چیست؟ چیزی که در اجتماعی یا دوره‌ای از تاریخ تابو و مطرود است، در اجتماعی دیگر عادی و نرمال است. یا چیزی که در دوره‌ای تاریخی در اجتماعی غیرقابل پذیرش است٬ با همت و فداکاری گروهی، در اجتماع دیگری در همان دورهٔ تاریخی جا افتاده است. چیزی که موضوعی را «غیرعادی» جلوه می‌دهد٬ در ذات مطلب نیست، بلکه میزان برخورد٬ شیوهٔ زندگی یا ادراک جامعه از آن موضوع است. این می‌تواند شاملِ نوع غذا و تغذیه باشد تا آداب اجتماعی٬ معیارهای اجتماعی٬ آداب مذهبی٬ مُد و خیلی مسائل دیگر در این چارچوب می‌گنجند.  

در چارچوب این توضیح، همجنس‌گرایی بیماریِ روحی یا معضل شخصیتی و فکری یا سردرگمی هویتی نیست که احتیاج به کار روان‌درمانی داشته باشد. اگر هم احتیاج داشته باشد، نه در رابطهٔ هویت جنسیتی‌شان٬ بلکه به‌خاطر فشارها و برخوردهای نامناسب اجتماعی‌ست. اگر اجتماع بیاموزد فرد همجنس‌گرا نیز مثل همهٔ ماست٬ بسیاری از رفتارهای سرکوب‌گرانه و تبعض‌آمیز که اجتماع ناآگاه برای فرد همجنس‌گرا ایجاد می‌کند٬ محدود یا خنثی خواهد شد. به‌همین دلیل حمایت‌ از زندگی عادی روزانه برای این عزیزان و دفاع از حقوق فردی، اجتماعی، حقوقی و سیاسی آن‌ها وظیفهٔ اجتماعی همهٔ ماست.  این حمایت، در درجهٔ اول و از همه مهم‌تر از تغییر در افکار و باورهای غلط تک تکِ ما شروع می‌شود.  

تفاوت بین هویت جنسیتی و هویت جنسی (Gender Idendity & Sexual Idendity) چیست؟

هویت جنسیتی ارتباطی است که ما با جنسیت خود داریم و ربطی به گرایش جنسی ما ندارد. به‌عنوان مثال: آیا مردی هستم که در بدن یک مرد زندگی می‌کنم؟ یا زنی هستم که در بدن یک زن زندگی می‌کنم؟ یا مردی هستم که احساس زن‌بودن در درون خود دارم و همیشه حس می‌کنم که در بدن یک مرد زندانی شده‌ام (transgender women)؟ یا برعکس زنی هستم که احساس مردبودن در خود دارم و همیشه حس می‌کنم که در بدن یک زن زندانی شده‌ام (transgender man)؟

هویت جنسی هویتی است که گویای تمایلات جنسی و سکسی ماست. این، حسی است که گاه به همجنسمان داریم، گاه به جنس مخالف و گاه به هر دو جنس؛ بسته به اینکه به چه کسی احساس عشق و جذابیت جنسی داشته باشیم. بعضی از افراد در برابر این موضوع که به چه کسی تمایل عاطفی و جنسی دارند، انعطاف‌پذیرند و بعضی دیگر غیرانعطاف‌پذیر. در هر صورت٬ وظیفهٔ همهٔ ما آگاه‌کردنِ خود و احترام به مرزهای فردی انسان‌هاست.  

به امید روزی که همهٔ ما بتوانیم با همنوع متفاوت از خودمان در آرامش٬ محبت٬ حمایت٬ همکاری و احترام به حقوق انسانی٬ فردی و اجتماعی همدیگر زندگی کنیم.   

با آرزوی ذهنی ساکت، دلی مهربان، و روحی آرام برای همهٔ شما عزیزان.

با محبت،

منیژه غفاری

نوشته اتاق مشاوره – همجنس‌گرایی؛ بیماری یا هویتی در اقلیت؟ اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.

با سلام خدمت تمامی عزیزان،

قبل از هر چیز، سال نوی میلادی ۲۰۱۷ را به همهٔ شما عزیزان تبریک می‌گویم. امیدوارم که سالی پربار و پرمهر داشته باشید.  

در شروع سال نوی میلادی، مایلم برای خوانندگانم به چند نکته اشاره کنم. در طول چند ماه گذشته گاه سؤالاتی فرستاده شده است که در واقع چند سؤال اساسی از یک خانواده در ذاتش نهفته است. این‌گونه سؤالات را به‌لحاظ اهمیتش در چند شماره جواب خواهم داد.  

دوم آنکه مایلم بدانید که چند سؤال آینده را با همکاری و به گفتگو‌نشستن با شخص عزیزی انجام داده و خواهم داد که هویت خویش را همجنسگرا (gay) می‌داند و با همین هویت زندگی می‌کند. به‌علاوه این فرد سال‌های متعدد تجربهٔ منسجم کاری مستقیم در این زمینه را نیز دارد. با تشکر صمیمانه از این عزیزم برای بحث‌ها و همفکری‌هایشان؛ حال به سؤال یک مادر می‌پردازیم.

خانم غفاری عزیز،

با سلام، پسر من سال‌هاست که خود را همجنس‌گرا / گِی ( gay) می‌داند و البته من با همجنسگرابودن او مشکلی ندارم و مسئله را پذیرفته‌ام. چند ماهی است که وارد رابطه‌ای عاطفی شده و نمی‌دانم اگر روزی با دوست‌پسرش به خانه بیاید، چه باید بکنم؟ به‌نظر شما در چنین موقعیتی من چگونه باید رفتار کنم؟ از بابت کمکتان سپاسگزارم.

م. غ. از نیووست‌مینستر

از سؤال بسیار خوبتان ممنونم. اول از همه به شما تبریک می‌گویم، یکی به‌خاطر صداقت و شجاعت‌تان که موضوعی را که در جامعهٔ ما بسیار تابوست، مطرح کردید. و دوم اینکه شکل فعال و پوینده‌ایی برای بهترفهمیدن مشکلتان دارید.  بی‌نهایت سپاسگزارم که با چنین سؤالی شرایط لازم را برای گفت‌وگو مهیا کردید.

به شما پیشنهاد می‌کنم:

۱) جستجو کنید و گروه‌های حمایتی موجود را که با آن‌ها وجوه اشتراک دارید، پیدا کنید.

• این مهم است که حمایت‌های لازم را خارج از رابطهٔ خود و فرزندتان، پیدا کنید.
• وقتی این احساسات را بررسی می‌کنید، به حمایت عاطفی فرزندتان متوسل نشوید. به گروه‌های حمایتگر، اعضای حمایتگر خانواده، دوستان یا روان‌درمانگرها رو بیاورید.
• این کار را در خارج از چارچوب رابطهٔ خود با پسرتان شروع کنید. با این امید که وقتی با فرزندتان گفت‌وگو می‌کنید، از موضع شنونده‌ای فعال که مایل به ادراک و حمایت اوست، وارد صحبت بشوید، نه از موضع قضاوت و نصیحت‌کردن.
• درک این مسئله مهم است که شما در این موقعیت تنها نیستید. یافتن منابع خارجی مانند مقالات اینترنتی، کتاب‌ها و فیلم‌ها می‌تواند به شما بسیار کمک کند.

۲) اهداف و اولویت‌های شما چیست؟

• چه چیز برایتان اهمیت بیشتری دارد، آرامش و راحتی خودتان یا اولویت‌دادن به نیاز فرزندتان؟
• ناراحتی و عدم آرامش در موقعیت‌های جدید طبیعی است، اما این نباید دال بر آن شود که مانع از حمایت شما از پسرتان و درنظرگرفتن نیازهایش باشد.
• اگرچه برای شما دیدار با پارتنر(partner) مذکر پسرتان دشوار و چالش‌برانگیزخواهد بود، اما خودتان را جای او بگذارید که خودش را در معرض خطر پس‌زده‌شدن، طردشدن و نادیده‌گرفته‌شدن از سوی کسانی که مهم‌ترین افراد زندگی‌اش می‌باشند، می‌بیند. نگرانِ نادیده یا بی‌اهمیت‌ شمرده‌شدنِ کسی است که او دوستش دارد و این نگرانی تنها به صرف این است که پارتنر او (در این کیس) مرد است. معرفی پارتنر(partner) خود به شما نیز سخت است.
• مهم است که خود را مرکز این ماجرا ندانید، بلکه در این موقعیت به نیازهای روحی و عاطفی فرزندتان بیاندیشید.
• زمینه‌ای پیدا کنید که فرزندتان با هویت خود احساس راحتی کند نه اینکه با آن دچار تضاد شود و حس شرم و گناه کند.

۳) کنجکاو باشید نه قضاوت‌کننده

• درک این موضوع که شما پاسخ تمام سؤالات را نمی‌دانید، حائز اهمیت است. برخوردتان از سر کنجکاوی و آزادی اندیشه باشد و نه بر پایه‌ٔ موضع‌گیری. شاید شما همه‌چیز را درک نکنید، اما این مهم نیست.
• بر پیش‌فرض‌هایتان تکیه نکنید. طبیعی است که کنجکاو باشید و سؤال کنید. سؤال‌کردن بسیار حمایتگرانه‌تر است از اینکه در مورد زندگی پسرتان پیش‌فرض‌هایی داشته باشید.
•  شما هر کدام در زمینهٔ تجربیات خود تخصص یافته‌اید. اطمینان به پسرتان و اینکه لابد از نیازهایش مطلع است، می‌تواند کمک کند.

۴) سعی کنید ارتباط و گفت‌وشنود فعال برقرار کنید

• مکالمه‌ای راحت با پسرتان در مورد نگرانی‌هایتان راه‌حل خوبی است. می‌توانید ناآرامی‌تان را به او ابراز کنید و بگویید که در مورد رویارویی با پارتنر او مطمئن نیستید و امیدوار باشید که با هم راه‌حل‌هایی برای راحتی هر دو خواهید یافت.
• شاید بتوانید خارج از خانه دیدارهای کوتاهی با پارتنر پسرتان داشته باشید تا کم‌کم احساس راحتی بیشتری بکنید.
• حتماً پسرتان را در تصمیم‌گیری‌هایتان شرکت دهید. مهم است که با هم تصمیم‌گیری کنید. نهایتاً این برای پیوند قوی‌تر و تفاهم بیشتر بین شما و پسرتان است.
• نه تنها مانعی ندارد، بلکه بسیار مفید است که با پسرتان پیرامون مرزها و محدودیت‌های روحی، عاطفی و احساسی خودتان گفت‌وگو و تبادل نظر کنید. و از سوی دیگر مسئله‌ایی نیست که با او پیرامون این مرزها وارد مذاکره و مبادله شوید. برای این‌کار تنها یک راه خاص وجود ندارد. سعی کنید که دائماٌ پسرتان را در گفت‌وگوها شرکت دهید و بدون او پیرامون مسائل مربوط به او تصمیم‌گیری نکنید. به یاد داشته باشید که نهایتاً این رابطه‌‌ای جدید است که شما و فرزندتان، به‌عنوان دو انسانِ برابر در تشکیل آن نقش دارید.
• سعی کنید با پسرتان گفت‌وگویی عادی، صمیمی و مهربان در مورد رابطه‌اش داشته باشید. از او بپرسید که در این رابطه چه حسی دارد؟ آیا خوشحال است یا نه؟ از پارتنرش بپرسید برای او چطور؟ از علاقه‌مندی‌ها و سرگرمی‌‌هایشان بپرسید. بپرسید با همدیگر چگونه وقت می‌گذرانند؟ یا اینکه چالش‌های سر راهشان چیست؟ سعی کنید بیشتر به این توجه کنید که پسرتان هم مثل هر فرد دیگری، زوجی دارد که با او در رابطه‌ای احساسی و عاطفی با همهٔ پیچیدگی‌هایش، قرار دارد. تنها بر این واقعیت که او پارتنری همجنس دارد، تمرکز نکنید. بلکه نیرویتان را به اصل رابطه و زندگی پسرتان سوق دهید.

م. غ.، مادر عزیز، موضوع امروز برای خیلی‌ها موضوع ساده‌ایی برای گفت‌وگو نیست، زیرا با اینکه ما در قرن ۲۱ زندگی می‌کنیم، هنوز با بسیاری از خرافات و باورهای غلط که ریشه در نادانی و اطلاعات اشتباه دارد، دست و پنجه نرم می‌کنیم. در چنین شرایطی با خصوصیاتی مثل کنجکاوی، سؤال‌کردن و استفاده از تجربیات خود فرد، سعی کنیم بیشتر بشناسیم. فروتنانه قبول کنیم که بسیاری از اطلاعات را نداریم، فروتنانه قبول کنیم که این هویت، تجربهٔ زندگی روزانهٔ ما نیست، پس ما قادر نیستیم مشکلات این افراد را بفهمیم. به‌همین دلیل باید سعی کنیم که آموزش‌های لازم به‌وسیلهٔ افرادی که قادر به شکافتن موضوع از بعد سیاسی، اجتماعی و بهداشت روحی و عاطفی باشند، ببینیم. بسیاری از والدین که در این مسیر قدم بر می‌دارند، بسیار احساس تنهایی می‌کنند و قبول دارم که کار آسانی نیست، اما شاید به جرئت بگویم که حمایت و ادراک و برخورد درست، تنها راهی است که فرزندانی شاداب، سالم و با اعتمادبه‌نفس به جامعه تحویل دهیم. از صمیم قلب به تمامی افرادی که به چالش‌های جدید، هر چند سخت روی باز نشان می‌دهند، تبریک می‌گویم.

در شمارهْ آینده، سؤال دوم خانم  م. غ. را جواب خواهیم داد. مایلم نظراتتان را در این مورد بیشتر بدانم.

با آرزوی ذهنی ساکت، دلی مهربان، و روحی آرام برای همهٔ شما عزیزان.

با محبت، منیژه غفاری

نوشته اگر پسرِ همجنسگرایم دوست‌پسرش را به خانه بیاورد، چه کنم؟ اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.