سیما غفارزاده و مجید سجادی تهرانی – ونکوور

نازنین حُضّار، نویسندهٔ جوان ساکن ونکوور، با اولین رمان خود یعنی «آریا» خوش درخشیده است. رمانی که ما را از لحظهٔ تولد قهرمان داستان، آریا، با زندگی پرفرازونشیب او همراه می‌کند و حدود سه دهه پیش از انقلاب در ایران و دو سال پس از وقوع آن یعنی از ۱۹۵۳ تا ۱۹۸۱ را به تصویر می‌کشد. «آریا» خیلی زود در صدر کتاب‌های پرفروش دنیا قرار گرفت و تاکنون برای دریافت جوایز ادبی گوناگونی از جمله جایزهٔ ادبی اولین رمان آمازون کانادا، بخش رمان‌های خارجی جایزهٔ ادبی فمینا (The Prix Femina)، جایزهٔ داستان HarperCollins/UBC و جایزهٔ کتاب BC and Yukon در لیست نهایی نامزدهای این جوایز در سال ۲۰۲۰ قرار گرفته است. نکتهٔ جالب توجه اینکه مارگارت اتوود،‌ نویسندهٔ مشهور کانادایی، این رمان را «دکتر ژیواگو»ی ایران نامیده‌ است. ما نیز پس از خواندن رمان «آریا» بسیار مشتاق شدیم دربارهٔ نازنین حضار بیشتر بدانیم؛ به سراغش رفتیم، با روی باز دعوتمان را پذیرفت و حاصل گفت‌وگویی شد که پیش روی شماست.

سیما: نازنین عزیز، با سپاس از وقتی که در اختیار ما گذاشتید و تبریک به شما برای درخشش اولین رمانتان، آریا، ممنون خواهیم شد اگر در ابتدا کمی از خودتان برایمان بگویید. کِی از ایران خارج شدید و آیا مستقیماً به کانادا آمدید؟ آیا همان ابتدا وارد ونکوور شدید؟ و همچنین ممنون خواهیم شد اگر از فعالیت‌هایتان در سال‌های گذشته و حال حاضر نیز برایمان بگویید.

ممنون از شما سیما جان، برای اینکه فرصت این گفت‌وگو را به من دادید. من چندین ماه قبل از انقلاب در ایران به دنیا آمدم و اواسط دههٔ هشتاد میلادی ایران را ترک کردم. ابتدا پدر من به کانادا آمد و یک‌سال بعد، من و مادرم اینجا در ونکوور به او ملحق شدیم. بیشتر سال‌های رشدم را در شهر سوری بودم و مدرک کارشناسی و کارشناسی ارشدم را از دانشگاه بریتیش کلمبیا (UBC) گرفتم. نزدیک به ده سال طول کشید تا «آریا» را نوشتم و در حال انجام این کار برای گذران زندگی به تدریس ادبیات و نویسندگی می‌پرداختم.

سیما: لطفاً کمی از تِم کلی رمان «آریا» و خط روایی‌اش، برایمان بگویید؛ خصوصاً برای افرادی که احتمالاً هنوز رمان را نخوانده‌اند، و حتی برای آن‌ها که رمان را خوانده‌اند، ولی مایل‌اند دیدگاه خودتان را بدانند.

تم رمان «آریا» اساساً دربارهٔ نیروهایی خارج از زندگی روزمرهٔ مردم است که بر آن‌ها استیلا دارند و زندگی آن‌ها و آینده‌شان را به آنان دیکته می‌کنند،‌ و اینکه چگونه مردم با چنان نیروهای منکوب‌گری سر می‌کنند. این رمان همچنین دربارهٔ همدردی، درک مصیبت‌ها و گرفتاری‌های دیگر انسان‌هاست، و اینکه سرانجامِ آن‌ها در موقعیت‌ها و شرایطی که داشته‌اند، چه بوده است.

مجید: در ایران، با رجوع به فرهنگ نام‌های فارسی، آریا به‌عنوان اسم به‌معنای نژاد آریایی، نجیب و آزاده به‌کار می‌رود. تا جایی که من اطلاع دارم، آریا به‌معنای آواز یک‌نفره در فرهنگ لغات موسیقایی ایرانی وجود ندارد و مربوط به موسیقی غربی، اپرا و کانتاتا است. اینکه بهروز، رانندهٔ کامیون که سواد هم ندارد، در دههٔ سی با موسیقی آریایی غربی آشنا باشد، کمی غیرِقابل‌باور می‌نماید. می‌شود لطفاً در این‌باره کمی توضیح بدهید.

فکر نمی‌کنم غیرممکن بوده باشد که بهروز با انواع غربی آوازهای یک‌نفره (آریاها) که ما می‌شناسیم، ناآشنا بوده باشد. اینکه کسی فقرزده یا تحصیل‌نکرده است، به این معنا نیست که ارتباط او کاملاً با دنیا قطع‌ است. گذشته از این‌ها، بهروز در ارتش راننده است و به رادیوی ماشین دسترسی دارد، که این، شنیدن آریاها را در رادیو برای او بسیار محتمل می‌کند. همچنین او به‌راحتی با سربازهای مختلفی از اقشار مختلف جامعه ارتباط می‌یابد. محتمل است برخی از سربازهای طبقهٔ بالادست او را با مفهوم و تصویر کلی آریاها آشنا کرده باشند. طی دهه‌های ۱۹۵۰ و ۱۹۶۰، کشور ایران به‌طور گسترده‌ای شروع کرده بود به باز کردن درهایش رو به دنیا و حتی مردمِ کمترتحصیل‌کرده دسترسی بیشتری به جنبه‌های گوناگون دنیای غرب پیدا می‌کردند. غیرقابل‌تصور نیست که فکر کنیم فرد حساس و روشنی چون بهروز در مقطعی از زندگی‌اش این نوع موسیقی را شناخته باشد.

مجید: شخصیت‌های مرد داستان خیلی خوب ساخته شده‌اند، برای رسیدن به این شخصیت‌ها چه مسیری را طی کردید؟

فکر نمی‌کنم در نوشتنِ شخصیت‌های مردِ رمان کاری متفاوت از نوشتنِ شخصیت‌های زن کرده باشم. در نهایت، ما همه انسان‌ایم و من هم انسان‌ام. من در واقع همیشه نیاز دارم از جایگاه همدلی بنویسم با امید به اینکه این همدلی بدرخشد و خود را نشان دهد، حال چه شخصیت‌ها مرد باشند، چه زن. اما تردید نداشتم که می‌خواهم شخصیت‌های مرد به‌صورت سه‌بعدی به تصویر کشیده شوند، و با وجود آنکه ایران کشوری‌ است با مشکلات فراوان مبتنی بر جنسیت، نمی‌خواستم رمانم حمله به مردان تلقی شود. در عوض می‌خواستم نشان دهم که هر دو جنسیت در کشور رنج می‌کشند.

سیما: رمان شما محدودهٔ تاریخی ۱۹۵۰ به بعد را به تصویر می‌کشد. با توجه به اینکه شما در هفت‌سالگی از ایران به کانادا آمده‌اید و طبیعتاً خاطرات ذخیره‌شده تا آن سن‌وسال چندان قوی و پررنگ نیستند، چطور به تصویرگری و فضاسازی دهه‌های پنجاه میلادی به بعد رسیدید؟ منابع شما برای تحقیق در مورد جامعهٔ ایرانی در دهه‌های سی و چهل شمسی چه بوده است؟ 

من روی محدودهٔ زمانی رمان به‌مدت یک سال و نیم تحقیق کردم. این مدت زمان را در کتابخانهٔ‌ عمومی ونکوور صرف کردم، بریده‌های جراید و داستان‌ها را بررسی کردم و چندین کتاب را که در آن محدوهٔ‌ زمانی نوشته شده بودند، خواندم. عکس‌هایی را که در آن دهه‌ها گرفته شده بودند، نگاه کردم و مورد دقت قرار دادم و چندین فیلم و ویدیو خبری آن دهه‌ها را تماشا کردم تا حس آن فضا و دوران را دریابم. من همچنین با چندین نفر که در دوران مورد نظر من زیسته بودند، صحبت کردم و با ایشان مصاحبه کردم. من مجبور بودم تا جای ممکن اطلاعات جمع‌آوری کنم تا بتوانم در حد امکان فضایی دقیق از زمانی را که راجع به آن می‌نوشتم، خلق کنم. خوشبختانه منابع بسیاری در دستر‌س‌ام بود.

مجید: با توجه به رویکرد انتقادی کتاب در مورد دوران پهلوی، چاپ کتاب در خارج از ایران در این روزها نوعی حرکت در خلاف جهت آب است. آیا بازخورد انتقادی‌ای در این خصوص داشته‌اید؟

من هیچ مشکلات انتقادی‌ای در این رابطه نداشته‌ام، در واقع هیچ مشکلی در کل برای انتشار کتاب به‌دلیل انتقاد از دورهٔ پهلوی در خارج‌ از ایران نداشته‌ام. این موضوع، به‌هیچ‌وجه مشکلی نبوده است.

مجید: آیا شما در تحقیقاتتان به شواهدی در ارتباط با ارتکاب به کشتن دختر نوزاد در ایران آن هم در تهران دههٔ ۳۰ شمسی برخورده‌اید؟ بیشتر خانواده‌های ایرانی کودکانشان را از سر نداری و فقر سر راه می‌گذاشتند. چطور شد که شما به چنین شروعی برای داستان رسیدید؟ 

نه، من در تحقیقاتم به شواهدی در ارتباط با قتل نوزادان دختر در ایران برنخوردم، اما به نمونه‌های فراوانی از دخترانِ خانواده‌های فقرزده برخوردم که در زمان تولد یا در سال‌های اولیهٔ زندگی‌شان، سر راه گذاشته شدند، حتی تا سال‌های آخر دههٔ ۱۹۷۰. نمی‌دانم آیا این اتفاقات همچنان امروزه نیز رخ می‌دهد یا نه. اما یقیناً، ایران در دههٔ ۱۹۵۰ به‌لحاظ اقتصادی چندان وضعیت خوبی نداشت و در برخی طبقات اجتماعی، دختران قابل چشم‌پوشی بودند. بنابراین، یافتن تعداد زیادی از دخترانِ سرِراه‌گذاشته‌شده مسئله‌ای رایج بود.

مجید: در کتاب، تهران نقش پررنگی دارد، اما بعضاً با جزئیاتی مواجه می‌شویم که از نظر تاریخی درست به‌نظر نمی‌رسند. آیا تحقیقی در مورد تاریخ گسترش و توسعهٔ تهران انجام داده‌اید؟ مثلاً نام بردن از پارک لاله و اعلام موقعیتش در مرکز شهر؛ پارک لاله بعد از انقلاب پارک لاله شد، قبل از آن پارک فرح بوده است؛ این پارک در سال ۱۳۴۵ افتتاح شد و قبل ازآن پارکی نبوده و به اسم باغ جلالیه شناخته می‌شده و در اختیار ارتش بوده است. مرکز شهر تهران بازار تهران است. منطقهٔ امیرآباد که پارک لاله در آن واقع است، در دههٔ سی خارج از تهران بوده است. به‌طور کلی به‌نظر می‌رسد تهران تصویرشده در رمان بیشتر به تهران دههٔ پنجاه شمسی شبیه است تا دههٔ سی.

من به این موضوع واقف‌ام که در مورد نام پارک لاله اشتباه کرده‌ام. این مسئله را با انتشاراتم در میان گذاشته‌ام و قرار است در چاپ‌های بعدی تغییر کند. اما فکر نمی‌کنم اشتباهی ابتدایی ذات و ماهیت خودِ رمان را تغییر دهد. و بله، من تا جای ممکن روی نام‌های قدیمی‌تر خیابان‌های تهران تحقیق کرده‌ام. بسیاری از نام‌ها آن‌هایی‌اند که متعلق به دوران پیش از انقلاب‌اند که با نام‌های پس از انقلاب متفاوت‌اند. 

سیما: به‌عنوان اولین رمان، تجربهٔ روند کار چاپ و نشر چطور بود؟ 

برای من در واقع روندی بسیار پُراسترس بود، چون از زمانی که رمان من برای انتشار پذیرفته شد تا زمانی که واقعاً انتشار یافت، بیش از سه سال طول کشید. به این معنی که تازه من می‌بایستی کلی انتظار می‌کشیدم تا روند ویرایش انجام پذیرد و این روند به‌خودیِ‌خود ۶ تا ۸ ماه طول می‌کشد، اگر طولانی‌تر نشود. فکر می‌کنم برای رمان دومم، با تمام این پروسه‌ها آشناتر خواهم بود و دیگر تا این اندازه دچار استرس نخواهم شد.

مجید: آیا احیاناً به ترجمهٔ رمانتان به فارسی و چاپ و انتشار آن هم فکر کرده‌اید؟

دربارهٔ ترجمهٔ این کتاب و انتشار آن در ایران بسیار فکر کرده‌ام، اما نمی‌دانم آیا اصلاً امکان‌پذیر است یا نه. من دربارهٔ این موضوع با دوستان و همکارانم صحبت کرده‌ام؛ مسئله‌ای که همچنان لازم است درباره‌اش فکر کنیم و در آینده برایش تصمیم بگیریم.

سیما: احساستان از اینکه مارگارت اتوود،‌ نویسندهٔ مشهور کانادایی، رمان شما را «دکتر ژیواگو»ی ایران نامیده‌ است، چیست؟

بسیار دلگرم‌کننده بوده است که مارگارت اتوود این رمان را تا این‌حد ستایش و آن را با دکتر ژیواگو مقایسه کرده است. برخورداری از این اندازه حمایت، چیز عظیمی‌ست برای کار اول یک رمان‌نویس و در واقع چیزی‌ست که تنها می‌توان درباره‌اش رؤیاپردازی کرد. من خودم را بسیار خوش‌شانس می‌دانم و بسیار از خانم اتوود سپاسگزارم. 

سیما: در استقبال و واکنش مخاطبان غیرایرانی از رمان شما جای تردیدی نیست، چرا که بارها اخبار مختلفی را که مؤید این موضوع بوده، دیده و خوانده‌ایم. آیا از واکنش هم‌وطنان ایرانی نیز اطلاعی دارید؟

بله، فعلاً که واکنش‌ها بسیار مثبت بوده است. خوشبختانه چندین ایرانی از طریق اینستاگرام به من پیغام داده‌اند و گفته‌اند که چقدر رمانم را دوست داشته‌اند. و همچنین پیش از این زمانی که ما امکان برگزاری جشنوارهٔ کتاب با حضور اشخاص را داشتیم، چندین ایرانی نزد من آمدند و دربارهٔ کتاب صحبت کردند. بنابراین، واکنش از دید من عالی بوده است. آنچه که خصوصاً به‌نظرم جالب آمده، این بوده است که تعدادی از جوانان نسل‌های دوم و سوم ایرانی-کانادایی و ایرانی-‌آمریکایی رمان را بسیار دوست داشته‌اند. نوجوانانی که چندان دربارهٔ ایرانِ قدیم نمی‌دانستند، به من گفته‌اند که کتاب درِ آن دنیا را به رویشان گشوده است. برای من بسیار تعجب‌آور و غافلگیرکننده بوده است که چه تعداد جوانان در آن محدودهٔ‌ سنی با من تماس برقرار کرده‌اند.

مجید: آیا شما کتاب‌های نویسندگان مطرح ایرانی را که داستان‌هایشان در همان محدودهٔ زمانی می‌گذرد و به طبقات فرودست جامعهٔ شهری پرداخته‌اند، مانند علی‌اشرف درویشیان، غلامحسین ساعدی و امثالهم، مطالعه کرده‌اید؟ نظرتان در مورد آن‌ها چیست؟ محبوب‌ترین نویسندهٔ فارسی‌زبان شما کیست؟

من چندان شانس خواندن تعداد زیادی کتاب از نویسندگان ایرانی را نیافتم چون ترجمهٔ انگلیسی آن‌ها در دسترس نبود. آن‌هایی که خوانده‌ام البته این‌ها هستند: «بوف کور» از صادق هدایت، «طوبا و معنای شب» از شهرنوش پارسی‌پور، و «سووشون» از سیمین دانشور. برای آنکه بتوانم طبقهٔ فقرزدهٔ آن زمان را درک کنم، واقعاً مجبور بودم روی داستان‌های خانوادگی شخصی و تحقیقات خودم از طریق کتابخانه، که خوشبختانه فراوان بود، اتکا کنم. شخصاً نویسندهٔ مورد علاقه‌ام، نه داستان‌نویس بلکه شاعر است؛ سهراب سپهری. از نظر من، برخی شعرهای او مانند داستان‌اند و تم‌ها و روایت‌های جهان‌شمولی دارند که دوست دارم در داستان‌گوییِ‌ خودم به کار ببندم. 

سیما: نقدومعرفی‌‌های (reviews) انجام‌شده تاکنون روی «آریا» را چگونه می‌بینید؟ آیا فکر می‌کنید در نقدها، به نکته/نکاتی اشاره شده است که در صورت اعمال، می‌توانست رمان شما را هر چه بهتر کند؟ 

نقد و بررسی‌هایی که روی «آریا» شده، روی بیشتر بخش‌ها، تا اینجا بسیار مثبت بوده است. نقدهای منفی زیادی نداشته است. یک یا دو منتقد اشاره کرده‌اند که چطور رمان می‌توانسته است تا حدودی ویرایش شود، اما البته این عقیدهٔ آن‌ها بوده است و من لزوماً مجبور نیستم با آن‌ها موافق باشم. مهم است که همیشه انتقادها را به‌خوبی و درستی دریافت کرد، هر چند آنچه باید در نظر داشت این است که وقتی رمانی منتشر می‌شود، به این مفهوم است که شاید به‌مدت بیش از یک یا دو سال ویرایش و پیرایش شده است و توسط ویراستارها و چندین خواننده مورد نقد قرار گرفته است. در آن مقطع، من به‌عنوان نویسنده دربارهٔ آنچه خشنود و راضی‌ام می‌کند و آنچه نیاز به بهبود و اصلاح داشته، تصمیمم را گرفته‌ام. انتقادات در رسانه‌های خبری لزوماً قرار نیست ذهنیت مرا در آن مقطع تغییر دهند.

سیما: رمان «آریا» به‌ شکل‌های گوناگون، اعم از گفت‌وگوهای مختلف با شما، نقدومعرفی‌ها و شرکت در جوایز ادبی، مورد توجه قرار گرفته است. لطفاً برایمان بگویید خودتان فکر می‌کنید چه چیزی موجب شد که این رمان مورد توجه قرار بگیرد. همچنین، لطفاً دربارهٔ روند شرکت در مسابقات و جوایز مختلف ادبی برایمان بگویید. 

بسیار خوشبخت‌ام که «آریا» تاکنون برای چندین جایزه در نظر گرفته شده است، هم در کانادا و هم در جاهای دیگر. شرکت در این پروسه همراه با دیگر نویسندگان عالی، به‌راستی امتیازی ویژه بوده است. واقعیتش نمی‌توانم به شما بگویم چرا رمان من برای نامزدی جوایز مختلف انتخاب شده است. واقعاً به تصمیم کارشناسان و هیئت داورانِ آن سال بستگی دارد و من هیچ نقشی در آن روند ندارم. داوران تصمیم خود را می‌گیرند که چه رمانی برای جایزه‌ای نامزد شود یا در لیست رقابت نهایی قرار گیرد. نویسنده‌ها واقعاً نقشی در آن روند ندارند. تمام آنچه که می‌توانم بگویم این است که من سعادت این را داشته‌ام که «آریا» برای چند جایزه در لیست نهایی نامزدها (shortlisted) قرار گرفته است. این‌ها چیزهایی است که اغلب نویسنده‌ها در آرزوی آن‌ها هستند.

سیما: فروش کتاب در مجموع چطور بوده است؟ آیا از نظر خودتان رضایت‌بخش بوده‌ است؟

کتاب در کانادا عالی به‌فروش رفته است، بسیار بهتر از آنچه انتظار می‌رفت، و برای چندین هفته در لیست برترین‌ها بود. فروش کتاب همچنین در هلند، جایی که باز در لیست برترین‌ها بوده، بسیار عالی بوده است. فروش در آمریکا سخت‌تر بوده است. اما متأسفانه، در آنجا زمانی بیرون آمد که آن‌ها انتخابات داشتند و دغدغه‌های سیاسی و اجتماعی بسیاری که به‌نظر می‌رسید که مردم آنجا بیشتر مایل بودند راجع به آن مسائل بخوانند. اما این چیزی است که دربارهٔ هر شکلی از هنر مصداق دارد. شما چیزی در ذهن خود خلق می‌کنید، در خلوت و تنهایی خانهٔ خود و سپس آن را به دنیا ارائه می‌کنید بدون آنکه واقعاً بدانید چطور قرار است از آن استقبال شود. همیشه نوعی قمار است.

سیما: با سپاس دوباره از وقتی که به ما دادید، لطفاً اگر صحبت دیگری دارید، بفرمایید.

من فقط می‌خواهم دوباره از شما تشکر کنم که از من دعوت کردید در این گفت‌وگو شرکت کنم. مایهٔ خوشحالی من بوده است. آرزوی بهترین‌ها را برای شما و دیگر دوستان در رسانهٔ همیاری دارم.

نوشته «آریا»، رمانی دربارهٔ همدردی، درک مصیبت‌ها و گرفتاری‌های دیگر انسان‌ها اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.

مقدمه

بحث رمان‌نویسی در ایران برای نخستین بار در سال ۱۲۵۰ شمسی در نامه‌ای از آخوندزاده به «میرزا آقا تبریزی» مطرح شد، بدین مضمون: «امروز تصنیفی که متضمن فواید ملت و مرغوب طبایع خوانندگان است، فن دراما و رمان است.»

او رمان «ستارگان فریب‌خورده» را در سال ۱۲۵۳ شمسی به فارسی انتشار داد اما شرایط تاریخی و هنری برای آفرینش این نحوهٔ بیان جدید ادبی در ایران فراهم نشده بود، تا اینکه در سال ۱۲۷۴ با انتشار «سیاحت‌نامهٔ ابراهیم بیگ» اثر زین‌العابدین مراغه‌ای این امر واقع شد. حدود ۴۰ سال طول کشید تا انتقال این کیفیت‌ها به صفحات نشریات در قالب داستان‌های دنباله‌دار راه پیدا کند که ذیل عنوان «پاورقی» ادبیات تجاری را پدید آورد.

داستان پاورقی رمانی است تجاری و در دههٔ چهل پاورقی‌نویسی به پایان راه خود رسید و آغازی شد بر رمان‌نویسی به‌شکل امروزی در ایران.

کتاب مسافر گمشدهٔ زمان، نوشتهٔ منصوره تدینی است و شامل بیست گفتار در رمان و داستان کوتاه است. نگارش این مجموعه چند سالی به طول انجامیده است. کتاب از انتشارات خجسته و تاریخ چاپ اول آن ۱۳۹۷ است و شامل مقدمه، فهرست مطالب و لغتنامه بوده که در ۴۱۸ صفحه به چاپ رسیده است. منصوره تدینی کتاب‌ها و مقالات متعددی در کارنامهٔ نوشتاری خود دارد. کتاب‌های «خزانهٔ عامره»، «سیری در تاریخ ادبیات و مکتب‌های ادبی جهان»، «زبان و ادبیات فارسی عمومی» (برای دانشگاه‌ها و مراکز آموزش عالی) و کتابی از جان آنتونی کادن که ایشان گردآوری کرده است، با نام:

Selected text of: Dictionary of Literary Terms and Literary Theory

کتاب مسافر گمشدهٔ زمان، نخست به نقدِ نقدهای نوشته‌شده بر آثار غلامحسین ساعدی می‌پردازد. در واقع فرانقدی است بر نقدهای دیگران و شیوه‌های نقد را در دهه‌های اخیر ایران واکاوی می‌کند. 

گفتار دوم؛ نقد و نظر مجموعهٔ داستان «عزاداران بَیَل» نوشتهٔ غلامحسین ساعدی است که تحت عنوان: انسان، طبیعت، مرگ و بیگانگی در نگاه ساعدی از دریچهٔ نقدهای زیست‌محیطی و پسااستعماری است. این مجموعه از هشت داستان بی‌نام و به‌ظاهر جداگانه اما در عین حال مرتبط با یکدیگر تشکیل شده است که ساعدی از آن‌ها با عنوان قصهٔ اول، قصهٔ دوم و الی آخر نام می‌برد. به‌گفتهٔ نویسندهٔ کتاب، وقایع و شخصیت‌های همهٔ این داستان‌ها در فضای روستایی خیالی به‌نام بَیَل شکل می‌گیرند و در همهٔ قصه‌ها علاوه بر این مکان مشترک، شخصیت‌های ثابت و اغلب مشترکی وجود دارند و خواننده حس می‌کند که به‌جای هشت قصهٔ کوتاه، رمانی را خوانده است. نقد جامعی است از نگاه سیاسی، اجتماعی، ادبی و روان‌شناسی.

گفتار سوم؛ با عنوان «شیطانخدانسان» که نویسنده با نگاهی به داستان «ملکوت» نوشتهٔ بهرام صادقی به نقد آن پرداخته است. داستان ملکوت شش فصل دارد و هرکدام شامل عناوینی نامنسجم و عجیب است. هر یک از این فصل‌ها روایت‌های جداگانه‌ای‌اند که از زبان شخصیت‌های متفاوت بیان می‌شوند تا به‌قول نویسنده برخی از عمیق‌ترین درگیری‌های ذهن بشر را به شیوه‌ای چندصدایی بازتاب دهند. 

گفتار چهارم؛ با عنوان مسافر جاده‌های داستان، نویسنده نگاهی به مجموعه داستان «انتخاب» نوشتهٔ سیمین دانشور دارد. این کتاب آخرین چکیده‌های قلم و بازتاب آخرین تحولات سبکی او و شامل شانزده داستان است که نویسنده این‌گونه در مورد آن می‌نگارد؛ دانشور با رمانتیسم و سپس رئالیسم شروع کرده ولی مانند برخی نویسندگان دیگر در آن محبوس نمانده است و در مسیر خود ابتدا به شیوه‌های مدرنیستی روی آورده و سپس در برخی داستان‌ها به پسامدرنیسم هم گذر کرده است تا بتواند خلاقانه روح زمانهٔ خود را در قالب کلمات بدمد. 

گفتار پنجم؛ راوی روشن تاریکی، مروری بر مجموعه داستان «درشتی» نوشتهٔ علی اشرف درویشیان است که اولین بار در سال ۱۳۷۳ منتشر شد و شامل ۱۰ داستان کوتاه است، نویسنده معتقد است این مجموعه به مقتضای زمان و روش‌های جدید داستان‌نویسی از نظر سبکی تغییراتی دارند که با شیوهٔ داستان‌نویسی واقع‌گرایانهٔ درویشیان در گذشته متفاوت است. فضای همهٔ این داستان‌ها سیاسی است. 

گفتار ششم؛ رستاخیز مردگان، نگاهی است به رمان «جهان زندگان» نوشتهٔ محمد محمدعلی، که در سال ۱۳۹۴ منتشر شده است و جزو آخرین داستان‌های اوست. تدینی معتقد است عنوان داستان با محتوای آن در تناقض است زیرا پس از خواندن اولین فصل‌های رمان آشکار می‌شود که اغلب فصل‌های آن در جهان مردگان می‌گذرد. این رمان یک فراداستان است و دارای مختصات داستان‌های پسامدرن می‌باشد.

گفتار هفتم؛ بحثی دربارهٔ پسامدرنیسم در عرصهٔ ادبیات داستانی است. با عنوان آیینه‌های هزارتو – این گفتار به بیان مختصات ادبیات پسامدرن در داستان‌گویی می‌پردازد که شامل تاریخچه و نظرات نویسنده است. در این بخش مهم‌ترین ویژگی‌های این سبک بیان می‌شود. ویژگی‌ها حول محور محتوایی و شکلی قرار دارند. عنصر غالب محتوایی، نگاه هستی‌شناسانه است و عنصر شکلی آن نظم‌گریزی و گسیختگی است. 

گفتار هشتم؛ در مورد کاظم تیناست که لقب لارنس استرن ایرانی به او داده‌اند. به‌نقل از نویسنده تینا علی‌رغم پیشتاز بودن کمتر در بین اسامی داستان‌نویسان ایرانی شناخته شده است. او مانند لارنس استرن، رمان‌نویس و کشیش انگلیسی-ایرلندی قرن ۱۸، از محیط و زمانه‌اش جلوتر و مبدع شیوه‌های خودجوش بود که سال‌ها بعد تبدیل به یک جریان ادبی شد.

گفتار نهم؛ با عنوان «مسافر گمشدهٔ زمان» به سیری در سبک و آخرین اثر کاظم تینا تهرانی متولد ۱۳۰۸ می‌پردازد. آخرین اثر او «سایه‌بین و مینوآگاهی» بود که در سال ۱۳۷۲ توسط شاپور بنیاد به چاپ رسید.

گفتار دهم؛ با عنوان «شخصیت‌های داستان پسامدرن» به بحث دربارهٔ شخصیت‌پردازی در داستان‌های پسامدرن می‌پردازد. شخصیت‌های این سبک از داستان‌ها بی‌هویت‌‌اند، به شکل‌های  مختلف از جمله بی‌هویتی جنسی یا استفاده از نام‌های اختصاری، سنخی و سمبلیک و از سوی دیگر شخصیت‌های شورشگر، مستقل از ارادهٔ نویسنده و رقم‌زنندهٔ تقدیر خود و داستان‌ هستند.

گفتار یازدهم؛ با عنوان مقایسهٔ دو مکتب امپرسیونیسم و اکسپرسیونیسم در دو داستان کوتاه ایرانی است که به تفاوت‌های این دو جریان می‌پردازد؛ داستان «نقشبندان» نوشتهٔ هوشنگ گلشیری و «تجربه‌های آزاد» نوشتهٔ شهرنوش پارسی‌پور. نویسنده اضافه می‌کند که دو مکتب هنری فوق مربوط به دوران مدرنیسم یعنی نیمهٔ اول قرن بیستم‌ هستند.

گفتار دوازدهم؛ بازخوانی «مثنوی سلامان و ابسال» از منظر نقد روانکاوانه است که نویسنده به نقد و بررسی این جستار که سرودهٔ نورالدین عبدالرحمن جامی است، بر اساس نظریهٔ روانکاوی فروید می‌پردازد. داستان سلامان و ابسال منشأ یونانی دارد. ابسال دایهٔ سلامان بود که او را از کودکی پرورش و حتی شیر می‌دهد و از همان موقع عاشق اوست. وقتی سلامان به سن بلوغ می‌رسد عشق او را به‌دست می‌آورد و…

گفتار سیزدهم؛ مندنی‌پور: شاعر راوی یا راوی شاعر، نویسنده با نگاهی به مجموعه داستان «شرق بنفشه» که در سال ۱۳۷۷ چاپ شد، به نقد آن می‌پردازد. این کتاب از ۹ داستان تشکیل شده است که وجه اشتراک آن‌ها در شاعرانگی زبان متن است. نویسنده معتقد است که پیرنگی کوتاه و چند سطری فقط بهانه‌ای بوده برای سرودن شعر که مندنی‌پور این کار را به‌روش فرمالیست‌ها با آشنایی‌زدایی از زبان و صنایع ادبی انجام داده است.

گفتار چهاردهم؛ کاوشی است در چگونگی تأثیر مدرنیسم بر داستان رئالیستی جدید و نویسنده به نقد و تحلیل داستان «پرندهٔ من» اثر «فریبا وفی» می‌پردازد. سبک اثر واقع‌گرایانه است که حداقل یک یا چند مختصهٔ مهم و اصلی مدرنیسم را در خود دارد و به آن می‌توان رئالیسم نو گفت. پرندهٔ من در سال ۱۳۸۱ چاپ و برندهٔ چهار جایزهٔ مهم ادبی شد. سبک واقع‌گرایانه، نثری روان و ساده و پیرنگ داستان ساده و بدون پیچیدگی است.

گفتار پانزدهم؛ نگاهی به مجموعه داستان «زنی با زنبیل» نوشتهٔ فرخنده آقایی است، این مجموعه داستان را نشر نشانه در سال ۱۳۹۴ در ۱۵۰ صفحه منتشر کرده است و حاوی ۵۲ داستان کوتاه است. محور داستان‌ها زنان و مسائل آن‌هاست. زنانی متعلق به پایین‌ترین قشرهای جامعه، کم‌سواد، فقیر، خرافاتی، پابه‌سن‌گذاشته و از نسلی فراموش‌شده که تنها و بی‌پناه زندانی دنیای کوچک و نگاه محدود خود هستند. در کل رمان بیانگر مظلومیت زنان و ستم مضاعفی است که در طول تاریخ بر آن‌ها رفته است.

گفتار شانزدهم؛ سقوط آخرین برگ، مروری بر رمان پاییز پدرسالار است نوشتهٔ گابریل گارسیا مارکز، این رمان بر اساس ترجمهٔ محمد فیروزبخت توسط نویسنده نقد و بررسی شده است. رمان شش فصل دارد که آغاز و پایانش در حرکتی دورانی به هم می‌رسند. آنچه مارکز را از سایر نویسندگان آمریکای لاتین متمایز می‌کند، قلم توانا و شاعرانگی کلامش است.

گفتار هفدهم؛ با عنوان نگاهی به رمان «سوربز» نوشتهٔ «ماریو بارگاس یوسا» است، به‌گفتهٔ نویسنده این رمان دارای ۲۴ فصل است و ماجرای ترور «تروخیو» دیکتاتور دومینیکنی است. پایان باز داستان، رمزهای سبکی این داستان را فراتر از رئالیسم می‌برد و وارد حیطهٔ مدرنیسم می‌شود.

گفتار هجدهم؛ با عنوان «مکزیک در آتش»، نویسنده با نگاهی به داستان‌های کوتاه «خوان رولفو» به نقد و تحلیل داستان می‌پردازد. کتاب حاوی ۱۵ داستان کوتاه است. اولین چاپ ۱۳۶۹ و دومین چاپ انتشارات ققنوس در سال ۱۳۸۴ بوده است با ترجمهٔ فرشته مولوی. سبک همهٔ داستان‌ها واقع‌گرایانه است اما بی‌تأثیر از شیوه‌های مدرن نبوده است.

گفتار نوزدهم؛ با عنوان آئورا: تمنای جاودانگی، کهن الگوی تولد دوباره که به نقد و تحلیل داستان «آئورا» نوشتهٔ «کارلوس فوئنتس» می‌پردازد. مهم‌ترین مضامین آئورا همان است که همواره ذهن بشر به‌خصوص مدرنیست‌ها را درگیر کرده است. جدال با گذر زمان و به‌ناچار مضامین مرگ، عشق و تمنای انسان برای جاودانگی. 

گفتار بیستم؛ با عنوان «تاریکی خنده» که تدینی نگاهی به سبک و آثار ناباکف دارد و مروری بر رمان «خنده در تاریکی» اثر «ولادیمیر ولادیمیرویچ ناباکف». ناباکف را می‌توان از نویسندگان بعد از انقلاب روسیه دانست که بخش عمده‌ای از زندگی خود و تمامی عمر ادبی‌اش را در خارج از روسیه و در مهاجرت گذرانده است. اغلب داستان‌های او سرشار از بازیگوشی‌های ادبی و طنزی تلخ و استهزاآمیز است که روح را می‌شکافد و اثر زخم آن تا مدت‌ها آزارت می‌دهد.

در آثار ناباکف از زنان واقعی خبری نیست و نگاه مردانِ داستان‌های او به زن بسیار تیره و حقارت‌بار است. ناباکف زمان تقویمی را به سخره می‌گیرد و خط مستقیم آن‌ را به هم می‌ریزد.

کتاب «مسافر گمشدهٔ زمان» که حاصل زحمات چندین ساله و کار مستمر منصوره تدینی است، حاصلی ارزشمند و هوشیارانه است که مشتاقان ادبیات و علاقه‌مندان به کتاب ‌های داستانی و رمان را به وادی آموختن و یافتن درک درست از آنچه می‌خوانند رهنمون می‌شود و به موازات دوره‌های دانشگاهی، تشنگان آموختن را به سرچشمهٔ زلال دانش ادبی و هنری می‌رساند.

طاهره علی‌پناه جهرودی

۱۳ آوریل ۲۰۲۰

*طاهره علی‌پناه جهرودی، عضو سابق شورای مرکزی انجمن منتقدان و نویسندگان سینمای ایران است. وی فعالیت خود را در مطبوعات در سال ۱۳۷۶ آغاز کرد که تا سال ۱۳۸۶ ادامه داشت. در این مدت، از ایشان، چهل نقد فیلم و دوازده مقالهٔ سینمایی منتشر شده است. علی‌پناه جهرودی همچنین داور انجمن در بیست و پنجمین جشنوارهٔ فجر بوده است. وی سمت‌های کارشناس قوهٔ قضاییه کتاب و کتاب‌شناسی، کارشناس امور حقوقی فیلم و سینما، کارشناس مسئول طرح‌ها و بررسی‌ها در معاونت سینمایی وزارت ارشاد (۱۳۵۶ تا ۱۳۸۶)، و تدوین فرهنگ سینماپیشگان ایران را در کارنامهٔ حرفه‌ای خود دارد.

نوشته معرفی کتاب: دربارهٔ مسافر گمشدهٔ زمان اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.

شازده احتجاب رمانی انتقادی به اوضاع اجتماعی ایران در تغییر سلطنت از قاجاریه به پهلوی است. نقدی است بر نظام فئودالی ایران قدیم و تغییر شرایط ظالمانه نه توسط مردم، بلکه توسط حاکمیت جدید و البته ظهور حکومت استبدادی جدید. داستان خاطراتی است از گذشته که در عرض چند دقیقه در ذهن شازدهٔ مسلول، قبل از مرگش می‌گذرد.

شازده خود به وضعیت موجود تن داده و به‌طور حتم انسانی بیمار است. هم سل دارد و هم بیمار روانی است. این‌ها را در طول گفتن خاطرات و روایت‌ها در رفت و برگشت‌های زمانی متوجه می‌شویم.

تمام اطرافیان شازده مرده‌اند. این‌ها را مراد می‌گوید که در آخر هم خبر مرگ شازده احتجاب را به خود او می‌گوید. آن کلونی زمین‌دار و خون‌ریز که برادر برادر را به‌راحتی می‌کشد، دیگر فرو ریخته است و جامعه به‌سمت مدرنیته گام بر می‌دارد. این جامعه دیگر پذیرای شازده و امثال شازده نیست. روایت‌ها توسط راوی (دانای کل محدود یا نویسنده)،‌ فخری و فخرالنساء، گفته می‌شود و تمامی آن‌ها از ذهن شازده می‌گذرد.

این درست که «ناخودآگاه» اغلب در خواب و رؤیا به‌صورت نمادین جلوه‌گر است، ولی در این اثر می‌توان زندگی داخلی شازده را ناخودآگاهِ شازده در گذر از زمان حال و رفتن به گذشته دانست. تصاویر خانوادگی، کتاب‌ها، اشیای عتیقه و… می‌تواند ناخودآگاه شازده محسوب شود. شاید به‌صورت تمثیلی بتوانیم مراد را رابطی فیزیکی بین خودآگاه و ناخودآگاه شازده به‌حساب بیاوریم. هم او که در جایی خبر مرگ شازده را به خود او می‌دهد.

بر اساس نظریات روانشناسانه یونگ، سایه‌ها قسمت‌های پست شخصیت محسوب می‌شوند و در این روایت، اجداد شازده را می‌توان به تمامی سایه‌های او به‌حساب آورد، چرا که شازده از این میراث اجدادی (رفتار مردسالارانه) روزگار خود، فقط محدود کردن دو زن (فخرالنساء و فخری) را در چارچوب خانه و اجرای بی چون و چرای اوامرش فراگرفته است و عاری از سایر اقتدارات مردانهٔ خاندان خود است. پدربزرگ شازده شامل بسته‌ای کامل از تندخوئی‌های قاجاری است که به‌راحتی دست به تنبیه یا کشتن افراد خانواده می‌زند؛ به‌طور مثال، کشتن مادر و برادر خود.

فخرالنساء برای مردان موجودی آنیمایی است. او آنیمای شازده است و خود شازده در حالت منفی‌اش آنیمای فخری است و در حالتی آنیموس فخرالنساء است. رابطهٔ فخرالنساء و شازده به‌علت این تضاد، رابطه‌ای سرد و مبتذل است، چرا که شازده در تمام طول زندگی مشترکش با فخرالنساء نمی‌تواند آن‌گونه که فخرالنساء می‌خواهد، باشد و تحقیر شدنش توسط دخترعمویی که مرتب خون‌ریزی‌ها و وجههٔ منفی خاندان شازده را به او تأکید می‌کند، امری جدید است و در خاندان مردسالارانهٔ شازده محلی از اعراب نداشته است.

پرسوناهای زیادی در شخصیت سه‌گانهٔ این داستان وجود دارد. شازده نقاب‌هایش را یکی یکی باید کنار بزند. فخرالنساء خود با نقابی جدید روی دیگر سکه را به شازده می‌نمایاند و فخری هم مدام در آینه می‌خواهد مثل فخرالنساء باشد. شازده شخصیتی تنها و درونگراست. وی در پایان عمر درگیر ذهن خود است. فخری اما برونگراست و هیچ دغدغه‌ای غیر از فرامین شازده ندارد. اما فخرالنساء که بیشتر درونگراست و خودش را با تنهایی مأنوس می‌کند، در مقابل فخری و شازده شخصیتی برون گرا پیدا می‌کند که البته باید شراب بنوشد تا بتواند سخنانش را گاه با فریاد و طعنه به شازده گوشزد کند.

جد شازده کهن‌الگویی شر است. کسی که برادر خود را می‌کشد و در آرامش خیال و بی‌آنکه ککش هم بگزد، همچنان که بر روی جنازهٔ برادر نشسته، سیگار می‌کشد. این برادرکشی که تمثالی از اختلاف بین هابیل و قابیل و کهن‌الگوی برادرکشی را در متنِ روایت به ذهن مخاطب ارجاع می‌دهد، نه آغاز شرارت‌های جد شازده است و نه انجام آن. فخری و مادربزرگ شازده را می‌توان کهن‌الگوی مادر برای شازده دانست. از دیگر نمادهای کهن‌الگویی می‌توان به کهن‌الگویی اعداد مثل هفت دری، شراب هفت ساله، چهلچراغ و چهل تکه اشاره کرد که هفت در فرهنگ اسلامی و چهار در فرهنگ ایرانیان باستان اعداد مقدسی محسوب می‌شوند.

در شازده احتجاب فخری شخصیتی دوگانه دارد. از طرفی خدمتکار خانه است و از طرفی باید جای فخرالنساء را هم در چشم شازده پر کند. شازده به هر طریقی می‌کوشد تا هر آنچه را که از قدیم به او وصل می‌شود، در هر فرصتی که می‌یابد پاره می‌کند. خاطرات اجدادی‌اش را که فخرالنساء برایش می‌خواند، به آتش می‌سپارد و اسباب خانه را در کار قمار می‌بازد. اجدادش یکی یکی از قابی غبار‌گرفته به مدد روان شازده به بیرون می‌آیند و سپس نیست و نابود می‌شوند. شازده شخصیتی شکست‌خورده است. هیچ وجه اشتراکی با اجدادش ندارد. نه با پدرش سرهنگ احتجاب، نه با جدش شازده بزرگ و نه با جد بزرگش افخم امجد. در زندگی‌اش زنان زیادی حضور ندارند و بر خلاف جدش حرمسرایی نساخته است. وی بلافاصله پس از مرگ فخرالنساء فخری را وادار می‌کند شبیه فخرالنساء شود. همان‌طور لباس بپوشد. همان‌طور موهایش را شانه کند و یک طرف شانه اش بریزد و همان‌طور بخندد. در اینجا شازده که می‌توان او را به‌واقع بیماری سادیسمی دانست، با اذیت و آزار فخری گویا انتقام تمام تحقیرهای خود را از فخرالنساء می‌گیرد.

از دوران بچگیِ شازده اطلاع دقیقی نداریم. پدری خیس از باران و رنگ‌پریده وارد خانه می‌شود. به امر پدربزرگ، عمه‌ها و مادربزرگ از اتاق خارج می‌شوند. پدر، پدربزرگ و خسرو (شازده احتجاب) تنها هستند. پدر استعفا داده است. دست سردش، دست خسرو را می‌گیرد. پدر دستور داده بود مردم را به گلوله ببندند. اکنون پشیمان است: «… من نمی‌خواستم آن‌طور بشود. اول فکر نمی‌کردم که آدم‌ها را بشود، آن‌هم به این آسانی، له و لورده کرد. وقتی راه افتادند، موج آمد. دست‌ها و چماق‌ها و دهان‌های باز…» پدر دستور می‌دهد: «…ببندیدشان به مسلسل». بعد خاطرهٔ بادبادک‌بازی خسرو با پسر باغبان که با نهی عمه مواجه می‌شود. خاطره بودن کنار پدربزرگی که سرفه می‌کند و خاطره شرکت در تشییع جنازه پدر. اما در این میان خاطرهٔ منیره‌خاتون، زن عقدی حرمسرای پدربزرگ، با شازده بسیار پررنگ است. فخری از جهاتی با منیره‌خاتون شباهت‌هایی دارد. شازده برخلاف سلفش بچه‌دار نشده است. این یکی از عقده‌های روانی شازده است و نکته ای برای سرکوفت زدن‌های فخرالنساء. شازده این حقارت را با زورگفتن به فخری تعدیل می‌کند؛ تنها کاری که حالا دیگر از دستش بر می‌آید. گلشیری این رمان را نوشته است تا مخاطب گذشته را با محک تاریخ بسنجد. تاریخی که پس از دوران گلشیری هنوز هم قابلیت سنجش خود را باز نیافته است.

نوشته نقد روان‌شناختی رمان شازده احتجاب اثر هوشنگ گلشیری از منظر روان‌شناسی یونگ اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.

به‌دلیلِ طولانی‌شدن، این گفت‌وگو را در دو قسمت تنظیم کرده‌ایم که قسمت اول آن‌را در این شماره می‌خوانید.

آقای قهرمان، لطفاً در ابتدا کمی از خودتان و فعالیت‌هایی که در حالِ حاضر دارید برایمان بگویید؛ برای خوانندگانی که شما را کمتر می‌شناسند.

با سلام و سپاس، خب، پنجاه‌وچهار ساله‌ام و از تقریباً سی‌ودو سال پیش ساکن تورنتو، دوستدار ادبیات و هنرم و تلاش‌هایی هم در این زمینه‌ها توانسته‌ام بکنم. تاکنون سه رمان (گسل، کافه رنسانس، به بچه‌ها نگفتیم)، سه مجموعه شعر (سبز، رنگ، هفده روایت مرگ)، یک مجموعه مقالات (مهاجرت فرهنگ –  فرهنگ مهاجرت) و یک درس‌نامهٔ زبان و ادبیات فارسی از من منتشر شده است، تعدادی داستان کوتاه در نشریات، رمان چهارمم (بندباز آماتور) به‌زودی منتشر خواهد شد و نیز رمان دیگری (تدفین) که ویرایش نهایی آن هنوز تمام نشده است. در نوجوانی و پیش از ورود به دانشگاه چند داستان کوتاه نوشته بودم، سه چهار نمایشنامه و دو فیلمنامه (شنیده‌ام که یکی از آن‌ها بعدها، چند سالی بعد از خروجم از ایران به‌همت یکی از دوستان و همکارانم در تلویزیون ارومیه ساخته شد) که البته اغلب سیاه‌مشق‌های ساده‌ای بودند و جز یاد و خاطره‌ای هم از آن‌ها باقی نمانده. در سی‌وچند نمایش، تعدادی برنامهٔ کوتاه تلویزیونی و سه فیلم بازی کرده‌ام و نه یا ده نمایش هم با کارگردانی من روی صحنه رفته است. تجربه‌هایی هم در زمینهٔ نشر کتاب و روزنامه‌نگاری داشته‌ام، گاهی نقاشی می‌کنم، و در دو سه سال اخیر هم  به آموختن و تجربه‌کردن عکاسی (عمدتاً در ژانر«عکاسی خیابان») رو آورده‌ام.  

در ایران و در مهاجرت، مربوط و نامربوط، خواسته و ناخواسته، به حرفه‌های متعددی تن داده‌ام؛ از بازیگری و گریم و نجاری و پرستاری و نامه‌‌بری و ظرفشویی و آشپزی و رنگرزی و بایگانی گرفته، تا آموزگاری و روزنامه‌‌نگاری و نشر و ویراستاری و ترجمه و…، و تکاپوهایی در ادبیات و هنر.  در این سال‌ها، با عنوان‌هایی هم  در جامعه معرفی و شناخته شده‌ام یا خود را شناخته‌ام، بر فرض رمان‌نویس، شاعر، روزنامه‌نگار، بازیگر و کارگردان، ناشر، و در مواردی آموزگار، و حالا، در پنجمین دههٔ عمر، به تجربه‌هایی هم در پیوند با عکاسی رو‌ آورده‌ام.  در اواخر ۲۰۱۲ اولین تجربه‌ها و تمرین‌‌هایم را در زمینهٔ عکاسی شروع کردم؛ تمرین‌هایی که در اواخر ۲۰۱۳ کاملاً جدی و خاص شد، و این‌‌بار، با همان شور و شوق و جنونی که در هر لحظه‌ بازی روی صحنه یا نوشتن واژه‌ای در داستانی یا شعری در نفسم حس کرده‌‌ام. مثل هر نوآموز دیگری در هنر، مدتی طول کشید تا بتوانم  «ژانر» و «صدا»ی خودم را در این هنر پیدا کنم: «عکاسی خیابان»، مردم، آدم‌ها، حس‌ها، و این‌بار، برعکس کارگردانی یا حتی قصه‌‌نویسی، بی‌‌هیچ زمینه‌سازی و صحنه‌پردازی؛ و همین است که به‌‌شوقم می‌آورد. همین دیدن و ثبت لحظه‌‌های گریزان، که ناگهان هست، و ناگهان نیست. در دو سه سال گذشته، در کنار تمرین و آموختن و تجربه‌کردن عکاسی، ادارهٔ یک کارگاه کوچک ادبیات داستانی، نوشتن پنجمین رمانم، «تدفین»، و درس‌نامه‌ای در پیوند با داستان‌نویسی، به تمرین و اجرای سه نمایش («زنی با سگ ملوسش»، «خرده جنایت‌های زن و شوهری» و «برهان») هم مشغول بوده‌ام؛ دو تای اول با کارگردانی و بازی خودم و سومی با کارگردانی محمد یعقوبی، و نیز بازی در فیلمی بر اساس «بوف کور» با کارگردانی مزدک تائبی.  

شما که با علوم سیاسی شروع کردید چه شد که نظرتان عوض شد و رفتید به دنبال هنر؟

راستش واقعیت قضیه برعکس است، یعنی هنر، یا تئاتر، اول بود. من در دوازده – سیزده سالگی با تئاتر آشنا شدم و پیش از ورود به دانشگاه، در هفده – هجده نمایش بازی کرده بودم و دو نمایش را هم کارگردانی. در کنکور سراسری، در رشتهٔ علوم سیاسی پذیرفته شدم و در کنار آن، امتحان ورودی دانشکدهٔ هنرهای زیبا را هم – که کنکور جداگانهٔ خودش را داشت – گذرانده بودم و در گرایش بازیگری و کارگردانی پذیرفته شده بودم. اما خوب، هم خودم در ابتدا کمی دودل بودم، هم پدرم اصرار داشت که در رشته‌ای جز تئاتر ادامهٔ تحصیل بدهم چون باور داشت که یافتن شغل و گذران زندگی از مسیر تئاتر دشوار خواهد بود. ولی چند ماهی بیشتر در دانشکدهٔ علوم سیاسی دوام نیاوردم و یک روز از سر کلاس مستقیم به دفتر دانشکدهٔ هنرهای زیبا رفتم و باوجود آن تأخیر، با اصرار و خواهش و تمنا توانستم ثبت‌نام کنم و به‌نوعی، به آرزویی چندین ساله برسم؛ یعنی تحصیل آکادمیک در زمینهٔ تئاتر و دیدار و آموختن از کسانی چون بیضایی و سمندریان و پرورش و… البته علوم سیاسی هم چندان برایم دور از ذهن و اجباری نبود. رشته‌ای بود که خودم در کنکور سراسری انتخابش کرده بودم ودر کنار تاریخ و جامعه‌شناسی به آن علاقه داشتم. علوم انسانی و اجتماعی همیشه برایم جذاب بوده و دوست داشته‌ام در آن زمینه‌ها بیشتر بیاموزم. این هم به‌نوعی سال‌ها بعد، در کانادا میسر شد. ده دوازده سال بعد از آن سال‌های اولیه‌ در دانشگاه تهران، در سال ۹۷ میلادی در تورنتو دوباره توانستم به دانشگاه برگردم؛ این‌بار در رشته‌های ادبیات انگلیسی و جامعه‌شناسی. اما تحصیل دانشگاهی‌ام در زمینهٔ تئاتر، با تعطیلی دانشگاه‌ها تحت عنوان «انقلاب فرهنگی» نیمه‌تمام ماند و دیگر جا و فرصت و امکانی در زندگی‌ام برای تکمیل آن یافت نشد. می‌توانم بگویم در واقع هر چه از تئاتر می‌دانم و می‌پسندم و می‌فهمم، بیشتر ریشه در همان آموزه‌ها و تجربه‌های زندهٔ صحنه در دوران پیش از دانشگاه دارد و تجربه‌ها و مطالعات شخصی بعدتر.

لطفاً در مورد دو کار جدیدتان، نمایش‌های «خرده‌جنایت‌های زن و شوهری»  و «برهان» که اخیراً در تورنتو اجرا شد، برای خواننده‌هایمان بگویید؟

دربارهٔ «خرده‌جنایت‌های زن و شوهری» بیشتر یا راحت‌تر خواهم توانست توضیح بدهم چون علاوه بر بازی در آن، کارگردانی و ویرایش متن و برخی طراحی‌ها هم بر عهدهٔ خودم بود، اما در «برهان» فقط بازی کرده‌ام و نویسنده و کارگردان آن، محمد یعقوبی، طبعاً صاحب‌نظرتر و صاحب‌ِ صلاحیت‌ بیشترخواهد بود. «خرده‌جنایت‌های زن و شوهری» از آثار معروف نمایشنامه‌نویس و رمان‌نویس اتریشی – بلژیکی، اریک امانوئل اشمیت، است که حدود ده سال پیش در ایران توسط شهلا حائری ترجمه شده و چندین‌بار هم در ایران روی صحنه رفته است. انتخاب این کار، پیشنهاد دوستان و همکارانم لیلا شمشیری‌راد (بازیگر نقش «لیزا» در همین نمایش) و همسرش ناصر ولدخانی (مدیر اجرایی و مدیر صحنه) بود. با لیلا و ناصر سه سال پیش در جریان تمرین‌ها و اجرای نمایش «زنی با سگ ملوسش» آشنا شده بودم. در آن اجرا لیلا مسئولیت مدیر صحنه را پذیرفت و نیز در برخی تمرین‌ها، در مسیر آماده‌سازیِ بازیگر نقش «آنا» در نمایش کمک کرد و در همین مسیر با قابلیت‌های او به‌عنوان بازیگری توانا و خوش‌فکر آشنا شدم. خب، به نمایش برگردیم. «خرده‌جنایت‌های زن و شوهری» متنی بسیار جالب، اما بلند بود که مجبور شدیم با بازبینی در متن هم کوتاه‌ترش کنیم و هم با جابه‌جایی‌هایی در برخی صحنه‌ها، آن‌را برای اجرا در دو پرده آماده کنیم.

شخصیت‌های نمایش زن و شوهری (زن تقریباً چهل ساله، نقاش، و مرد تقریباً پنجاه ساله، نویسندهٔ رمان‌های پلیسی) هستند و ماجرا از لحظه‌ای آغاز می‌شود که زن، شوهرش را که ظاهراً در پی یک سانحه حافظه‌اش را از دست داده، از بیمارستان به خانه‌شان بازگردانده است. تلاش این دو برای یادآوری و بازسازیِ تصویری مشترک از زندگی‌شان، در واقع به‌گونه‌ای ارزیابیِ تازه از یکدیگر، خود، و رابطهٔ‌شان تبدیل می‌شود. در بروشور نمایش نوشته بودیم: «خرده‌جنایت‌ها…» حکایت دو انسان است، در کنار و در برابر هم، که در سه محور با خود و با یکدیگر درگیرند: در گرهِ رابطه‌ای رو به فرسایش، در چنبرهٔ انتخاب میان نیازهای خود یا همراهی و تداوم رابطه، و در تلهٔ انتخاب میان وانمودنِ چهرهٔ صادقانهٔ خود، یا صورتکی مطلوب دیگران، اخلاق اجتماعی، شهرت، شغل، و پذیرش و ثبات. این محورها  و این درگیری‌ها، به‌ویژه برای نسل‌های معاصر ما، بسیار آشنا و ملموس است. در این میان، نگاه می‌کنی و می‌بینی زندگی‌ای که می‌پنداشتی آینهٔ ثبات و پذیرش خواهد بود، انگار تنها چمدانی بزرگ بوده است در توقفی میان دو گریزگاه، تابوتی برای رؤیاها، با چمدان‌هایی پراکنده در هر سو، آمادهٔ گریز و فراموشی. در این میان، به‌زعم من، آنچه «خرده‌جنایت‌های زن و شوهری» را به‌عنوان یک متن نمایشی – روایی، شاخص می‌کند، از یک سو نگاه موشکاف نویسنده به بخشی از ظریف‌ترین و عمیق‌ترین احساسات و روحیات انسانی‌ست – هم در فردیت‌شان، هم در روابط عاطفی – منطقی‌ متقابل، و هم در محدودهٔ چهارچوب‌های پذیرفته یا دیکته‌شدهٔ اخلاق اجتماعی‌، و از سوی دیگر، بهره‌گرفتن از این چهارچوب و نمونهٔ منفرد، برای موشکافی در گره‌ها و پیچ‌وخم‌های روابط قدرت در چهارچوب‌های اجتماعی، اخلاقی، عاطفی، حقیقت و دروغ در دامنه‌ای بس گسترده‌تر.»  تمرین‌ها حدود ده ماه طول کشید و بالاخره در دسامبر، سه شب روی صحنه رفت و نزدیک به پانصد نفر از دوستداران تئاتر فارسی در تورنتو به تماشای آن آمدند. و اما «برهان» (یا با نام اصلی آن Proof) نمایشی مشهور اثر دیوید آئوبورن نمایشنامه‌نویس آمریکایی‌ست که در ۲۰۰۴ فیلمی هم بر اساس آن ساخته شد با حضور آنتونی هاپکینز و گوئینت پالترو، که محمد یعقوبی آن را بازنویسی و به‌اصلاح «ایرانیزه» کرده است. ماجرای نمایش همچنان در آمریکا رخ می‌دهد، اما شخصیت‌ها ایرانی شده‌اند. در این اجرا، من در کنار آیدا کی‌خایی، مونا کتابیان و محمود رمضانی بازی می‌کردم. حدود دو ماه و نیم تمرین داشتیم و در دوازدهم فوریه در دو سئانس اجرا شد و باز هم حدود پانصد تن از دوستداران تئاتر به تماشای آن آمدند. اجراهای دیگری هم به‌زودی در مونترآل و واترلو خواهیم داشت.  

لطفاً بفرمایید که سوژهٔ نمایش‌هایتان را بر چه اساسی انتخاب می‌کنید؟

من در سال‌های اقامتم در کانادا، جز این سه سال آخر، در زمینهٔ تئاتر چندان پرکار یا پیگیر نبوده‌ام (فکر می‌کنم در مجموع ده – دوازده نمایش) و از آن میان، یک بخش، نمایش‌هایی‌ست که در آن‌ها بازی کرده‌ام به انتخاب دوستانی که آن‌ها را کارگردانی کرده‌اند، و در پیوند با بخش دیگر یعنی کارهایی که خودم انتخاب کرده‌ام، نکتهٔ اصلی حسی بوده که نسبت به آن متن داشته‌ام. اولین کارم دراین بخش دوم، تنظیم متن و اجرای «مجلس سهراب‌کُشی» بر اساس شاهنامه و شیوهٔ «نقالی» بود که نخستین بار در ۱۹۸۹ روی صحنه رفت و پس از آن هم بارها اجرا شد، و سپس «میراث» اثر بهرام بیضایی که از نمایش‌های اولیه و نه چندان قوی بیضایی‌ست، ولی متن آن‌را از نوجوانی دوست داشتم و در عین حال، آن‌را به‌نوعی نزدیک و منطبق با شرایط اجتماعی و فرهنگی و درگیری‌های نسل‌های اخیر در جامعهٔ امروز ایران به‌شمار می‌آوردم. اجرای «زنی با سگ ملوسش» آرزویی چندین ساله بود و بالاخره در ۲۰۱۲ فرصت ترجمه و بازنویسی متن آن را یافتم و آشنایی با خانم مهرک جارودی (که نقش «آنا» را بازی کرد) در کارگاه‌های «فرهنگ‌خانهٔ ایرانی» و علاقهٔ او به بازیگری و جدیت و پیگیری‌اش هم مؤثر بود. در هر حال، علاقه‌‌ٔ حسی و قلبی‌ام به متن‌ها، فارغ از جنبه‌های اجتماعی یا سیاسی، حرف اول را زده، ولی امکانات هم همیشه مؤثر بوده است. یا بهتر است بگویم کمبود امکانات. یعنی بر فرض هرگز سراغ نمایش‌هایی با کاراکترهای متعدد نرفته‌ام و تعداد کاراکترها، محل و امکان تمرین، فضای صحنه، هزینه‌ها و…، در انتخاب بین آثاری که دوست‌ داشته‌ام روی صحنه ببرم، تأثیر جدی داشته است.  

به‌نظر می‌رسد موضوع کتاب‌ها یا نمایش‌های شما بیشتر خواننده‌ها یا بیننده‌های ایرانی‌ای را مخاطب قرار می‌دهد که هنوز با مسائل سرزمین مادری‌شان بسیار عجین هستند، این انتخاب به‌خاطر علائق شخصی‌ست یا فکر می‌کنید به‌ این ترتیب مخاطب بیشتری را جلب خواهید کرد؟

راستش نه، هرگز به جلب مخاطب بیشتر فکر نکرده‌ام و علائق و حس‌های خودم یا شناخت و تحلیلم از موضوعات، فضاها و شخصیت‌ها یا درگیری‌های ذهنی و حسی یا فردی و اجتماعی آن‌ها برایم اصل و محور بوده. تمام آثار من در خارج از ایران منتشر شده و هیچ‌وقت فکر نکرده‌ام حتماً جوری بنویسم که در ایران هم بتواند مجوز بگیرد یا منتشر شود و در نتیجه، می‌شود گفت مخاطبان بسیاری را هم به این ترتیب از دست داده‌ام. در عین حال، هیچ‌وقت هم به انگلیسی ننوشته‌ام یا نمایشی را برای مخاطبان انگلیسی‌زبان اجرا نکرده‌ام و از این زاویه هم مخاطبِ بیشتر برایم ارجحیت نداشته. البته جزو آن دسته از نویسندگانی نیستم که معتقدند کارهای باارزش یا جدی مخاطبان کمتری دارند؛ صرفاً دارم به یک واقعیت و حس شخصی اشاره می‌کنم. شعرهایی به انگلیسی دارم، و سال‌ها پیش هم با لطف و همکاری دو دوست رمان دومم «کافه رنسانس» را به انگلیسی ترجمه کردیم. و می‌دانید که بیش از سی سال در کانادا زندگی کرده‌ام. با این حال، در تمام این مدت می‌شود گفت هشتاد – نود درصد زندگی‌ام همچنان با «فارسی» عجین بوده. نوشتن، خواندن، تدریس، کارگاه‌ها، نقد و بررسی، نشر و روزنامه‌نگاری، نمایش‌ها و…، و به‌ویژه در ده سال گذشته ارتباط نزدیکی هم با دوستان و همکاران جوان در داخل ایران داشته‌ام و مسائل، برداشت‌ها، دیدگاه‌ها و حس‌های آن‌ها و شرایط زندگی‌شان برایم مهم و ملموس بوده. تمام این‌ها، ریشه‌ها و زمینه‌های حسیِ کارهایی بوده و هست که می‌نویسم.

آیا در هنگام انتخاب موضوع، نسل دوم ایرانی‌ها یا درواقع جوان‌ترها را هم مدنظر دارید؟ و یا این‌که اصلاً دوست دارید کاری در این زمینه انجام بدهید؟ مثلاً موضوعات جوانان ایرانی-کانادایی و یا اینکه اثری هنری به زبان انگلیسی؟

بله و نه! یعنی  نوشتن از – یا برای – این وجه و این بخش از جامعه برایم مهم بوده و هست و خیلی دوست دارم به این محوربیشتر توجه کنم، ولی نوشتن در آن محور فعلاً محدود مانده به آخرین رمانم، «تدفین». البته از «گسل» که بیست و یکی دو سال پیش منتشر شده تا «بندباز آماتور» که چهار- پنج سال پیش نگارشش تمام شد، تمام شخصیت‌های اصلی، ایرانی‌های مهاجرند، که فکر می‌کنم همراه با خودم سنشان هم کم کم بالا رفته؛ از جوان‌های بیست و هفت – هشت سالهٔ «گسل» تا چهل و شصت ساله‌های «بندباز آماتور»! به این هم باور دارم که هر نسلی قصه‌های خودش یا نسل خودش را باید بنویسد یا بهتر می‌نویسد. این را البته به عنوان یک «اصل» نمی‌گویم. یعنی منظورم این نیست که هر نسلی «فقط» دربارهٔ نسل خودش می‌تواند یا باید بنویسد. منظورم بیشتر آن است که حالا نسل جوان امروز، نسل جوان مهاجر یا نسل دوم ایرانی‌های مهاجر، هم مسائل و گره‌ها و دیدگاه‌های خودشان را بهتر می‌شناسند و بهتر بیان می‌کنند، هم نویسنده‌ها و هنرمندان بسیار خوب و خوش‌فکر و خوش‌قلمی در این نسل داریم که چه به فارسی، چه به زبان‌های دوم، کارهای جالب توجهی آفریده‌اند و می‌آفرینند. من متأسفانه با آثار دوستان جوان مقیم ونکوور زیاد آشنا نیستم، اما در تورنتو و یکی دو کشور اروپایی نویسنده‌های جوان بسیار خوبی را می‌شناسم که از دغدغه‌های نسلشان می‌نویسند، با نگاه و زبان و دریافت‌های همین نسل.

در کنار دیگر فعالیت‌هایتان به آموزش داستان‌نویسی در کارگاه‌ها هم می‌پردازید، برخی معتقدند که داستان و شعر را نمی‌شود آموزش داد و در این دو هنر کلمات زائیدهٔ تخیل و رشدونمویافتهٔ استعداد شخص‌اند؛ جواب شما به این افراد چیست؟

دراین باره نیز، هم موافقم، هم نه! برای اینکه قضیه دو جنبه‌ دارد یا از دو زاویه می‌توان به آن نگاه کرد. با آن گزاره از یک‌سو موافقم، با این توضیح که من هم باور دارم «نویسنده‌ شدن» یا «شاعرشدن» را نمی‌توان از بیخ و بن به کسی آموخت یا از طریق کارگاه‌ها یا آموزش مدرسی، نویسنده و شاعر تحویل خود و جامعه داد، اما «مهارت»ها را – در هر فن و هنری – می‌توان آموخت. یعنی از زاویه‌ای دیگر، داستان‌نویسی و سرایش شعر هم مانند هر هنر دیگری، تاریخ و تجربه‌هایی دارد، سبک‌ها و ژانر‌هایی، و صد البته فنون و مهارت‌هایی که می‌توان و باید آموخت. سال‌ها پیش در مقاله‌هایی در پیوند با نهادی که تحت عنوان «انجمن نویسندگان ایرانی کانادا» در تورنتو تشکیل شد و چند سالی هم فعالیت کرد، به نکته‌ای اشاره کرده بودم که حالا شاید در این گفت‌وگو هم ذکری اشاره‌وار به آن خالی از فایده نباشد. در بخشی از آن مقاله نوشته بودم: «اغلب ما، در خانه دوربينی داريم که با کمک آن لحظه‌های به‌يادماندنی را از روابط خانوادگی يا دوستانهٔ خود ضبط می‌کنيم. برخی از ما به تفنن به تصویربرداری از مناظر یا فیلم‌برداری از برخی مراسم نيز می‌پردازيم و در آن زمينه به حدودی از تبحر نيز می‌رسيم. بسياری از ما، تعميرات ابتدایی وسايل خانه يا اتومبيلمان را خودمان انجام می‌دهيم. بسياری از ما از تبحر در فنون و هنرهايی چون خياطی يا بافند‌گی يا آشپزی و شيرينی‌پزی يا تزئين و… برخورداريم. بسياری از ما زبان جامعهٔ دوم را خوب بلديم و با استفاده از اين دانش، به ايجاد ارتباط با گويند‌گان به آن زبان می‌پردازيم و قادر به ترجمه از دو زبان به يکديگر نيز هستيم. ولی آيا لحظه‌ای، تنها لحظه‌ای به ذهنمان خطور کرده که خود را زبان‌شناس و مترجم، یا عکاس يا فيلم‌بردار، خياط، بافنده، آشپز، قناد، يا تعميرکار و مکانيک و… به‌شمار آوريم يا تمايلی به همکاری با تشکل اعضای اين صنوف داشته باشيم؟ ما به‌خوبی و سادگی قادريم تشخيص دهيم چه کسی نجار يا عکاس يا خياط يا مکانيک يا مترجم است. اما چرا در مورد «نويسنده‌» و «شاعر» چنين حدی روشن نيست؟ یک علت شايد اين باشد که «‌نويسند‌گی‌» با «زبان‌» سر و کار دارد و ما همه با زبان مادری خود آشنايی داريم و آن را نه فقط برای ارتباط سادهٔ روزمره با ديگران، بلکه برای نامه‌نگاری، خاطره‌نویسی، يا برخی اظهارنظرهای مطبوعاتی (و در سال‌های اخیر «وبلاگ‌نویسی») هم استفاده می‌کنيم.

از اين گذشته، بخش بزرگی از مهاجران دورهٔ کنونی در تاریخ ایران را روشنفکرانی تشکيل می‌دهند که طبعاً هرازگاهی دستی هم به قلم می‌برند و تحليلی هم از اوضاع سياسی – ادبی قلمی می‌کنند، يا در کارنامهٔ‌شان نوشتن قصه‌ای، خاطره‌ای، يا سروده‌ها و ترجمه‌هایی هم وجود دارد. اما خلق ادبيات برای آنان دغدغه‌ای جدی یا مداوم نبوده ‌‌و نيست.» حالا گذشته از این، و با پوزش از پرگویی، فکر می‌کنم نظرم در این باره روشن باشد. من همچنان مطالب و درس‌نامه‌هایی در زمینهٔ اصول و تئوری‌های داستان‌نویسی یا نظریه‌های ادبی و شیوه‌های نقد می‌خوانم و دوست دارم و لازم می‌دانم که با تجربه‌ها و نظریه‌های تازه‌ نیز آشناتر شوم. در کارگاه‌ها هم، همراه با دوستان علاقه‌مند به داستان‌نویسی، می‌کوشیم تا از یک‌سو با زمینه‌های تئوریک ادبیات داستانی آشناتر شویم، و از سوی دیگر با تمرین و بازنویسی یا ویرایش داستان‌هایمان، ذهن و قلم‌مان را روان‌تر و جاافتاده‌تر کنیم. چنین آموزه‌ها و تمرین‌هایی در هر فن و هنری لازم و مفید است. نکته اینجاست که بپذیریم که داستان‌نویسی و سرایش شعر، مانند نقاشی، آفرینش یا نواختن موسیقی، و…، هم متکی به خلاقیت ذهنی و تخیل و استعدادهای ماست، هم تمرین و دانش و مهارت‌های آموختنی.

آیا در حالِ حاضر علاوه بر نمایش روی داستان یا رمانی هم کار می‌کنید؟

بله. نمایش نه، ولی داستان چرا. در سال گذشته بخش عمدهٔ وقت آزادم البته صرف آموختن و تجربه‌کردن در زمینهٔ عکاسی بوده و تمرین و اجرای دو نمایشی که بالاتر در موردشان حرف زدیم، ولی در کنار آن رمان «تدفین» را هم خوش‌خوشک دارم می‌نویسم، و یادداشت‌هایی را هم دارم جمع‌وجور می‌کنم در چهارچوب درس‌نامه‌ای در زمینهٔ داستان‌نویسی. برای اولین‌بار، و برخلاف چهار رمان قبلی‌ام، بخش مهمی از ماجرای رمان «تذفین» در ایران می‌گذرد؛ در تهرانِ هفت هشت سال اخیر. می‌دانید که من سال‌هاست به ایران سفر نکرده‌ام. و برای آنکه دست‌کم از نظر خودم حس و دریافت‌ها و تصویرهایی معقول و نزدیک از فضا و شخصیت‌ها داشته باشم، نیاز به تحقیق و بررسی‌ای عمیق و مداوم داشته‌ام و دارم. وجود دوستانی در ایران و ارتباط مداوم با آن‌ها از یک‌سو و نیز آشنایی با دوستانی از میان تازه مهاجران یا فیلم‌ها و سریال‌های تلویزیونی اخیر کمک بزرگی در این زمینه بوده و هست، اما در عین حال این روند به کلی وقت و دقت نیاز دارد و یادداشت‌برداری و…، که فعلاً لاک‌پشت‌وار به آن مشغولم!

اگرروزی  فضای نشر در ایران به حدی باز بشود که امکانِ چاپ رسمی‌ کتابهایتان باشد، آیا به‌عنوان یک نویسندهٔ در تبعید موافقت خواهید کرد؟ به‌طور مثال اولین رمانتان یعنی «گُسل» که بسیار مورد توجه منتقدین قرار گرفته و بارها در خارج از  کشور چاپ شده.

حتماً! من انتشار آثار نویسندگان در جامعهٔ مادری یا اولشان را حق طبیعی و انسانی‌شان می‌دانم و هیچ اعتراضی به انتشار آثار همکاران مهاجر یا تبعیدی‌ام در داخل کشور ندارم. صد البته با سانسور مخالفم و امیدوارم هیچ نویسنده و شاعری تن به سانسور و خودسانسوری ندهد، اما انتشار آثار نویسندگان تبعیدی در داخل کشور را همراهی با نظام حکومتی یا سانسور به‌شمار نمی‌آورم. در مورد رمان‌های خودم، چند باری با پیشنهاد و لطف دوستانی در ایران تلاش‌هایی شد، اما به‌جایی نرسید. جاهایی در «گسل» و «کافه‌رنسانس» باید سانسور می‌شد که نپذیرفتم، و «بندباز آماتور» هم ظاهراً به‌کلی و صرفاً به‌دلیل نام نویسنده، رد شد. چند سال پیش دوست ناشری در ایران  که بسیار مایل بود «بندباز آماتور» را منتشر کند، با صلاحدید و تجربه‌های خودش از نشر، چهارده مورد پیشنهاد کرده بود تا پیش از ارائهٔ آن به وزارت ارشاد برای گرفتن مجوز، حذف یا بازنویسی شود. برخی از آن موارد ساده و پیش‌پاافتاده بود – بر فرض پیشنهاد کرده بود که به جای واژهٔ «مشروب» نام یا «برند» خاص ذکر شود، حتی‌الامکان نامشهورتر (مثلاً «جین» یا «برندی»)، یا برخی حرف‌های تند و درگیری‌های لفظی بین کاراکترها، تا مواردی جدی‌تر، بر فرض حذف یا بازنویسیِ مبهم‌تر از یک صحنهٔ عشق‌ورزی. جز یک موردِ دو کلمه‌ای از آن چهارده مورد، برایم اهمیت چندانی نداشت و مدتی را هم صرف بازنویسی آن بخش‌ها کردم (جز همان یک مورد!) ولی همان‌طورکه گفتم، کار اصلاً به آنجاها نرسید و پس از ارائهٔ متن به ارشاد، ظاهراً نخوانده، پس داده شد. به خاطر اسمم، و به احتمال زیاد، آن دوره‌ای که سردبیر نشریهٔ اینترنتی «گذار» بودم. انتشار آثار ما در ایران هر وقت ممکن باشد یا بشود، مایهٔ خوشحالی‌ست. ولی راستش حاضر نبوده‌ام و نیستم یا نیازی احساس نکرده‌ام که با آن هدف، تن به سانسور یا خودسانسوری‌ای اساسی بدهم. از این گذشته، نشر اینترنتی و کتابخانه‌های آنلاین هم در هر حال راه‌حل و قدمی‌ست. بر فرض همان «گسل» و «کافه رنسانس» از همین طریق به چشم و نظر بسیاری از علاقه‌مندان به ادبیات در داخل ایران رسیده و حتی برخی از دوستان بسیار خوبی که در داخل کشور دارم، کسانی هستند که اول این رمان‌ها را از طریق اینترنت یافته و خوانده بوده‌اند و بعد تماس و آشنایی‌مان میسر شده و به دوستی‌های عمیق انجامیده است.

لطفاً ادامهٔ این گفت‌وگو را در اینجا بخوانید.

نوشته گفت‌وگوی اختصاصی با ساسان قهرمان – قسمت اول اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.