عصر روز ۱۹ اکتبر ۲۰۲۴، دکتر عباس توفیق، مدیر و سردبیر مجلهٔ طنز توفیق، سخنرانی‌ای با عنوان «ایرانیان نیم قرن به چه خندیدند؟» در واحد داون‌تاون دانشگاه یوبی‌سی (رابسون اسکوئر) ارائه داد. این برنامه از «سلسله‌سخنرانی‌های علیرضا احمدیان در ایران‌شناسی و مطالعات جوامع فارسی‌زبان» بود. 

در این برنامه، پس از صحبت‌های آغازین مجری برنامه و نیز سخنرانی کوتاه دکتر راس کینگ، استاد زبان و ادبیات کره‌ای در دانشگاه یوبی‌سی و نیز رئیس سابق بخش مطالعات آسیایی این دانشگاه، دکتر حسام دهقانی، استادیار آموزش فرهنگ و زبان فارسی در دانشگاه یوبی‌سی، ضمن معرفی کوتاه دکتر عباس توفیق، از ایشان دعوت کرد تا سخنرانی خود را ارائه دهد. این سخنرانی در واقع سرمقالهٔ یادبودنامهٔ یکصدمین سالگرد انتشار نخستین شمارهٔ توفیق بود که در تاریخ ۳۰ اردیبهشت ۱۴۰۲ (آوریل ۲۰۲۳) به‌صورت تک‌شماره در ایران به چاپ رسید. این سخنرانی به‌زبان فارسی بود و هم‌زمان برگردان آن به‌زبان انگلیسی برای شرکت‌کنندگان غیرفارسی‌زبان روی صفحهٔ نمایش ارائه شد.

در این گزارش بخش‌های عمده‌ای از سخنرانی دکتر توفیق آورده شده است. علاقه‌مندان می‌توانند بعدتر گزارش ویدیویی کامل این برنامه را در کانال یوتیوب دپارتمان آسیاپژوهی بریتیش کلمبیا از طریق لینک زیر بیابند:

https://bit.ly/Alireza-Ahmadian-Lectures-YouTube

* * * * *

سخنرانی دکتر عباس توفیق

«چو حق تلخ است با شیرین‌زبانی

حکایت سر کنم آن‌سان که دانی» 

درست یکصد سال پیش در زمان سلطنت احمدشاه قاجار دایی بزرگ، ما شادروان حسین توفیق، که قبلاً سردبیر روزنامهٔ فکاهی «گل زرد» بود، با این شعر، با این جملات و با این ایمان و روش و مرامنامه که در پی می‌آید، نخستین شمارهٔ روزنامهٔ توفیق را، به‌بهای ۶ شاهی در تهران منتشر کرد.

«نامهٔ توفیق به‌استعانت حق و حقیقت و پشتیبانی عناصر صالح و پاک، برای روشن‌نمودن فکر طبقهٔ سوم و دفاع از حقوق آنان با مسلکی ثابت می‌رود که قدم در دایرهٔ مطبوعات بگذارد چون حرف حق تلخ است لذا ما حقایق را در کلمات شیرین و با بیان نمکین ادا خواهیم کرد.»

این بیانیه که بر تارک نخستین شمارهٔ توفیق چاپ شد، در حقیقت «مانیفست» روزنامهٔ توفیق بود که همگی ما به‌مدت نیم قرن به آن وفادار ماندیم.

«خشت اول چون نهد معمار» راست

«تا ثریا می‌رود دیوار» راست

شادروان حسین توفیق با وجود اینکه دو بار به زندان افتاد و عاقبت به‌علت بیماری‌ای که در زندان بر او عارض شده بود در گذشت، از راه راست و درستی که رفته بود هرگز بازنگشت.

پس از او پسردایی ما، شادروان محمدعلی توفیق، نیز با وجود اینکه بی‌اغراق صدها بار روزنامه‌اش توقیف شد، آن هم توقیف‌های طولانی چندماهه و چندساله و با وجود اینکه ده‌ها بار به زندان افتاد و آخر سر به جزیرهٔ خارک تبعید گردید، از راه راست خود دایر بر ثبات رأی و ثبات قدم در حمایت از مردم و به‌ویژه حمایت از محروم‌ترین آنان منحرف نشد.

دورهٔ سوم توفیق را که ما سه برادر منتشر کردیم، با همهٔ سانسورها و فشارها و توقیف‌ها به‌همان راه و روش ملی و مردمی که شادروان حسین توفیق اول پایه‌گذاری کرده بود، با ایمان راسخ ادامه دادیم. ما روزنامه‌ای را منتشر کردیم که مورد تحسین مکرر و فراوان محترم‌ترین و محبوب‌ترین ادیبان، استادان دانشگاه، ورزشکاران و رجال ملی قرار گرفت. استاد زرین‌کوب، استاد محجوب، استاد جمال‌زاده، استاد فرزاد، جهان پهلوان تختی، دکتر غلامحسین صدیقی و دکتر محمد مصدق فقط چند نفر از صدها نفر از این محبوب‌ترین مشاهیر ایران بودند. نام و نظرات اینان در شماره‌های مختلف روزنامهٔ توفیق و در کتاب‌های من چاپ شده است، و این افتخار بزرگی بود نه‌فقط برای ما که برای تاریخ مطبوعات ایران.

در منطقه‌ای بسیار حساس و در کشوری ثروتمند ولی فقیر که قدرت‌های جهانی به‌خاطر غارت منابع عظیم ثروت آن با زر و زور اعمال نفوذ می‌کردند، توفیق مستقل از همهٔ سیاست‌ها، و در جنگ و گریز دائم با همهٔ صاحبان داخلی و خارجی زر و زور و تزویر با ثبات رأی و ثبات قدم و ایمان به حق و حقیقت در یک صراط مستقیم طی نیم قرن فقط جانب مردم را گرفت و جز راست ننوشت. به‌نظر من بزرگ‌ترین وظیفهٔ یک روزنامه نوشتن حقایق و روشن‌کردن افکار عمومی است. توفیق به‌تصدیق دوست و دشمن، بسیار بسیار بالاتر از شرایط و امکانات زمان به این دو وظیفهٔ خود عمل کرد، به‌ویژه اگر به‌قول جورج اورول توجه کنیم که می‌گفت: «در روزگاری که دروغ یک واقعیت عمومی است، به‌زبان‌آوردن حقیقت یک اقدام انقلابی است».

توفیق هرگز نتوانست تمام حقایق را بنویسد، ولی سربلند بود که آنچه نوشت جز حقیقت نبود.

در دورانی که بزرگ‌ترین احزاب ایران بزرگ‌ترین اشتباهات را مرتکب شدند، توفیق در عمر بسیار طولانی‌تر خود «راه» از «چاه» بازشناخت، هرگز اشتباه نکرد، و در صحرای سوزان دروغ، فریب هیچ سرابی را نخورد و برعکس آب خنکی به کام لب‌تشنگان حقیقت شد.

در روزگاری که روزنامه‌ها امروز ارگان یک حزب، فردا ارگان حزب رقیب بودند، و پس‌فردا به هر دو حزب فحش می‌دادند، توفیق در روش خود ثابت‌قدم و پابرجا ماند، مردم نیز به‌خاطر اعتقاد به توفیق آن را می‌خریدند، نه به‌خاطر وقت‌کشتن یا ورق‌زدن یا زیرِفرش‌انداختن و یا اطلاع از متوفیات و مجالس ختم.

به‌تصدیق بسیاری از ایرانیان «روزنامهٔ فکاهی توفیق جدی‌ترین روزنامهٔ کشور بود.»

«خنده» برای توفیق «هدف» نبود، «وسیله» بود. وسیلهٔ گفتن آنچه به‌جد نمی‌توان گفت. «وسیلهٔ نشر حقایق و روشن‌کردن افکار عمومی»، «وسیلهٔ شادکردن و روحیه‌دادن به مردم. کار توفیق «نه سخن‌گفتن از آنچه خنده‌ناک است، بلکه خنده‌ناک سخن‌گفتن بود از آنچه سخت غم‌انگیز است.»

توفیق به‌دنبال آزادی و رهایی انسان بود… نه‌فقط انسان ایرانی هم‌وطنش، که تمام انسان‌های روی کرهٔ خاک به‌خاطر دلسوزی‌هایی که توفیق برای مردم ویتنام، آفریقا، آمریکای جنوبی و حتی سیاهان آمریکا کرد، بارها و بارها سانسور و حتی توقیف شد.

انتقادات توفیق و مفاهیم و موضوعات مورد حملهٔ طنزآمیز آن به‌کلی تازه و نو بود و درست مربوط به روزگار ما و وابسته به تاروپود جامعهٔ ما و تمامی زوایای آن.

توفیق کلی‌بافی نمی‌کرد و اغلب صریح و مستقیم به قلب مشکل و مشکل‌ساز می‌تاخت. توفیق بیانگر دردها، تلخی‌ها، تلخکامی‌ها، ناروایی‌ها، رنج‌ها و نامردمی‌ها بود. 

حد انتقادات توفیق فقط بسته به این بود که تا چقدر زورش برسد و تا چه اندازه هنر، ذکاوت، موقع‌شناسی، دوپهلو و گاه چندپهلو متلک‌گفتنش بر فشار دستگاه و درک سانسورچیان بچربد.

در کشوری جهان‌سومی، توفیق برای مردم و در دفاع از انسان‌هایی که نه علاقه‌ای به خواندن، نه توجهی به سیاست، نه پولی برای خریدن روزنامه و نه سوادی برای خواندن داشتند، نیم قرن منتشر شد. در واقع توفیق واکسی در شهر پابرهنه‌ها بود. به پابرهنه‌ها می‌گفت: بیایید من پایتان را آن‌قدر قشنگ واکس می‌زنم که عین کفش می‌شود. و عجیب اینکه این واکسی در شهر پابرهنه‌ها خیلی هم کارش گرفته بود، چون پای پرهنه‌ها را مجاناً هم واکس می‌زد.

توفیق در هر دو دورهٔ اول و سوم خود گروه بزرگی از فکاهی‌نویسان، طنزپردازان و کاریکاتوریست‌ها را تربیت کرد و به مطبوعات و رادیوها و تلویزیون‌ها و جامعهٔ ایران تحویل داد. هیچ‌کدام از رسانه‌های دیگر نه چنین وضعیتی داشتند، و نه پس از توفیق به چنین موقعیتی دست یافتند.

توفیق از سال ۱۳۴۱ دست به انتشار یک مجلهٔ ماهانهٔ صرفاً فکاهی زد که به‌سرعت جای خود را در بین خوانندگان توفیق باز کرد. 

یک سال پس از انتشار ماهنامهٔ فکاهی توفیق، مؤسسهٔ توفیق «سالنامهٔ فکاهی توفیق» را منتشر کرد.

طی این سال‌ها، برادران توفیق نه‌تنها هیچ‌کدام دیناری از سود سرمایهٔ خود را برنداشتند، بلکه هیچ‌کدام دیناری حقوق هم نگرفتند و تمام درآمد توفیق صرف توسعه و بهبود و گسترش هر چه بیشتر آن شد.

روزنامهٔ توفیق نه‌تنها از نظر ملی بلکه از نظر بین‌المللی بی‌نظیر بود.

در بیش از نیم‌قرن پیش نشریه‌ای در آمریکا که خصوصیات جالب مطبوعات دنیا را منتشر می‌کرد، نوشته بود برای نخستین بار در جهان روزنامه‌ای منتشر می‌شود که روزنامه‌اش را پس از فروش پس می‌گیرد… و آن روزنامه‌ای فکاهی و طنزآمیز به‌نام توفیق در ایران است. در آن زمان روزنامهٔ ما به بهای ۵ ریال فروخته می‌شد. روزنامه‌فروش یک ریالش را برای دستمزد خودش برمی‌داشت و به ما ۴ ریالش را می‌داد و ما یک ریال هم روی آن می‌گذاشتیم و هر کس روزنامه را پس از خواندن پس می‌آورد، به او ۵ ریالش را پس می‌دادیم، گرچه جدول آن را هم حل کرده بود و آبگوشت هم روی آن ریخته بود… این کار را ما به آن خاطر می‌کردیم که بی‌پول‌ها هم بتوانند به‌رایگان توفیق را بخوانند. تا آنجا که من اطلاع دارم، تاکنون نیز هیچ نشریهٔ دیگری در جهان چنین کاری را نکرده است. 

یکی دیگر از خصوصیات توفیق که باورنکردنی بود ولی حقیقت داشت، این بود که بی‌سوادها هم توفیق روزنامهٔ موردعلاقه‌شان بود. شاید بگویید آخر چطور بی‌سوادها؟… خیلی ساده، بی‌سوادهای زیادی پول می‌دادند دیگران برایشان توفیق را بخوانند!… در کارخانه‌ها و کارگاه‌های مختلفی کارگران بی‌سواد پول روی هم می‌گذاشتند، یک نسخهٔ روزنامهٔ توفیق را می‌خریدند که در ساعت‌های استراحتشان یک‌ نفر از بینشان که سواد داشت آن را برایشان بخواند. یک موردش را من پس از بیش از نیم قرن هنوز خوب یادم است. در ابتدای دورهٔ سوم، روزنامهٔ توفیق ۸ صفحه بود و بهایش ۵ ریال. پس از مدتی ما تعداد صفحه‌های آن را ۱/۵ برابر و بهایش را هم ۱/۵ برابر کردیم. یک هفته بعد حسن بذرافشان، کارگر کارخانهٔ پارچه‌بافی کازرونی اصفهان، در اعتراض به این کار ما نوشت: «کاکاجون، ما ۱۰ نفر کارگرهای کارخانهٔ کازرونی یکی ۱۰ شاهی روی هم گذاشته بودیم و با ۵ ریال هر هفته یک نسخهٔ توفیق را می‌خریدیم و در ساعت‌های استراحتمان من که باسوادشان بودم برای بقیه می‌خواندم. کاکاجون، تو وقتی توفیق را ۷/۵ ریال کردی هیچ فکر نکردی ما – کارگر‌ها چه‌کار کنیم؟.. ولی نگران نباش کاکاجون ما ۵ نفر دیگر را هم پیدا کرده‌ایم و ۱۵ نفری روزنامه‌ات را می‌خوانیم و می‌خندیم.»

در سراسر جهان هر دسته از مطبوعات گروه خاصی از خواننده‌ها را دارند، ولی در مورد روزنامهٔ توفیق تمام گروه‌های مختلف سنی، جنسیتی، قومی، دینی، اجتماعی، اقتصادی و سیاسی، و حتی موافق و مخالف توفیق، خوانندهٔ توفیق بودند. ما در توفیق می‌نوشتیم مخصوص بچه‌های ۹ ساله تا ۹۹ ساله یا در حالی‌که روزنامهٔ توفیق حزب اکثریت و اقلیت تمام اعضای دولت از نخست‌وزیر گرفته تا تمام وزرا، رؤسای هر دو مجلس، تمام وکلا و سناتورها و تمام مقامات دیگر از بالا تا پایین را به‌شدت دست می‌انداخت و مسخره می‌کرد، تمامشان هر هفته خوانندهٔ توفیق بودند. رئیس مجلس می‌گفت روزهای انتشار توفیق مجلس را نمی‌شود اداره کرد، چون تمام وکلا هر کدام یک نسخهٔ روزنامهٔ توفیق را خریده‌اند و دارند می‌خوانند و حواسشان حتی به سخنرانی نخست‌وزیر هم نیست!

از قدرتمندترین و ثروتمندترین طبقات، خوانندهٔ توفیق بودند تا ضعیف‌ترین و فقیرترین طبقات. اسدالله علم، وزیر دربار شاه، و ملکه از خوانندگان پروپاقرص توفیق بودند. دکتر امیراصلان افشار، آخرین رئیس کل تشریفات سلطنتی، در مصاحبه‌اش گفته بود در روز انتشار توفیق اگر توفیق روی میز شاهنشاه نبود، ما را دعوا می‌کردند. و این به‌تمام معنا و بدون اغراق یعنی از شاه تا گدا خوانندهٔ توفیق بودند. این موقعیتی کاملاً بی‌نظیر بود. من در هیچ‌جای دنیا نظیر چنین وضعیتی را سراغ ندارم.

چیز جالب‌تر برای ما و شما اینکه در اسناد محرمانهٔ توقیفِ منجر به بستن روزنامهٔ توفیق، من متوجه شدم شاه حتی خوانندهٔ مجلهٔ صرفاً فکاهی توفیق ماهانه هم بوده است و اجازهٔ توقیف آن را نداده بود، ولی هویدا آن را هم توقیف کرد!

یکی دیگر از خصوصیات توفیق این بود که برخلاف نشریات سراسر جهان که طرفدار طبقاتی هستند که آن نشریات را می‌خرند و می‌خوانند، توفیق طرفدار طبقاتی بود که نه پول داشتند که توفیق را بخرند و نه سواد داشتند که آن را بخوانند؛ محروم‌ترین طبقات. 

باز یکی دیگر از خصوصیات توفیق این بود که حق انتقاد سیاسی را خود برای خود ایجاد کرد. در ۶۵ سال پیش در نوروز ۱۳۳۷، ما دورهٔ سوم توفیق را در شرایطی آغاز کردیم که رژیم اجازهٔ کوچک‌ترین انتقاد سیاسی را نمی‌داد و سانسور شدیدی برقرار بود. در کاریکاتورهای صفحهٔ اول توفیق انتقاد از قصاب و بقال و حتی یخ‌فروش بود، نه انتقاد از وکیل و نخست‌وزیر، اما ما سه جوان ۳۰-۲۰ ساله پس از ماه‌ها تلاش با حوصله و پشتکار، با ممارست خستگی‌ناپذیر با بهره‌برداری هوشمندانهٔ درست و به‌موقع از شرایط و اوضاع و احوال و تحولات داخلی و بین‌المللی، با خطرکردن و با تحمل سانسورها و توقیف‌ها، به‌تدریج و قدم‌به‌قدم «حق شوخی و انتقاد طنزآمیز سیاسی» را برای خود به دست آوردیم، و به گردن دولت و رژیم گذاشتیم و «حد انتقاد طنزآمیز سیاسی در کشور» را که «صفر» و حتی «زیر صفر» بود، به‌صورت اعجاب‌انگیزی بالا بردیم.

هویدا برای به‌راه‌آوردن ما بسیار تلاش کرد که ما را به سلک طرفداران و باند خود دربیاورد، چون نتوانست، صریحاً تهدید کرد که «اگر با ما کنار نیایید، دکان جلویتان باز خواهیم کرد.» چون باز هم با او کنار نیامدیم، با بودجهٔ محرمانهٔ نخست‌وزیری بسیاری از همکاران ما را فریفت و مجلهٔ فکاهی بسیار پرزرق‌وبرق ولی مداح و مجیزگوی دولت را در مقابل ما راه انداخت. هویدا با این کار خود نه‌تنها نتوانست به‌قول خودش «دکان ما را تخته کند»، بلکه مردم فرق‌ها را فهمیدند، قدر توفیق را بیشتر دانستند و تیراژ توفیق بسی بیشتر از قبل شد.

در این موقع که توفیق نه‌تنها تیراژش بالاتر رفته بود، بلکه با نشریات متعدد به یک مؤسسهٔ مطبوعاتی بزرگ تبدیل شده بود، هویدا تهدید کرد که اگر ۵۱٪ سهام روزنامهٔ توفیق را به او بفروشیم که او اختیاردار روزنامهٔ توفیق شود، آن را به بهای بسیار بالایی از ما می‌خرد و اگر نفروشیم، تمام نشریات توفیق را برای همیشه توقیف می‌کند. با این تهدید او، در یک طرفِ ما «بهشت شداد» قرار داشت و در طرف دیگرِ ما «قعر جهنم» – و او هرگز و به‌هیچ‌وجه تصور نمی‌توانست بکند که ما به‌خاطر حفظ عقیده، شرف روزنامه‌نگاری و پرنسیب و پرستیژ اجتماعی و سیاسی خود «قعر جهنم» را انتخاب کنیم. در این مورد دکتر عباس میلانی نوشت: «اگر برادران توفیق بر سر پرنسیب‌هایشان [با دولت] می‌ساختند و حاضر می‌شدند نام نیکشان را از دست بدهند، می‌توانستند ثروت هنگفتی را درو کنند.»

هویدا کلیهٔ نشریات توفیق، روزنامهٔ توفیق، ماهنامهٔ صرفاً فکاهی توفیق، سالنامهٔ صرفاً فکاهی توفیق، ۱۴ کتاب مختلف توفیق، آلبوم‌های شماره‌های گذشتهٔ توفیق، و حتی کارت‌تبریک‌های نوروزی صرفاً فکاهی توفیق را برخلاف قانون مطبوعات همان زمان و برخلاف قانون اساسی، توقیف و در سراسر کشور جمع آوری و مقوا کرد و چاپخانهٔ قدیمی توفیق را لاک و مهر نمود و بست. 

یکی دیگر از بزرگ‌ترین قدرت‌های ما در مقابل دولت این بود که ما می‌توانستیم «نخواهیم». ما می‌توانستیم «بگذاریم و بگذریم». امام محمد غزالی معتقد است «استقلال در بی‌نیازی‌ست». حرف بزرگی‌ست. اما من معتقدم بی‌نیازی این نیست که شما «داشته باشید». چون هر قدر هم داشته باشید ممکن است باز هم بیشتر بخواهید. بی‌نیازی آن است که شما بتوانید «نخواهید»… گرچه دارا یا ندار باشید…

… و شما همگی دیدید که ما توفیقِ همراه با نوکری دولت را «نخواستیم» و «گذاشتیم و گذشتیم» و عزت و سربلندی توفیق را صدچندان کردیم. 

این افتخار بزرگی‌ست که انسان حاضر شود «ناحق بمیرد»، اما «ناحق ننویسد». 

«هرگز نمیرد آنکه دلش زنده شد» به حق 

«ثبت است بر جریدهٔ» توفیق نام ما

* * * *‌ *

پس از خاتمهٔ سخنرانی دکتر عباس توفیق، ساعتی هم به پرسش و پاسخ اختصاص داده شد. در این بخش، پرسش و پاسخ‌ها که به‌زبان فارسی انجام می‌گرفت، از سوی دکتر حسام دهقانی برای شرکت‌کنندگان غیرفارسی‌زبان به انگلیسی ترجمه شد. شایان ذکر است که نسخه‌هایی از تک‌شمارهٔ یادبودنامهٔ یکصدمین سالگرد انتشار نخستین شمارهٔ توفیق به شرکت‌کنندگان در این برنامه اهدا شد. 

نوشته ایرانیان نیم قرن به چه خندیدند؟ – گزارشی از برنامهٔ سخنرانی دکتر عباس توفیق، مدیر و سردبیر مجلهٔ طنز توفیق، در دانشگاه یوبی‌سی اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.

بیش از یک دهه از آغاز به کار بخش فارسی و ایران‌شناسی دانشگاه بریتیش کلمبیا می‌گذرد. آن‌طور که در مطلبی تحت عنوان «چطور سه دانشجوی ایرانی برنامه‌ٔ آموزشی‌ جدیدی را آغاز و جامعه‌ای پرجنب‌وجوش را ایجاد کردند» در وبلاگ بخش مطالعات آسیایی این دانشگاه آمده است، در سال ۲۰۱۱ دکتر راس کینگ، رئیس بخش مطالعات آسیایی دانشگاه یو‌بی‌سی، از سه دانشجو به نام‌های علیرضا احمدیان، نگار جلالی و بهادر موسوی درخواست کرد در راه‌اندازی برنامهٔ آموزش زبان فارسی به او کمک کنند. دکتر کینگ در مطلب یادشده اشاره کرده است که دلیل انجام این کار جمعیت روبه‌رشد ایرانیان در ونکوور و تعداد زیاد دانشجویان ایرانی در دانشگاه یو‌بی‌سی بوده است و آن‌ها در آن زمان برای بهبود تبادلات بینافرهنگی، نیاز به ایجاد برنامهٔ آموزش زبان فارسی و ایران‌شناسی را حس کرده بودند. در مطلب یادشده به‌ نقش مهم این سه دانشجو برای جلب حمایت جامعهٔ ایرانی اشاره شده است. سرانجام و در نتیجهٔ تلاش‌های علیرضا احمدیان، نگار جلالی و بهادر موسوی برنامهٔ آموزش زبان فارسی با کلاس‌های آموزش پایهٔ زبان آغاز شد و به‌مرور با افزایش دوره‌های آموزش زبان فارسی و نیز دوره‌های فرهنگی تکامل یافته است. (برای اطلاعات بیشتر این مطلب را بخوانید) متأسفانه یکی از این سه تن یعنی زنده‌یاد علیرضا احمدیان که در مقطعی با نشریهٔ رسانهٔ همیاری هم همکاری داشت، سه سال پیش درگذشت. در آستانهٔ سومین سالگرد درگذشت ناباورانهٔ این دوست عزیزمان، گفت‌وگویی داشتیم با دکتر مصطفی عابدینی‌فرد و دکتر حسام دهقانی، دو تن از استادان این بخش، تا دربارهٔ آخرین تحولات بخش ایران‌شناسی و زبان فارسی دانشگاه بریتیش کلمبیا برایمان بگویند که توجه شما را به آن جلب می‌کنیم.

آقای دکتر عابدینی‌فرد، با سلام و عرض تبریک به‌مناسبت انتصاب شما به‌عنوان استادیار رسمی-آزمایشی ادبیات و فرهنگ مدرن ایرانی در دپارتمان مطالعات آسیایی دانشگاه بریتیش کلمبیا و با سپاس از وقتی که برای این گفت‌وگو در اختیار ما قرار داده‌اید، لطفاً ابتدا ضمن معرفی خودتان، کمی از پیشنیهٔ حرفه‌ای‌تان بفرمایید و اینکه چند سال است در بخش ایران‌شناسی دانشگاه یوبی‌سی مشغول به کارید.

دکتر عابدینی‌فرد: سلام، از لطف و محبت شما بسیار ممنون‌ام. من هم از شما بابت فرصتی که برای این گفت‌و‌گو در اختیار بنده قرار داده‌اید، سپاسگزارم. من از سپتامبر سال ۲۰۱۸ در سِمَت استادیارِ میهمان یا غیردائم (Assistant Professor without Review) ادبیات فارسی و فرهنگ و تمدن جوامع فارسی‌زبان در دپارتمان آسیاپژوهی در دانشگاه یوبی‌سی مشغول به‌کار بوده‌ام و از ابتدای ماه ژوئیهٔ امسال (۲۰۲۲) قرار است به‌عنوان استادیار رسمی-آزمایشی (tenure-track) «ادبیات و فرهنگ مدرن ایران» در همان دپارتمان مشغول به‌کار شوم. من بین سال‌های ۱۹۹۷ تا ۲۰۰۵ تحصیلاتم را در مقاطع کارشناسی و کارشناسی ارشد به‌ترتیب در رشته‌های زبان و ادبیات انگلیسی و سپس ادبیات انگلیسی در دانشگاه علّامه طباطبایی در تهران به‌اتمام رساندم. علی‌رغم علاقه‌ای که به زبان و ادبیات انگلیسی داشته و کماکان دارم، همواره در مطالعات و پژوهش‌هایم به‌دنبال راهی برای پیونددادن آموخته‌هایم، به‌ویژه در نظریه و نقد ادبی، با مخاطب فارسی‌زبان از یک‌سو و با ادبیات و فرهنگ ایران از سوی دیگر بوده‌ام. برای مثال، در دوران تحصیلات تکمیلی، چندان به‌نظریه و نقد ادبیِ مدرن علاقه‌مند و مشتاق شده بودم که لازم دیدم کتابی در این‌باره به فارسی ترجمه کنم. همچنین، به‌رغم رشته‌ام در مقطع فوق لیسانس، رساله‌ام را به خوانش تطبیقیِ سه متن از «ادبیات جهان» اختصاص دادم: «کتاب جامعه»ی عهد عتیق، مجموعه‌ای از رباعیّات (منسوب به) خیّام، و نمایشنامهٔ در انتظار گودو اثر ساموئل بکت. در سال ۲۰۰۸، برای ادامهٔ تحصیل در مقطع دکتری، از دانشگاه آلبرتا در رشتهٔ ادبیات تطبیقی (comparative literature) پذیرش گرفتم. پایان‌نامه‌ام به پیوند شوخی، استهزاء و جنسیت در متونی منتخب از ادبیات و فرهنگ آنگلوساکسون از یک‌‌سو و ادبیات فارسی و فرهنگ ایران از سوی دیگر می‌پرداخت. پس از اتمام تحصیلاتم در این رشته در سال ۲۰۱۵، و بعد از دو سال دیگر تدریس در دپارتمان ادبیات انگلیسی در دانشگاه مک‌ایوان (MacEwan University) – که از سال ۲۰۰۹ به‌بعد متناوباَ با آن‌ها همکاری می‌کردم – در سال ۲۰۱۷ به‌عنوان پژوهشگر پسادکتریِ SSHRC به دپارتمان تمدن‌های خاور نزدیک و خاورمیانه (NMC) در دانشگاه تورنتو پیوستم و به‌ یمن برخورداری از آرشیو ارزشمند استاد گران‌قدرم، دکتر محمد توکلی طرقی، به تحقیق بر روی شرایط امکان و چراییِ پیدایش طنز مدرن در ایران، با تمرکز بر ادبیات و نشریات مشروطه، پرداختم. مدت‌زمان این دوره دو سال بود، یعنی تا سال ۲۰۱۹، اما در سال ۲۰۱۸ وقتی فرصت کاری یادشده در یوبی‌سی پیش آمد، برای آن درخواست دادم و خوشبختانه کار را به من پیشنهاد دادند. همین‌جا باید اضافه کنم این خبر برایم هم‌زمان «تلخ و شیرین» بود. تجربهٔ دانشگاه تورنتو و همکاری نزدیک با جناب دکتر محمد توکلی طرقی، که همواره افتخار داشته‌ام از مصاحبت، راهنمایی‌ها و تجارب ارزشمندشان بهره‌مند شوم، جزو مسرت‌بخش‌ترین تجربه‌های حرفه‌ای من بود و از این‌رو، ناتمام‌گذاشتن دورهٔ پسادکتری‌ام برایم خوشایند نبود.

از طرفی، اما، امکان تدریس و تحقیق ضمن برخورداری از پیوند دانشگاهی در زمینهٔ ایران‌شناسی همواره آرزوی من بود و بنابراین هم‌زمان در خودم اشتیاقی زایدالوصف هم حس می‌کردم برای اینکه به ونکوور بروم و با بهره‌گیری از تجاربی که اندوخته بودم، به‌ویژه در زمینهٔ ایجاد ارتباط میان دانشگاه و اجتماعات علاقه‌مند بیرون از دانشگاه، با دپارتمان آسیاپژوهی در یوبی‌سی همکاری و در راستای اهدافی که از سالیان پیش برای تثبیت و توسعهٔ برنامهٔ زبان فارسی و ایران‌شناسی در یوبی‌سی دنبال می‌کردند، در حدّ توانم کمک کنم. بعد از چندین سال تجربهٔ این فعالیت و همچنین همکاری‌ها و تعامل‌های ارزشمند و به‌یادماندنی با بسیاری دانشگاهیان و غیردانشگاهیان در شهر ونکوور، می‌توانم بگویم از تصمیمم برای پیوستن به یوبی‌سی عمیقاً خوشحال‌ام. ضمناً همین‌جا لازم است عرض کنم چهار سال گذشتهٔ همکاری من با یوبی‌سی، به‌رغم کار و فعالیت بی‌وقفه، برایم به شتاب و دلنشین گذشت و من بخش عمده‌ای از این تجربهٔ خوشایند را به‌ویژه مدیونِ لطف بسیاری از ایرانیان ونکوور می‌دانم، از دانشگاهی و غیردانشگاهی گرفته تا دانشجو و غیردانشجو، که از همان ابتدا با روی خوش و اعتماد مرا در جمع خود پذیرفتند و از هیچ کمکی به من برای عملی‌کردن برنامه‌هایم در راستای اهداف یوبی‌سی دریغ نکردند. بدون محبت و یاریِ صمیمانهٔ این بزرگواران، من هرگز نمی‌توانستم انتظاراتی را که از من می‌رفت، برآورده کنم. از همهٔ این عزیزان از صمیم قلب سپاسگزارم. 

آقای دکتر دهقانی، با سلام و سپاس از وقت شما برای شرکت در این گفت‌وگو، لطفاً خودتان را معرفی بفرمایید و کمی از پیشنیهٔ حرفه‌ای‌تان برایمان بگویید. چند سال است در بخش فارسی دانشگاه یوبی‌سی مشغول به کارید؟ 

دکتر دهقانی: از لطف شما ممنون‌ام. بنده از بهار سال ۲۰۲۱ در سمت استادیار آموزش زبان و فرهنگ فارسی در گروه مطالعات آسیایی دانشگاه بریتیش کلمبیا مشغول به کار شده‌ام. کلیهٔ امور مربوط به آموزش زبان فارسی و مطالعات فرهنگ ایران به زبان فارسی هم‌اکنون به‌عهدهٔ بنده گذاشته شده است. بنده در سال ۲۰۱۲ از دانشگاه علامه طباطبایی تهران دکترای زبان‌شناسی خودم را اخذ کردم و سپس تا سال ۲۰۱۹ دکترای دوم خودم را در فلسفه از دانشگاه بوستون کالج گرفتم. پیش از پذیرش سمت کنونی‌ام در دانشگاه یوبی‌سی، به‌مدت دو سال در دورهٔ فوق دکتری در دانشگاه هاروارد مشغول تحقیق در باب ماهیت فرهنگ فارسی و نسبت آن با ادبیات فارسی بودم.

نسبت هویت و جلوه‌های آن در ادبیات همواره مورد علاقهٔ من بوده است. در زمینهٔ آموزش، تقریباً بیست سال است که به‌طور پاره‌وقت و تمام‌وقت به آموزش زبان‌های مختلف اشتغال دارم و به‌خصوص از سال ۲۰۱۳ تا ۲۰۲۰ به آموزش و مدیریت برنامه‌ٔ زبان فارسی در دانشگاه بوستون کالج در آمریکا پرداختم. در آن دانشگاه هم جایزهٔ تدریس دریافت کردم و هم نامزد دریافت جایزهٔ مدیریت آموزشی شدم.

لطفاً کمی دربارهٔ تاریخچهٔ برنامهٔ زبان فارسی در دانشگاه یوبی‌سی برایمان بگویید. چند سال است که دانشگاه اقدام به ارائهٔ این برنامه کرده است و چه چیزی موجب شد که چنین تصمیمی گرفته شود؟

دکتر عابدینی‌فرد: البته در حالتی ایدئال، هم کلاس‌های زبان فارسی و هم درس‌های مرتبط با ادبیات و فرهنگ ایران را می‌شد هم‌زمان تدوین و ارائه کرد. با این حال، به‌دلیل محدودیت‌هایی که وجود داشته، کلاس‌های زبان فارسی، که در فهرست دروس دانشگاه با پیشوند PERS مشخص شده‌اند، زودتر، یعنی حدوداً از سال ۲۰۱۱ دایر و نخستین بار توسط همکار محترم سابقم، خانم مژگان زلفی، تدریس شدند، در صورتی‌که اولین درس‌های ایران‌شناختی را، که در فهرست درس‌ها آن‌ها را با پیشوند ASIA معین کرده‌اند، همکار گران‌قدرم، خانم دکتر نسرین عسکری، بعد از پیوستنشان به دپارتمان در سِمَت پژوهشگر دورهٔ پسادکتری در سال ۲۰۱۳ به برنامهٔ دروس اضافه کردند. این نخستین دروس، که کماکان هم ارائه می‌شوند، عبارت بودند از «ادبیات کلاسیک فارسی»، «سینمای بعد از انقلاب (۵۷)» و «تاریخ ایران از ساسانیان تا صفویه». لازم به ذکر است که برخلاف کلاس‌های زبان فارسی، که در آن‌ها زبانِ تدریس الزاماً فارسی است، در همهٔ کلاس‌های با پیشوند ASIA زبان تدریس می‌باید انگلیسی باشد، بدین معنا که تمامی مطالب درسی به ترجمهٔ انگلیسی در اختیار دانشجویان قرار می‌گیرد و درس‌گفتارهای مدرّس هم می‌باید به انگلیسی ارائه شوند. همین امر باعث شده تا بسیاری از دانشجویان غیرایرانی و غیرفارسی‌زبان هم، که به ادبیات فارسی و فرهنگ ایران علاقه‌مندند، به‌راحتی بتوانند چنین درس‌هایی را انتخاب کنند و بگذرانند. 

آیا درس‌های دیگری هم به سه درسی که ذکر کردید اضافه شده‌اند؟ 

دکتر عابدینی‌فرد: بله. سه درس جدید را هم بنده طراحی و پیشنهاد کرده‌ام، که عبارت‌اند از «ایران مدرن از دریچهٔ ادبیات و هنر»، «ادبیات مدرن فارسی» و «جنسیت و گرایش جنسی در متون و روایات ایران مدرن». از این‌ها، فعلاً دو درس آخر را رسماً به فهرست دروس دانشگاه افزوده‌ایم. به‌علاوه، هم‌اکنون در کنار سایر تعهدات حرفه‌ای، مشغول طراحی چند درس جدید دیگر هستم. عمدهٔ این دروس به موضوعاتی می‌پردازند که به‌رغم اهمیتشان، گاه حتی در سطحی جهانی، پیش‌تر چندان مورد توجه قرار نگرفته بودند – برای مثال، طنز و شوخ‌طبعی در ادب و فرهنگ فارسی و ایران – و از این‌رو، به‌مثابه دروسی مستقل، برای نخستین‌بار است که ارائه خواهند شد. 

به سومین سالگرد درگذشت دوست عزیزمان زنده‌یاد علیرضا احمدیان، نزدیک می‌شویم. لطفاً کمی دربارهٔ نقش ایشان در راه‌اندازی برنامهٔ آموزش زبان فارسی و ایران‌شناسی دانشگاه بریتیش کلمبیا برای خوانندگان ما بفرمایید.

دکتر عابدینی‌فرد: ممنون‌ام از اشارهٔ شما به زنده‌یاد علیرضا احمدیان. اجازه می‌خواهم ابتدا سالگرد درگذشتشان را خدمت خانوادهٔ محترم ایشان و همچنین عزیزان و دوستانشان تسلیت بگویم. یاد و خاطرهٔ دوستیِ کوتاه‌مدت اما ارزشمند و به‌یادماندنی‌ام با مرحوم احمدیان همواره به‌هنگام انجام وظایفم در یوبی‌سی دلگرم‌کننده و راهنمای من بوده است. من گرچه فقط از سال ۲۰۱۸ افتخار آشنایی با علیرضا را پیدا کردم، خیلی زود و از طریق همکاران و دوستان دیگرم به نقش سرنوشت‌سازِ ایشان، و دو دوست ارجمند دیگرمان، خانم نگار جلالی و آقای بهادر موسوی، در راه‌اندازی کلاس‌های زبان فارسی و ایران‌شناسی در یوبی‌سی پی بردم. این سه دانش‌آموختهٔ یوبی‌سی به‌ویژه با راهبری و ترغیب سایر دانش‌آموختگان ایرانی یوبی‌سی (Iranian UBC Alumni) نقش مشوّقان و فعالان اصلی را در پیشبرد اهداف مرتبط با برنامهٔ زبان فارسی و ایران‌شناسی در یوبی‌سی ایفا کرده‌اند.

پس از درگذشت زنده‌یاد علیرضا احمدیان، بخش مطالعات آسیایی دانشگاه بریتیش کلمبیا برای پاسداشت یاد و زحمات ارزندهٔ ایشان عنوان این سخنرانی‌ها را به «سلسله سخنرانی‌های علیرضا احمدیان در ایران‌شناسی» تغییر داد و کماکان این سخنرانی‌ها با نام زنده‌یاد علیرضا احمدیان برگزار می‌شود. لطفاً کمی دربارهٔ این سخنرانی‌ها بفرمایید و اینکه آیا این نام‌گذاری دائمی است یا باید هر سال تمدید شود؟ 

دکتر عابدینی‌فرد: درست می‌فرمایید. این سخنرانی‌ها ابتدا در سال ۲۰۱۸ و با نام کلی «مجموعه سخنرانی‌های‌ ایران‌شناسانه در یوبی‌سی» (UBC Lectures in Iranian Studies) افتتاح شدند. پس از درگذشت مرحوم احمدیان، به پیشنهاد برخی دوستان نزدیک ایشان و استقبال فوری بنده و همکارانم در دپارتمان، برای بزرگداشت خاطرهٔ ایشان و همچنین به احترام اندیشه‌ها و تلاش‌های مسالمت‌جویانه و گفت‌وگوپرورانه‌شان، تصمیم گرفتیم عنوان سخنرانی‌ها را به‌مدت دستِ‌کم یک‌سال به «سلسله سخنرانی‌های علیرضا احمدیان در ایران‌شناسی» تغییر بدهیم. خوشبختانه، مدت زمان کوتاهی پس از این تغییر نام، دوستان مرحوم احمدیان اشتیاق و تعهدی ستایش‌برانگیز برای ماندگارکردن این سخنرانی‌ها به‌نام زنده‌یاد احمدیان نشان دادند. دانشگاه البته از این مسئله استقبال کرد و هم‌اکنون، مطابقِ پیمانی که میان دانشگاه با دوستان علیرضا احمدیان موجود است، مشروط بر تداوم حمایت مالی این عزیزان، سخنرانی‌های یادشده دست‌ِکم تا سال تحصیلی ۲۰۲۴-۲۰۲۵ یعنی پنج سال بعد از افتتاح رسمیِ مجموعه سخنرانی‌ها به‌نام آن زنده‌یاد، کماکان تحت همین عنوان کنونی ادامه پیدا خواهد کرد. البته، همان‌طور که می‌دانید، نام رسمی این سخنرانی‌ها، با توجه به سوگیری آکادمیک دپارتمان و تمرکز ویژه‌اش بر زبان فارسی و جایگاه ایران بزرگ فرهنگی، در مقایسه با ایدهٔ ایران به‌مثابه صرفاً کشوری در «خاورمیانه»، هم‌اکنون از این قرار است: «سلسله سخنرانی‌های علیرضا احمدیان در ایران‌شناسی و مطالعات جوامع متأثر از فرهنگ فارسی». یکی از آرزوهای مرحوم احمدیان، که اتفاقاَ در دیداری دونفره با بنده هم به آن اشاره کردند، ایجاد شرایطی – مثلاً از طریق مرکزی تحقیقاتی – برای تضارب آرا و گفت‌وگوی مسالمت‌آمیز میان پژوهشگران و گروه‌های واجد نظرات متفاوت بر سر موضوعات مهم بود. ما در مجموعه سخنرانی‌های علیرضا احمدیان به‌نحوی روزافزون تلاش کرده‌ایم دست‌کم در محدودهٔ امکاناتی که این سخنرانی‌ها فراهم می‌آورند به این هدف نزدیک‌تر شویم. برای مثال، علاوه بر قسمت پرسش و پاسخ در انتهای هر سخنرانی، از سال گذشته، جزء دیگری را نیز به این رویدادها افزوده‌ایم، بدین ترتیب که بعد از هر سخنرانی، دست‌ِکم یک متخصص دیگر در همان حوزهٔ موضوع سخنرانی، که ایشان هم از قبل به شرکت در همان رخداد دعوت شده‌اند، با سخنران وارد بحث و گفت‌وگو می‌شود. بر اساس نظرسنجی‌هایی که از مخاطبان محترم کرده‌ایم، این اقدام خوشبختانه توانسته است سطح علمی این رخدادها را ارتقا بدهد.

راجع به آیندهٔ سخنرانی‌ها، باید عرض کنم که دوستان زنده‌یاد علیرضا احمدیان عزم جدی‌شان را برای دائمی‌کردن این سخنرانی‌ها، از طریق فراهم‌کردن شرایط مالی لازم مطابق قوانین دانشگاه در آینده، با دانشگاه در میان گذاشته‌اند. شخصاً بسیار امیدوارم چنین امکانی فراهم بشود؛ چه، این مجموعه سخنرانی‌ها، جدای از تأثیرات قویاً مثبتی که بر تعامل دانشگاه و جامعهٔ ایرانی و فارسی‌زبان ونکوور و همچنین آشناکردن غیرایرانیان و غیرفارسی‌زبانان این شهر و بسیاری جاهای دیگر، با ابعادی مهم از فرهنگ و تاریخ و ادبیات ایران و جوامع متأثر از ایران بزرگ فرهنگی داشته است، خوشبختانه همچنین توانسته است در مدت‌زمانی نسبتاً کوتاه جایگاهی به‌لحاظ علمی قابل‌احترام و درخور توجه میان پژوهشگران حوزهٔ ایران‌شناسی هم پیدا کند. از این‌رو، متوقف‌شدن ناگهانی این سخنرانی‌ها خلأیی ایجاد خواهد کرد که برای پرکردنش می‌بایست سال‌ها زحمت مضاعف متحمل شد. امیدوارم چنین اتفاقی رخ ندهد. 

علاقه‌مندان چطور می‌توانند از برنامهٔ این سخنرانی‌ها مطلع شوند و در آن‌ها حضور یابند؟

دکتر عابدینی‌فرد: علاقه‌مندان می‌توانند آرشیوی از اطلاعات مربوط به سخنرانی‌های قبلی در این مجموعه را در صفحهٔ سخنرانی‌ها بر روی وبسایت دپارتمان در آدرس asia.ubc.ca/lecture-series/alirezaahmadianlectures و عین همان اطلاعات را به‌علاوهٔ گاه تصاویر یا ویدیوهایی کوتاه از این مراسم در صفحهٔ فیسبوک مجموعه سخنرانی‌های علیرضا احمدیان در آدرس facebook.com/alirezaahmadianlectures ببینند. همچنین، چنان‌که مطلع‌اید، بعد از وقوع همه‌گیریِ کووید-۱۹، ما نیز بسیاری از رخدادهایمان را آنلاین و از طریق «زوم» برگزار کردیم. خوشبختانه، بسیاری از شرکت‌کنندگان در این سخنرانی‌ها لطف کرده و به ما اجازهٔ ضبط و پخش سخنرانی‌شان از طریق صفحهٔ یوتیوب دپارتمان را هم داده‌اند. علاقه‌مندان می‌توانند این سخنرانی‌ها را در آدرس youtube.com/user/UBCasianstudies/videos بیابند.

لطفاً کمی دربارهٔ ایجاد کرسی دائمی برای استادیار بخش مطالعات ایران‌شناسی و زبان فارسی در دانشگاه بریتیش کلمبیا برایمان بگویید و بفرمایید که چطور شد دانشگاه اقدام به ایجاد این کرسی کرد؟ آیا مشارکتی از جامعهٔ ایرانیان ونکوور هم برای تحقق این مهم انجام گرفت؟

دکتر عابدینی‌فرد: دانشگاه، به‌ویژه شخص دکتر راس کینگ، که تا همین یک‌سال قبل به‌مدت حدود نُه سال ریاست دپارتمان آسیاپژوهی را هم به‌عهده داشتند، بیش از یک دهه است که سودای راه‌اندازی گروه ادبیات فارسی و ایران‌شناسی را در سر می‌پرورانده است. من از نزدیک افتخار چهار سال همکاری نزدیک با دکتر کینگ را داشته و شاهد عشق و علاقهٔ ایشان به فرهنگ و ادبیات فارسی و ایرانی بوده‌ام و به‌جرئت می‌توانم بگویم اگر مدیریت و راهبری و به‌ویژه تلاش‌های گاه توأم با مبارزهٔ ایشان در جلسات متعدد دپارتمان و دانشگاه نبود، به‌احتمال قریب به یقین اکنون – شاید هم هرگز – شاهد نُضج‌گرفتنِ برنامهٔ زبان و ادبیات فارسی و ایران‌پژوهی در یوبی‌سی نمی‌بودیم. این نکته از این جهت اهمیت دارد که چنین برنامه‌هایی، اگر هم تمایلی به دایرکردنشان باشد، عموماً در دپارتمان‌های مطالعات خاورمیانه شکل می‌گیرند، نه در دپارتمان‌های مطالعات آسیا. این بحث البته مجال دیگری می‌طلبد، اما تلاش دکتر کینگ برای تثبیت ایران‌پژوهی در دل دپارتمان آسیاپژوهی هم قابل‌ستایش است و هم البته توجیه منطقی و علمی دارد. با تمام این اوصاف، متأسف‌ام از اینکه باید اذعان کنم طی دههٔ گذشته، به‌استثنای معدود اشخاص خیّر در جامعهٔ ایرانیِ ونکوور که داوطلبانه و از سر علاقه سالیانه یا هرازگاهی به پیشبرد برنامه‌های مرتبط با زبان فارسی و ایران‌شناسی در دانشگاه کمک می‌کرده‌اند، دانشگاه تا همین یکی دو سال گذشته در جذب کمک‌های گسترده از سوی جامعهٔ ایرانی چندان خوش‌اقبال نبوده است.

یادم است وقتی تازه به یوبی‌سی آمده بودم، یکی از پرسش‌هایی که در برخی جلسات به آن می‌پرداختیم، دلایل احتمالی و به‌عبارتی آسیب‌شناسیِ این کم‌اقبالی و یافتن راه‌هایی برای برطرف‌ساختن آن بود، به‌ویژه وقتی این کم‌علاقگی را با شور و شوق و حساسیتِ مثال‌زدنیِ مهاجرانِ برخی گروه‌ها و جوامع دیگر در بریتیش کلمبیا مقایسه می‌کردیم، وقتی ایشان برنامه‌های آکادمیک مرتبط با زبان و فرهنگ و ادبیات خودشان در یوبی‌سی را با اصرار و علاقه پیگیری و از آن‌ها حمایت می‌کردند. از این‌رو، شاید جالب باشد بدانید هیچ‌یک از دو کرسی رسمی-آزمایشیِ موجود که مشخصاً به فارسی و ایران مربوطند، یعنی کرسی تدریس زبان و فرهنگ فارسی که همکارم جناب دکتر دهقانی متصدی آن‌اند و همین‌طور کرسی ادبیات و فرهنگ مدرن ایران که اینجانب به‌زودی عهده‌دار آن خواهم بود، با حمایت مالی ایرانیان در ونکوور ایجاد نشده و بودجهٔ هر دو کرسی را خود دانشگاه تأمین کرده است. البته اولی را دانشگاه مشخصاً برنامه‌ریزی و فراهم کرد، اما دومی محصولِ نخست بختیاری و سپس اولویت‌شناسی دپارتمان بود، بدین شکل که سال گذشته یکی از همکاران ما در دپارتمان آسیاپژوهی تصمیم به بازنشستگی گرفتند و نظر به اولویتی که دپارتمان پیشاپیش برای توسعهٔ برنامهٔ ایران‌شناسی در نظر گرفته و اعلام کرده بود، اعضای دپارتمان با رأیی قاطعانه و بلافاصله رأی به تخصیص بودجهٔ کرسیِ پیشین آن همکارِ بازنشسته به سِمَتی جدید در ایران‌پژوهی دادند و از این‌رو دپارتمان در پاییز سال گذشته فراخوانی همگانی برای آن سِمَت منتشر کرد. قصد من از ذکر این مسئله البته به‌هیچ‌وجه زیرِسؤال‌بردن یا انتقاد از جامعهٔ ایرانی ونکوور نیست. در حقیقت، اتفاقی که طی یکی دو سال اخیر افتاده است، یعنی پیوندهای عمیق، مؤثر و ثمربخشی که میان دانشگاه و بسیاری افراد خیّر ایرانی‌تبار در ونکوور صورت گرفته است، به‌عقیدهٔ من خود نشان‌دهندهٔ این موضوع است که دلایل کم‌اقبالیِ پیشین دانشگاه در جلب حمایت‌های مالی لازم از سوی جامعهٔ ایرانی و فارسی‌زبانِ ونکوور را الزاماً نه در این جامعه، که احتمالاً در جاهای دیگر می‌باید جست‌وجو کرد. در هر صورت، خوشحال‌ام به عرض خوانندگانتان برسانم که با توجه به تعهدات دلگرم‌کنندهٔ جامعهٔ خیّر ایرانی در ونکوور، قرار است به‌زودی سِمَتی جدید با محوریت تدریس و تحقیق در خصوص «ادبیات کلاسیک فارسی» در یوبی‌سی ایجاد شود. این بدان معناست که به‌زودی استادی رسمی-آزمایشی در زمینهٔ «ادبیات کلاسیک فارسی» نیز به جمع ما در دپارتمان اضافه خواهند شد. از این‌رو، اجازه می‌خواهم از طرف دپارتمان و همکارانم، از همهٔ این فرهنگ‌و‌ادب‌دوستانِ خیّر در جامعهٔ ایرانی-کاناداییِ ونکوور صمیمانه تشکر کنم که دست‌ِکم نیمی از سپردهٔ لازم برای تأسیس این کرسی را ایشان تأمین خواهند کرد.

آقای دکتر دهقانی لطفاً بفرمایید برای برنامهٔ زبان فارسی، چه کلاس‌هایی ارائه می‌شود و موضوعات/برنامه‌های درسی این کلاس‌ها‌ چیست؟

دکتر دهقانی: در برنامهٔ زبان فارسی دو دسته کلاس برگزار می‌شود. دستهٔ اول کلاس‌های آموزش زبان است. در این کلاس‌ها، آموزش زبان از سطح مقدماتی تا پیشرفته‌ برای تقویت همهٔ مهارت‌های زبانی ارائه می‌شود. تلاش ما بر این بوده است که این کلاس‌ها با کیفیتی منحصربه‌فرد به‌صورت دوحالته (hybrid) یعنی هم‌زمان حضوری و برخط برگزار ‌شود و دانشجویان هر کجا که باشند و در هر زمانی ‌بتوانند از محتوای چندرسانه‌ای، تعاملی و برخط بهره‌مند شوند. طراحی چنین محتوایی، به‌صورتی که بتوان در آن ویژگی‌های شخصیتی و هویتی دانشجویان قرن بیست و یکمی را هم، که بیشترشان زبان‌آموزان موروثی‌اند (heritage students)، در نظر گرفت، از همان ابتدا از سوی بنده و تیم آموزشی دانشگاه آغاز شده است. شایان ذکر است که به‌خاطر ویژگی‌های خاص الفبای فارسی، و عدم تطابق بسیاری از اپلیکیشن‌های تعاملی موجود با زبان فارسی، برای این پروژهٔ منحصربه‌فرد و بزرگ از حمایت مالی و فنی جامعهٔ فارسی‌زبان استقبال می‌کنیم. 

دستهٔ دوم کلاس‌های فرهنگ فارسی و ایران‌شناسی به زبان فارسی است. برای دانشجویانی که به سطوح پیشرفته می‌رسند و برای دانشجویان ایرانی و افغانستانی بین‌المللی و دیگر علاقه‌مندانی که مسلط به هر چهار مهارت زبانی خواندن، نوشتن، گفتن و شنیدن باشند، کلاس‌های سینمای ایران، داستان کوتاه فارسی و به‌زودی دروس رسانه‌های فارسی‌زبان و درس ادبیات صوفیانه نیز به زبان فارسی برگزار می‌شود.

در کنار دوره‌های رسمی دانشگاه برای دانشجویان، گروه زبان فارسی از ابتدای شکل‌گیری، برنامهٔ آموزش عمومی علوم انسانی به زبان فارسی را در «کلوپ ادبیات فارسی‌خوانی» دنبال می‌کند. قصد ما این بوده است که بتوانیم امکانات و تخصص دانشگاه را در خدمت جامعهٔ فارسی‌زبان قرار دهیم و در عین حال فضای امن و مستقلی را برای اظهارِنظر و بیان تجربهٔ مخاطبان به‌وجود آوریم. در این راستا تاکنون به برخی از مهم‌ترین مسائل روز اجتماعی و فرهنگی ازجمله مهاجرت و هویت، از طریق خوانش و آموزش انتقادی ادبیات پرداخته‌ایم.

همچنین برای بهبود کیفیت زبانی و اعتلای فرهنگی جامعهٔ ایرانی خارج از مرزهای ایران، در قالب جلسات برخطِ «کلوپ ادبیات فارسی‌خوانی» دانشگاه تاکنون موفق شده‌ایم نسل جدید خوانندگان ادب فارسی در خارج از ایران را با برخی از برترین نویسندگان، ادیبان و صاحب‌نظران عرصهٔ ادب معاصر آشنا کنیم و امکان ارتباط مستقیم بین آنان را برقرار کنیم.

علاقه‌مندان برای اطلاع از آخرین برنامه‌ها و شرکت در این جلسات که هم به‌صورت برخط و هم حضوری و کاملاً رایگان برگزار می‌شوند، می‌‌توانند به صفحهٔ رخدادهای گروه مطالعات آسیا در آدرس: asia.ubc.ca/events/event یا صفحات ما در فیسبوک (facebook.com/UPLRC)، اینستاگرام (instagram.com/ubc_plrc) و تلگرام (t.me/UBC_PLRC) مراجعه کنند.

چه کسانی می‌توانند در کلاس‌های آموزش زبان فارسی نام‎‌نویسی کنند؟ آیا این کلاس‌ها تنها برای دانشجویان رسمی دانشگاه یوبی‌سی است؟ آیا شرکت در این کلاس‌ها به پیش‌نیاز خاصی نیاز دارد؟

دکتر دهقانی: کلاس‌های زبان فارسی اختیاری بوده و شرکت در آن‌ها به شرط ثبت‌نام و هماهنگی با امور دانشجویی و احراز شرایط مختصری، آزاد است. آنچنان‌که عنوان شد، دوره‌ها از مقدماتی تا پیشرفته است و با توجه به تعیین سطح، کلاس یا پیش‌نیاز مورد نظر به متقاضیان پیشنهاد می‌شود. 

طی چند سال گذشته و از زمانی که کلاس‌های زبان فارسی در دانشگاه یوبی‌سی ارائه می‌شود، استقبال از این کلاس‌ها چطور بوده است؟ 

دکتر دهقانی: استقبال از کلاس‌ها ازجمله کلاس‌های آموزش فارسی، داستان کوتاه و سینما، خصوصاً برای دانشجویان و زبان‌آموزان موروثی (heritage learners) یعنی کسانی که به‌نحوی خود را به‌لحاظ هویتی مرتبط با ایران می‌دانند، بسیار چشمگیر بوده است. این دانشجویان با توجه به پیشینهٔ هویتی خود، انگیزهٔ زیادی برای یادگیری دربارهٔ ایران و پیشینهٔ فرهنگی و هویتی جامعهٔ ایرانی مهاجر دارند. در ضمن، این کلاس‌ها، برای این زبان‌آموزان تجربهٔ منحصر‌به‌فردی است از این جهت که برای نخستین بار در محیط رسمی و آموزشی می‌توانند به زبان فارسی نظر، عقیده و احساس خود را بیان کنند.

موضوعات درس‌های ایران‌شناسی در یوبی‌سی چیست؟ چه کسانی می‌توانند در این کلاس‌ها نام‎‌نویسی کنند؟ آیا این کلاس‌ها تنها برای دانشجویان رسمی دانشگاه یوبی‌سی است؟ آیا شرکت در این کلاس‌ها به پیش‌نیاز خاصی نیاز دارد؟ استقبال از این کلاس‌ها چطور بوده است؟

دکتر عابدینی‌فرد: در حال حاضر، پنج درس در ایران‌شناختی در یوبی‌سی ارائه می‌شود و امیدواریم تا دو سال آینده تعداد این دروس به دستِ‌کم ۱۱ تا ۱۲ درس برسد. درس‌های موجود، که دانشجویان، و چنان‌که عرض خواهم کرد، غیردانشجویان، می‌توانند آن‌ها را انتخاب کنند و همه‌شان هم درس‌هایی اختیاری‌اند، عبارت‌اند از: 

ASIA 392: Classical Persian Literature 

ASIA 395: Modern Persian Literature

ASIA 394: Postrevolutionary Iranian Cinema 

ASIA 393: History of Iran from the Sasanians to the Safavids

ASIA 461: Gender and Sexuality in Modern Iranian Narratives

فعلاً در طول هر سال، چهار درس از این پنج درس ارائه می‌شوند. البته، هر یک از دو درس آخر را متناوباً و هر دو سال یک‌بار ارائه می‌کنیم. از آنجا که زبان تدریس در همهٔ این دروس انگلیسی است، و البته هیچ‌یک به پیش‌نیاز احتیاج ندارند، همهٔ دانشجویان، فارغ از پیشینهٔ زبانی و فرهنگی‌شان، می‌توانند این درس‌ها را انتخاب کنند. جای خرسندی فراوان دارد که بسیاری از دانشجویانی که طی سالیان گذشته این درس‌ها را انتخاب کرده‌اند، ایرانی‌تبار یا فارسی‌زبان (مثلاً افغان) بوده‌اند. با این‌حال، اگر نه بیشتر، دست‌ِکم به‌همان اندازه دانشجویان غیرایرانی یا غیرفارسی‌زبان هم داشته‌ام. چون این درس‌ها انتخابی‌اند و می‌توانند نیاز دانشجویان به واحدهای ادبی، و در یک مورد، تاریخی، را در بسیاری از رشته‌ها تأمین کنند، بنابراین دانشجویانی که درس‌ها را برداشته‌اند، تاکنون از بسیاری رشته‌ها – از زیست‌شناسی و علوم کامپیوتر و اقتصاد گرفته تا ادبیات انگلیسی و علوم سیاسی و روزنامه‌نگاری و البته مطالعات آسیا – بوده‌اند. نهایتاً اینکه خوشبختانه استقبال از همهٔ این درس‌ها تاکنون بسیار امیدوارکننده بوده است، چندان که گاه به‌دلیل حجم بالای نام‌نویسی و برای تدریس مؤثرترِ این کلاس‌ها، به‌ناچار از دپارتمان درخواست کرده‌ام امکان همکاری را با یک یا گاه دو آموزش‌یار (teaching assistant) برایم فراهم کنند. برای مثال، فقط از سال ۲۰۱۸ تا ۲۰۲۱، بیش از ۸۰۰ دانشجو در کل این کلاس‌ها ثبت‌نام کرده‌اند. با اهدافی که برای توسعهٔ برنامه‌های ایران‌پژوهی و زبان فارسی در یوبی‌سی داریم و البته با امید به دریافت کمک‌های مداوم جامعهٔ ایرانی، ما امیدواریم این استقبال به‌نحوی روزافزون ادامه پیدا کند. نهایتاً اینکه، در خصوص سؤالی که راجع به شرط دانشجوبودن برای گرفتن درس مطرح فرمودید، می‌باید عرض کنم، خیر. دانشگاه سازوکاری خاص هم تحت عنوان Non-degree studies for unclassified students برای ارائهٔ درس به غیردانشجویان دارد که بر اساس آن غیردانشجویان علاقه‌مند به برخی دروس، که قصد اخذ مدرک تحصیلی ندارند، هم می‌توانند تحت شرایطی در کلاس‌های مورد علاقه‌شان شرکت کنند. 

خوشحال‌ایم که می‌فرمایید استقبال از کلاس‌های ایران‌شناسی بالا بوده است. با این حساب، به‌نظر می‌رسد جمعیت دانشجویان ایرانی و فارسی‌زبان در یوبی‌سی هم قابل توجه باشد. آیا در این خصوص آماری موجود است؟ ضمناً، فضای شهر ونکوور را تا چه اندازه مهیای همراهی و همسوییِ مهاجران ایرانی یا فارسی‌زبان با برنامه‌هایتان در دپارتمان می‌بینید؟

دکتر عابدینی‌فرد: بر اساس آماری که دانشگاه یوبی‌سی در سال ۲۰۲۰ به دست داده است، این دانشگاه حدود ۱٬۱۰۰ نفر دانشجوی ایرانی‌تبار دارد. این تعداد هم شامل دانشجویانی است که اقامت دائم دارند و هم آن‌هایی را در برمی‌گیرد که با ویزای دانشجویی در کانادا ساکن‌اند. دانشگاه به‌ندرت اطلاعاتی در خصوص پیشینهٔ قومیتی دانشجویان کانادایی یا «داخلی» گردآوری می‌کند؛ به‌همین دلیل، ارقام مربوط به دانشجویان داخلیِ ایرانی‌تبار یا واجد پیشینهٔ زبان فارسی، ناگزیر متکی به اخبار شفاهی است و نه آمار رسمی. از سویی، دانشجویان ایرانی با ابتکار عمل گروه‌ها و انجمن‌هایی هم در یوبی‌سی تشکیل داده‌اند، که به مناسبت‌های گوناگون اعضای خود و همچنین عموم دانشجویان علاقه‌مند را به برنامه‌هایشان دعوت می‌کنند و به‌نوعی موجب تقویت هویتِ جمعی در میان اعضایشان می‌شوند. این گروه‌ها، تا آنجا که من اطلاع دارم، عبارت‌اند از «کاروان»، «انجمن دانشجویان ایرانی و فارسی‌زبان یوبی‌سی» و «انجمن دانشجویان زرتشتی یوبی‌سی».

همچنین، می‌باید از گروه «ثقلین» هم یاد کرد که ایرانیان و غیرایرانیان بسیاری در آن فعال‌اند؛ البته، این گروه، چنان‌که از نامش پیداست، هویتش را مشخصاً بر محور دیانت اسلامی گردانندگان و اعضایش تعریف می‌کند. به‌عقیدهٔ من، حضور این گروه‌ها، به‌رغم اندیشه و منش گاه متفاوتشان، پیشاپیش به ایجاد محیطی مناسب برای حضور برنامه‌ای آموزشی-پژوهشی بر محور ایران‌پژوهی شکل داده است. ناگفته پیداست ازجمله دردناک‌ترین واقعیت‌ها و به‌عبارتی کارهای فروبستهٔ امروز جامعهٔ ایرانی، چه در داخل و چه بیرون از ایران، چندشقگیِ گاه بیمارگونهٔ ما ایرانیان است، چندان که بسیاری از ما گاه به‌سبب تفاوت در جهان‌بینی‌هایمان، حتی حاضر به هم‌صحبتی با برخی هم‌وطنانمان نیز نیستیم. دانشگاه‌ها، در فضایی توأم با آزادی بیان و امنیت، قاعدتاً می‌توانند بستری مناسب برای دست‌ِکم‌ تمرین و ممارست در چنین تبادل نظرهایی فراهم آورند و چه بسا حتی قادر باشند در درازمدت مسیری رو به تفاهم و همدلی میان گروه‌های ناهمسان‌اندیش بگشایند. ازجمله اتفاقات لذت‌بخش و به‌گمانم آموزنده که بارها در کلاس‌های بنده افتاده است، حضور دانشجویانی متعلق به گروه‌های مختلف یادشده و مشارکتِ منطقی و توأم با آرامششان دربارهٔ موضوعات عمدتاً حساس و بحث‌برانگیز در درس‌هایم بوده است. به بیرون از دانشگاه و کلان‌شهرِ ونکوور هم که نگاه کنیم، باز می‌بینیم آمار نشان از تعداد بالای جمعیت ایرانی‌تبار دارد. طبق آمار رسمی کانادا (Statistics Canada) در سال ۲۰۱۶، تعداد ۴۶٬۲۵۵ نفر ایرانی‌تبار در کلان‌شهرِ ونکوور و تعداد ۲۱۰٬۰۰۰ نفر ایرانی در سراسر کانادا ساکن بوده‌اند. همچنین، بر اساس مقاله‌ای منتشرشده در Geographical.co.uk به‌تاریخ سپتامبر ۲۰۲۱ تعداد ایرانیان ساکن کلان‌شهرِ ونکوور را حتی بیش از ۱۰۰٬۰۰۰ نفر دانسته است. به همهٔ این‌ها دست‌ِکم این موضوع را هم باید اضافه کرد که انبوهی افراد سرشناس ایرانی‌تبار در حوزهٔ فرهنگ و ادب فارسی و ایران در میان ساکنان ونکوور حضور دارند. شاید اغراق نباشد اگر بگوییم هم‌اکنون در ونکوور، فقط ده‌ها نفر داستان‌نویس، موسیقی‌دان، مجسمه‌ساز، نوازنده، آهنگ‌ساز، خوشنویس، طراح و گرافیست، نقاش، استاد فعال یا بازنشستهٔ دانشگاه و همچنین پژوهشگر علمی برجسته داریم که آثارشان به‌نوعی با ایران در پیوند است. به‌عقیدهٔ من، این گنجینهٔ عظیم فرهنگی را می‌باید ارج نهاد. با اینکه دانشگاه فعلاً طرح مشخصی در این خصوص ندارد، من اما همواره شخصاً مشتاق ایجاد پیوند میان دانشگاه و این عزیزان بوده‌ام. برای مثال، من و دانشجویانم افتخار داشته‌ایم در برخی کلاس‌ها میزبان بعضی از ایرانیان هنرمند شهر ونکوور، به‌عنوان سخنران میهمان، باشیم. همچنین، تاکنون، این افتخار را داشته‌ایم تا در مجموعه سخنرانی‌های علیرضا احمدیان، چندین نفر از هنرمندان و پژوهشگران ایرانی ساکن شهر ونکوور سخنران ما باشند. از طرفی، اغلب این اشخاصِ برجسته، با انرژی و اشتیاقی وصف‌ناپذیر و به‌طور منظم از سال‌ها پیش به برگزاری کلاس‌ها و برنامه‌های آزاد آموزشی و فرهنگی در ونکوور پرداخته‌اند و از این‌رو، همواره خدمتی عظیم به پرورش فرهنگ و ادب و هنر ایران در میان مهاجران ایرانی و همچنین شناساندن این‌ها همه به مخاطبان غیرایرانی یا غیرفارسی‌زبان در ونکوور کرده‌اند. در نهایت، نقش حیاتی رسانه‌های ارتباط جمعیِ مهم در جامعهٔ ایرانی و فارسی‌زبان ونکوور نیز در این میان انکارنکردنی است. به‌عبارتی، بافت فرهنگیِ غالب در میان ایرانیان و فارسی‌زبانان ونکوور سال‌هاست از آنچه یوبی‌سی قصد دارد در قالب برنامه‌ای آموزشی-پژوهشی محقق کند، استقبال می‌کرده و به شکل‌گیری‌اش یاری رسانده است. بنابراین، از این منظر، اقدام دانشگاه یوبی‌سی به‌شکلی در حُکم ارج‌نهادن به این فرهنگ ستودنیِ علم‌دوستی، ادب‌دوستی، و هنردوستیِ دیرینه در میان ایرانیان و فارسی‌زبانان مهاجر در ونکوور است.

لطفاً به‌طور خلاصه افرادی را که در بخش مطالعات ایران‌شناسی و زبان فارسی دانشگاه یوبی‌سی مشغول به‌کارند، معرفی نمایید.

دکتر عابدینی‌فرد: در حال حاضر، غیر از بنده که فعلاً عهده‌دار دروس مربوط به ادبیات و فرهنگ ایران به‌طور کلی هستم، دکتر دهقانی کلاس‌های آموزش زبان و فرهنگ فارسی را، به‌زبان فارسی، تدریس می‌کنند و دکتر نَوینا نقوی مسئول دروس مربوط به جوامع متأثر از زبان و فرهنگ فارسی و ایرانی در جنوب آسیا و به‌ویژه شبه‌قارهٔ هند هستند. چنان‌که عرض کردم، به‌یمن حمایت‌های وعده‌داده‌شدهٔ جامعهٔ خیّر ایرانی، قرار است به‌زودی هم کرسی دیگری، در «ادبیات و فرهنگ کلاسیک فارسی» ایجاد شود. در مراحل بعدی طبیعتاً مایل‌ایم کرسی‌های دیگری، برای مثال در تاریخ‌نگاری قدیم و جدید ایران ایجاد کنیم.

چه زبان‌های خارجی دیگری در بخش مطالعات آسیایی ارائه می‌شوند؟

دکتر دهقانی: در گروه مطالعات آسیا اغلبِ زبان‌های آسیایی ازجمله چینی، هندی و ژاپنی هم تدریس می‌شود و به‌تازگی عربی هم به این مجموعه اضافه شده است.

آیندهٔ آموزش زبان فارسی و مطالعات ایران‌شناسی در یوبی‌سی را چگونه می‌بینید؟ آیا جامعهٔ ایرانی بریتیش کلمبیا می‌تواند کمکی به برنامه‌های آتی شما بکند؟

دکتر عابدینی‌فرد: جامعهٔ ایرانی-کانادایی بریتیش کلمبیا قطعاً می‌تواند نقشی تعیین‌کننده در آیندهٔ اهداف و برنامه‌های یوبی‌سی در ارتباط با آموزش زبان فارسی و ایران‌شناسی ایفا کند. برخی از عزیزان ایرانی-کانادایی ممکن است از خودشان بپرسند چطور است که در ایالات متحده تعداد دپارتمان‌های ایران‌شناسی و ادبیات فارسی آن‌همه فراوان است، درحالی‌که در کانادا تاکنون حتی یک رشتهٔ تمام و کمال در این زمینه وجود ندارد. شاید بسیاری از خوانندگان ندانند، اما در ایالات متحده، رشد چنین برنامه‌هایی نه فقط مرهون حمایت مالیِ گسترده از سوی افراد و بنیادهای خیّر وابسته به جامعهٔ ایرانیان در آنجاست، بلکه در مواردی بسیار همچنین معلولِ اختصاص بودجه‌های مالی قابل‌توجه از سوی دولت فدرال آمریکا در رابطه با مسائل امنیتی و نظامی هم بوده است. در کانادا، جذب چنین بودجه‌های دولتی‌ای میسّر نیست، گرچه اگر هم می‌بود، ما بنا به‌دلایل روشن هیچ رغبتی به پذیرش آن نمی‌داشتیم، بنابراین تنها امید ما برای تداوم رشد برنامه‌هایمان در آینده، جامعهٔ ایرانی در کانادا و به‌خصوص در بریتیش کلمبیا و ونکوور است. در این خصوص، همچنین لازم است به عرض خوانندگان محترم برسانم که ما برای پیشبرد اهدافمان در یوبی‌سی تاکنون هیچ‌گونه کمکی از منابع مالی وابسته به هیچ دولتی، ازجمله ایران، دریافت نکرده‌ایم و به‌هیچ‌وجه هم قصد تأمین کمک مالی از چنین مجاری‌ای نداریم.

دکتر دهقانی: گروه زبان فارسی و ایران‌شناسی در دانشگاه در موقعیت بسیار حساس و در عین حال مغتنمی قرار گرفته است. از سویی، با خارج‌شدن برنامهٔ ایران‌شناسی و زبان فارسی از زیر سایهٔ مطالعات خاورمیانه و خاورنزدیک چنان‌که در بیشتر دانشگاه‌های دنیا معمول است، این امکان در دانشگاه یوبی‌سی فراهم شده است که گروه پرتوان و جوان دانشگاه بتواند طرح نویی در آموزش ایران‌شناسی و فرهنگ و زبان فارسی دراندازد. 

همان‌طور که همکار محترمم هم عنوان کردند، در کانادا حمایت دولتی‌ای برای حمایت از مطالعات ایران‌شناسی و زبان فارسی وجود ندارد و به‌این دلیل رشد آتی این برنامه منوط به کمک جامعهٔ ایرانی و دلسوزان زبان و فرهنگ فارسی است.

در شرایط ویژهٔ اقتصادی کنونی و بحرانی که همهٔ رشته‌های علوم انسانی با آن‌ها مواجه‌اند، در دانشگاه‌های دولتی‌ای مثل دانشگاه بریتیش کلمبیا، این مهم، حیاتی‌تر هم به‌نظر می‌رسد. ما امیدواریم که به‌زودی رشتهٔ مطالعات فارسی و ایران‌شناسی را در مقاطع کاردانی و کارشناسی راه‌اندازی کنیم و شروع به پذیرش دانشجویان مقاطع ارشد و دکتری بنماییم. برای این کار در سال‌های آتی امیدواریم چندین کرسی جدید در شاخه‌های مربوط به ایران‌شناسی در دانشکدهٔ هنر و علوم انسانی باز کنیم. چنین کار بزرگی نیاز به سرمایه‌گذاری‌های بزرگ و بلندمدت از سوی دوستداران زبان و ادب فارسی دارد. چنان‌که در پاسخ به یکی از سؤالات هم عنوان شد، برای تولید محتوا و گسترش زبان فارسی هم منابع مالی حیاتی است. نهایتاً حمایت مالی می‌تواند به کمک منابع تحقیقاتی و کتابخانهٔ گروه بیاید. در حال حاضر کتابخانه مطالعات آسیا نمی‌تواند حتی نیازهای ابتدایی برنامهٔ زبان فارسی را تأمین کند. 

چندی است کارزار «فارسی در بی‌سی» برای آوردن زبان فارسی به‌عنوان درس اختیاری به دبیرستان‌های بریتیش کلمبیا آغاز به کار کرده است. آیا شما و همکارانتان هم مشارکتی در این کارزار داشته‌اید؟ فکر می‌کنید موفقیت این کارزار و ارائهٔ فارسی به‌عنوان درس اختیاری در دبیرستان‌های بریتیش کلمبیا چه تأثیری روی اقدامات شما در بخش ایران‌شناسی و زبان فارسی دانشگاه بریتیش کلمبیا می‌تواند داشته باشد؟

دکتر دهقانی: از طریق همین رسانه از کار و موفقیت ابتدایی این کارزار مطلع شدیم، اما مشارکتی در آن نداریم. بی‌شک آموزش زبان فارسی در سطوح پیش از دانشگاه به‌طور بالقوه می‌تواند تعداد دانشجویان و علاقه‌مندان رشته‌های زبان فارسی و ایران‌شناسی را افزایش داده و برنامهٔ ایران‌شناسی را تقویت کند. 

در حال حاضر، تلاش‌های ما بر آموزش بزرگسالان و استانداردسازی آموزش زبان فارسی متمرکز است. در نهایت، استانداردهای ارائه‌شده از طرف دانشگاه می‌تواند ملاک خوبی برای ارزیابی میزان موفقیت و کیفیت آموزشی در سطوح پایین‌تر باشد. 

هرچند این موضوع شاید مستقیماً به بخش مطالعات ایران‌شناسی و زبان فارسی دانشگاه یو‌بی‌سی مرتبط نباشد، ولی از آنجایی‌که در یکی از سلسله سخنرانی‌های زنده‌یاد علیرضا احمدیان به موضوع بورسیهٔ مربوط به جانباختگان پرواز ۷۵۲ به‌ویژه دانشجویان/فارغ‌التحصیلان دانشگاه یو‌بی‌سی که جانشان را در این فاجعه از دست دادند، اشاره شد، لطفاً کمی دربارهٔ این بورسیه بفرمایید و اینکه آیا هنوز هم این بورسیه از سوی دانشگاه ارائه می‌شود یا نه، و چه کسانی واجد شرایط دریافت آن‌اند؟

دکتر عابدینی‌فرد: یکی دو روز بعد از فاجعهٔ سرنگونی هواپیمای پرواز ۷۵۲ اوکراین، آقای مهدیار بیاضی، ازجمله فعالان اجتماعی ساکن ونکوور، و از دوستان قدیم مرحوم علیرضا احمدیان، به‌همراه دو تن از دوستانشان، خانم گلنار وزیری و آقای علی عبدالحسین، به‌منظور زنده نگه‌داشتن خاطرهٔ قربانیان بی‌گناهِ آن پرواز، کارزاری آنلاین در فیس‌بوک تشکیل دادند که هدفش جمع‌آوری هدایای نقدی توسط عموم مردم بود. هدف اصلی ایشان، بعد از جمع‌آوری این هدایا، تقسیم مقادیر جمع‌آوری‌شده بین برخی دانشگاه‌ها و کالج‌ها و تشویق‌کردنشان به ایجادِ کمک‌هزینه‌هایی تحصیلی برای دانشجویان ایرانی و غیرایرانی بود. اقدام این عزیزان با موفقیت چشمگیری روبرو شد، چندان که در عرض چند روز، موفق شدند بیش از ۷۰ هزار دلار وجه نقد جمع‌آوری کنند و اندک‌اندک توانستند چنین کمک‌هزینه‌های تحصیلی‌ای را دست‌ِکم در ۱۲ دانشگاه و مدرسهٔ عالی در کانادا بنیان بگذارند.

یکی از این دانشگاه‌ها یوبی‌سی بود که از قضا چهار عضو خانواده‌اش – آقای دکتر سید مهران ابطحی فروشانی، خانم نیلوفر رزاقی، خانم زینب اسدی لاری و آقای محمد اسدی لاری – را در جریان سرنگونی هواپیما از دست داده بود. خاطرم است که آقای بیاضی با بنده تماس گرفتند و توضیح دادند که با دوستانشان چنین طرحی درانداخته و بنا دارند از مبلغ جمع‌آوری‌شده، ۱۰ هزار دلار را مبنای بورسیهٔ مورد نظر در یوبی‌سی قرار بدهند. من هم با کمال خرسندی ایشان را با همکارانمان در دفتر توسعه و سرمایه‌گذاری و پیوند با دانش‌آموختگان در دانشگاه یوبی‌سی در ارتباط گذاشتم. خوشبختانه دانشگاه هم از طرح پیشنهادی آقای بیاضی و دوستانشان استقبال کرد و حاضر شد به‌منظور دائمی‌کردن این کمک‌هزینه، مبلغ ۵۰ هزار دلار به ۱۰ هزار دلار جمع‌آوری‌شده اضافه کند تا به‌نحوی «اعتبار» لازم برای این کمک‌هزینه تأمین شود. اخیراً در مکاتبه‌ای که با دانشگاه در این‌باره داشتم، مطلع شدم در نهایت و با دریافت کمک‌های بیشتر به‌واسطهٔ دانشگاه، مجموع این سپرده هم‌اکنون به بیش از ۱۰۰ هزار دلار رسیده است.

و بله، این کمک‌هزینه کماکان «فعال» بوده و است و تا جایی که اطلاع دارم، تاکنون مجموعاً مبلغ ۴٬۵۰۰ دلار به چهار دانشجو در یوبی‌سی اهدا شده است. دانشجویان علاقه‌مند می‌توانند اطلاعات کلی در خصوص این کمک‌هزینه و همچنین شرایط و نحوهٔ درخواست را در این آدرس‌ها:

give.ubc.ca/projects/iranian-student-memorial-award

students.ubc.ca/enrolment/finances/awards-scholarships-bursaries/affiliation-scholarships/descriptions-affiliation-scholarships

بیابند. در یوبی‌سی، این کمک‌هزینه مشخصاً برای دانشجویانی در نظر گرفته شده که، جدای از شرایط تحصیلی، در وهلهٔ نخست ایرانی‌تبار یا فارسی‌زبان باشند یا اینکه بتوانند علاقه‌شان به ایران‌پژوهی یا مطالعهٔ ادبیات و فرهنگ فارسی را ثابت کنند.

با سپاس دوباره از وقت شما، اگر موضوع دیگری هست که مایل‌اید دربارهٔ آن صحبت کنید، لطفاً بفرمایید.

دکتر عابدینی‌فرد: عرض خاصی ندارم. باز هم بابت امکانی که برای ارتباط گسترده‌تر ما با جامعهٔ ایرانی و فارسی‌زبان ونکوور در اختیارمان قرار دادید، صمیمانه سپاسگزارم. همچنین، از بذل توجهی که همواره در رسانهٔ ارزشمندتان به امور مرتبط با این جامعه دارید، ممنون‌ام. برایتان موفقیت روزافزون آرزومندم.

دکتر دهقانی: باز هم تشکر می‌کنم از این امکانی که در اختیار ما قرار دادید تا بتوانیم فعالیت‌های گروه را به‌اطلاع مخاطبان برسانیم. به‌نظر من هم «رسانهٔ همیاری» نقش مهم و مؤثری در اعتلای سطح آگاهی جامعه و برقراری ارتباط مؤثر بین دست‌اندرکاران دارد و این مهم را به‌صورت حرفه‌ای پیگیری می‌کند. امیدوارم این تلاش و کار خوب تداوم داشته باشد.

نوشته مروری بر آخرین تحولات بخش ایران‌شناسی و زبان فارسی دانشگاه بریتیش کلمبیا اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.

رسانهٔ همیاری – نورث ونکوور

عصر پنجشنبه، ۱۱ ژوئیهٔ ۲۰۱۹، طی مراسم باشکوهی و با شرکت حدود ۶۰۰ نفر – یعنی بیش از ظرفیت سالن – با سلایق، عقاید و مرام‌های گوناگون و متفاوت یاد و خاطرهٔ دوست و همکار گران‌قدرمان، علیرضا احمدیان، گرامی داشته شد. در این مراسم، تعدادی از هم‌وطنان و همچنین دوستان و همکاران غیرایرانی علیرضا طی ایراد سخنانی از زندگی پربار ولو کوتاه او تجلیل به‌عمل آورند.

در ابتدای این مراسم، مجریان برنامه، نگار جلالی و محبوبه صیاد، توضیحاتی در مورد اجرای برنامه دادند و به‌عنوان اولین سخنران، از فاطیما عابدی، همسر زنده‌یاد علیرضا احمدیان، دعوت کردند به پشت میکروفون برود. وی در بخشی از سخنانش که به زبان انگلیسی ایراد نمود، اظهار داشت:

علیرضا معنای واقعی کلمهٔ عشق را به تمامی زیست. او روحی بزرگ در جسمی ظریف و کوچک بود و تمام عمرش به دادنِ عشق، مهربانی، سخاوت و احترام به تک‌تک کسانی که در طول زندگی‌اش ملاقات کرد، گذشت. ایثار و مشارکتی که نسبت به جامعه داشت، نشان‌دهندهٔ شخصیتِ ازخودگذشته و بصیر او بود که به‌عنوان میراث او سال‌های سال در یادها و خاطره‌ها باقی خواهد ماند. او اعتقاد داشت که هرگز نباید از خود ناامید شد. همواره باید برای انسانِ بهتر بودن تلاش کرد و از قلب و احساسات خود مراقبت کرد. او باور داشت که باید تلاش کرد دچار داوری نشد و به‌جای آن هر چه بیشتر با خانواده و جامعه مهربان بود و به آن‌ها پرداخت، چرا که آن‌ها هویت ما را شکل می‌دهند.

پس از سخنان فاطیما عابدی، دکتر راس کینگ (Dr. Ross King)، رئیس دپارتمان مطالعات آسیایی دانشگاه بریتیش کلمبیا، به‌همراه دکتر مصطفی عابدینی‌فرد، استادیار فرهنگ و ادبیات فارسی، دپارتمان مطالعات آسیایی دانشگاه بریتیش کلمبیا، پشت تریبون رفتند و به‌ترتیب سخنانی دربارهٔ علیرضا ایراد کردند.

دکتر کینگ با اشاره به نقش علیرضا احمدیان در شکل‌گیری بخش ایران‌شناسی و آموزش زبان فارسی در دپارتمان مطالعات آسیایی دانشگاه بریتیش کلمبیا گفت: 

همکاران من در بخش مطالعات آسیایی، دفتر ریاست، و مشارکت دفتر توسعه و فارغ‌التحصیلان هرگز نمی‌توانیم به اندازهٔ کافی حق مطلب را دربارهٔ شخصیت کاریزماتیک علیرضا، عشق و علاقه‌اش، تحلیل‌های دقیق و روشنگرانهٔ او از جامعهٔ ایرانی ونکوور و بیش از هر چیزی گرمی و انسانیت بی‌ریای او، ادا کنیم. ما در بخش مطالعات آسیایی دانشگاه بریتیش کلمبیا عمیقاً دلمان برای او تنگ خواهد شد. او هرگز نمی‌تواند جایگزین شود، اما صمیمانه امیدواریم جوانان دیگری از جامعهٔ ایرانی ونکوور این نمونهٔ فعال ازخودگذشته را سرمشق خود قرار دهند و ما را کمک کنند.

دکتر عابدینی‌فرد نیز با اشاره به توانمندی بی‌همتای علیرضا احمدیان در ایجاد روابط عمیق و ماندگار، دوستی‌اش با او را یکی از نمونه‌های چنین روابطی توصیف کرد و گفت:

من امشب خرسندم این خبر خوش را به اطلاع شما برسانم که برای سال تحصیلی آینده ‎(۲۰۱۹-۲۰۲۰)‎ نام سلسله سخنرانی‌های ما به «Alireza Ahmadian Lectures in Persian & Iranian Studies» تغییر خواهد یافت. این اقدام نمادین به پاس قدردانی از مشارکت علیرضا احمدیان در ایدهٔ اجرا و هماهنگی چنین سخنرانی‌هایی انجام می‌شود. او افزود: ما امیدواریم بتوانیم برخی از مباحث نزدیک به اهداف فکری او را در این سخنرانی‌ها ارائه کنیم و به‌ویژه سعی کنیم گام کوچکی در جهت گرد آوردن افراد حتی با دیدگاه‌های متضاد به دور هم برای داشتن گفتمانی توأم با احترام متقابل برداریم.

سپس، مهدیار بیاضی، مسئول ارتباطات در گروه پارلمانی نمایندگان دولت بریتیش کلمبیا، و از دوستان قدیمی علیرضا که با همفکری و همکاری او و دیگر دوستانشان، نقش مهمی در سازماندهی و برگزاری برنامه‌های «فریاد خاموش» داشت، سخنرانی کرد. او با اشاره به نقش علیرضا احمدیان در شکل دادن به تجمعات فریاد خاموش که سرآغاز دوستی بین آن دو بود، گفت: در روز خاکسپاری با او خداحافظی نکردم. حضورش را حس می‌کنم. حرف‌ها و ایده‌ها و ایده‌آل‌هایش در گوشم طنین‌انداز است. با او خداحافظی نکردم و نخواهم کرد، چرا که خداحافظی با علیرضا را به فراموشی سپردن آرمان‌ها و هدف‌های او می‌دانم. با خود تصمیم گرفته‌ام تا آنجا که در توان دارم آرمان‌ها و اهدافش را پیش ببرم و به واقعیت نزدیک کنم. برای مشارکت مردممان در امور اجتماعی/فرهنگی/سیاسی ظرفیت‌سازی کرده و برای تعامل هر چه بیشتر بین شهروندان جامعهٔ مهاجر ایرانی-کانادایی و جامعهٔ بزرگ‌تر کانادا بکوشم.

بعد از آن نوبت به سوشیانت زنگنه‌پور، رسید. سوشیانت از دوستان قدیمی علیرضاست که پس از آشنایی با او در بحبوحهٔ رسوایی انتخابات ریاست‌جمهوری ایران، به اتفاق جمعی از دیگر دوستان، جنبش «فریاد خاموش» را به‌منظور انعکاس مشکلات داخل ایران، سازماندهی کردند. وی همچنین در دوران تحصیل در دانشگاه لندن، دانشکدهٔ مطالعات شرقی و آفریقایی، هم‌دانشکده‌ای علیرضا بود.

او گفت: جامعهٔ ما انسان بزرگی را از دست داد، نه تنها به‌خاطر تفکراتش و وقت و انرژی‌ای که صرف بهبود جامعه کرده بود، بلکه به‌خاطر تمام پتانسیل فکری کشف‌نشده‌اش و آیند‌هٔ زیبایی که پیش رو داشت. علیرضا احمدیان همان انسان بزرگ بود. او به اشاره به تحول سریع علیرضا از دوستی گوشه‌گیر و خجالتی به تحلیلگری برجسته که داوری‌ها و تحلیل‌هایش بسیار موثق و اندیشمندانه بود، گفت: ما باید ایده‌ها و پروژه‌های او را جامهٔ عمل بپوشانیم، و آن‌ها را از قلم و کاغذ به‌سمت واقعیت حرکت دهیم – از سری گفت‌وشنودها، به ظرفیت‌سازی، به انعطاف‌پذیر ساختن جامعه، و ایجاد مهارت‌های سازمانی – این کار باید ادامه یابد. طی این روند، ما از رسالت زندگی او تجلیل خواهیم کرد، و به چیزی تحول‌آمیز از طریق تمام تلاش‌های جمعی‌مان دست خواهیم یافت.

پس از زنگنه‌پور، جین ثورنثوِیت (Jane Thornthwaite)، مراتب تسلیت عمیق اندرو ویلکینسون، رهبر حزب لیبرال بریتیش کلمبیا، و حزب متبوعش را ابراز کرد و در بخشی از سخنانش با اشاره به گفت‌وگوی علیرضا احمدیان با اندرو ویلکینسون رهبر این حزب، گفت:

اندرو ویلکینسون چند وقت پیش گفت‌وگویی دربارهٔ همه‌پرسی تغییر نظام انتخاباتی بی‌سی با علیرضا داشت و به‌خوبی دانش عمیق و گستردهٔ او را در طیف وسیعی از مسائل به‌خاطر می‌آورد. او افزود: علیرضا در یادها خواهد ماند، نه فقط در یاد کسانی که شخصاً او را می‌شناختند، بلکه در یاد همهٔ کسانی که به‌هر نحوی با فعالیت‌ها، روزنامه‌نگاری، دفاع از عدالت و مشارکتش در جامعه، در ارتباط قرار گرفته‌اند.

سپس، بوئن ما (Bowinn Ma) و ان کنگ (Anne Kang) هم‌زمان به پشت تریبون رفتند. بوئن ما به نمایندگی از طرف جان هورگان، نخست وزیر استان، پیام وی را برای حضار خواند که در بخشی از آن آمده بود:

بریتیش کلمبیا یکی از پرتوهای تابناکش را از دست داد. علیرضا احمدیان شهروندی پرشور در کانادا بود که برای دست یافتن به جامعه‌ای به‌معنای واقعی کلمه مردم‌سالار و پذیرا تلاش کرد. او مبارزی نترس بود که برای ایجاد فضایی برای شنیده شدن صداهای تازه تلاش می‌کرد. تعهد او به چندفرهنگی و تقویت پیوندهای جامعه فراموش نخواهد شد. علیرضا میراثی از دوستی و شور و اشتیاق برجای گذاشته که برای همهٔ ما الهام‌بخش خواهد بود.

سپس ان کنگ نیز در بخشی از سخنان خود دربارهٔ علیرضا، چنین گفت:

هر کسی که علیرضا احمدیان را می‌شناسد، او را به‌عنوان مردی بی‌ریا، مهربان و باملاحظه به‌ یاد می‌آورد. دوستی‌ای که بین ما بود، هر چند زمانش کوتاه، چیزی‌ است که من برای همیشه در قلبم گرامی خواهم داشت. هر بار که من و علیرضا همدیگر را می‌دیدیم، ما با هیجان موضوعات مختلفی را با هم در میان می‌گذاشتیم؛ موضوعاتی مانند اینکه چقدر کشور چندفرهنگی‌ای مثل کانادا بی‌نظیر است، اینکه چطور مردمی با فرهنگ‌های متفاوت از دور دنیا به بی‌سی می‌آیند و اینجا را خانهٔ خود می‌خوانند، و اینکه چطور ما می‌توانیم با هم کار کنیم تا جوامع مختلف را کنار هم قرار دهیم. او با افتخار از کانادایی بودنش حرف می‌زد و می‌خواست به سهم خودش در جامعه مشارکت کند و دینش را به آن ادا کند. او به گفته‌هایش عمل کرد و بخش عظیمی از زندگی‌اش را صرف ساختن جامعه‌‌ای با توافق نظر، پذیرا و صلح و دوستی کرد.

بوئن ما و ان کنگ، بعد از ایراد سخنانشان، پیام مکتوب جان هورگان را به مادر، پدر و همسر علیرضا تقدیم کردند.

پس از آن، لتیسیا سانچز (Leticia Sanchez)، رئیس انجمن ماه میراث فرهنگیِ آسیاییِ ونکوور، در بخشی از سخنرانی خود دربارهٔ علیرضا چنین گفت:

علیرضا به‌عنوان یک روزنامه‌نگار، پژوهشگر و تولیدکنندهٔ برنامهٔ رادیویی، حامی فرهنگ و هنر کانادایی و چندفرهنگی بود. علاقهٔ شدید او به امور بین‌المللی، خصوصاً در موضوعاتی چون جامعه و مردم‌سالاری، همواره در تمام پروژه‌ها، نوشته‌ها و صحبت‌هایش، زمانی‌که مسائل اجتماعی، سیاسی و فرهنگی را مورد بررسی قرار می‌داد، قابل مشاهده بود. دستاوردهای روزنامه‌نگاری علیرضا همراه با موفقیت‌های نوشتاری او دربارهٔ مهاجرت، میراث او برای همهٔ جوامع وابسته به آسیا خواهد بود. 

لتیسیا سانچز همچنین به نمایندگی از طرف دیگر مدیران و اعضای انجمن ماه میراث فرهنگیِ آسیاییِ ونکوور، نقل قول‌هایی از ایشان را برای حضار قرائت کرد.

سپس سیما غفارزاده، سردبیر و مدیر مسئول رسانهٔ همیاری، طی سخنانی با اشاره به همکاری‌های مشترک این نشریه و برنامهٔ رادیویی Review که علیرضا حدود یک سال قبل آن را آغاز کرده بود، مروری داشت بر فعالیت‌های رادیویی وی. او در بخشی از این سخنان، پس از اشاره به سه گفت‌وگوی به‌یاد ماندنی با رهبران احزاب، گفت:

علیرضا بعد از رفراندوم هم به مصاحبه‌هایش ادامه داد؛ از جمله بسیار به موضوع Ride-hailing و صنعت تاکسیرانی در بریتیش کلمبیا پرداخت، با افراد مهم در احزاب اصلی بریتیش کلمبیا دربارهٔ جنبه‌های مختلف این موضوع صحبت و نظراتشان را منعکس کرد. او همچنین گفت‌وگوهایی در زمینهٔ چندفرهنگی از جمله گفت‌وگویی با لتیسیا سانچز، رئیس انجمن ماه میراث فرهنگیِ آسیایی ونکوور، انجام داد که از طریق صفحه‌اش در وب‌سایت ساندکلاود در دسترس است.

جایش برای همیشه در این شهر خالی خواهد بود، و ما سخت دلمان برای او تنگ خواهد شد. حال، تنها کاری که از دست ما ساخته است، این است که دست به دست هم داده و با کمک هم تلاش کنیم کارهایش را ادامه بدهیم.

آرین زند، دانشجوی رشتهٔ علوم سیاسی دانشگاه بریتیش کلمبیا یکی دیگر از سخنرانان این مراسم بود. او با اشاره به سابقهٔ نه‌چندان طولانی آشنایی‌اش با علیرضا احمدیان از او به‌عنوان مربی و راهنمایش و تنها حلقهٔ اتصالش با جامعهٔ ایرانی ونکوور یاد کرد. او گفت: علیرضا همیشه اطلاعات فرصت‌‌های کاری و برنامه‌های اجتماعی و پژوهشی را برای من می‌فرستاد و مهم‌تر آنکه بعد از تاریخ سررسید آن‌ها با من پیگیری می‌کرد که آیا برای مشارکت در آن‌ها اقدام کرده‌ام یا نه!

او با نقل خاطره‌ای از علیرضا ادامه داد و گفت: روزی در خلال یکی از دیدارهایمان از برنامه‌ام برای آینده پرسید. به او گفتم اگر همه‌چیز ایده‌آل پیش برود… همین‌جا صحبتم را قطع کرد و گفت دنیای ایده‌آل نداریم، تو نباید منتظر شرایط ایده‌آل بشوی باید واقع‌گرا باشی و همهٔ تلاشت را بکنی تا بتوانی در همین شرایط موجود به آن چیزی که می‌خواهی برسی.

سپس فرید روحانی، کارآفرین، فعال اجتماعی و نخستین سرهنگ افتخاری ایرانی-کانادایی ارتش کانادا، با یادآوری خاطرهٔ علیرضا احمدیان و فعالیت‌های ارزنده‌اش در جامعهٔ ایرانی- کانادایی گفت:

دوستی با علیرضا این فرصت را به همهٔ ما داد که در مقطعی هرچند کوتاه از زندگی‌مان از تجربهٔ باورنکردنی دوستی و زندگی با او بهره‌مند شویم. من از آقا و خانم احمدیان برای پرورش و تحویل چنین فرزندی به اجتماع و دادن چنین فرصتی به دوستان علیرضا، سپاسگزارم.

آخرین سخنران این مراسم امیر باجه‌کیان، عضو شورای مشورتی چندفرهنگی بی‌سی و از دوستان قدیمی علیرضا، بود. وی در بخشی از سخنانش که به فارسی و انگلیسی ایراد نمود، گفت:

در روزهای سختی که گذشت، همهٔ ما به همدیگر و به خانوادهٔ عزیز علیرضا تسلیت گفتیم. ولی شاید تسلیت خود ما باشیم. ‌شنیدیم که بسیاری گفتند و گفتیم «خدا رحمتش کند». اما چرا؟ علیرضای ما خودْ رحمت بود و بخشندگی. و او بود که برای بسیاری از ما باعث دگرگونی شد. علیرضا به‌دنبال گفت‌وگو بود. گفت‌وگوی دوستانه میان افکار گوناگون. علیرضا آدم‌شناس بود و تعهدی عجیب به تقویت فعالان اجتماعی، به‌ویژه جوانان داشت. هدف دیگر علیرضا ایجاد ارتباط میان جوامع گوناگون بود. چرا که ما جوامع تازه‌وارد و اقلیت در این خانهٔ نو، در کنار هم است که قوی‌تریم. و از همه مهم‌تر برای علیرضا، همدلی بود و مهربانی. دلش دریا بود و از جنس یکرنگی. بهترین بزرگداشت برای علیرضا و بهترین تسلیت برای دوستدارانش، ادامهٔ راه اوست.

پس از سخنان امیر باجه‌کیان، به مدت ۱۵ دقیقه میکروفون باز اعلام شد. در این فرصت، دکتر مسعود اسماعیل‌زاده و دکتر ولی سیادت سخنانی ایراد نمودند.

در پایان این مراسم، جمشید احمدیان، پدر زنده‌یاد علیرضا احمدیان، ضمن سپاسگزاری از شرکت‌کنندگانِ در این مراسم، سخنانی ایراد نمود. وی در بخشی از این سخنان، گفت:

علیرضا امانتی بود از جانب خداوند که ما به‌عنوان امین، ۳۸ سال از آن نگهداری نموده و در تربیت و پرورشش اهتمام نمودیم، تا اینکه مشیت خداوند بر آن قرار گرفت که او را به درگاه خود فراخوانَد. ما این واقعه را که در مقیاس زمینی ضایعه‌ای بزرگ است، لباس الهی پوشاندیم و پذیرفتیم، زیرا تشخیص خیر و شر منحصراً از آنِ اوست. فلذا به آرامی سر تسلیم بر تصمیم کبریایی فرود آوردیم. از طرفی خوشحال و مفتخریم که امانت خداوند را با همت خودش در مسیری قرار دادیم که اخلاق و خصوصیاتش سمت و سوی ربانی گرفت.

تصاویر بیشتری از این مراسم را در اینجا ببینید:

نوشته بزرگداشت علیرضا احمدیان جامعهٔ متکثر ایرانیان ونکوور را زیر یک سقف جمع کرد اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.

رسانهٔ همیاری – ونکوور

ممکن است بدانید که دانشگاه بریتیش کلمبیا برنامهٔ آموزش زبان فارسی دارد، ولی شاید ندانید که این برنامه چطور به برنامه‌های آموزشی بخش مطالعات آسیایی دانشگاه بریتیش کلمبیا اضافه شده است.

آن‌طور که در مطلبی تحت عنوان «چطور سه دانشجوی ایرانی برنامه‌ٔ آموزشی‌ جدیدی را آغاز و جامعه‌ای پرجنب‌وجوش را ایجاد کردند» در وبلاگ بخش مطالعات آسیایی این دانشگاه آمده است، در سال ۲۰۱۱ دکتر راس کینگ، رئیس بخش مطالعات آسیایی دانشگاه یو‌بی‌سی، از سه دانشجو به نام‌های علیرضا احمدیان، که همان سال در مقطع کارشناسی رشتهٔ تاریخ از دانشگاه فارغ‌التحصیل شد، نگار جلالی و بهادر موسوی درخواست کرد در راه‌اندازی برنامهٔ آموزش زبان فارسی به او کمک کنند. دکتر کینگ در مطلب یادشده اشاره کرده است که دلیل انجام این کار جمعیت روبه‌رشد ایرانیان در ونکوور و تعداد زیاد دانشجویان ایرانی در دانشگاه یو‌بی‌سی بوده است و آن‌ها در آن زمان برای بهبود تبادلات بینافرهنگی، نیاز به ایجاد برنامهٔ آموزش زبان فارسی و ایران‌شناسی را حس کرده بودند. در این مطلب به‌ نقش مهم این سه دانشجو برای جلب حمایت جامعهٔ ایرانی اشاره شده است. سرانجام و درنتیجهٔ تلاش‌های علیرضا احمدیان، نگار جلالی و بهادر موسوی برنامهٔ آموزش زبان فارسی با کلاس‌های آموزش پایهٔ زبان آغاز شد و به‌مرور با افزایش دوره‌های آموزش زبان فارسی و نیز دوره‌های فرهنگی تکامل یافت. 

در این مطلب از قول علیرضا احمدیان آمده است: «در طول دورهٔ تحصیلم متوجه نبودِ مربیانی برای آموزش زبان فارسی و نیز دانشجویان میراث فرهنگی ایرانی در دانشگاه یو‌بی‌سی شدم. این کمبود به‌رغمِ نیازی واقعی بود که من فکر می‌کنم در میان این قشر خاص از جامعهٔ دانشجویان یو‌بی‌سی منحصربه‌فرد است.» علیرضا احمدیان و دوستانش کار اطلاع‌رسانی برای جلب حمایت از این برنامه را با ایجاد یک گروه فیس‌بوکی و نشست‌های غیررسمی آغاز کردند. در ماه آوریل پس از برگزاری اولین نشست رسمی با حضور فارغ‌التحصیلانی از رشته‌های گوناگون، روند کار جدی‌تر شد.  

آن‌ها طیف‌های گوناگونی از افراد  را حول محور فرهنگ و زبان مشترک خودشان یا دوستان، بستگان یا همکارانشان، دور هم جمع کردند و توانستند این مهم را محقق کنند و میراثی ارزشمند برای همهٔ کسانی که مشتاق یادگیری زبان فارسی‌ و آشنایی با فرهنگ ایرانی در بریتیش کلمبیا هستند، از خود به‌جا گذاشتند.

* * * * *

نگار جلالی و بهادر موسوی دو همراه علیرضا احمدیان در راه‌اندازی برنامهٔ زبان فارسی دانشگاه یو‌بی‌سی، متنی مشترک برای از دست دادن علیرضا برایمان فرستاده‌اند که توجه شما را به آن جلب می‌کنیم:

نگار جلالی و  بهادر موسوی، از پایه‌گذاران بخش زبان فارسی و ایران‌شناسی دانشگاه UBC – ونکوور 

خبر از دست دادن زودهنگام دوست و همکار عزیزمان، علیرضا احمدیان، ما را با قلبی پر از اندوه و تأثر رها کرده است.

علیرضا دلسوز و مهربان بود و همواره شجاعت بیان و دفاع از حقیقت را داشت. وی همواره برای پیشبرد ایده‌هایی که به آن اعتقاد داشت، تلاش می‌کرد. عقایدی که برای ایجاد جامعه‌ای بر مبنای همیاری و عدالت بود. علیرضا رهبری بی‌نظیر در پروژه‌های مختلف بود و با رهبری خود زندگی بسیاری از اطرافیانش را تحت تأثیر قرار می‌داد. درگذشت او برای تمام کسانی که او را می‌شناختند و همین‌طور جامعهٔ ایرانی-کانادایی ونکوور و جامعهٔ دانشجویی UBC، فقدان بزرگی است.

علیرضا همیشه آمادهٔ کمک به دوستان و اطرافیان بود. غم و اندوهى که اکنون در بین جامعه براى از دست دادن این عزیز موج مى‌زند، خود بیانگر این موضوع است. به جرئت مى‌توان گفت که علیرضا بر زندگى تمامى ما تأثیرى مثبت و ماندگار به‌جا گذاشته است. 

ما، علاوه بر دوستى عمیقمان، افتخار همکارى با علیرضا را نیز داشتیم و همواره شور و شوقى را که او براى رسیدن به اهداف و باورهایش داشت، الهام‌بخش زندگى‌مان قرار داده و خواهیم داد. او توانایى رشد و پیشرفت را در افراد می‌دید و اعتقاد داشت که با همکارى و اتحاد مى‌توان باعث پیشرفت جامعه شد. 

علیرضا در طول زندگى‌اش توانست با افرادى از اقشار مختلف ارتباط برقرار کند؛ او با ذکاوت، همدلى و دلسوزىِ خود در گفت‌وگویی هوشمندانه قلب و فکر دیگران را دگرگون می‌کرد.

آشنایى با علیرضا و شناختن شوخ‌طبعى و طرز نگاهش، از ما انسان‌هاى بهترى ساخته است. او معتقد بود که ما باید دنیا را بهتر از آنچه تحویل گرفته‌ایم به نسل‌هاى بعدى واگذار کنیم. تلاش او در احقاق این مطلب میراثى است که او برایمان باقى گذاشته است. 

علیرضاى عزیز، تو همیشه در قلب و یادمان خواهى بود. درگذشت تو را به همسر، پدر، مادر، برادر و خانواده و دوستان داغدارت صمیمانه تسلیت عرض مى‌کنیم.

* * * * *

دکتر راس کینگ، رئیس بخش مطالعات آسیایی دانشگاه بریتیش کلمبیا  و پایه‌گذار بخش فارسی و ایران‌شناسی دانشگاه یو‌بی‌سی دربارهٔ نقش علیرضا در شکل‌گیری این بخش و نحوهٔ آشنایی‌اش با او، مطلب زیر را برای ما فرستاده است:

دکتر راس کینگ، رئیس بخش مطالعات آسیایی دانشگاه بریتیش کلمبیا – ونکوور 

علیرضا احمدیان حامی پرشور ابتکار ما در بخش مطالعات آسیایی برای راه‌اندازی برنامه‌های آموزش زبان فارسی و ایران‌شناسی در دانشگاه یو‌بی‌سی بود. ارتباط این بخش (و من) با علیرضا به حدود ده سال پیش بازمی‌گردد، زمانی که علیرضا هنوز در یوبی‌سی دانشجو بود.

ملاقات ما خیلی اتفاقی بود؛ بخش مطالعات آسیایی علاقه‌مند بود همکاران و هم‌پیمانانی در میان جامعهٔ ایرانیِ ونکوور بیابد، خصوصاً در میان دانشجویان یوبی‌سی، و علیرضا همراه دانشجویان سخت‌کوشمان، نگار جلالی، بهادر موسوی و دیگران، همان زمان در حال گفت‌وگو با بخش تاریخ برای جلب حمایت و پشتیبانی بودند. بخش تاریخ علاقه‌مند نبود، اما ما به‌نحوی همدیگر را پیدا کردیم، و از آن زمان، علیرضا عضو فداکار، مورد اعتماد، مشاور، حامی، رازدار و دوست ما در حرکت ابتکاری‌مان بوده است. 

همکاران من در بخش مطالعات آسیایی، دفتر ریاست، و مشارکت دفتر توسعه و فارغ‌التحصیلان هرگز نمی‌توانیم به اندازهٔ کافی حق مطلب را دربارهٔ شخصیت کاریزماتیک علیرضا، عشق و علاقه‌اش، تحلیل‌های دقیق و روشنگرانهٔ او از جامعهٔ ایرانی ونکوور و بیش از هر چیزی گرمی و انسانیت بی‌ریای او، ادا کنیم. ما در بخش مطالعات آسیایی دانشگاه بریتیش کلمبیا عمیقاً دلمان برای او تنگ خواهد شد. او هرگز نمی‌تواند جایگزین شود، اما صمیمانه امیدواریم جوانان دیگری از جامعهٔ ایرانی ونکوور این نمونهٔ فعال ازخودگذشته را سرمشق خود قرار دهند و ما را کمک کنند. روحش شاد.

* * * * *

مصطفی عابدینی‌فرد، استادیار فرهنگ و ادبیات فارسی، دپارتمان مطالعات آسیایی، دانشگاه بریتیش کلمبیا، یعنی همان‌جایی که علیرضا احمدیان و دوستانش پایه‌گذار آن بوده‌اند، متن زیر را برای ما فرستاده‌اند که توجه شما را به آن جلب می‌کنیم:

لبخندِ گاهگاهت، صبحِ ستاره‌باران!

مصطفی عابدینی‌فرد، استادیار فرهنگ و ادبیات فارسی، دپارتمان مطالعات آسیایی، دانشگاه بریتیش کلمبیا – ونکوور

پذیرش مرگِ عزیزان دشوار است و کنار آمدن با مرگِ عزیزی جوان بس دشوارتر. خبر تلخ و حیرت‌انگیز درگذشت علیرضا احمدیان را همچون بسیاری از دوستان، از امیر باجه‌کیان شنیدم. هم او، اندی پیش‌تر بیماری ناگهانی علیرضا را به دوستانش اطلاع داده و گفته بود وضعیتش شوربختانه چندان مساعد نیست و پیشنهاد کرده بود برای ارتقای روحیهٔ علیرضا هر یک پیام صوتیِ کوتاهی تهیه کنیم و بفرستیم تا به دستش برساند. پیشنهادی فکورانه بود و کمترین کاری که می‌توانستیم برایش از راه دور بکنیم. دریغ و صد دریغ، اما، که بخت با ما یار نبود…  

آشنایی من از نزدیک با علیرضا به کمتر از یک‌سال پیش برمی‌گردد، زمانی که هر دوی ما در سپتامبر ۲۰۱۸ در برنامهٔ شروع فعالیت کارزار «فارسی در بی‌سی» – که به‌همت امیر باجه‌کیان گرامی برگزار شد – در ونکوور شرکت کرده بودیم. بعد از اتمام گردهمایی، عزیزی دیگر – که همان‌جا برای اولین‌بار ملاقاتشان کردم ولی اکنون نامشان را به‌خاطر ندارم و از قضا بعد از آن بدبختانه دیگر ندیدمشان – من و علیرضا را با هم آشنا کرد. من به دعوت صمیمانهٔ برگزارکنندگان این برنامه و به‌همراه رئیس دپارتمان مطالعات آسیایی دانشگاه بریتیش کلمبیا، دکتر راس کینگ، در آن شرکت کرده بودم. هم او پیش‌تر فهرستی از اسامی پایه‌گذاران گروه مطالعات زبان و ادبیات فارسی دانشگاه را برای من فرستاده بود، که اتفاقاً نام علیرضا هم در آن بود، اما آن شب من این نکته را به‌خاطر نداشتم. شخصیت بی‌شیله‌پیله و صمیمی علیرضا، اشتیاق سرشار و صادقانهٔ او برای پل زدن به دنیای دیگران و نیز تواناییِ مثال‌زدنی‌اش در پیشبُرد گفت‌و‌گویی صمیمانه و در عین حال ژرف با طرف مقابل – ولو کسی که تا دقایقی پیش او را نمی‌شناخت – در همان برخورد کوتاه برایم آشکار شد. 

بعدها، در حاشیهٔ یکی از سخنرانی‌های ایران‌شناسی که در دانشگاه یو‌بی‌سی برگزار  کردیم، علیرضا را بیشتر دیدم و شناختم. پیش از اغلب این سخنرانی‌ها، به من تلفن می‌کرد و می‌گفت اگر به کمکی احتیاج داریم، می‌تواند زودتر خودش را برساند. و اگر خانه بودم، پیشنهاد می‌داد بیاید تا با هم برویم، که در واقع یعنی با اتومبیلش مرا به دانشگاه برساند. این نشان از لطف و بزرگ‌منشیِ او داشت. من محض احتیاط محل سکونتم را نه‌چندان دور از دانشگاه انتخاب کرده بودم تا در صورت لزوم بتوانم در طول روز بیش از یک مرتبه هم به دانشگاه رفت و آمد کنم. اما او می‌دانست من در ونکوور به دور از خانواده‌ام زندگی می‌کنم و می‌خواست احساس تنهایی و غربت نکنم. وقتی می‌گفتم راضی به زحمت نیستم، جواب می‌داد: «سرِ مسیرم است؛ ضمناً، من هم تنها هستم و در طول راه به هم‌صحبت احتیاج دارم.» 

صحبت‌هایمان – که بعدها به خوش‌و‌بش‌های سرپاییِ قبل و  بعد از سخنرانی‌ها و دورِ هم نشستن‌های گاهگاهِ بعد از این رویدادها در کافه‌ها و نوشگاه‌های  دانشگاه، به‌همراه دانشجویان علاقه‌مند نیز کشیده شد – گاه مضمونی خاص داشت و گاه از هر دری سخنی. از تجربیات دانشجویی‌مان گرفته تا تجارب حرفه‌ای، و از امور سیاسی و اجتماعی و اخبار روز گرفته تا اندرزهای ارزشمندی که علیرضا به درخواست من و در عین فروتنی دربارهٔ ونکوور و زندگی در آن به منِ تازه‌وارد انتقال می‌داد. فارغ از موضوع صحبتمان، اما، توانایی فوق‌العادهٔ علیرضا در صبورانه گوش کردن، اجتناب از پیش‌داوری و سعهٔ صدرش در مواجهه با نظام‌های فکریِ متفاوت، هر گفت و شنیدی با او را نه فقط به امری لذت‌بخش و  به یادماندنی که به واقعه‌ای تأمل‌برانگیز بدل می‌کرد. 

یقین دارم دیگر دوستانش هم با من هم‌نظرند که بعید و چه بسا ناممکن بود بتوان علیرضا را مکدر و مأیوس یافت. در هر برخوردی، لبخند فراگیر و پذیرای او پیش از خودش به استقبال تو می‌آمد. همچون هر انسان دیگری، بی‌شک علیرضا هم برای مغموم بودن دلیل و بهانه کم نداشت. اما حتی وقتی با آمیزه‌ای از عشق و دردمندی در باب بیماریِ نگران‌کنندهٔ عزیزی از نزدیکانش درد دل می‌کرد، باز هم به زحمت می‌توانستی از خلال روایتش، نشانی از ناامیدی بیابی. این اجتناب از نومیدی و افسردگی را می‌شد از توجه جدی او به مسائل پیرامونش و تلاش خستگی‌ناپذیرش برای بهتر کردن دنیایی که در آن می‌زیست – ولو به قدر توانش – هم دریافت. علیرضا در پیگیری این علایق و توجهات به‌نحوی شگفت‌آور، چه در مطالعه و تحقیق و چه در عمل، مصر بود.

حدود سه ماه پیش، در اواخر نیمسال تحصیلی دوم در سال ۲۰۱۸-۲۰۱۹، دانشجویی در مقطع دکتری که برای تکمیل پژوهشی روان‌شناختی از ایران به کانادا آمده و در دانشگاه یوبی‌سی در سِمَت پژوهشگرِ مهمان مشغول به فعالیت شده بود، با من ملاقات کرد و در خلال صحبت‌هایمان، از من برای ایجاد ارتباط با ایرانیان کانادایی‌ای که واجد شرایطی خاص برای تحقیق ایشان باشند، کمک خواست. من، به لطف همکاری نزدیکم با انجمن دانشجویان ایرانی یو‌بی‌سی (UBCPC) و شبکهٔ دانشجویان ایرانی فارغ‌التحصیل یوبی‌سی (Iranian UBC Alumni) و همچنین تدریس چندین درس در این دانشگاه در سال گذشته – که در آن‌ها، بسیاری از دانشجویانم پیشینه‌ای ایرانی داشتند – خوشبختانه با ایرانیان فراوانی در ونکوور آشنا شده یا ارتباط داشتم، اما متأسفانه افرادی با شرایط تعریف‌شدهٔ این دانشجوی گرامی را نمی‌شناختم. علیرضا نخستین کسی بود که برای کمک بیشتر بی‌درنگ به خاطرم آمد. او به درخواست من با این دانشجو صمیمانه ملاقات و مشکل او را حل کرد. بعدتر که از علیرضا تشکر کردم، فروتنانه گفت کاری نکرده است. اما عمقِ دستگیری و حمایت علیرضا از این دانشجو را فقط بعدها و از طریق ایمیل سراسر سپاس و محبت‌آمیزی که آن دانشجو برایم فرستاد، توانستم بفهمم. 

نیز، همین اواخر در ونکوور، علیرضا مرا از کنفرانسی مهم دربارهٔ افغانستان در دانشگاه بریتیش کلمبیا مطلع کرد. کنفرانس در یکی از روزهای آخر هفته‌ای خوش در اواخر آوریل ونکوور رخ می‌داد و می‌شد تصور کرد که عمدهٔ شرکت‌کنندگان در آن، می‌بایست یا به موضوع همایش علاقه‌ای جدی می‌داشتند یا همتی والا، تا بتوانند در اوایل بعدازظهر آن روز تعطیل خودشان را از اقصا نقاط ونکوور به آن سرِ شهر در دانشگاه برسانند. اندکی بعد از شروع همایش که به محل رسیدم، سالن را کمابیش پر و علیرضا را در انتهای جمع نشسته دیدم. مرا ندید. اما وقتی در جست‌و‌جوی صندلیِ خالی، بالاخره در ردیفی جلوتر از او جایی پیدا کردم و نشستم، صدای پیامک تلفن همراهم مرا به صرافت انداخت که می‌بایست صامتش می‌کردم. قبل از این کار، پیام را باز کردم. او بود: «ارادت. من پشت سر شما هستم. سمت چپ.» برگشتم. لبخندی زدیم و سری به نشانهٔ سلام و علیک جنباندیم. تایپ کردم: «مخلصم علیرضا جان » و موبایل را ساکت کردم. در جلسهٔ پرسش و پاسخ همان روز، اولین و  یکی از عمیق‌ترین سؤال‌ها را از سخنرانان، علیرضا کرد. بعد از کنفرانس، نیم ساعتی با دیگران خوش و بش کردیم و از قضا چون اتومبیل یکی از دوستان دیگرم در اختیار من بود و علیرضا آن روز ماشین به همراه نداشت، فرصتی پیش آمد تا خواهش کنم اجازه بدهد تا جایی برسانمش. این آخرین دیدار ما بود. اما لطف او بعد از آن هم مستدام ماند…  

من از ابتدای سال تحصیلی پیش برای انجام وظیفه‌ای خاص در ونکوور حاضر شدم، یعنی تلاش برای راه‌اندازی رسمی گروه زبان و ادبیات فارسی در دپارتمان مطالعات آسیایی، وظیفه‌ای که در غیاب خانواده‌ام در ونکوور، ناگزیر در تعریف و توجیه من از حضورم در این شهر پررنگ‌تر می‌شد. در خلال ناهار دونفره‌ای که به دعوت علیرضای عزیز چند روز قبل از کنفرانس بالا انجام شد، یادی از دست اندرکاران این طرح شد، طرحی که از سالیان پیش در دانشگاه بریتیش کلمبیا رقم خورده و تحققِ آن در گروِ همت ایرانیان ساکن ونکوور و البته آرزوی بسیاری کسان بوده و هست. در این میان، دغدغهٔ علیرضا و دو دوست و همکار خستگی‌ناپذیر دیگرش – نگار جلالی و بهادر موسوی عزیز – به‌ویژه شایان ذکر است. طی سال گذشته، با یاری این سه دوست و دیگر عزیزان دلسوز جامعهٔ ایرانی حاضر در ونکوور، از جمله بسیاری از دانشجویان علاقه‌مند به پیشبرد اهداف مرتبط با زبان و ادب فارسی، دستاوردهای قابل توجهی رخ داده است، دستاوردهایی که از جمله بر تلاش درخور ستایش و بنیادین همکار گرامی‌ام خانم دکتر نسرین عسکری استوار است. اما تا آنجا که به سهم اندک من تاکنون مربوط است، اغراق نیست اگر بگویم حضور و مصاحبت و دلگرمی‌های علیرضا در حصول نتایج سال گذشته تأثیری بسزا داشته است. 

داغ از دست دادن علیرضا نزد دوستان و خانوادهٔ گرامی‌اش تازه است. این روزها، گاه از پس پشتِ پردهٔ بی‌امانِ اشک، می‌کوشم با یادآوری و پاسداشت خاطرات گرانمایه‌ام از او و با تکیه بر شعر و موسیقی این داغ را تا اندازه‌ای التیام دهم. در میان اشعاری که به‌یاد این عزیز سفرکرده بازمی‌خوانم، شعری از محمدرضا شفیعی کدکنی را به‌ویژه زبان حالِ دوری‌اش می‌بینم و به یادش زمزمه می‌کنم: 

ای مهربان‌تر از برگ در بوسه‌‌های باران / بیداری ستاره در چشم جویباران

آیینهٔ نگاهت پیوند صبح و ساحل / لبخند گاهگاهت صبح ستاره‌باران

باز آ  که در هوایت خاموشی جنونم / فریاد‌ها برانگیخت از سنگ کوه‌ساران

ای جویبار جاری! زین سایه برگ مگریز / کاین گونه فرصت از کف دادند بی‌شماران

گفتی به روزگاران مهری نشسته گفتم / بیرون نمی‌توان کرد حتی به روزگاران

بیگانگی ز حد رفت‌ ای آشنا مپرهیز / زین عاشق پشیمان سرخیل شرمساران

پیش از من و تو بسیار بودند و نقش بستند / دیوار زندگی را زین‌گونه یادگاران

وین نغمهٔ محبت بعد از من و تو مانَد/ تا در زمانه باقی‌ست آواز باد و باران

نوشته میراثی ارزشمند برای جامعهٔ ایرانی و فارسی‌زبان بریتیش کلمبیا اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.

با سپاس از وقتی که در اختیار ما قرار داده‌اید، لطفاً تاریخچه‌ای از برنامهٔ زبان فارسی در دانشگاه یوبی‌سی را در اختیار خوانندگان ما قرار دهید. دانشگاه از چه زمانی و به چه دلیل اقدام به ارائهٔ این برنامه کرده است؟
برنامهٔ زبان فارسی و مطالعات ایران‌شناسیِ دانشگاه یوبی‌سی (UBC) در سال ۲۰۱۱ و با مدیریت بخش مطالعات آسیایی، که زیر مجموعهٔ دانشکدهٔ علوم انسانی است، راه‌اندازی شد. بدین ترتیب، هم‌اکنون مدت شش سال است که کلاس‌های زبان فارسی در این دانشگاه ارائه می‌شود. چندین انگیزه در راه‌اندازیِ این برنامه نقش داشته‌اند. نخستین و مهم‌ترینِ آن‌ها این است که زبان فارسی و مطالعات ایران‌شناسی به خودی خود حائز اهمیت‌اند و سزاوار است که با گستردگی بیشتر در همه‌جا آموزش داده شوند. بیشتر دانشگاه‌های معتبر دنیا، زبان فارسی و مطالعات ایران‌شناسی را در برنامه‌های درسی خود دارند، و ضروری است که دانشگاه یو‌بی‌سی نیز، که جایگاهی در میان ۳۰ تا ۴۰ دانشگاه برتر جهان دارد، این رشته را در برنامهٔ آموزش و پژوهش خود بگنجاند.

بخش مطالعات آسیایی دانشگاه یو‌بی‌سی، که نه تنها شرق، بلکه بخش‌های دیگرِ آسیا را نیز پوشش می‌دهد، سال‌هاست که به‌دلیل مرکزیت و قدمتِ بیش از هزارسالهٔ زبان، فرهنگ، و ادبیات فارسی در آسیای میانه و جنوبی، به‌ویژه علاقه‌مند به افزودنِ کلاس‌های زبان فارسی و مطالعات ایران‌شناسی به برنامه‌های خود بوده است. دانشگاه‌ها و مؤسسات آموزش عالی امروزین، جهان و دانش را به روش‌های متفاوتی دسته‌بندی می‌کنند؛ از آنجا که مطالعات «خاورمیانه» در یوبی‌سی پیشینهٔ استواری ندارد، همواره متخصصان منطقهٔ جنوب آسیا، به‌ویژه در بخش‌های مطالعات آسیایی و تاریخ بوده‌اند که با جدیت تمام از برنامهٔ زبان فارسی و مطالعات ایران‌شناسی حمایت کرده‌اند.

دلیل مهم دیگر، جمعیت‌شناختی است. ونکوور محل زندگی جمعیتِ ایرانی-کاناداییِ قابل توجه و روبه‌رشدی است، و یوبی‌سی تعداد زیاد و روبه‌افزایشی دانشجو از ایران جذب می‌نماید. در چنین فضایی و به‌منظور افزایش آگاهی و تفاهم بین فرهنگ‌ها، ضروری است که یوبی‌سی زبان فارسی و ایران‌شناسی را به دانشجویان گوناگون خود آموزش دهد.

چند کلاس ارائه می‌شود و موضوعات این کلاس‌ها‌ چیست؟

کلاس‌های زبان فارسی توسط یک مدرس تمام‌وقت ارائه می‌شوند. مدرسان در یک سال ۸ کلاس درس می‌دهند، که از طرفی بارِ تدریسِ سنگینی است (استادان در طول یک سال ۴ کلاس درس می‌دهند)، اما از طرف دیگر به‌هیچ روی برای ارائهٔ کلاس‌های گوناگون به تعداد زیادی از دانشجویان مختلف کافی نیست. کلاس‌های زیر در برنامهٔ آموزش زبان فارسی ثبت شده‌اند، هر چند همهٔ کلاس‌ها همیشه ارائه نمی‌شوند:

برای غیرفارسی‌زبانان:

فارسی مقدماتی ۱ (3) PERS 100

فارسی مقدماتی ۲ (3) PERS 101

فارسی میانهٔ ۱ (3) PERS 200

فارسی میانهٔ ۲ (3) PERS 201

برای نسل دوم و سومِ ایرانیان/فارسی‌زبانانِ مهاجر*:

فارسی پیشرفتهٔ ۱ (3) PERS 300

فارسی پیشرفتهٔ ۲ (3) PERS 301

داستان کوتاه برای فارسی‌زبانان و نسل دوم و سومِ ایرانیان/فارسی‌زبانانِ مهاجر (3) PERS 400

ارائهٔ یک زبان خارجی برای نخستین بار، در هر دانشگاهی چالش‌برانگیز است، و از آنجا که باید نیازهای دانشجویان بومی و غیربومی آن زبان سنجیده شوند، این چالش برای زبان‌هایی که عموماً کمتر تدریس می‌شوند، بیشتر است. برای ما دست کم ده سال طول می‌کشد تا به ترکیبِ درست و موزونی از کلاس‌ها دست یابیم.

علاوه بر کلاس‌های زبان فارسی، ما تاکنون ۳ کلاس دیگر (کلاس‌های موضوعی که به انگلیسی ارائه می‌شوند) را نیز ثبت کرده‌ایم:

ادبیات کهن فارسی در ترجمهٔ انگلیسی (3) ASIA 392

تاریخ ایران از ساسانیان تا صفویان (3) ASIA 393

سینمای بعد از انقلاب ایران (3) ASIA 394

این سه کلاس که با کد «آسیا» مشخص می‌شوند و موضوع آن‌ها ایران و ادبیات فارسی است، تاکنون توسط یک مدرس پسادکتری و با بودجهٔ موردی بخش مطالعات آسیایی ارائه شده‌اند.

چه کسانی می‌توانند در این کلاس‌ها نام‎‌نویسی کنند؟ پیش‌نیاز کلاس‌ها چیست؟ آیا این کلاس‌ها فقط به فارسی‌زبانان ارائه می‌شوند؟

برای شرکت در این کلاس‌ها، بایستی نخست دانشجوی رسمی یوبی‌سی باشید. اعضای جامعه می‌توانند به عنوان دانشجوی آزاد (Unclassified Student) در هر کلاس به‌طور جداگانه ثبت‌ نام نمایند.

کلاس‌هایی که با کد «آسیا» مشخص می‌شوند، پیش‌نیاز ندارند و دانستن زبان فارسی برای شرکت در آن‌ها لازم نیست.

کلاس‌های زبان فارسی برای غیرفارسی‌زبانان، مخصوص دانشجویانی است که هیچ سابقه و دانش قبلی از زبان فارسی ندارند.

شرایط شرکت در کلاس‌های زبان‌فارسی برای «نسل دوم و سومِ ایرانیان/فارسی‌زبانانِ مهاجر» پیچیده‌تر است:

فارسی مقدماتی (Persian 104): این کلاس فقط به نسل دوم و سومِ ایرانیان/فارسی‌زبانانِ مهاجر یا آن‌هایی که در ایران به‌دنیا آمده‌اند و تا پایان کلاس دوم دبستان (و نه بیشتر) در ایران تحصیل کرده‌اند، ارائه می‌شود.

فارسی میانه (Persian 300): این کلاس فقط به دانشجویانی که Persian 104 را گذرانده باشند، یا آن‌ها که در ایران به دنیا آمده‌اند و تا پایان کلاس ششم (و نه بیشتر) در ایران تحصیل کرده‌اند، ارائه می‌شود.

فارسی پیشرفته/داستان کوتاه (Persian 400 Short Story): این کلاس فقط به دانشجویانی که PERS 104 یا PERS 300 را گذرانده باشند، یا آن‌ها که در ایران به‌دنیا آمده‌اند و تا پایان کلاس دوازده در ایران تحصیل کرده‌اند، ارائه می‌شود. دانشجویانی که در ایران به دانشگاه رفته‌اند، نمی‌توانند در این کلاس شرکت کنند.

لطفاً به‌طور خلاصه افرادی را که در برنامهٔ زبان فارسی یوبی‌سی مشغول به‌کارند، معرفی نمایید.

مدرس زبان فارسی ما خانم مژگان زلفی سیستانی‌ هستند که مدرک کارشناسی خود را در رشتهٔ ترجمه، در سال ۱۹۹۵ از دانشگاه آزاد دریافت کرده‌اند، و مدرک کارشناسی ارشد خود را در رشتهٔ آموزش زبان فارسی به‌عنوان زبان دوم یا زبان خارجی، در سال ۲۰۰۱ از دانشگاه شهید بهشتی دریافت کرده‌اند. ایشان قبل از مهاجرت به ونکوور کانادا در سال ۲۰۱۱، مشغول به تحصیل در دانشگاه منچستر بریتانیا در زمینهٔ مطالعات خاورمیانه با موضوع آموزش زبان فارسی به‌عنوان زبان دوم یا زبان خارجی بوده‌اند. سابقهٔ تحصیل ایشان برای ایجاد برنامهٔ زبان فارسی ایده‌آل است.

مدرس پسادکتری ما خانم نسرین عسکری هستند که مدرک دکتری خود را در سال ۲۰۱۲ از دانشگاه تورنتو با پایان‌نامه‌ای با موضوع شاهنامه دریافت کرده‌اند. ایشان پس از طراحی و ارائهٔ سه کلاس جدید با کد «آسیا» دربارهٔ ایران، سال گذشته را به‌عنوان پژوهشگر مدعو در کتابخانهٔ بادلیان دانشگاه آکسفورد (Bahari Visiting Fellow in the Persian Arts of the Book) سپری نموده، و از ژانویهٔ گذشته بازگشته‌اند تا به مدت دو سال دیگر به تدریس در یوبی‌سی ادامه دهند. اولین کتاب ایشان در سال گذشته منتشر شده است: (The Medieval Reception of the Shāhnāma as a Mirror for Princes (E. J. Brill, 2016

ارزیابی دانشجویان از هر دو مدرس بسیار عالی بوده است.

آیا زبان‌های خارجی دیگری در بخش مطالعات آسیایی ارائه می‌شوند؟

بخش مطالعات آسیایی، علاوه بر زبان فارسی، زبان‌های چینی مندرین، چینی کهن، کانتونی، ژاپنی، ژاپنی کهن، کره‌ای، هندی-اردو، سانسکریت، و پنجابی را نیز آموزش می‌دهد. ارائهٔ زبان اندونزیایی چند سال پیش به‌دلیل نبودن بودجه متوقف شد. وجود برنامهٔ زبان‌های کانتونی، کره‌ای، و پنجابی مدیون حمایتِ عمدهٔ مالی از سوی منابعِ خارج از دانشگاه است.

چشم‌انداز آینده در ارائهٔ این کلاس‌ها در یوبی‌سی چگونه است؟

مانند همهٔ دانشگاه‌های دولتیِ آمریکای شمالی در دهه‌های اخیر، یوبی‌سی نیز همواره با محدودیت‌های بودجه‌ای شدید و روبه‌افزایشی مواجه بوده است. این موضوع به‌ویژه در مورد علوم انسانی صدق می‌کند، و در حوزهٔ مطالعات مناطقی که «ناآشنا» به‌شمار می‌روند، حتی بیشتر صدق می‌کند. به‌همین دلیل، آیندهٔ آموزش زبان فارسی و مطالعات ایران‌شناسی در یوبی‌سی قطعاً بستگی به حمایت مالی منابعِ خارج از دانشگاه دارد – این امر در مورد بیشتر برنامه‌های مطالعات ایران‌شناسی در آمریکای شمالی صدق می‌کند (غیر از تعدادی در آمریکا که بودجه‌شان از طرف دولت و منابع مربوط به امنیت ملی آمریکا تأمین می‌شود).

البته عامل دیگری که عمرِ بلندمدتِ این برنامه را تعیین می‌کند، تعداد دانشجویانی است که در کلاس‌ها شرکت می‌کنند. با توجه به جدیدبودن این کلاس‌ها، استقبال دانشجویان از آن‌ها تاکنون رضایت‌بخش و دلگرم‌کننده بوده است (مخصوصاً کلاس‌هایی که کدِ «آسیا» دارند)، اما هنوز باید برای افزایش آگاهیِ دانشجویانِ یوبی‌سی دربارهٔ این کلاس‌ها بهتر عمل کنیم. در این راستا، امیدواریم که تعداد بیشتری از دانشجویان نسل دوم و سومِ ایرانیان/فارسی‌زبانانِ مهاجر در این کلاس‌ها شرکت کنند و دوستانِ غیرایرانیِ خود را تشویق کنند که زبان فارسی بیاموزند.

از این که وقت خود را در اختیار ما قرار دادید تا به سؤالات ما پاسخ دهید سپاسگزاریم. اگر موضوع دیگری دربارهٔ برنامهٔ زبان فارسی به نظرتان می‌رسد، بفرمایید.

به نظر من، تأکید بر این نکته مهم است که برنامهٔ آموزشی جدیدی مانند این به سال‌ها وقت نیاز دارد تا بر پایه‌ای محکم و مداوم استوار گردد. همچنین می‌خواهم تأکید کنم که چشم‌انداز برنامهٔ زبان فارسی و مطالعات ایران‌شناسی، از نظر ما بسیار فراتر از تنها فلات قارهٔ ایران و دیدگاه محدودی است که متمرکز بر ملیت است – یعنی فقط محدود به ایران نمی‌شود. از نظر ما، آنچه دارای اهمیت است «تمدن ایرانی» است با همهٔ گستردگی آن در هزارهٔ گذشته و تأثیر ژرف و پایداری که بر بخش‌های زیادی از آسیا در اطراف خود داشته است. به‌همین دلیل است که بخش مطالعات آسیایی این‌چنین علاقه‌مند است که پایگاه اصلی ارائهٔ این برنامهٔ‌ جدید باشد.

در پایان، از حمایت مالی و معنوی مشتاقانه‌‌ای که از ساکنان ایرانی-کانادایی ونکوور – اعم از دانشجویان و دانش‌آموختگان یوبی‌سی، دوستان یوبی‌سی، و به‌طور کلی فارسی‌دوستان – دریافت کرده‌ایم، بسیار سپاسگزاریم. امیدواریم بتوانیم به تداوم حمایت شما تکیه کنیم.

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

* منظور از «نسل دوم و سومِ ایرانیان/فارسی‌زبانان مهاجر» کسانی‌اند که در خارج از ایران اما در محیطی فارسی‌زبان تربیت یافته‌اند و به‌همین دلیل تا حدودی با فرهنگ و زبان فارسی به‌طور شنیداری و یا گفتاری آشنایی دارند. دانش و توانایی این افراد در زمینهٔ خواندن و نوشتن به زبان فارسی بسیار کم یا ناچیز است.

نوشته گفت‌وگو با دکتر راس کینگ رئیس بخش مطالعات آسیایی دانشگاه بریتیش کلمبیا اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.