بنیاد نیکوکاری یارا سازمانی غیرانتفاعی‌ست که بیش از پنج سال قبل در ونکوور تأسیس شد. مأموریت اصلی این بنیاد، جمع‌آوری کمک‌های مالی نیکوکاران به‌منظور کمک به زنان تهیدست در ایران است؛ زنانی که سرپرست خانوارند و جویای کار برای کسب درآمد. این زنان با کمک‌های نیکوکاران و تسهیلگری بنیاد یارا، در زمینه‌هایی که مهارت دارند، کارآفرینی می‌کنند. هرچند اخیراً بنیاد نیکوکاری یارا اعلام کرده است که در شرایط اقتصادی فعلی و فشارهای معیشتی حادی که بر دوش بسیاری از این خانواده‌هاست، اولویتش را بر تأمین نیازهای اولیه و غذایی این خانواده‌ها قرار داده است. به‌همین منظور گفت‌وگویی انجام داده‌ایم با سه تن از اعضای هیئت‌مدیرهٔ یارا، خانم‌ها بعثت حشمت آزاد، دکتر کتایون رهنوردی و گیتا رفیعی تا در این‌باره بیشتر بدانیم. شایان ذکر است که خانم‌ها دکتر کتایون رهنوردی و گیتا رفیعی به‌تازگی به هیئت‌مدیرهٔ این بنیاد ملحق شده‌اند.

* * * * *

با سلام و سپاس از وقتی که در اختیار ما گذاشتید، لطفاً در ابتدا برای آن دسته از خوانندگان ما که ممکن است بنیاد نیکوکاری یارا را کمتر بشناسند، بفرمایید این بنیاد چند سال است که فعالیت دارد، با چه هدفی شکل گرفت و رسالت اصلی شما روی چه نوع حمایت‌هایی است؟

بعثت حشمت آزاد: بنیاد نیکوکاری یارا در دهم دسامبر ۲۰۲۰، همزمان با روز جهانی حقوق بشر، فعالیت رسمی خود را در استان بریتیش کلمبیای کانادا آغاز کرد. رسالت اصلی ما، ایجاد پلی میان خیرین، در کانادا یا ایران، یا حتی گاه دیگر کشورها، و زنان سرپرست خانوار در ایران است که با چالش‌های معیشتی جدی مواجه‌اند. 

بنیاد یارا در افق پیش روی خود، مأموریت اصلی‌اش را بر «به‌ْتوانمندسازی» این بانوان از طریق آموزش مهارت‌ها و ترویج کارآفرینی استوار کرده است. این رویکرد فراتر از حمایت‌های مقطعی، بر ایجاد بستری پایدار برای خوداتکایی و عزت نفس مخاطبان خود تأکید دارد. 

چرا تمرکز ویژه‌ای روی «زنان سرپرست خانوار» دارید؟ این انتخاب از چه تجربه یا مشاهده‌ای آمده است؟

بعثت حشمت آزاد: این انتخاب برآمده از یک ضرورت اجتماعی و تجربهٔ زیسته است. زنان سرپرست خانوار در ایران، علاوه بر مسئولیت سنگین ادارهٔ خانواده، با موانع اقتصادی و اجتماعی متعددی روبرو هستند. ما معتقدیم حمایت از یک زن و بهْ‌توانمندسازی او، در واقع حمایت از یک نسل است، چرا که با بهبود وضعیت اقتصادی و روانی مادر، کل ساختار خانواده ارتقا می‌یابد.

خبردار شدیم که شما در حال حاضر از تمرکز بر کارآفرینی به تأمین ارزاق برای مادرانی تهیدست در ایران روی آورده‌اید. چه چیزی این تغییر را ضروری کرد؟

بعثت حشمت آزاد: در شرایط اقتصادی فعلی و با توجه به فشارهای معیشتی حاد، اولویت‌بندی نیازها تغییر کرده است. اگرچه هدف غایی ما کارآفرینی است، اما برای فردی که در تأمین نیازهای اولیه و غذایی خانواده دچار مشکل است، آموزش کارآفرینی به‌تنهایی پاسخگو نیست. لذا تصمیم گرفتیم تا اطلاع ثانوی، تمرکز بودجه را بر «برنامهٔ کمک‌رسانی مواد غذایی» قرار دهیم تا نیازهای اولیهٔ زندگی مددجویان حفظ شود. 

آیا این تغییر رویکرد می‌تواند در آینده به مسیری دائمی در کنار کارآفرینی تبدیل شود، یا به تمرکز روی مأموریت اصلی‌تان باز خواهید گشت؟

بعثت حشمت آزاد: این تصمیم برای عبور از دورهٔ بحرانی فعلی است. ما به‌محض اینکه اطمینان حاصل کنیم نیازهای پایه‌ای مددجویان تأمین شده، مجدداً مسیر کارآفرینی را در کنار توزیع ارزاق دنبال خواهیم کرد تا استقلال مالی بانوان تحت پوشش به خطر نیفتد.

روند شناسایی خانواده‌های نیازمند در ایران برای اهدای سبد ارزاق چگونه انجام می‌شود؟ و چگونه اطمینان حاصل می‌کنید که کمک‌ها به دست افراد واقعی و واجد شرایط می‌رسد؟

گیتا رفیعی: یارا در ایران داوطلبان معتمدی دارد که افراد واجد شرایط را شناسایی می‌کنند. انتخاب مددجویان بر اساس بازدیدهای میدانی دقیق از شرایط زندگی آن‌ها صورت می‌گیرد تا اطمینان حاصل شود که کمک‌ها دقیقاً به دست نیازمندترین افراد می‌رسد.

در حال حاضر که تماس با ایران به‌دلیل قطعی اینترنت بسیار مشکل و آن‌هم به‌شکل یک‌طرفه شاید امکان‌پذیر باشد، شما چگونه با سازمان‌های خیریهٔ همکارتان در ایران برای پیش‌بردن این کمک‌رسانی ارتباط برقرار می‌کنید؟

گیتا رفیعی: بله، قطعاً نبودن اینترنت این ارتباط را سخت کرده، ولی از طریق مسافران و تماس تلفنی از ایران ارتباط را حفظ کرده‌ایم. گزارش‌های کتبی، فیش‌های واریزی و مستندات تصویری نیز به‌محض برقراری اتصال، برای ما ارسال می‌شود. فیلم‌های توزیع خواروبار را هم مرتب تهیه می‌کنند که امیدواریم بعد از وصل‌شدن کامل اینترنت و دریافت آن‌ها، منتشرشان کنیم.

یکی از دغدغه‌های همیشگی مخاطبان، شفافیت مالی است. شما چه سازوکاری برای جلب اعتماد جامعه و گزارش‌دهی، به‌ویژه در این فضای پر از بی‌اعتمادی نسبت به کمک‌های مالی، در نظر گرفته‌اید؟

گیتا رفیعی: شفافیت، ستون اصلی بنیاد یاراست. ما گزارش‌های مالی، فاکتورها و لیست‌های خرید را به‌طور منظم منتشر می‌کنیم. همچنین طی پنج سال گذشته، همواره از نیکوکارانی که به ایران سفر کرده‌اند، دعوت کرده‌ایم تا با هماهنگی قبلی با ما، شخصاً به دیدن این مادران در محل کار یا سکونتشان بروند.

گزارش‌های تمام رویدا‌دها و فعالیت‌های یارا در وب‌سایت این بنیاد آمده است و اگر هر سؤالی در این زمینه باشد، می‌توانید با ما تماس بگیرید.

اخیراً بنیاد نیکوکاری یارا برنامهٔ دورهمی‌ای ترتیب داده بود که عصر یکشنبه، ۲۶ آوریل، در سالن اجتماعات وست ونکوور برگزار شد. ایدهٔ برگزاری این دورهمی از کجا آمد و چه هدفی را دنبال می‌کند؟

گیتا رفیعی: ایدهٔ این برنامه از احساس نیاز به برقراری ارتباط و تبادل نظر با افراد بیشتر در فضایی گرم و دوستانه به وجود آمد. ما معتقدیم نیکوکاری نباید صرفاً به حواله‌های مالی محدود شود؛ هدف ما ایجاد فضایی آرام برای همدلی، تبادل نظر و رسیدن به رضایت درونی میان ایرانیان مقیم ونکوور هم است. خوشبختانه هم‌وطنان مهربان مثل همیشه یاوری کردند و در این گردهمایی مبلغ ۲٬۳۲۰ دلار جمع‌آوری شد، و در عین حال، همفکری و قول پشتیبانی بیشتر این عزیزان را نیز داشتیم.

حضور چهره‌های هنری، فرهنگی یا اجتماعی در این‌گونه دورهمی‌ها چه نقشی در جذب مخاطب دارد؟ آیا قصد دارید چنین برنامه‌ای را در آینده ادامه دهید؟

کتایون رهنوردی: حضور این عزیزان به‌عنوان سفیران مهربانی، صدای بنیاد نیکوکاری یارا را به گوش طیف وسیع‌تری از جامعه می‌رساند، و سبب جذابیت برنامه و جلب افراد بیشتر جامعه برای شرکت در این‌گونه دورهمی‌ها می‌شود. این تعاملات فرهنگی به ما کمک می‌کند تا پیام خود را در بستری هنری و تأثیرگذار منتقل کنیم و جامعه را نسبت به مسئولیت‌های اجتماعی آگاه‌تر سازیم. هنر در طول تاریخ همیشه یاری‌رسان و تسکین‌دهنده به‌خصوص برای ما ایرانیان بوده است. امیدواریم بتوانیم این برنامه‌ها را به‌طور مرتب در پارک‌ها، به‌ویژه در این فصل که هوا خوب است، ادامه بدهیم.

به‌نظر شما مهم‌ترین تغییری که این کمک‌های کوچک ایجاد می‌کند چیست؟ صرفاً تأمین غذا یا چیزی فراتر از آن؟

کتایون رهنوردی: مهم‌ترین تغییری که ایجاد می‌کند، حس اثرگذاری و‌ عاملیت است. ما این کمک‌‌کردن‌ها را انتخاب می‌کنیم و این انتخاب ما را از احساس بیهودگی رها می‌کند و ما را با عزیزانمان و هم‌وطنانمان در ایران مرتبط می‌کند. یاوری به نیازمندان عزیز برای رونق سفره و برآوردن احتیاجات ابتدایی تغذیه‌شان، حسی از ارزشمندی و دیده‌شدن به آن‌ها می‌دهد. این کمک‌ها به آن‌ها یادآوری می‌کند که تنها نیستند و کسانی هستند که به حقوق اولیهٔ انسانی آن‌ها می‌اندیشند. این همدلی، بزرگ‌ترین سرمایه برای بازگشت امید به زندگی آن‌هاست.

این کمک‌ها واقعی‌اند، نه مجازی؛ به‌عبارتی این کنش، بازگشتی به امید، به معنا، و به زندگی واقعی است، نه صرفاً زیستن در دنیای مجازی و فکر، نه فقط برای به‌تصویرکشیدن روی صفحهٔ نمایش؛ این کمک‌ها ملموس‌اند. به‌طور خلاصه این کارها اعمالی‌اند که فکر و‌ وقت و تمرکز می‌برند و نهایتاً منجر به اثرگذاری می‌شوند؛ اثرگذاری در زندگی انسان‌های دردمند.

برخی معتقدند کمک‌های مقطعی، ریشهٔ مشکلات را حل نمی‌کند. پاسخ شما به این نگاه چیست؟

کتایون رهنوردی: ما با این نظر موافقیم که این‌گونه کمک‌ها نمی‌توانند مشکل نیازمندان را ریشه‌ای برطرف سازند، اما در عین حال باور داریم در شرایط فعلی که بسیاری از افراد در تأمین نیازهای اولیه درمانده‌اند، نمی‌توان از حل ریشه‌ای سخن گفت. این کمک‌ها ممکن‌ است ریشهٔ مشکلات را حل نکند، اما به ریشهٔ مشکلات توجه دارد. این کاری‌ست که از ما بر می‌آید و اثرگذاری‌اش مثبت، چندجانبه، و عمیق است؛ مایی که پیش از هرچیز انسان و شهروندیم و به‌واسطهٔ آن، احساسِ ارزش، مسئولیت و توانایی می‌کنیم. و در این دنیای شلوغ و خودمحور، توجه را به دیگران و انسانیت مشترکمان معطوف می‌کنیم؛ چیزی که بدون آنکه متوجه باشیم در حال کم‌رنگ‌ترشدن است و در دنیایِ حرف‌های توخالی، گنجینه‌ای‌ست گران‌قدر. نکتهٔ دیگر آنکه این نوع کمک، مانند کمک‌های اولیه برای مصدومی‌ست که برای زنده‌ماندن به آن نیاز دارد تا در مراحل بعد بتوان برای درمان قطعی (کارآفرینی) اقدام کرد.

و در پایان، اگر بخواهید خیلی کوتاه به مخاطبان ما بگویید چرا در این روزها، همراهی‌شان می‌تواند تفاوتی واقعی ایجاد کند، چه می‌گویید؟ و البته اگر صحبت دیگری هم دارید، لطفاً بفرمایید.

کتایون رهنوردی: برای اینکه این همراهی به‌طور واقعی تأثیرگذار است. تصوری که دنیای مجازی به ما القا می‌کند این است که آنچه در این فضا منتشر می‌کنیم، در سطح جهانی به‌طور کلان اثرگذار است. گاهی این تصورات و رؤیاها ما را از واقعیت دور می‌کنند، درحالی‌که کارهای خیریه پیوند ما را با واقعیت، از طریق اثرگذاری‌های ملموس در زندگی مردم، برقرار نگه می‌دارند؛ چیزی که شادمانی‌اش کمتر از یک رؤیای زیبا نیست. در واقع بدون همراهی مردم، تداوم زندگی برای خانواده‌هایی که هیچ پناه دیگری ندارند، ممکن نیست. هر گام کوچک از سوی نیکوکاران محترم، در واقع تأمین‌کنندهٔ امنیت غذایی و آرامش روانی مادران و کودکان است. بنیاد یارا به این همراهی‌ها و همبستگی‌ها ارج می‌نهد.

با سپاس دوباره از وقت شما عزیزان.

نوشته تمرکز بر «برنامهٔ کمک‌رسانی مواد غذایی» برای تأمین نیازهای اولیهٔ زندگی مددجویان؛ گفت‌وگو با سه تن از اعضای هیئت‌مدیرهٔ «بنیاد نیکوکاری یارا» اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.

نام و چهرهٔ دکتر ایمان نوابی را در جریان جنبش «زن، زندگی، آزادی» شناختم. او ازجمله پزشکانی بود که به مجروحان طی اعتراضات خیابانی آن جنبش، کمک می‌کرد. به‌دلیل مهارت بالا، او مسئولیت جراحی‌های پیچیدهٔ مجروحانی را بر عهده داشت که امکان انتقال به مراکز دیگر را نداشتند. ما نیز، در حد توان، برای حمایت از همکارانمان، تصویر و اطلاعات محدودی را که از او در اختیار داشتیم، در صفحه‌مان منتشر کردیم.

تنها اطلاعاتی که آن زمان از او داشتیم، مربوط به پروندهٔ دختری با سوختگی شدید بود. درحالی‌که گزارش دادستانی آن را «خودسوزی» اعلام کرده بود، دکتر نوابی پیش‌تر گفته بود که آن دختر پیش از مرگش عنوان کرده بود که پدرش عامل آن آسیب بوده است. همین بیان حقیقت، برای او تبعاتی سنگین داشت و موجب تهدید از سوی مقامات قضایی شد. در نهایت، پیش از صدور حکم، پدر دختر با قرار وثیقه آزاد شد و به‌دلیل نبود شاکی خصوصی تبرئه گردید. اما آنچه ماند، ایستادگی دکتر نوابی بر سر مسئولیت اخلاقی و حرفه‌ای‌اش در بیان حقیقت بود. ایستادگی‌ای که هزینه داشت، اما خاموش نشد.

پس از آن نیز، او به‌دلیل کمک به مجروحان جنبش «زن، زندگی، آزادی» مدتی بازداشت شد، اما خوشبختانه بعد از مدتی آزاد شد. به یاد دارم پستی را که درباره‌اش منتشر کرده بودیم، دیده و لایک کرده بود و صفحهٔ ما را دنبال می‌کرد. صفحه‌ای که در آن روزها تلاش می‌کرد صدای کادر درمان در ایران باشد؛ کسانی که فارغ از هر شرایطی، به وظیفهٔ حرفه‌ای خود در نجات جان انسان‌ها پایبند مانده بودند. خوشحال بودیم که او می‌دانست اگر از حق زندگی دیگران دفاع کرده، کسانی هم هستند که از حق زندگی، امنیت، و تلاش‌های مسئولانهٔ او دفاع کنند.

بدین ترتیب ما نیز صفحهٔ او را در اینستاگرام دنبال می‌کردیم. او با جدیت و پشتکار به کارش ادامه می‌داد، و مواردی را نیز در صفحهٔ اینستاگرامش به اشتراک می‌گذاشت؛ پست‌هایی از جراحی‌های پیچیده، موارد اورژانس و اِلِکتیو، توضیح تکنیک‌ها، روایت مسیر درمان بیماران، و گاه آموزش و تبادل نظر با همکاران. محتوای پست‌های او فقط گزارش کار نبود؛ نوعی تعهد زنده و جاری در آن دیده می‌شد: ترکیبی از دانش، تجربه، دلسوزی و اشتیاق به یادگیری و پیشرفت. گاه نظرخواهی می‌کرد، گاه آموزش می‌داد، و همواره مشوق دیگران بود. در کنار آن، از همکاران، دوستان، تیم و اساتیدش نیز یاد می‌کرد. 

در تمام این‌ها، نوعی شور زندگی، میل به کشف و نوآوری، و استواری دیده می‌شد. گویی پرنده‌ای بود که بال‌هایش را گشوده تا اوج بگیرد. مشخص بود که در کارش توانمند است و از آنچه انجام می‌دهد رضایت دارد. او به‌تدریج جایگاهش را در دل مردم و جامعهٔ حرفه‌ای تثبیت کرد؛ پزشکی چیره‌دست که تجربه می‌اندوخت و اثر می‌گذاشت. از آن دست انسان‌هایی که حضورشان جهان را اندکی امن‌تر و انسانی‌تر می‌کند.

برای بسیاری از ما او نمادی از همان پیوند میان انسانیت و وطن‌دوستی بود. جایی که دفاع از جان انسان‌ها، خود به‌معنای دفاع از وطن است؛ وطن‌ دوستی‌ای که نه یک شعار یا صفت ژنتیکی، بلکه همان انسانیت است که در رابطه با انسان‌های پیرامونمان بروز پیدا می‌کند، در ایستادن کنار رنج‌دیدگان، در گفتن حقیقت، و در نادیده‌نگرفتن درد دیگری.

اما افسوس، گویی غم و اندوه، سهم همیشگی ما و سرزمینمان است. او ناگهان پر کشید و رفت. کسی نتوانسته بود او را به زندگی بازگرداند؛ او را که بارها دیگران را به زندگی بازگردانده بود. چه جان‌هایی که دیگر به‌دست توانای او نجات نخواهند یافت، در عین حال، چه جان‌هایی که به‌همت او نجات یافتند، با همان ایمانی که در نام و منش او جاری بود.

کانون‌های حقوق بشری و گروه‌های پزشکان مستقل در بیانیه‌های خود، درگذشت او را نه‌تنها فقدان یک جراح مجرب، بلکه ازدست‌رفتنِ یک «صدای همدل» برای جنبش‌های مدنی توصیف کردند. دوستان و همکاران دکتر ایمان نوابی او را پزشکی شجاع و باوجدان توصیف می‌کنند که در سخت‌ترین شرایط، «شرافت حرفه‌ای» را بر امنیت شخصی خود مقدم شمرد. آن‌ها از او به‌عنوان «پناهِ دردمندان» یاد می‌کنند که با وجود خستگی‌های جان‌فرسا و فشارهای امنیتی سنگین، هرگز از یاری‌رساندن به مجروحان و افشای حقیقت باز نایستاد. در کلام نزدیکانش، او انسانی فداکار بود که «از شدت خستگی بیهوش می‌شد، اما عقب نمی‌نشست». کسی که فقدانش جهان را برای اطرافیانش تاریک‌تر کرد، هرچند نامش به‌عنوان نماد ایستادگی کادر درمان در تاریخ باقی ماند.

زنده‌یاد دکتر ایمان نوابی یادآور شکفتن در میان سختی‌ها و خشکیدن در عطش ناتمامِ فرصت‌ها بود. یاد این انسان گران‌قدر، پزشک توانمند، و فرزند شریف ایران‌زمین گرامی باد.

تنش افتاد

جانش رفت

ولی آن تیرِ جان‌افروز

در افق‌ها ماند

برای گرامیداشت یاد او و آشنایی بیشتر با زندگی و خدماتش، از صفحهٔ اینستاگرام ایشان دیدن کنید: imannavvabi@

نوشته در رثای ازدست‌رفتنِ یک «صدای همدل» برای جنبش‌های مدنی اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.

سه‌شنبه  ۲۵ نوامبر ۲۰۲۵، به‌دعوت کانون زنان یاران، خانم الهه امانی، سخنرانی ویژه‌ای پیرامون خشونت علیه زنان بر بستر سیاست، فرهنگ، و قانون انجام دادند. این برنامه به‌صورت آنلاین و با استفاده از پلتفرم زوم و با حدود ۴۲ نفر شرکت‌کننده انجام شد. ابتدا خانم کتایون رهنوردی، از اعضای هیئت مدیرهٔ کانون زنان، از طرف جمع، نسبت به ساکنان بومی کانادا ادای احترام کرد. سپس به معرفی مختصر کانون زنان و فعالیت‌های آن پرداخت. در ادامه، خانم مژگان خلیلی، خانم الهه امانی، کنشگر امور زنان سازمان ملل، را بیشتر معرفی کرد. آنگاه خانم الهه امانی سخنرانی خود را آغاز نمود و سرانجام در بخش پرسش و پاسخ، شرکت‌کنندگان به گفت‌وگو با ایشان پرداختند. در این گزارش خلاصه‌ای از این گردهمایی را در اختیار شما خوانندگان گرامی می‌گذاریم. 

مژگان خلیلی، خانم الهه امانی را چنین معرفی کرد:‌

الهه امانی از فعالان برجستهٔ حقوق بشر، صلح، و برابری جنسی است. او بیش از سی و یک سال در دانشگاه‌های ایالتی کالیفرنیا در سِمَت‌های مختلف ازجمله به‌عنوان مدیر خدمات فناوری دانشجویی، مدیر خدمات فناوری آکادمیک، مدرس در رشتهٔ مطالعات زنان و همچنین معاون دفتر رفع تبعیض بر اساس جنسیت، تایتل ناین (Title IX) خدمت کرده است. از سال ۱۹۹۵، ایشان در کنفرانس‌های مهم جهانی ازجمله چهارمین کنفرانس جهانی زنان سازمان ملل در پکن، کنفرانس پیگیری پکن در کوبا ۱۹۹۸ و همهٔ نشست‌های سالانه، فروم سازمان‌های غیردولتی کمیسیون مقام زن سازمان ملل متحد حضور فعال داشته و در بسیاری از آن‌ها به‌عنوان سخنران شرکت کرده است. در سال ۲۰۰۱، پس از سقوط طالبان، او به‌عنوان عضو هیئت نمایندگی سازمان‌های غیردولتی زنان آمریکا از سوی شبکهٔ بینافرهنگی زنان (Women’s Intercultural Network) به افغانستان سفر کرد و در روند ائتلاف‌سازی و مدیریت تنش میان سازمان‌های غیردولتی زنان افغانستان در کابل، نقشی مؤثر ایفا نمود. ایشان در حال حاضر رئیس هیئت‌مدیرهٔ شبکهٔ بینافرهنگی زنان (WIN) در آمریکا، از همکاران ارشد سازمانِ Mediators Beyond Borders در حوزهٔ جنسیت، حل و مدیریت تعارض‌ها به‌ویژه در نهادهای مدنی است. و همچنین عضو هیئت‌مدیرهٔ انجمن ملی میانجیگری تنش‌های اجتماعی (National Association for Community Mediation) است. الهه امانی، نویسنده‌ای فعال است و مقالات متعددی به‌زبان فارسی و انگلیسی دربارهٔ صلح، عدالت، برابری جنسیتی و حقوق بشر منتشر کرده است. مقالات فارسی وی در ماهنامهٔ خط صلح و سایر نشریات و مقالات اخیر انگلیسی او در New politics و LA Progressive به چاپ رسیده است.

برنامه با سخنرانی الهه امانی ادامه پیدا کرد.

صحبت ایشان قسمتی در مورد تاریخچهٔ روز منع خشونت علیه زنان و سپس قسمتی در باب بررسی خشونت علیه زنان بر بستر سیاست، فرهنگ و قانون بود. 

در بخش تاریخچه، به این موضوع اشاره کردند که روز جهانی منع خشونت علیه زنان، ۲۵ نوامبر، برای آگاهی‌بخشی دربارهٔ خشونت علیه زنان و خشونت‌های مبتنی بر جنسیت در همهٔ اشکالی‌ست که ممکن است متبلور شود. این روز، آغاز کارزار جهانی ۱۶ روزه علیه خشونت جنسی است که از ۲۵ نوامبر تا ۱۰ دسامبر، یعنی روز جهانی حقوق بشر، ادامه دارد.

ریشه‌ها: ریشهٔ تثبیت این روز، مقاومت خواهران میرابل، سه فعال سیاسی اهل جمهوری دومینیکن، علیه دیکتاتوری بود که در ۲۵ نوامبر ۱۹۶۰ به‌دست رافائل تروپیو ترور شدند. قتل این سه خواهر سبب برانگیختن جنبش‌های فمینیستی و حقوق بشری در آمریکای لاتین شد و به سایر نقاط جهان اشاعه پیدا کرد و اینان به نمادی از مقاومت در برابر پدرسالاری، دیکتاتوری، و سرکوب جنسیتی تبدیل شدند. در سال ۱۹۹۹، این روز به‌عنوان روز جهانی منع خشونت علیه زنان، در سازمان ملل تصویب شد. از آن موقع دولت‌ها و نهادها و فعالان اجتماعی این روز را برای مطالبه، پاسخ‌گویی و پایان‌دادن به خشونت گرامی می‌دارند.

اهمیت این روز در چیست؟ خشونت علیه زنان یکی از گسترده‌ترین موارد نقض‌ حقوق بشر است. این موضوع دربرگیرندهٔ طیفی وسیع از خشونت در حوزهٔ خصوصی (خانواده) تا خشونت در حوزهٔ عمومی شامل فضای اجتماعی و کار، و حتی اِعمال خشونت توسط دولت‌ها می‌شود. این مسئله شامل خشونت فیزیکی، جنسی، روانی، اقتصادی، و دیجیتالی می‌شود. موضوع خشونت دیجیتال، امسال (۲۰۲۵) از طرف سازمان ملل به‌عنوان بخش محوری فعالیت‌های این روز شناخته شده است.

برخی از واقعیت‌های جهان امروز به‌صورت گذرا:‌ ۱۹ نوامبر سازمان بهداشت جهانی هم اعلام کرد که یک‌سوم زنان در طول زندگی، نوعی از خشونت را تجربه می‌کنند؛ این یعنی حدود ۸۴۰ میلیون نفر از زنان و دختران، در طول زندگی خشونت از سوی شریک صمیمی زندگی را تجربه می‌کنند. این رقم از سال ۲۰۰۰ تغییر چندانی نکرده است. این یک تناقض است، یعنی با اینکه آگاهی به موضوع افزایش پیدا کرده، ولی آمار خشونت تغییر چندانی نکرده است. در سال گذشته، ۳۱۶ میلیون زن و دختر تجربهٔ خشونت را داشته‌اند.

ارائهٔ این آمارهای دقیق و جدید نشان می‌دهد که در مورد کاهش خشونت علیه زنان شاهد پیشرفت‌های چشمگیری در سطح جهان نیستیم. 

جنبهٔ دیگر خشونت، خشونت آنلاین یا دیجیتال است که روند رشد بسیار شدیدی دارد، ولی قوانین حتی در کشورهای دموکراتیک هم پابه‌پای آن پیشرفتی نکرده است. 

وظایف ما:‌

• اول مطالبه‌گری و درخواست پاسخ‌گویی از دولت‌ها و نهادها است. واقعیت این است که زنان در مبارزات ضداستعماری در آفریقا، آمریکای لاتین و سایر نقاط جهان همیشه شرکت داشته‌اند. بسیاری از افراد فکر می‌کنند که ما باید مطالبات زنان را به فردای استقلال و آزادی و انقلاب و… موکول کنیم. نگاهی که در ایران هم وجود داشت. اما امروزه این دیدگاه، هم به‌لحاظ نظری و هم به‌لحاظ عملی به چالش کشیده شده و مطالبات زنان برای آزادی، استقلال، دموکراسی، و احترام به حقوق بشر باید همپای مبارزات سیاسی، اجتماعی، اقتصادی انجام شود و موکول به فرداها نشود، چون زنان همیشه حقوق خود را از دست داده‌اند و مطالباتشان اولویت پیدا نکرده است. 
• وظیفهٔ دیگر ما گرامیداشت قربانیان و حمایت از بازداشت‌شدگان خشونت در این مطالبات است. 
• وظیفه و جنبهٔ دیگر فعالیت در روز ۲۵ نوامبر، مطالبه برای پیشگیری و اصلاح قوانین در جهت حمایت و اجرای عدالت است.

در کنفرانس جهانی حقوق بشر در وین در ۱۹۹۳، این موضوع تصویب شد که خشونت علیه زنان حتی اگر در حوزهٔ خصوصی و در چارچوب خانواده انجام بشود، نقضی حقوق بشری است. تا این تاریخ خشونتی که زنان در حوزهٔ خصوصی تجربه می‌کردند، جزو موارد نقض حقوق بشر در کارنامهٔ کشورها، محسوب نمی‌شد. اهمیت کنفرانس ۱۹۹۳ در این بود که در اعلامیه و برنامهٔ عمل وین تصویب شد که «حقوق زنان و دختران بخشی لاینفک، جدایی‌ناپذیر و اساسی از حقوق بشر جهانی» است. این نخستین بیانیهٔ سازمان ملل بود که به‌طور صریح خشونت خانوادگی را نه امری خصوصی، بلکه امری که پاسخ‌گویی دولت‌ها را می‌طلبد، قلمداد کرد. در دسامبر همین سال در مجمع عمومی سازمان ملل، اعلامیهٔ سازمان DEVAW، سرنام برای اعلامیهٔ سازمان ملل متحد برای رفع خشونت علیه زنان (Declaration on the Elimination of Violence Against Women) تأیید شد. 

پیشینیهٔ این قانون یعنی تأیید این امر که خشونت علیه زنان، نقض حقوق بشر است، مهم است. چون برای هر کدام از این قوانین، دهه‌ها کار و فعالیت مستمر لازم بوده است، زمینهٔ این قانون هم، کنوانسیون رفع هرگونه تبعیض علیه زنان (Convention on the Elimination of All Forms of Discrimination against Women) است. تبعیض علیه زنان در مفاد این کنوانسیون (که به‌صورت مخفف: سیدا CEDAW نامیده می‌شود)، تعریف شده است. این یکی از مهم‌ترین اسناد حقوق بشری جامعهٔ جهانی است که Bill of Right یا اعلامیهٔ حقوق زنان هم به آن گفته می‌شود. این کنوانسیون همهٔ زمینه‌های سیاسی، اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی و … را در بر می‌گیرد و دولت‌ها را برای لغو قوانین تبعیض‌آمیز و تحقق برابری موظف می‌کند. از میان ۱۹۳ کشور جهان، علاوه بر کشورهایی که این کنوانسیون سازمان ملل را امضا کرده‌اند ولی به آن عمل نکرده‌اند و نمی‌کنند، چند کشور اساساً آن را تأیید نکرد‌ه‌اند، ازجمله: سودان، سومالی، تانگا، پالائو، ایران، و آمریکا. آمریکا، سیدا را در زمان کارتر امضا کرد، ولی دوسوم رأی کنگره را نیاورد. این موضوع به‌خصوص برای تغییرات در سطح فدرال نتوانست در آمریکا حق زن بر بدنش و سقط جنین را حمایت و تأمین کند. 

برای بستن این بحث، به تعریف سازمان ملل از خشونت می‌پردازم که در حال تکامل هم است. به این تعریف، خشونت در فضای آنلاین هم اضافه شده است: 

«هرگونه عمل خشونت‌بار مبتنی بر جنسیت که منجر به آسیب‌های جنسی یا روانی برای زنان شود؛ یا احتمال این آسیب‌ها را برای زنان ایجاد کند؛ یا اجبار و محدودیت‌های خودسرانه، در حوزهٔ خصوصی و عمومی ایجاد کند. هرگونه سوءاستفاده و انواع خشونت اقتصادی، اقدامات زیان‌بار و خشونت‌های خانگی را در بر می‌گیرد.»

تم امسال سازمان ملل، خشونت در فضای مجازی یا خشونت دیجیتال (Digital Violence) است که یکی از مسئولیت‌های من در بخش فناوری آکادمیک نیز بوده است. این مسئله اَشکال مختلف دارد. 

چند آمار در این زمینه:‌

• ۳۸ درصد از زنان تجربهٔ خشونت آنلاین داشته‌اند.
• ۸۵ درصد شاهد خشونت دیجیتال بود‌ه‌اند ولی سکوت کرده‌اند، سکوتی که همیشه بوده و هست. 
• ۶۷ درصد از زنانی که خشونت دیجیتال را تجربه کرده‌اند، تجربه‌شان را مطرح کرده‌اند و سازمان ملل در مورد آن گزارش داده است. 
• کمتر از ۴۰ درصد از کشورهای جهان قوانین مربوط به حمایت از زنان در برابر آزار در فضای مجازی را دارند.

این بخش را باز می‌کنم که خشونت علیه زنان علت و معلول نابرابری‌های جنسیتی است. تا وقتی این نابرابری‌ها را از بین نبریم، نمی‌توانیم خشونت علیه زنان و دختران را محو کنیم. 

در این قسمت خانم امانی به مسئلهٔ خشونت در بستر سیاست، فرهنگ، و قانون پرداختند:

خشونت در ایران هم مانند سایر کشورها بسیار گسترده، نظام‌مند و چندبعدی است. ریشه‌های آن تنها در مناسبات قدرت پدرمردسالارانه خلاصه نمی‌شود، بلکه در سه بستر سیاست، فرهنگ، و قانون به‌صورت ساختاری بازتولید می‌شود و نتیجهٔ حاکمیت جنسیت‌زده، زن‌ستیز، و مردسالارانهٔ مجهز به قوانین تبعیض‌آمیز است. 

در ایندکس‌های جهانی سال ۲۰۲۴ در زمینهٔ مشارکت و فرصت‌های اقتصادی برای زنان، ایران در بین ۱۴۶ کشور جهان، رتبهٔ ۱۴۴‌ام را دارد. در زمینهٔ دسترسی به آموزش، رتبهٔ ۱۰۲، در زمینهٔ سلامت و بقا رتبهٔ ۱۱۶، و در زمینهٔ قدرت سیاسی رتبهٔ ۱۴۳ را دارد.

در بستر سیاسی، یکی از جنبه‌های برجستهٔ خشونت دولتی، مسئلهٔ کنترل بدن و حضور اجتماعی زنان است. و سیاست‌های جمهوری اسلامی حول محور کنترل بدن زن، پوشش، و ایجاد مانع برای حضور زنان در عرصهٔ عمومی است. حجاب اجباری از بارزترین اشکال خشونت ساختاری است. 

خانم امانی با آوردن مثال‌ها و آمار نشان دادند که اقداماتی مانند طرح نور، بازداشت زنان بی‌حجاب و بدحجاب، موارد سیاسی خشونت علیه زنان است. قانون حجاب و عفاف یکی دیگر از این قوانین است که به‌دلیل شجاعت و مقاومت زنان، در واقع مرده به دنیا آمد و نتوانست زندگی خود را در خیابان‌ها عرضه کند. جمهوری اسلامی قادر نخواهد بود حجاب اجباری را به نسل زِد و آلفا تحمیل کند. 

ایران در زمینهٔ شکاف میان تحصیلات دانشگاهی و حضور در بازار کار، یکی از بالاترین شکاف‌ها را دارد. زنان تحصیل‌کرده، این سرمایهٔ عظیم، برای خدمت به جامعه امکانات ندارند.

آمار اعدام، به‌ویژه در سال جاری در ایران بالاست. مخصوصاً بعد از جنگ ۱۲ روزه، ایران یکی از بالاترین سرانه‌های اعدام زنان در دنیا، به‌غیر از چین و کره شمالی، را دارد. امروزه لغو حکم اعدام یکی از مسائل مورد نظر جنبش فمینیسم است. اگر با دید بینابخشی یا اینترسکشنال نگاه کنیم، مبارزه با اعدام زنان بخشی از فمینیسم است. محدودیت حضور زنان برای رئیس‌جمهورشدن، سیاست‌های جنسیتی در برنامه‌ریزی کلان، تشویق زنان به فرزندآوری و مرخصی‌های طولانی برای مراکز دولتی، همه برای حذف زنان از فضای عمومی است. قوانین تبعیض‌آمیز و تبعیض حقوقی، بازتولید و تولید خشونت ساختاری است. از خشونت خانوادگی جرم‌انگاری نشده و ما حتی یک تحقیق سراسری در این مورد نداریم. 

در میان اقسام خشونت، امسال دو حیطه برای جامعهٔ جهانی بسیار مهم است: اول زن‌کُشی که رشدش در ایران بالاست، و دیگری اعدام زنان. 

بستر فرهنگ‌:‌ انگاره‌های ذهنی پدرمردسالارانه، و کلیشه‌های موجود در جامعه، خشونت را طبیعی نشان می‌دهد و نرمالایز می‌کند. یکی از خطرناک‌ترین ‌‌آن‌ها ازدواج کودکان است. انگاره‌های ذهنی مردسالار، فشار اقتصادی، فقر خانواده‌ها و تبلیغات رسانه‌های دولتی برای ازدواج کودکان، خشونت را طبیعی جلوه می‌دهد. این موضوع، ارتباط مستقیمی با زن‌کُشی دارد.

صاحبان قدرت در رسانه‌های دولتی، آموزشی، و کتاب‌های درسی، نقش‌های جنسی سنتی را بازتولید می‌کنند. قوانین نه‌تنها جامعه را اعتلا نمی‌دهد، بلکه لباسی تنگ را هنوز بر تن جامعه نگه داشته است.

صحبتم را خلاصه می‌کنم:‌ در فضای خشونت اگر با لنز بینابخشی یا تقاطع‌گرایانه یا اینترسکشنال نگاه کنیم، می‌بینیم زنانی که به‌دلایل ملی، مذهبی، فقر، و معلولیت در حاشیه هستند، بار گران‌تری از خشونت را تجربه می‌کنند. در ایران تنها زمانی پایان خشونت را می‌بینیم که برابری جنسیتی تحقق پیدا کند و سیاست، قانون، و فرهنگ بر پایهٔ احترام به حقوق بشر، برابری، آزادی و کرامت انسانی باشد. 

ضرب‌المثلی آفریقایی می‌گوید: اگر می‌خواهی تند بروی، تنها برو، ولی اگر راهی طولانی در پیش داری، که به‌نظر من برابری جنسیتی راهی طولانی است، باید با هم باشیم.

بخش آخر برنامه به پرسش و پاسخ گذشت و بعد از بیش از دو ساعت، یکی از بهترین برنامه‌های کانون زنان یاران با سخنرانی گرم و صمیمی خانم الهه امانی پایان گرفت. 

نوشته گزارش گردهمایی آنلاین کانون زنان یاران به‌مناسبت ۲۵ نوامبر، روز جهانی مبارزه با خشونت علیه زنان اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.

پس از ساعت‌ها برنامه‌ریزی، گفت‌وگو و مکاتبهٔ انجمن متخصصان بهداشت و درمان ایرانی کانادایی (Iranian Canadian Healthcare Professionals) با موزهٔ نورث ونکوور، در نهایت برنامهٔ معرفی و نمایش فیلم «موخوره» اثر علیرضا کاظمی‌پور در تاریخ ۸ مارس، روز جهانی زن، به انجام رسید. همچنین پنج کاریکاتور از کارهای افشین سبوکی، دیگر هنرمند ایرانی‌تبار ساکن ونکوور، به‌مدت سه هفته در این موزه به نمایش گذاشته شده است.

فیلم کوتاه «موخوره» در سال ۲۰۲۱ یعنی یک سال پیش از جنبش مهسا یا همان جنبش «زن، زندگی آزادی» ساخته شد و در نگارش و تولید آن خانم سولماز مرتضی‌وند هم مشارکت داشته است. داستان فیلم به برخورد نسل جوان ایران با مسئلهٔ حجاب و شیوهٔ مواجههٔ آن‌ها با گشت ارشاد مربوط می‌شود. پس از نمایش فیلم، کارگردان طی سخنانی به ایدهٔ اولیهٔ فیلم و چگونگی شکل‌گیری داستان و نحوهٔ ساخت آن پرداخت و در ادامه توضیحاتی در زمینهٔ رابطهٔ سینمای ایران با جنبش زنان و مسئلهٔ حجاب و پوشش اجباری ارائه کرد. کاظمی‌پور با اشاره به اینکه در طول ۴۷ سال، مشکل نمایش و بازنمایی زنان در سینما نه‌تنها مسئلهٔ جامعهٔ ما که مهم‌ترین مشکل سینمای ما هم بوده، به تغییرات اجتماعی دوران معاصر پرداخت. کاظمی‌پور پس از سال‌ها زندگی در ایران و مشاهدهٔ مطالبه‌گری‌ها و تلاش‌های بی‌وقفهٔ زنان در به‌دست‌آوردن آزادی و حقوق مدنی پیش از جنبش «زن، زندگی، آزادی» متوجه این بحران لاینحل اجتماعی شده بود که در مورد انتخاب پوشش به واضح‌ترین شکلی خودنمایی می‌کرد. او حس می‌کرد این مقوله بر زندگی همهٔ مردم سایه افکنده و به‌این راحتی هم کنار نمی‌رود. علیرضا کاظمی‌پور اهمیت مسئلهٔ حجاب را نه‌تنها به‌عنوان یکی از دغدغه‌ها و مطالبات حقوق زنان می‌دید، بلکه آن را معضلی درهم‌تنیده با دیگر جوانب زندگی می‌دانست که نه‌فقط مربوط به زنان که مربوط به همهٔ انسان‌ها می‌شد؛ از طرفی زنان و مردمی که به‌نحوی از انحاء، گرفتار مسئلهٔ موی زنان و حجاب شده بودند و از طرف دیگر روحانیان و صاحب‌نظران دینی که در این مورد اختلاف‌نظر داشته و احکام متفاوتی در مورد پوشش و جزئیات آن وضع می‌کردند، و نیروی انتظامی‌ای که وظیفهٔ اجرای قانونی را به عهده داشت که حدود و مرزهای آن مشخص نبود. به‌طور مثال، مواردی که دیده‌شدن زنان با حجاب در صحنه‌هایی از زندگی غیرمعمول می‌نمود، و به‌اصطلاح «توی ذوق می‌زد».

کاظمی‌پور به یاد دارد که فیلمسازان پیشین برای ساختن فیلمی که زنان در آن بازی می‌کنند، چه چالش‌هایی را پشت سر گذاشته و چه روش‌ها و تمهیداتی برای پرهیز از درگیری با قانون به کار برده‌اند. درمیان‌گذاشتن این خاطرات با تماشاگران فیلم «موخوره» جالب و شنیدنی و هم‌زمان غم‌انگیز بود؛ یکی از آن‌ها فیلم «سرب» اثر مسعود کیمیایی بود که در آن بازیگر زن، فریماه فرجامی، موهایش را از ته زده است. خاطرهٔ دیگر مربوط به استفادهٔ فیلمساز از زوج‌های هنرپیشه بود که طبق قوانین شرعی به آن‌ها اجازه می‌دهد امکان تماس فیزیکی داشته باشند یا روی‌آوردن به زنان مسیحی برای بازی در فیلم، چرا که این زنان طبق قوانین دینی خودشان موظف به رعایت حجاب نیستند. 

در پاسخ به اینکه چطور شد کاظمی‌پور به فکر ساختن این فیلم افتاد، او گفت در مسافرتی که به ایران داشته با با دوستی قرار ملاقات گذاشته که مردی بود با موهای بلند و او دیر به این قرار رسیده چرا که ماشینش به خاطر موی بلندش توقیف شده بود. این اولین بار نیست که این اتفاق می‌افتد و تنها او نیست که با این نوع مشکلات مواجه می‌شود اگرچه عاقبت فیلم را نمی‌داند و دوست ندارد نه هیچ‌یک از همکاران و عوامل سینما به دردسر بیفتند، و نه اینکه سیستم قضایی را غضبناک کند، ولی اهمیت ساخت آن را حس می‌کند. 

نگاه کاظمی‌پور به مشکلات رایج و روزمرهٔ مردمِ معمولی است و قصدش انعکاس و به‌تصویر‌کشیدن آن‌ها با هنرش، مثل همه‌جای دنیا و مثل همهٔ فیلمسازان دنیا. در نهایت هم فیلم او موفق می‌شود در ۱۲۵ جشنوارهٔ خارجی شرکت کند و ۵۰ جایزه را از آنِ خود کند. فیلم جذابیت‌های زیادی دارد، در تمام طول اجرا به‌خوبی با تماشاگر ارتباط برقرار می‌کند، همهٔ صحنه‌ها به‌هم‌پیوسته و در قالب داستانی در جریان است. بازیگران فیلم انسان‌هایی معمولی‌اند که همهٔ ما یا هرروزه با آن‌ها برخورد داریم یا آن‌ها را از نزدیک می‌شناسیم: دو جوان که تلاش می‌کنند با آزار اعمال‌شده از طرف ادارهٔ پلیس در مورد مو و حجاب کنار بیایند و قصد دعوا و سرکشی ندارند. و مرد میان‌سالی در نقش پلیس که در وظیفهٔ خود به‌عنوان اعمال‌گر قانون حل شده و اگرچه لحظه‌ای درنگ می‌کند تا بیرون از قالب نقش خود فکر کند؛ به گنگیِ حکم قانون در مواردی که نامشخص است، و به مشکلاتی که با حکم او برای این انسان‌های معمولی پیش می‌آید، اما به‌سرعت به درون آن قالب برمی‌گردد. ادارهٔ پلیس محلی است که مردم معمولی و دردمند در آن گرفتارند و بدون اینکه همدیگر را بشناسند سعی می‌کنند راه‌حل‌هایی را به هم پیشنهاد بدهند تا آن‌ها را از آن مخمصه نجات دهد. این همدردی و دردآشنایی، آن‌ها را به هم نزدیک می‌کند.

در مورد تأثیر فیلم «موخوره» در میان تماشاگران، به‌خصوص در هم‌زمانی اکران آن با جنبش مهسا امینی، کاظمی‌پور به این نکته اشاره می‌کند که در عرصهٔ بین‌المللی، توانسته نشان بدهد که مشکل مردم ایران مخالفت با حجاب نیست بلکه اجباری‌بودن آن است. 

بینندگان غربی کنجکاو بودند بدانند سرنوشت فیلم‌ها و زنان هنرپیشه چه می‌شود و آیا مشکلاتی به‌خاطر نداشتن حجاب می‌تواند برایشان پیش بیاید؟ کاظمی‌پور در پاسخ از مشکلات تاریخی زنان در این زمینه نام برد، از فیلم «دختر لر»، که نخستین فیلم فارسی‌زبان در بیش از ۹۰ سال پیش است، تا جدیدترین آن‌ها، «کیک محبوب من». او همچنین از بازیگرانی چون کتایون ریاحی، ترانه علیدوستی، هنگامه قاضیانی و پانته‌آ بهرام نام برد که پس از جنبش «زن، زندگی، آزادی» به‌خاطر برداشتن حجاب، از بازی در فیلم محروم و در واقع اجازهٔ کار از آن‌ها گرفته شد. 

مخاطبان غربی همچنین می‌خواستند بدانند که آیا در ایران، مردان نسبت به مسائل اجتماعی مانند حجاب، از حقوق زنان دفاع می‌کنند یا نه؟ یکی از آن‌ها به‌گفتهٔ خودش از کشوری توتالیتر آمده و تنها‌ماندن دادخواهان را دیده بود و می‌شناخت. کاظمی‌پور ابتدا به نخستین راهپیمایی زنان در اعتراض به حجاب اجباری پس از انقلاب اشاره کرد که از سوی مردان حمایت نشد، اما گفت که در سال‌های اخیر، همراهی و پشتیبانی مردان به‌خصوص مردان جوان را در مطالبهٔ حقوق فردی زنان ازجمله انتخابی‌بودن حجاب را شاهد بوده است.

افشین سبوکی نیز با بازدیدکنندگان موزه گفت‌وگوی کوتاهی داشت و در مورد کارهایی که در نمایشگاه‌های متعدد نمایش داده بود و نیز از تاریخچهٔ کارش در ایران و کانادا و دستاوردهایش سخن گفت. او نیز همواره در این اندیشه است که با استفاده از ذوق هنری خود زندگی، رنج و دغدغهٔ مردم، به‌خصوص زنان را، به بیننده منتقل کند. سبوکی زمانی که در ایران کار می‌کرده، ناچار بوده رمزهایی را در کارش به کار ببرد. به‌عبارتی او می‌بایست کارتون‌ها را طوری طراحی می‌کرد که منظور دیگری را هم در بر می‌گرفت یا اینکه مطلب اصلی در لایه یا لایه‌هایی پیچیده می‌شد که آن را محافظت کند. اما این ریزه‌کاری‌ها گاهی سبب می‌شده بیرون‌کشیدن پیام اصلی برای بینندهٔ غربی سخت شود، یا دلیل پیچیدگی آن را ندانند، حال آنکه برای بینندهٔ ایرانی یا آن‌ها که در شرایط سخت‌گیرانهٔ مشابهی زندگی کرده‌اند، رمزگشایی آن آثار آسان‌تر بوده است.

بازدیدکنندگان علاقه‌مند بودند که آثار بیشتری از سبوکی را ببینند و از او اطلاعات بیشتری جویا شدند که امیدواریم با همکاری‌های آینده بین هنرمندان ایرانی و موزهٔ نورث ونکوور شاهد نمایش آن‌ها و آشنا‌شدن مردم کانادا با آثار هنرمندان خوب ایرانی باشیم.

نوشته نمایش آثار دو هنرمند ایرانی-کانادایی در موزهٔ نورث ونکوور به‌مناسبت روز جهانی زن اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.

هومن کبیری پرویزی – وست ونکوور

روز یکشنبه، سی‌ام ژوئیهٔ ۲۰۲۳، مراسم یادبود زنده‌یاد دکتر آیدا رستمی، در کتابخانهٔ وست ونکوور برگزار شد.

در این مراسم که به‌فاصلهٔ کوتاهی از زادروز زنده‌یاد دکتر آیدا رستمی (زادهٔ ۲۵ تیر – ۱۶ ژوئیه) برگزار می‌شد، تنی چند از اعضای جامعهٔ ایرانیان ونکوور و به‌ویژه پزشکان و پرستاران مقیم ونکوور بزرگ حضور داشتند.

دکتر کتایون رهنوردی، از برگزارکنندگان این برنامه، گفت که این برنامه در پاسخ به فراخوان آرمین رستمی، برادر زنده‌یاد دکتر آیدا رستمی، برای بزرگداشت یاد این پزشک فداکار و همچنین جمع‌آوری کمک‌های مالی برای سازمان‌ها و گروه‌های کمک‌رسانی به مجروحان و خانواده‌های آسیب‌دیده در جریان انقلاب مهسا برگزار شده است. چندی پیش برادر دکتر آیدا رستمی با انتشار پیامی ویدئویی از جامعهٔ پزشکی خواسته بود به‌مناسبت تولد خواهرش، به کسانی که نیاز دارند، خدمات درمانی رایگان ارائه بدهند.

دکتر آیدا رستمی پزشک عمومی‌ای بود که به‌صورت ناشناس در محلهٔ اکباتان تهران به معترضانی که در اعتراضات مجروح شده بودند و به‌دلیل نگرانی از دستگیری به مراکز درمانی مراجعه نکرده بودند، در خانه‌هایشان کمک‌های پزشکی می‌کرد. او در ۲۱ آذر ۱۴۰۱ برای تهیهٔ وسایل مورد نیازش برای درمان مجروحان، از خانهٔ یکی از آسیب‌دیدگان خارج و سوار خودروی شخصی‌اش شد تا به یکی از داروخانه‌های شبانه‌روزی برود، اما پس از آن، دیگر از او خبری نشد. فردای آن روز، کلانتری اکباتان با خانواده‌اش تماس گرفت و اعلام کرد که برای تحویل جسد او مراجعه کنند. در کلانتری به خانواده‌اش گفته شده بود که علت مرگ او تصادف است. اما وقتی خانوادهٔ آیدا رستمی با اصرار درخواست کردند که پیکر او را ببینند، مشخص شد که جسدش هیچ شباهتی به بدنی که تصادف کرده باشد، ندارد. دست‌هایش شکسته، نیمهٔ راست صورتش له شده، بینی‌اش خرد شده و چشم چپش به‌صورت کامل تخلیه شده‌ بود. همچنین روی سایر اعضای بدن نیز به‌صورت واضح جای چند کبودی به چشم می‌خورد. پس از انتشار خبر ربوده‌شدن و کشته‌شدن آیدا رستمی، دستگاه‌های امنیتی جمهوری اسلامی سناریوی خود را از «تصادف» به «پرت‌شدن از پل عابر پیاده» تغییر دادند. در نامهٔ پزشکی قانونی، علت مرگ آیدا رستمی را «برخورد جسم سخت» نوشتند که نه برای مورد تصادف کاربرد دارد و نه برای پرت‌شدن از ارتفاع.

پس از صحبت‌های دکتر رهنوردی، آنیتا شهریاری، هنرمند جوان شهرمان ونکوور، به آوازخوانی پرداخت. سپس بدری پزشک‌زاد، دو شعرش را برای حاضران خواند و بعد از آن دکتر مهیار اطمینان، چشم‌پزشک، به معرفی انجمن آیریس پرداخت.

انجمن غیر انتفاعی آیریس (IRIS) که برگزارکنندهٔ این برنامه هم بود، انجمنی غیرانتفاعی است که از سوی تعدادی از پزشکان و پرستاران در ونکوور پایه‌گذاری شده است. نام کامل این انجمن به انگلیسی Iranian Rescue for Injured eyeS است. هدف آیریس کمک به ایرانیانی است که در اعتراضات ۱۴۰۱ و در سال‌های اخیر در ایران از ناحیهٔ چشم آسیب دیده‌اند. 

در اواخر سال ۲۰۲۲ بسیاری از ایرانیان به کشته‌شدن مهسا امینی اعتراض کردند که این اعتراضات با سرکوب شدید مأموران امنیتی جمهوری اسلامی مواجه شد. از جمله این روش‌های سرکوب، شلیک با تفنگ‌های ساچمه‌ای یا پینت بال به چشمان معترضان بود. در وب‌سایت آیریس آمده است: «تخمین زده می‌شود که بیش از ۱۰۰۰ معترض به‌طور کامل یا جزئی، بینایی خود را بر اثر برخورد مستقیم تراشه‌های پینت بال یا گلوله‌های ساچمه‌ای از دست داده‌اند که از سلاح‌های نیروهای امنیتی شلیک شده‌اند.

این نوع صدمات چشمی می‌تواند بسیار ویرانگر و تغییردهندهٔ مسیر زندگی افراد آسیب‌دیده باشد. برای بسیاری ازدست‌دادن بینایی دائمی است. چشم، یکی از معدود اندام‌هایی است که نمی‌تواند (به‌طور کامل) پیوند زده شود. به‌همین دلیل این قربانیان برای همیشه دچار آسیب‌های عاطفی، روانی و اجتماعی خواهند شد.»

انجمن آیریس مأموریت خود را چنین تعریف کرده است:

«به‌طور خاص، اهداف جامعهٔ ما این است که:

• در جریان درمان پزشکی به هر یک از معترضانی که در ایران دچار جراحت چشم شده‌اند، کمک کنیم.
• در صورت امکان، در جمع‌آوری وجوه و سرمایه برای کسانی که قادر به پرداخت هزینهٔ درمان مربوط به چشم نیستند، کمک کنیم.
• قربانیان را به مراکزی هدایت کنیم که حمایت عاطفی و روانی برای آن‌ها یا خانواده‌هایشان فراهم آورند.»

علاقه‌مندان برای اطلاعات بیشتر دربارهٔ این انجمن و شیوه‌های کمک به آن می‌توانند از وب‌سایت آیریس در آدرس https://irisfoundation.ca دیدن کنند.

در پایان برنامه، دکتر بهراد صدوقیان، پشت تریبون رفت و پس از ایراد سخنان کوتاهی، صدای ضبط‌شده‌ای از دکتر حمید قره‌حسنلو را پخش کرد. دکتر حمید قره‌حسنلو و همسرش فرزانه قره‌حسنلو از بازداشت‌شدگان در اعتراضات سراسری ۱۴۰۱ ایران‌اند. دکتر قره‌حسنلو، پزشک و متخصص تصویربرداری پزشکی است که در دادگاه انقلاب کرج به قتل یک مأمور در جریان مراسم چهلم حدیث نجفی در شهر کرج متهم شده‌ است.

او به‌همراه همسرش، فرزانه قره‌حسنلو، در زمان بازداشت به‌شدت مورد ضرب و شتم قرار گرفتند. دکتر حمید قره‌حسنلو در دادگاه بدوی به اعدام محکوم شد ولی بعد این حکم لغو شد و به ۱۵ سال زندان تغییر یافت. متن پیام دکتر حمید قره‌حسنلو از زندان کرج به‌مناسبت برگزاری همایش هم‌کلاسی‌های ورودی ۱۳۶۷ در اردیبهشت ۱۴۰۲ خطاب به دوستان و هم‌کلاسی‌هایش از این قرار است:

«به‌نام حضرت دوست که هرچه داریم از اوست

سلام به شما دوستان و هم‌کلاسی‌های عزیزم، خیلی خوشحالم که دوباره همایش صمیمانه‌ای از ورودی‌های ۶۷ برگزار می‌شود. انشاءالله اگر در همایش‌های بعدی عمری باقی بود و از حبس آزاد شدم، حضوری خدمتتان برسم . امسال دختر و پسرم علی و آنیتا در خدمت شما هستند. توی زندگی برایم ثابت شده که آدم هر چه را از دست می‌دهد، در مقابل چیزی را به دست می‌آورد و به‌عکس. بنده هم توی این حبس یکی از چیزهایی که به دست آوردم، این بود که متوجه شدم به یک گروه خیلی خوب، صمیمی و حمایتگر تعلق دارم و شاهد حمایت‌های زیادی از شما عزیزان و جامعهٔ پزشکی بودم که به‌واقع خودم را لایقش نمی‌دانم و بابت آن از تک‌تک شما عزیزان تشکر می‌کنم. همدلی‌های شما باعث دلگرمی زیاد بنده بوده و است. به‌قول حضرت مولانا پس زبان محرمی خود دیگرست / همدلی از هم‌زبانی بهتر است. امیدوارم که دلتان پر از عشق و محبت باشد. باز هم به‌قول حضرت مولانا در این خاک در این مزرع دل پاک / به‌جز مهر به‌جز عشق دگر بذر نکارید.* صحبت را با جمله‌ای از مارتین لوتر کینگ جونیور که با مشی Non Violence و Passive Resistance با تبعیض نژادی علیه سیاه‌پوستان مقابله کرد، تمام می‌کنم. ایشان می‌گوید: A man who won’t die for something, is not fit to live، کسی که چیزی نداشته باشد که برایش بمیرد، مناسب برای زنده‌بودن نیست یا اینکه بهتر است بگوییم ارزش زنده‌بودن را ندارد. به‌امید آزادی همهٔ کسانی که در بندند. امیدوارم که این همایش به همه‌تان خوش بگذرد. در پناه حق باشید. به‌امید دیدار.»

گفتنی است دو وزیر فدرال کانادا یعنی جاناتان ویلکینسون، نمایندهٔ نورث ونکوور و وزیر انرژی و منابع طبیعی کانادا، و همچنین تری بیچ، نمایندهٔ منطقهٔ برنابی نورث-سیمور و وزیر خدمات شهروندی کانادا، به این جلسه دعوت شده بودند که امکان حضور نیافتند ولی هر دو پیام‌هایی به برگزارکنندگان برنامه فرستادند. البته سینتیا بانبِری، دستیار جاناتان ویلکینسون، به نمایندگی از او در این برنامه حضور یافت. 

جاناتان ویلکینسون در پیامی خطاب به دکتر کتایون رهنوردی، از برگزارکنندگان این برنامه، با سپاس از دعوتش به این برنامه و ابراز تأسف عمیق از عدم امکان حضورش، نوشت: «می‌دانم که برای شما و دوستان همکارتان چقدر دردناک است که همکارانتان را در این راه از دست بدهید. دلم با شما و همهٔ کسانی است که این رژیم صدایشان را خاموش کرده است.

می‌خواهم با کسانی که یاد دکتر آیدا رستمی را گرامی می‌دارند هم‌صدا شوم. کسی که در حین مداوای مجروحان اعتراضات تهران پس از مرگ مهسا امینی، جان خود را به خطر انداخت. یک روز پس از مفقودشدن دکتر رستمی، جسد او به خانواده‌اش تحویل داده شد – شواهد حاکی از آن است که او به‌دست دولتِ [کشور] خودش به قتل رسیده است. او باید حالا ۳۷ ساله می‌شد. این ضایعه‌ای غیرمنطقی و غم‌انگیز است که روح خانوادهٔ او، جامعه و ایران را زخمی کرده است و بسیاری از جوانان روشنفکر – آیندگان ملت – را در رنج [تحمیلی] از سوی حکومتی سرکوبگر قرار داده است.

دکتر حمید قره‌حسنلو یکی دیگر از کادر پزشکی مورد هدف رژیم است که به‌دلیل کمک به افراد درگیر در اعتراضات در ایران شکنجه و زندانی شده است. من کفالت سیاسی دکتر قره‌حسنلو و همسرش فرزانه و عدهٔ دیگری را بر عهده گرفته‌ام.

من همچنان نام این افراد شجاع را به زبان می‌آورم و برای آن‌ها و هزاران نفر دیگر که به‌دلیل اعتراض به حکومت وحشی و ظالم ایران در زندان‌اند، عدالت می‌جویم.

باشد که روح همهٔ کسانی که مانند دکتر رستمی هرآنچه داشتند برای حمایت از حقوق ابتدایی انسانی ما، آزادی بیان و آزادی اجتماعات فدا کردند، در آرامش باشد.»

تری بیچ هم در پیامی به این برنامه، با عذرخواهی به‌دلیل عدم امکان حضورش نوشت: «من واقعاً دوست داشتم در مراسم بزرگداشت زندگی دکتر آیدا رستمی در جشن تولد ۳۷ سالگی‌اش حضور داشته باشم. اکنون که به‌مناسبت جشن تولد دکتر آیدا رستمی در اینجا گرد هم آمده‌ایم، نه‌تنها برای بزرگداشت زندگی فردی برجسته، بلکه برای گرامیداشت یاد و خاطرهٔ پزشکی شجاع و فداکار که بدون هیچ مرزی زندگی‌اش را وقف حرفه و مردمش کرد، دور هم جمع شده‌ایم. در شانزدهم ژوئیه زادروز و زندگی دکتر رستمی را گرامی داشتیم که در ۳۶ سال زندگی خود در این کرهٔ خاکی، در برابر خطرات و ناملایمات بزرگ، شجاعت و تعهدی تزلزل‌ناپذیر از خود نشان داد. دکتر رستمی در دوران پرآشوب اکباتان و دیگر محله‌های غربی تهران، بی‌باکانه به معترضان رسیدگی کرد و کسانی را که به‌ دنبال عدالت و آینده‌ای بهتر برای ملتشان بودند، درمان کرد.

اقدامات او در آن روزهای پرتلاطم، نمونه‌ای از روحیهٔ واقعی انسان‌دوستی و شجاعت بود. علی‌رغم خطرات و پیامدهای احتمالی، دکتر رستمی ترجیح داد زندگی‌اش را برای مراقبت از مجروحان و تسکین دردمندان به‌ خطر بیندازد. او فقط یک پزشک نبود. او مظهر امید، شجاعت و شفقت بود و به نمادی الهام‌بخش برای همهٔ ما بدل شد.

با این‌حال، راهی که او برای پیمودن برگزید، خالی از خطر نبود. بی‌رحمی و بی‌عدالتیِ ناپدیدشدن او یادآور خطراتی بود که متخصصان پزشکی و معترضان به‌طور یکسان در پیگیری عدالت و درمان در زمان ناآرامی‌های مدنی با آن مواجه بوده‌اند. این حقیقتی جان‌سوز است که تلاش‌های فداکارانهٔ او که باید مورد تجلیل و قدردانی قرار می‌گرفت، در عوض به چنین سرنوشت غم‌انگیزی منجر شد.

همان‌طور که به‌یاد دکتر آیدا رستمی گرد هم می‌آییم، بیایید از دیگر متخصصان درمان که جانشان را از دست دادند و کسانی که هنوز به‌ناحق و بدون هیچ دلیل قانونی‌ای در ایران در بازداشت به‌‌سر می‌برند، قدردانی و به آن‌ها ادای احترام کنیم. فداکاری‌ها و رنج‌های آن‌ها بر نیاز ما برای ایستادن در کنار هم و دفاع از جهانی که در آن پیگیری عدالت و تلاش‌های بشردوستانه با درک، همدلی و حمایت تزلزل‌ناپذیر همراه می‌شود، تأکید دارد.»

*شایان ذکر است که این بیت در اغلب منابع به این صورت آمده است:

در این خاک در این خاک در این مزرعهٔ پاک / به‌جز مهر به‌جز عشق دگر تخم نکاریم

نوشته گرامیداشت یاد دکتر آیدا رستمی از سوی جامعهٔ پزشکی ونکوور اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.