دکتر امین حسنی – ونکوور

تشخیص و درمان تنبلی چشم

نکتهٔ اصلی در پیشگیری از این عارضه تشخیص به‌موقعِ آن است. تنبلی چشم یا آمبلیوپی (Amblyopia) هرچه زودتر تشخیص داده و درمان شود، اثرات منفی و زیان‌بار آن روی سیستم بینایی کمتر و در نتیجه دید بهتر خواهد بود.

بهترین راه تشخیص، مراجعه به اپتومتریست یا چشم‌پزشک در سنین قبل از ۴ سالگی است.

درمان تنبلی چشم

اساس و پایهٔ درمان بر تأمین دیدی خوب و واضح برای کودک است. درمان تنبلی بر اساس نوع تنبلی تعیین می‌شود. اگر تنبلی ناشی از انحراف چشم است، انحراف چشم باید اصلاح شود و اگر تاری دید به‌خاطر بیماری‌های چشم، مانند آب مروارید مادرزادی یا افتادگی پلک است، با جراحی به‌موقع باید این مشکلات برطرف شوند.

نکتهٔ اصلی در درمان تنبلی چشم همان‌طوری که قبلاً هم اشاره شد، تشخیص و اقدام سریع و زودهنگام است. راه‌های درمان تنبلی چشم:

۱- استفاده از عینک

هر نوع ضعف بینایی را باید با عینک اصلاح کرد. در بسیاری از موارد اگر تنبلی چشم ناشی از ضعف دید یا اختلاف شمارهٔ دو چشم باشد، اگر زود تشخیص داده شود، با استفادهٔ مرتب و مداوم عینک  برطرف می‌شود و ممکن است کودک  نیاز به بستن چشم پیدا نکند.

۲- بستن چشم

اما در مواردی، برطرف‌کردن مشکلات بینایی و اصلاح دید با عینک به تنهایی برای بهبود تنبلی چشم کافی نیست و لازم است با بستن چشمِ قوی‌تر کودک، چشم تنبل را به کارکردن بیشتر وادار کنیم و این کار هرچه زودتر انجام شود، نتیجهٔ بهتری می‌دهد. بستن چشم قوی‌تر هنوز هم متداول‌ترین روش درمان تنبلی چشم است، اما بزرگ‌ترین مشکل آن عدم همکاری کودک است.

بستن چشم قوی‌تر باعث می‌شود تا با تحریک چشم ضعیف‌تر از طریق وادارکردن آن به کارِ بیشتر، آن قسمت از مغز که مربوط به بینایی چشم تنبل است بهتر و به‌طور کامل‌تر رشد و تکامل پیدا کند. بستن چشم ممکن است بسته به درجهٔ تنبلی و پیشرفت درمان، هفته‌ها یا ماه‌ها ادامه پیدا کند.

بسیاری از کودکان در ابتدا با بدخلقی در مقابل بستن چشم مقاومت می‌کنند و اجازهٔ بستن نمی‌دهند. برای موفقیت نیاز به همکاری و پشتکار و تشویق از طرف والدین، اطرافیان و معلم است، و معمولاً کودکان بعد از مدتی مقاومت، به بستن رضایت می‌دهند. گاهی هم می‌توان با دادن پاداش و جایزه به کودک برای بستن چشم، برای مدت زمان پیش‌بینی‌شده، او را تشویق کرد.

مدت زمان بستن بستگی به شدت تنبلی دارد ولی امروزه برخلاف قدیم به‌ندرت از بستن تمام روز استفاده می‌شود و ثابت‌ شده است که بستن کوتاه مدت ۲ ساعت در روز به اندازهٔ بستن ۶ ساعت در روز مؤثر است. میزان و مدت زمان بستن را پزشک معالج تعیین می‌کند.

آیا راه دیگری غیر از بستن برای درمان تنبلی چشم وجود دارد؟

۳- استفاده از قطره برای تارکردن چشم خوب

گاهی کودکان در مقابل بستن مقاومت می‌کنند. در این موارد باید از راه‌های  دیگری مانند ریختن قطره آتروپین در چشم قوی‌تر و تارکردن آن استفاده کرد. این قطره به‌صورت روزی یک بار، یک قطره یا فقط آخر هفته‌ها، یک‌ قطره در چشم قوی‌تر ریخته می‌شود و چشم خوب کودک را تار می‌کند، در نتیجه کودک مجبور می‌شود تا از چشم تنبل استفاده کند. از عوارض درمان با قطره، برافروختگی صورت، حساسیت به نور و گاهی تپش قلب است.

در صورت قطع درمان با هر کدام از روش‌های فوق تا قبل از ۹ سالگی، احتمال بازگشت تنبلی وجود دارد. در صورت بهبودی تا پایان ۹ سالگی که رشد آن قسمت از مغز که مربوط به بینایی است کامل می‌شود، باید معاینات و پیگیری‌های منظم ادامه پیدا کند، چون تا زمانی که تکامل قسمت بینایی مغز به پایان نرسیده، امکان برگشت تنبلی وجود دارد.

و اما کلام آخر: معاینه چشم کودکان باید حتماً قبل از سن ۴ سالگی انجام شود. در مواردی که سابقهٔ تنبلی چشم، انحراف چشم یا بیماری‌های چشمی در خانواده وجود دارد، معاینهٔ چشم کودکان باید خیلی زودتر از این سن و در دوران نوزادی و شیرخوارگی انجام شود.

Photos by: Ohio Amblyope

نوشته تنبلی چشم (بخش دوم) اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.

تنبلی چشم یا آمبلیوپی (Amblyopia)، کاهش دید یکی از چشم‌ها یا هر دو چشم در دوران کودکی است که به‌دلایلی (بعداً ذکر می‌شود) دید طبیعی بدست نیاورده‌اند.

وقتی یکی از چشم‌ها دید خوب و طبیعی پیدا می‌کند و چشم دیگر دیدش ضعیف باقی می‌ماند، چشمی‌ که دید ضعیف‌تر دارد تنبل نامیده می‌شود. در اکثر موارد، فقط یکی از چشم‌ها تنبلی دارند اما امکان دارد هر دو چشم هم دچار تنبلی شوند. تنبلی چشم نسبتاً شایع است، حدود ۳ تا ۵ درصد مردم تنبلی چشم دارند. بهترین زمان برای درمان تنبلی چشم اوایل دوران کودکی است.

قسمت عمدهٔ سیستم بینایی در زمان قبل از تولد تشکیل می‌شود، بنابراین نوزادان در هنگام تولد  قادر به دیدن‌اند. اما این بینایی در اوایل نوزادی نارس است و به‌تدریج در ماه‌های اول زندگی با رشد کودک پیشرفت سریعی پیدا می‌کند و همان‌طور که کودکان رشد می‌کنند و از چشم‌هایشان استفاده می‌کنند، سیستم بینایی‌شان هم به‌سرعت  تکامل پیدا می‌کند.

برای اینکه بینایی خوبی داشته باشیم باید مخصوصاً در دوران حساس کودکی سیستم بینایی و در واقع آن قسمتی از مغز را که مربوط به بینایی است، به خوب‌دیدن عادت دهیم. تکامل سیستم بینایی معمولاً در ۹ سالگی به اتمام می‌رسد. بنابراین اگر قبل از این سن، به اصلاحِ دید کودک کمک نکنیم، دیگر امکان اصلاح و تغییر دید بسیار کم می‌شود.

علل تنبلی چشم

برای دیدن، چشم و مغز باید با هم کار کنند تا ما بتوانیم درست ببینیم. همچنین برای داشتن دیدی طبیعی، خیلی مهم است که هر دو چشم دید یکسانی داشته باشند. وقتی یکی از چشم‌ها از چشم دیگر ضعیف‌تر باشد و این ضعف دید در اوایل کودکی اصلاح نشود، کودک با چشم ضعیف‌تر ناواضح و تار می‌بیند. مغز کودک فقط تصویر واضح از چشم خوب را پردازش می‌کند و تصویر تار مربوط به چشم ضعیف‌تر را نادیده می‌گیرد. درنتیجه آن قسمت مغز که مربوط به بینایی چشم سالم است، رشد طبیعی کرده ولی سیستم بینایی مربوط به چشمِ ناواضح، به‌درستی تکامل پیدا نمی‌کند و آن چشم تنبل می‌شود.

تنبلی چشم در بسیاری از موارد ارثی است. سه علت اصلی برای تنبلی چشم وجود دارد:

۱- انحراف چشم

وقتی یکی از چشم‌ها انحراف پیدا می‌کند، کودک دچار دوبینی می‌شود. چون دوبینی خیلی آزاردهنده است، مغز کودک برای رهایی از دوبینی تصویر چشم منحرف را حذف و فقط از چشم سالم استفاده می‌کند. درنتیجه چشمی‌ که انحراف دارد، در اثر عدم استفاده تنبل می‌شود.

۲- ضعف بینایی و اختلاف شمارهٔ دو چشم

ضعف بینایی معمولاً با عینک یا کانتکت لنز اصلاح می‌شود. در مواردی که فقط یکی از چشم‌ها ضعیف است یا هر دو چشم ضعیف است اما یکی از چشم‌ها ضعیف‌تر، در صورتی که دید با عینک مناسب و به‌موقع اصلاح نشود، کودک از چشم قوی‌تر استفاده کرده و تصویر چشم ضعیف‌تر را که تارتر است حذف یا اصطلاحاً خاموش می‌کند. از نظر تشخیصی، این نوع مشکل‌ترین نوع تنبلی است، زیرا در این حالت نه در ظاهر چیزی مشخص است و نه کودک شکایتی دارد، چون با یکی از چشم‌هایش خوب می‌بیند. بنابراین چون ظاهر چشم کودک نرمال است، والدین یا پزشک خانوادگی هم متوجه مشکل نمی‌شوند و تا زمانی که معاینه چشم و تست بینایی به‌عمل نیاید، این نوع تنبلی تشخیص داده نمی‌شود.

گاهی هم ممکن است هر دو چشم تنبل شوند، و این در مواردی است که هر دو چشم نزدیک‌بینی، دوربینی و یا آستیگماتیسم شدید داشته باشند.

۳- بیماری‌های چشم که مانع تشکیل تصویر واضح در آن می‌شوند

بیماری‌های چشم، مانند آب مروارید مادرزادی، لک قرنیه و هر عاملی که از تشکیل تصویر واضح بر روی شبکیه جلوگیری کند، باعث تنبلی چشم می‌شوند.

قسمت بعدی این مطلب را در اینجا بخوانید

نوشته تنبلی چشم (بخش اول) اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.

دکتر امین حسنی – ونکوور

تشخیص، پیشگیری و درمان

گلوکوم (Glaucoma) به آهستگی پیشرفت می‌کند و زمان دقیق شروع  آن معمولاً مشخص نیست. به‌همین خاطر امروزه روی غربال‌گریِ (Screening) این بیماری خیلی تأکید می‌شود تا موارد مشکوک مشخص شوند و بیماران در مراحل اولیهٔ بیماری و قبل از شروع اختلال در میدان بینایی،  تحت درمان قرار گیرند.  

از آنجایی که این بیماری علائمی‌ ندارد، به‌کندی پیشرفت می‌کند و معمولاً بیمار متوجه کاهش میدان بینایی نمی‌شود،  تنها راه جلوگیری و تشخیص آن معاینهٔ کامل چشم و چک-آپ‌های دوره‌ای و منظم چشم‌هاست. حتی اگر دید خوب دارید و نیاز به عینک هم ندارید، بهتر است به‌طور مرتب برای معاینات  دوره‌ای چشم‌ها مراجعه کنید تا با تشخیص زودهنگام به حفظ دید خوب خود کمک کنید. در هنگام معاینهٔ کامل چشم‌ها، فشار چشم شما اندازه‌گیری می‌شود و عصب بینایی مورد بررسی دقیق قرار می‌گیرد. در صورت نیاز، بررسی کامپیوتری میدان بینایی، اندازه‌گیری ضخامت قرنیه و تست‌های تشخیصی دیگر نیز انجام می‌شوند.

همان‌طوری که قبلاً هم گفته شد، فشار چشم به‌تنهایی ملاک تشخیص آب سیاه یا گلاکوما نیست، زیرا که میزان تحمل عصب چشم در مقابل فشار چشم، در افراد مختلف با هم فرق می‌کند.

فشار چشم در بسیاری از موارد در معاینهٔ اولیه ممکن است بالا نباشد. فشار چشم در روزها و ساعات مختلف ممکن است متفاوت باشد، بنابراین تنها با یک بار اندازه‌گیری فشار چشم، نمی‌توان به تشخیص رسید. اینکه چه میزان فشار برای چه کسی زیان‌بار و باعث صدمه به عصب بینایی می‌شود، بسته به افراد مختلف، فرق می‌کند و فقط با معاینهٔ کامل و انجام تست‌های تشخیصی مشخص می‌شود که چه میزان فشار برای چه کسی مناسب یا مضر است.

درمان

گلاکوما درمان قطعی ندارد ولی اگر به‌موقع تشخیص داده شود، می‌توان آن‌ را کنترل و مهار کرد و جلوی ازدست‌دادنِ دید را گرفت. بسته به نوع گلوکوم، درمان شامل استفاده از قطره‌های چشمی، لیزر و جراحی است.

معمولاً قدم اول معالجه، درمان دارویی با قطره‌های چشمی‌ است. تعدادی از بیماران تنها با استفاده از یک نوع قطره بیماری‌شان کنترل می‌شود، اما بعضی از بیماران گاهی نیاز به دو نوع و یا حتی سه نوع قطره برای کنترل فشار چشم دارند. قطره‌های چشمی‌ معمولاً یا با کاهش ترشح مایع، و یا با خروج بهتر مایع از چشم، فشار چشم را پایین می‌آورند. نکتهٔ مهم در درمان این بیماری، این است که درمان باید همانند بیماری دیابت و فشار خون برای همیشه ادامه پیدا کند.

در نوع زاویهٔ بسته، درمان معمولاً با لیزر انجام می‌شود. در نوع زاویهٔ باز هم گاهی درمان با لیزر انجام می‌شود ولی بعد از لیزر هم باز ممکن است نیاز به دارو باشد.

درمان با جراحی معمولاً وقتی انجام می‌شود که درمان دارویی و درمان با لیزر موفقیت‌آمیز نباشد و جواب ندهد که در این حالت با جراحی، کانالی کوچک یا راهی فرعی برای خروج مایع چشم ایجاد و بدین ترتیب فشار چشم پایین نگاه داشته می‌شود.

نوشته آب‌ سیاه یا گلاکوما – دزد بی‌سروصدای بینایی (بخش پایانی) اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.

دکتر امین حسنی – ونکوور

هرچند گلاکوما (Glaucoma) یکی از علل شایع نابینایی در افراد بالای ۶۰ سال است، اما خوشبختانه با تشخیص زودرس و درمان به‌هنگام، می‌توان از کوری ناشی از این بیماری جلوگیری کرد.

انواع گلاکوما

گلوکوم زاویهٔ باز:

در شمارهٔ قبلی گفته شد که مایع داخل چشمی‌ از طریق یک بافت مشبک اسفنجی از زاویهٔ چشم خارج و به بیرون از چشم تخلیه می‌شود. در گلوکوم نوع زاویهٔ باز، این بافت نفوذپذیری و تراوایی خود را از دست می‌دهد، بنابراین مایع داخل چشمی‌ برای خروج از چشم با مقاومت روبرو شده و به‌راحتی نمی‌تواند از چشم خارج شود. در نتیجه فشار داخل چشم بالا می‌رود و این افزایش فشار منجر به صدمه به عصب بینایی می‌شود. گلوکوم نوع زاویهٔ باز شایع‌ترین نوع آب‌ سیاه است و ۹۵ درصد موارد آب سیاه را شامل می‌شود.

در این نوع گلوکوم،  بیمار در ابتدا هیچ نوع علایمی‌ ندارد که به‌خاطر آن به پزشک مراجعه کند. با پیشرفت بیماری باز هم دید روبروی بیمار کاملاً طبیعی است ولی اشیائی را که در اطراف قرار دارند، خوب نمی‌بیند. با پیشرفت بیشتر بیماری، دید محیطی باز هم تارتر شده و مانند آن‌ است که بیمار از درون یک تونل یا لوله نگاه می‌کند که به آن دید تونلی می‌گویند، که درصورت ادامهٔ بیماری و عدم درمان، دید باقیماندهٔ مرکزی هم از بین رفته و منجر به نابینایی می‌شود.

گلوکوم زاویهٔ بسته:

در گلوکوم نوع زاویهٔ بسته که کمتر از ۵ درصد موارد را شامل می‌شود، به‌علت تنگی زاویه، زاویهٔ چشم ممکن است به‌طور کامل مسدود شود. در این حالت چون راه خروج مایع از چشم به‌طور کامل بسته می‌شود، فشار داخل چشم به‌طور ناگهانی  خیلی بالا رفته و برخلاف نوع قبلی با درد شدید، قرمزی چشم و تاری دید همراه است. گلوکوم زاویهٔ بسته یکی از اورژانس‌های چشم‌پزشکی است که باید سریعاً با لیزر درمان شود تا از نابینایی جلوگیری گردد.

گلوکوم مادرزادی:

این نوع گلاکوما هر چند خیلی نادر، ولی در شیرخواران و کودکان دیده می‌شود و ممکن است ارثی باشد. از علائم آن حساسیت شدید به نور، اشک ریزش، و کدرشدن قرنیه است. درمان آن جراحی است و در صورتی‌که سریع تشخیص داده شده و هر چه سریع‌تر نیز جراحی انجام شود، شانس حفظ بینایی کودک وجود دارد، در غیر این‌صورت منجر به نابینایی می‌شود.

گلوکوم با فشار طبیعی یا فشار پایین:

هر چند فشار چشم کمتر از ۲۱ میلی‌متر جیوه به‌عنوان فشار طبیعی تلقی می‌شود، اما همیشه هم این‌طور نیست و هستند افرادی که با وجود آنکه فشار چشمشان به‌طور مرتب کمتر از ۲۱ است،ا دچار علائم تخریب عصب بینایی می‌شوند که به این نوع، گلوکوم با فشار طبیعی یا گلوکوم با فشار پایین می‌گویند و درمان آن هم همانند درمان گلوکوم زاویهٔ باز است.

مشکوک به گلوکوم:

بعضی از افراد فشار چشم طبیعی دارند اما منظرهٔ عصب بینایی آن‌ها در معاینه و یا تست میدان بینایی‌شان مشکوک به‌نظر می‌رسد. این افراد باید به‌دقت و به‌طور مرتب تحت نظر باشند، چون درصدی از این افراد در نهایت دچار گلوکوم شده و نیاز به درمان پیدا می‌کنند.

عده‌ای هم هستند که فشار چشم بالا دارند ولی منظرهٔ عصب بینایی، تست میدان بینایی و تست‌های تشخیصیِ دیگرشان کاملاً نرمال است. به این حالت پرفشاری چشم گفته می‌شود. این افراد هم باید به‌دقت و به‌طور مرتب تحت نظر باشند، چون شانس اینکه بعدها دچار گلوکوم شوند نسبت به افراد با فشار عادی خیلی بیشتر است.

قسمت بعدی این مطلب را در اینجا بخوانید.

نوشته آب‌ سیاه یا گلاکوما – دزد بی‌سروصدای بینایی (قسمت دوم) اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.

گلاکوما (Glaucoma) یا آب‌سیاه از بیماری‌هایی است که به عصب چشم آسیب می‌زند و اگر به‌موقع تشخیص داده و درمان نشود، می‌تواند منجر به کوری شود. این بیماری از علل شایع نابینایی در کانادا و در کل جهان است. بیش از ۲۵۰٬۰۰۰ نفر در کانادا و حدود سه میلیون نفر در آمریکا با این بیماری زندگی می‌کنند، ولی نصف این افراد از بیماری‌شان خبر ندارند، زیرا که این بیماری در آغاز هیچ علائمی ندارد؛ خودِ بیمار فقط وقتی متوجه علائم آن می‌شود که چند سال از شروع بیماری گذشته باشد و بیماری به مراحل پیشرفته رسیده باشد. به همین خاطر این بیماری دزد بی‌سروصدای بینایی لقب گرفته است. بنابراین تشخیص و درمان زودرس و به‌هنگام آن می‌تواند مانع پیشرفت بیماری و ازدست‌دادن دید شود.

چه کسانی در خطرند؟
افراد بالای ۴۰ سال.
افرادی که در خانواده‌شان سابقهٔ این بیماری وجود دارد.
کسانی که سابقهٔ ضربه به چشم دارند.
افراد نزدیک‌بین یا دوربین، افراد دیابتی و فشارخونی و کسانی که قرنیهٔ نازک دارند.

علت آب‌سیاه و انواع آن
عصب بینایی که در پشت چشم واقع شده است، اطلاعات بینایی را از چشم به مغز منتقل می‌کند. در گلاکوما معمولاً فشار داخل چشم افزایش پیدا می‌کند. فشار طبیعی چشم معمولاً بین ۱۲ تا ۲۱ میلی‌مترجیوه است. افزایش فشار داخل چشم باعث صدمه به عصب چشم می‌شود، یعنی افزایش فشار چشم خطر ابتلا به آب‌سیاه را افزایش می‌دهد. اما همیشه هم این‌طور نیست و موارد استثناء وجود دارد که در آن شخص با وجود فشار طبیعی، گلاکوما داشته باشد یا برعکس با وجود بالابودن فشار چشم، آب‌سیاه نداشته باشد، به‌خاطر اینکه میزان تحمل عصب چشم در مقابل فشار چشم در افراد مختلف با هم فرق می‌کند. بنابراین برای رسیدن به تشخیص درست، علاوه بر اندازه‌گیری فشار چشم، باید معاینهٔ کامل چشم، عصب چشم و تست‌های تشخیصی دیگر مانند اندازه‌گیری میدان بینایی انجام شود.

مایع زلالیّه که وظیفه آن تغذیهٔ بعضی از بافت‌های داخل چشم مانند قرنیه و عدسی چشم است، به‌طور مداوم در داخل چشم ترشح و از طریق زاویهٔ چشم تخلیه می‌شود. زاویهٔ چشم در واقع محل تلاقی قرنیه و عنبیه است. در داخل این زاویه، بافت مشبک اسفنجی‌ای قرار دارد که مایع زلالیّه از طریق آن از چشم خارج می‌شود. این مایع به‌طور مداوم از یک طرف به داخل چشم ترشح و از طرف دیگر از طریق زاویهٔ چشم از آن خارج می‌شود. بنابراین زمانی که خروج این مایع از زاویهٔ چشم به کندی و با اشکال صورت گیرد، تجمع آن در داخل چشم منجر به افزایش فشار داخل چشم و در نتیجه صدمه به عصب چشم می‌شود. این نوع آب‌سیاه که به‌عنوان گلوکوم زاویه باز گفته می‌شود، شایع‌ترین نوع گلاکوما است و حدود ۹۵ در صد موارد گلاکوما از این نوع است.

ادامه این مطلب را در اینجا بخوانید

نوشته آب‌سیاه – دزد بی‌سروصدای بینایی اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.

در شمارهٔ قبل راجع به خشکیِ چشم ناشی از کاهش پلک‌زدن، تبخیر اشک و هوای محیط کار صحبت شد. عوامل دیگری هم هستند که خشکی چشم را تشدید می‌کنند مانند سن، بعضی از بیماری‌ها مانند بیماری‌های رماتیسمی، و مصرف بسیاری از داروها مانند داروهای اعصاب، داروهای ضدفشارخون، ضدحساسیت و قرص‌های جلوگیری از بارداری. هرچند خشکیِ چشم در هر سنی ممکن است دیده  شود، با افزایش سن شیوع آن هم افزایش پیدا می‌کند و در خانم‌ها هم بعد از سن یائسگی از آقایان شایع‌تر است.

کسانی که از لنز (contact lens) استفاده می‌کنند، باید خیلی بیشتر مراقب باشند، چون خشکی چشم در آن‌ها شایع‌تر است و در واقع یکی از علائم سندرم بینایی کامپیوتر در این افراد عدم تحملِ لنز است.

همچنین استفادهٔ نادرست از مواد آرایشی در لبهٔ پلک‌ها و عدم توجه به بهداشت لبهٔ پلک باعث بسته‌شدن دهانهٔ غدد چربی پلک و درنتیجه تبخیر سریع‌تر اشک و تشدید خشکی چشم می‌شود.

هرچند خشکی چشم از علائم شایع سندرم بینایی کامپیوتر است، کارکردن با دستگاه‌های دیجیتال علائم دیگری مانند احساس فشار و درد در چشم،  سردرد، تاریِ دید، خستگی، سوزش، قرمزی، احساس شن‌ریزه و اشک‌ریزش هم به‌همراه دارد.

معمولاً احساس فشار یا درد در چشم‌ها، سردرد و تاری دید زمانی اتفاق می‌افتد که نیازهای بینایی فرد بیش‌ازحد توان بینایی او باشد یا به‌عبارتی فرد بیش‌ازحد ظرفیت چشمش از‌ آن کار بکشد. این علائم اکثراً در کسانی دیده می‌شود که ضعف بینایی یا ضعف تطابق دارند که به‌درستی اصلاح نشده و ساعت‌های طولانی با کامپیوتر کار می‌کنند. علائم فوق، ارتباط مستقیم با مدت زمان استفاده از کامپیوتر دارند و هرچه این مدت زمان بیشتر شود، شانس بروز این علائم هم بیشتر می‌شود.

توصیه‌ها و راهنمایی‌های زیر به شما کمک می‌کند تا مشکلات چشمی ناشی از استفاده از این وسائل دیجیتال را به حداقل برسانید.

پیشگیری و درمان مشکلات چشمی ناشی از استفاده از دستگاه‌های دیجیتال

• روشنایی محل کار

روشنایی مناسب محیط کار باعث بهتر دیده‌شدن صفحهٔ نمایشگر و درنتیجه خستگی بینایی کمتر و عملکرد بهتر فرد می‌شود. وقتی از یک محیط کار ایده‌آل صحبت می‌کنیم، یعنی میزان روشنایی اتاق در تمام میدان دید کاربر یکنواخت بوده و نور محیط هم نباید زیاد باشد. در مواردی که نور محل کار زیاد است، درصورت استفاده از لامپ‌های فلورسنت، تعداد آن‌ها را باید کاهش داد و اگر زیادی نور ناشی از نور طبیعی است، با استفاده از پرده، ورود نور از پنجره‌ها را کاهش داده و مانیتور را هم طوری قرار داد که نور پنجره به آن نتابد.

• محل قرارگیری نمایشگر (مانیتور)

فاصلهٔ کاربر از مانیتور خیلی مهم است. قبلاً فاصله ۵۰ تا ۷۰ سانتی‌متری توصیه می‌شد، ولی مطالعات اخیر نشان داده که فاصلهٔ بیشتر، حدود ۸۰ تا ۹۰ سانتی‌متر، خستگی چشمی کمتری ایجاد می‌کند، هرچند در این فاصله حروف کوچک‌تر دیده می‌شوند. همچنین صفحهٔ مانیتور باید ۱۰ تا  ۲۰ درجه از سطح چشم پایین‌تر باشد (مرکز صفحه ۱۲ تا ۱۵ سانتی‌متر پایین‌تر از سطح چشم قرار گیرد). همان‌گونه که قبلاً هم اشاره شد، در این حالت چون پلک‌ها قسمت بیشتری از چشم‌ها را می‌پوشانند، بخش کمتری از چشم‌ها در معرض هوا قرار گرفته و کمتر خشک می‌شوند. در مقابل، بالاتر قرارگرفتن مانیتور از سطح چشم، علاوه بر خشکی چشم به‌علت کج‌شدن سر به سمت عقب، باعث فشار به مهره‌های گردن و درد این ناحیه نیز می‌شود. اگر از متن‌های کاغذی هم استفاده می‌کنید و مجبورید به‌طور متناوب به نوشته و مانیتور نگاه کنید، بهتر است متن را بالای صفحه‌کلید در زیر مانیتور و یا با کمک copy holder در کنار مانیتور قرار دهید تا مجبور نباشید برای دیدن آن هر بار سر خود را جابجا کنید.

• به چشمان خود استراحت دهید

انستیتوی ملی ایمنی و سلامت شغلی توصیه می‌کند به‌جای دو نوبت استراحت ۱۵ دقیقه‌ای در صبح و بعدازظهر، استراحت‌های خیلی کوتاه ولی مکرر و منظم داده شود. در این حالت، هم راندمان کاربر بیشتر می‌شود و هم از خستگی و دیگر مشکلات چشمی جلوگیری می‌شود. معمولاً توصیه می‌شود از قانون ۲۰-۲۰-۲۰ استفاده کنید، یعنی برای هر ۲۰ دقیقه استفاده از کامپیوتر به مدت ۲۰ ثانیه به نقطه‌ای در ۲۰ فوتی (۶ متری) نگاه کنید. این کار باعث استراحت و بازتوانی عضلات مربوط به دیدِ نزدیک می‌شود و امکان ابتلا به سندرم بینایی کامپیوتر را کم و کیفیت کار شما را بهتر می‌کند.

• پلک بزنید

پلک زدن معمولاً غیرارادی است اما چون در زمان استفاده از دستگاه‌های دیجیتال تعداد پلک‌زدن به نصفِ حالت طبیعی کاهش پیدا می‌کند، سعی کنید به خودتان یادآوری کنید به‌طور ارادی پلک بزنید تا چشم شما خشک نشود و علایم ناشی از خشکی مانند سوزش، خارش و احساس جسم خارجی شما را اذیت نکند. گاهی لازم می‌شود از قطره‌های اشک مصنوعی استفاده کنید.

• معاینات چشم‌پزشکی

کسانی که با کامپیوتر به‌مدت طولانی کار می‌کنند، بهتر است تحت معاینات کامل چشم به‌صورت دوره‌ای و منظم قرار گیرند تا سندرم بینایی کامپیوتر به‌موقع تشخیص داده شود و اقدامات درمانی مناسب صورت گیرد.

از مناسب‌بودن عینک برای کاری که انجام می‌دهید، اطمینان حاصل کنید. اگر از عینک برای رانندگی یا مطالعه و یا هردو استفاده می‌کنید، دقت کنید عینک شما برای فاصله کار با کامپیوتر (که اکثراً ۵۰ تا ۷۰ سانتی‌متری است)، مناسب باشد. اگر هم برای رانندگی یا مطالعه به عینک احساس نیاز نمی‌کنید، باز ممکن است مشکل بینایی مختصری داشته باشید که در حالت عادی خودش را نشان نمی‌دهد اما استفاده از کامپیوتر آن را تشدید می‌کند. معاینات دوره‌ای علاوه بر ضعف چشم و مشکلات مربوط به خشکی چشم، بیماری‌های مهم دیگری را هم که در حالت عادی علائمی ندارند، مشخص خواهد کرد.

و اما کلام آخر اینکه، کامپیوترها امروزه به یک نیاز غیرقابل‌جایگزین در خانه و محل کار تبدیل شده‌اند و متأسفانه مشکلاتی را همانند سندرم بینایی کامپیوتر با خود به‌همراه آورده‌اند. برخی از مطالعات نشان داده که حدود سه‌چهارم افرادی که روزانه بیش از ۳ ساعت با کامپیوتر کار می‌کنند، به‌نوعی گرفتار علایم سندرم بینایی کامپیوتر (CVS) هستند. هرچه دربارهٔ این سندرم بیشتر بدانیم و مواظب سلامت چشم‌هایمان باشیم، بهتر می‌توانیم از اپیدمی این سندرم در قرن بیست‌ویکم جلوگیری کنیم.

نوشته مشکلات چشمی ناشی از استفاده از دستگاه‌های دیجیتال و کامپیوتر (Computer Vision Syndrome) یا (CVS) – بخش دوم اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.

همان‌گونه که کامپیوترها و دستگاه‌های دیجیتال به مرور جزئی از زندگی روزمرهٔ ما می‌شوند، به همان نسبت هم تعداد افرادی که با مشکلات و علائم وعوارض ناشی از استفادهٔ نادرست از این دستگاه‌ها دست وپنجه نرم می‌کنند نیز روزبه‌روز بیشتر می‌شود.

این علائم شامل احساس فشار در چشم، خستگی، سوزش، قرمزی، تاری دید، خشکی چشم، آبریزش و گاهی دوبینی و سردرد است که به مجموعهٔ این علائم، سندرم بینایی ناشی از کامپیوترCVS Computer Vision Syndrome و یا Digital Eye Strain می‌گویند و در اثر استفادهٔ طولانی از دستگاه‌های دیجیتال مانند انواع کامپیوتر، تبلت، موبایل و e-reader ایجاد می‌شود.

در زمانی نه چندان دور، حدود ۳۰ سال قبل یعنی زمانی که هنوز کامپیوترها در آغاز راه بودند وبه‌شکل امروزی همگانی نشده بودند، معمولاً انجام کارهای روزمرهٔ اداری شامل خواندن، نوشتن، تایپ و بایگانی‌کردن مدارک،  نیازمند تحرک و جابه‌جایی بود و فرد برای انجام این فعالیت‌ها نیاز به تغییر وضعیت بدن و چشم داشت و گاهی هم مجبور می‌شد در بین این کارها وقفه‌ای بدهد. اما امروزه همه این کارها در وضعیت نشسته، معمولاً پشت میز کار و با چشمان خیره به یک صفحه نمایشگر (desktop) بدون نیاز به بلندشدن و با کمترین تحرک و تغییر وضعیت چشمی و بدنی انجام می‌شود. هرچند این فناوری سرعت، دقت و بهره‌وری را بسیار بالا برده، اگر به درستی استفاده نشود، مانند هر فناوری دیگری مسائل زیادی را برای کاربران ایجاد می‌کند که مشکلات چشمی فقط بخشی از آن‌هاست. این افراد اغلب از درد گردن، شانه‌ها و پشت شاکی بوده و در صورتی که نشستن طولانی و کم‌حرکتی را با ورزش مناسب و منظم جبران نکنند، شانس چاقی و در نتیجه بیماری‌هایی مانند دیابت و فشارخون در آن‌ها افزایش پیدا خواهد کرد.

بسیاری از افراد درصدی از مشکلات چشمی مانند خشکی چشم، ضعف تطابق یا ضعف هم‌گرایی چشم، دوربینی یا آستیگماتیسم اصلاح‌نشده و یا عینک نامناسب دارند،  با این‌حال در حالت عادی شدید نیست و اذیت‌شان نمی‌کند، اما همین افراد وقتی به‌مدت نسبتاً طولانی پشت کامپیوتر می‌نشینند، این مشکلات نهفته در اثر استفادهٔ طولانی یا نامناسب از کامپیوتر یا دستگاه‌های دیجیتال دیگر به اشکال مختلف مانند سوزش، خشکی چشم، احساس شن‌ریزه در چشم و چشم‌درد، خودشان را نشان می‌دهند.  

نشانه‌های  CVS

مشکلات چشمی ناشی از کامپیوتر در کاربران به اشکال مختلفی مانند خشکی چشم، سردرد، احساس فشار در چشم، خستگی، سوزش و احساس شن‌ریزه در چشم و تاری دید بروز می‌کند که در زیر به موارد شایع آن و راه‌های پیشگیری ودرمان آن‌ها اشاره می‌شود.

خشکی چشم: خشکی چشم از شایع‌ترین علائم چشمی است که کاربران کامپیوتر از آن شکایت دارند، خشکی چشم باعث سوزش،  خارش، احساس شن‌ریزه در چشم، سنگینی و خستگی چشم و حتی آبریزش می‌شود. شاید تعجب کنید که چطور کسی که خشکی چشم دارد می‌تواند از اشک‌ریزش شکایت داشته باشد. خشکی چشم باعث تحریک اعصاب سطحی چشم ودر نتیجه اشک‌ریزش می‌شود اما این اشک‌ کیفیت اشک طبیعی را ندارد یعنی برای حفظ سلامت چشم علاوه بر کمیت اشک، کیفیت اشک هم خیلی مهم است.

دلایل خشکی چشم در کسانی که از کامپیوتر و دستگاه‌های دیجیتال استفاده می‌کنند:

کاهش پلک‌زدن: اکثر افراد در حالت عادی بین ۱۰ تا ۱۵ بار پلک می‌زنند، با هر بار پلک‌زدن پلک‌های ما اشک چشم را که ۲۴ ساعته و به‌طور نامحسوس ترشح می‌شود، همانند برف‌پاک‌کن ماشین روی سطح چشم پخش می‌کنند و این کار برای حفظ سلامت و کمک به شفافیت قرنیهٔ چشم و رساندن اکسیژن به آن لازم و حیاتی است. اما بررسی‌ها نشان داده در هنگام استفاده از کامپیوتر پلک‌زدن تا ۶۰ درصد کاهش پیدا می‌کند و به ۵ تا ۶ بار در دقیقه می‌رسد و همین کاهش پلک‌زدن باعث می‌شود که چشم زمان بیشتری در معرض هوا قرار گرفته و خشک شود. بعضی مطالعات نشان داده که در محیط کم‌نور و تاریک میزان پلک‌زدن حتی از این هم کمتر می‌شود.

تبخیر اشک از سطح چشم: در هنگام خواندن کتاب و یا نوشتن چون نگاه به سمت پایین است، بخش زیادی از سطح چشم توسط پلک‌ها پوشیده شده در نتیجه میزان تبخیر اشک چشم به حداقل می‌رسد، اما زمان استفاده از کامپیوتر، جهت نگاه به‌سمت روبرو و تقریباً در حالت افقی است، بنابراین چشم‌ها بازتر و سطح بیشتری از چشم در معرض هوا قرار می‌گیرد که این خود به تبخیرسریع‌تر اشک و خشک‌شدن  زودتر چشم در این افراد کمک می‌کند.

عوامل محیطی: قرنیهٔ چشم نسبت به عوامل شیمیایی و خشک‌بودن محیط خیلی حساس است، بنابراین هوای محیط کار هم بی‌تأثیر نیست و هوای خشک، دستگاه‌های تهویهٔ هوا و گرد و غبار، خشکی چشم را تشدید می‌کنند.

ادامه این مطلب در مقالهٔ بعدی خواهد آمد.

نوشته مشکلات چشمی ناشی از استفاده از دستگاه‌های دیجیتال و کامپیوتر (Computer Vision Syndrome (CVS اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.

پرتوهای فرا بنفش (UV)  

همان‌طور که در مقالهٔ قبلی ذکر شد پرتوهای فرابنفش (UV) بر اساس طول موج آن‌ها  به سه نوع A‏، B و C دسته‌بندی می‌شوند. UV-C که طول موج آن از همه کوتاه‌تر و انرژی آن از هر دو نوع دیگر بیشتر است، به‌طور کامل توسط لایهٔ اوزون جذب می‌شود. بنابراین یکی از مشکلات تغییرات اقلیمی (Climate Change) و تخریب لایهٔ اوزون، ورود پرتوهای فرابنفش مخصوصاً UV-C به سطح زمین و اثرات خطرناک آن است. تمامی UV-A و بخشی از UV-B هم از جو زمین عبور کرده و می‌توانند به چشم آسیب بزنند.

سازمان‌های حفاظت از محیط زیست و سازمان هواشناسی برای آگاهی عمومی و تشویق مردم به حفاظت از پوست و چشم، میزان تابش پرتو UV را بر اساس شاخص UV در طول روز به‌طور مداوم اندازه‌گیری و در سایت‌های مربوطه اعلام می‌کنند که بسته به شدت تابش، میزان این شاخص از ۱ تا ۱۱+ متغیر است.

اپلیکیشن UV

برای افراد مقیم  کانادا با کمک چند سازمان از جمله محیط زیست کانادا و BC Cancer Agency، اپلیکیشن UV Canada طراحی و برای مقابله با آسیب‌های ناشی از پرتو UV و جلوگیری از سرطان‌های پوستی به‌طور مجانی در اختیار عموم گذاشته شده است. شما هم می‌توانید این اپلیکیشن را دانلود و از هشدارها و آخرین اطلاعات مربوط به میزان پرتو UV و وضع هوا بسته به محل زندگی‌تان در هر لحظه و هر مکان آگاه شوید. افراد مقیم آمریکا هم می‌توانند از اپلیکشن UV US استفاده کنند.

انتخاب عینک آفتابی مناسب

انجمن چشم‌پزشکان کانادا و آمریکا پیشنهاد می‌کنند برای محافظت چشم‌ها از عینک‌های آفتابی‌ای استفاده کنید که ۹۹ تا ۱۰۰ درصد اشعهٔ UV (هم UV-A و هم UV-B) را جذب کند. اکثر کارخانه‌های معتبر برچسب UV400 و یا UV Block 100% را روی عینک‌هایشان می‌زنند. اما داشتنِ برچسب به تنهایی کافی نیست و کیفیت لنزهای عینک هم مهم است. دقت کنید ممکن است لنزهای عینک معایبی داشته باشند که باعث کج وکولگی تصویر شده و یا به آسانی خش بردارند. دستگاه‌هایی هست که با آن می‌توان به‌راحتی میزان جذب UV توسط عینک را مشخص کرد. بهتر است از افراد متخصص وخبره در این رشته برای انتخاب کمک بگیرید.

رنگ و میزان تیرگی عینک

یک اشتباه رایج این است که مردم فکر می‌کنند هرچه عینک تیره‌تر باشد، میزان حفاظت آن در مقابل UV بیشتر است، ولی در حقیقت این‌طور نیست و میزان جذب UV عینک هیچ ارتباطی به درصد تیرگی و یا رنگ آن ندارد و حتی کسانی که از عینک‌های طبی کاملاً روشن هم استفاده می‌کنند، می‌توانند لنزهایی را انتخاب کنند که UV protection کامل داشته باشد.  

عینک‌های آفتابی در رنگ‌های مختلفی عرضه می‌شوند، خاکستری، قهوه‌ای، سبز، زرد و… معمولاً رنگ خاکستری بیشتر توصیه می‌شود زیرا ضمن کاهش شدت نور، تغییری در رنگ‌ها ایجاد نمی‌کند و طبیعی‌ترین دید رنگ‌ها را به شما می‌دهد رنگ زرد برای بعضی از رشته‌های ورزشی مانند گلف و اسکی و دید در مواقع مه مناسب‌تر است چون کنتراست بیشتری ایجاد می‌کند.

برای افرادی که بیشتر مواقع در آب هستند، افراد ماهیگیر و کسانی که در جاده‌ها رانندگی می‌کنند، عینک‌های پلاریزه کیفیت دید خیلی بهتری می‌دهد. عینک‌های پلاریزه به صرف پلاریزه‌بودن جلوی پرتوهای UV را نمی‌گیرند و پلاریزه‌بودن ارتباطی به جلوگیری از پرتوهای فرابنفش ندارد، اما عینک‌های پلاریزه با کیفیت خوب می‌توانند خصوصیت حفاظت از UV را هم داشته باشند. قبل از خرید از UV block بودن آن‌ها اطمینان پیدا کنید.

برای آگاهی از سلامت چشم و جلوگیری از بیماری‌های قابل پیشگیری چشم‌ها، معاینات دوره‌ای و منظم چشم‌ها برای همهٔ سنین توصیه می‌شود.

نوشته تابستان در راه است مواظب چشمانتان باشید (۲) اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.

تابستان مترادف است با سپری‌کردنِ زمان بیشتری در بیرون از منزل و محیط کار. هرچند روزهای آفتابی لذت بخش است، اما می‌تواند برای چشم‌ها خطرناک باشد، اگر به‌درستی محافظت نشوند. مطالعات نشان داده است تماس طولانی و مکرر با اشعهٔ ماوراء بنفش آفتاب (UV) بدون محافظت مناسب، باعث آسیب دائمی چشم‌ها می‌شود. این آسیب‌ها شامل ایجاد ناخنک، کاتاراکت (آب مروارید)، صدمه به شبکیه (Macular Degeneration) و حتی ایجاد سرطان‌های چشمی (ملانوما) است.

اشعهٔ ماوراء بنفش بخشی از اشعهٔ آفتاب است که هیچ رنگی ندارد و با چشم دیده نمی‌شود. سه نوع A‏، B و C دارد. A و B از جو زمین عبور می‌کنند و می‌توانند وارد چشم شوند و به چشم آسیب بزنند، هرچند بخشی از اشعهٔ B توسط جو زمین جذب می‌شود. اشعهٔ C کاملاً توسط لایهٔ اوزون و جو زمین جذب می‌شود، بنابراین یک عینک آفتابی مناسب باید بتواند هر دو اشعه A و B را صددرصد جذب کند.

کسانی که ورزش‌های آبی انجام می‌دهند، اسکی‌بازان، ماهیگیران، کشاورزان و کسانی که وسطِ یک روز آفتابی در کنار رودخانه‌ها، دریاها و یا در ارتفاعات بالا به‌مدت طولانی در معرض اشعهٔ ماوراء بنفش قرار می‌گیرند، در معرض خطر ابتلا به این بیماری‌ها هستند.

درست است که برای ایجاد این بیماری‌ها مدت زمان طولانی‌ای لازم است، اما هر بار که ما بدون محافظت از چشم در مقابل آفتاب قرار می‌گیریم، آسیبی به چشم‌های ما وارد می‌شود و با تکرار آن، این آسیب‌ها به‌مرور روی هم جمع شده و منجر به بیماری‌های جدیِ فوق‌الذکر می‌شود.

بچه‌ها را فراموش نکنید. بچه‌ها به‌خاطر این‌که عدسی چشمشان بسیار شفاف است، در مقابل ورود اشعهٔ UV به چشم بسیار آسیب‌پذیرترند. همچنین کسانی که از داروهایی مانند تتراسیکلین، داکسی سیکلین، فنوتیازین، آلوپورینول (برای درمان اسید اوریک) ویا پسورالیس (برای درمان  پسوریازیس) استفاده می‌کنند، درمقابل نور بسیار آسیب‌پذیرتر و حساس‌ترند. بنابرین این افراد و همچنین بچه‌ها باید علاوه بر عینک آفتابی مناسب، از کلاه لبه‌دار نیز استفاده کنند.

فریب هوای ابری را نخورید. ابرها از ورود اشعهٔ UV جلوگیری نمی‌کنند. اشعهٔ UV از ابر، گرد و غبار و مه عبور می‌کند و می‌تواند در هر فصلی از سال به چشم‌ها صدمه بزند، اما میزان اشعهٔ UV در تابستان سه برابر زمستان است و همچنین میزان آن در ارتفاعات، ساحل ، آب ، برف و در ساعات وسط روز بیشتر است.

چشم‌های روشن نسبت به چشم‌های تیره در مقابل اشعهٔ ماوراءبنفش آسیب‌پذیرترند.

بررسی‌ها نشان داده  است در آمریکا ۷۴ درصد پدر و مادرها با استفاده از کرم‌های ضدآفتاب پوست بچه‌هایشان را در مقابل آفتاب محافظت می‌کنند، اما فقط ۳۲ درصد آن‌ها از عینک آفتابی برای محافظت چشم بچه‌هایشان استفاده می‌کنند.

مطالب بیشتر دربارهٔ محافظت چشم از آفتاب و انتخاب عینک آفتابی مناسب در مقالهٔ بعدی خواهد آمد.

نوشته تابستان در راه است مواظب چشمانتان باشید! اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.