عصر یکشنبه، ۱۲ می ۲۰۱۹، کارِ دل، سومین نمایشگاه آثار عکاسی که حاصل تلاش کودکان کار و حاشیه‌نشین تهران است، توسط داوطلبان شاخهٔ بین‌الملل جمعیت امام علی و به یاری خانهٔ فرهنگ و هنر ایران واقع در نورث ونکوور، برگزار شد. در این نمایشگاه علاوه بر آثار عکاسی کودکانِ کار و همچنین زیورآلات دست‌ساز زنان سرپرست خانواده، با توجه به فاجعهٔ سیل‌های اخیر در ایران، کارت‌پستال‌هایی از نقاشی کودکان مناطق سیل‌زده نیز در کنار دیگر کارهای ارائه‌شده در این نمایشگاه، برای فروش ارائه شده بود. تمامی عواید این برنامه به جمعیت امداد دانشجویی-مردمی امام علی در ایران فرستاده می‌شود.

سال‌هاست که در حواشی جنوب شهر تهران، مناطق محرومی متشکل از مهاجران عمدتاً بلوچ شکل گرفته‌اند. کودکانی که در این فضا بزرگ می‌شوند، گاه حتی سقفی بالای سر ندارند. کودکان این مناطق، بعضاً برای چند نسل متوالی، شغلی جز کار در خیابان نداشته‌اند. محروم از تحصیل، آن‌ها هیچ آیندهٔ روشنی پیش روی خود نمی‌بینند. تا آنکه در سال ۱۳۹۵، نیروهای داوطلب جمعیت امام علی به منطقه اعزام شدند و پس از آشنایی با مشکلات کودکان و خانواده‌های آنان، موفق شدند کودکان محروم از تحصیل را به مرکز آموزشی محلی جمعیت جذب کنند. در کنار دروس رسمی، مربیان جمعیت اقدام به برگزاری کلاس‌های هنری مانند تئاتر و عکاسی برای کودکان کردند. کودکان کار علاقه و استعداد شگفتی در یادگیری تک تک موضوعات هنری از خود نشان دادند، تا جایی که موفق شدند ثمرهٔ تلاش‌هایشان را با اجرای تئاتر و نمایشگاه عکاسی در تهران به نمایش گذارند، رویدادهایی که مورد استقبال مردم و جامعهٔ هنری قرار گرفت.

با شروع از کلاس‌های مبانی عکاسی با گوشی موبایل، تعدادی از این هنرمندان نوجوان عکاسی را تا کلاس‌های پیشرفته دنبال کرده‌اند. آن‌ها در حال حاضر در برنامه‌های مختلف جمعیت به‌عنوان عکاس رسمی شرکت دارند و امید دارند که این هنر را به‌عنوان حرفهٔ آیندهٔ خود پیش بگیرند.

دربارهٔ جمعیت امداد دانشجویی-مردمی امام علی

جمعیت امام علی سازمانی مردم‌نهادی غیرانتفاعی و غیرسیاسی است که در سال ۱۳۷۹ توسط تعدای دانشجو تأسیس شد و نخستین دفتر دانشگاهی‌اش در دانشگاه صنعتی شریف شروع به کار کرد. شارمین میمندی‌نژاد مؤسس این جمعیت دانشجوییِ مستقل، با اندیشه‌ها و ایده‌های خلاقانهٔ خود، دانشجویان و جوانان زیادی را به عرصهٔ فعالیت‌های داوطلبانهٔ اجتماعی علاقه‌مند کرده است.

این جمعیت با تکیه بر حمایت‌های مادی و معنوی مردم و حضور پررنگ نیروهای داوطلب، به‌ویژه دانشجویان و اقشار فرهیخته، سعی دارد با ایجاد مراکزی با نام «خانهٔ ایرانی» در محلات معضل‌خیز و محروم، زمینه‌ای فراهم آورد تا دانشجویان و داوطلبان با حضور در آن خانه‌ها از کوله‌بار درد کودکان رنج‌کشیده بکاهند و نیز برای خود سرمایه‌ای از جنس همت و تلاش بیاندوزند.

کودکان مورد حمایت در «خانه‌های ایرانی»، از خدمات آموزشی تحصیلی و هنری و ورزشی ، خدمات پزشکی و مشاوره، و تغذیهٔ مناسب بهره‌مند می‌شوند و تمامی این خدمات به‌صورت رایگان و از طریق کمک‌ها و حمایت‌های مردمی و خدمات داوطلبانه تأمین می‌شود. «خانهٔ ایرانی» پناهی است برای کودکان و زنانی که در محلات حاشیه‌نشین و معضل‌خیز و در معرض آسیب‌های شدید ناشی از فقر، خشونت و مواد مخدر زندگی می‌کنند و همواره با موقعیت‌های خطیری مواجه‌اند که خود و خانواده‌هایشان را به‌سمت فروپاشی و فاجعه سوق می‌دهد. این خانه، مأمنی است که برای این کودکان امکانی برای اندوختن سواد و دانش، و برای زنان و مادران دردمند اجتماع، فضایی برای آموختن سواد، مهارت‌های زندگی، و نیز محیطی سالم برای آموزش اشتغالِ به‌دور از تحقیر و آزار و تنش فراهم می‌آورد. از جمله خانه‌های ایرانی، می‌توان از «خانهٔ ایرانی علم»، «خانهٔ ایرانی درمان»، «خانهٔ ایرانی هنر» و «خانهٔ ایرانی اشتغال» نام برد.

بسیاری از کودکانی که خود تحت حمایت «خانه‌های ایرانی» بوده‌اند، در جوانی به این داوطلبان پیوسته‌اند و یار و یاور کودکانی شده‌اند که در معرض آسیب‌های فراوانی چون فقر، خشونت، اعتیاد و کار اجباری قرار دارند. برخی از این کودکانِ دیروز، هم‌اکنون پیشرو و مبدع طرح‌های کلیدی جمعیت چون «کودکان بی‌کتاب» هستند که از مهم‌ترین طرح‌های این جمعیت است و در حال حاضر ۱۵۰۰ کودک محروم از تحصیل، از طریق این طرح مورد حمایت تحصیلی قرار گرفته‌اند.

نوشته گزارشی از نمایشگاه کارِ دل اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.

عکس‌ها از: فریبا فرجام

عصر سه شنبه ۱۱ ژوئیهٔ (جولای) ۲۰۱۷ جلسهٔ کارگاه داستان‌نویسی در محل خانهٔ فرهنگ و هنر ایران به‌صورت فوق‌العاده برگزار شد. در این جلسه به‌مناسبت فوت ناگهانی داستان‌نویس معاصر، کورش اسدی (۱۳۴۳-۱۳۹۶) دو مهمان ویژه، امیرحسین یزدان‌بُد[۱]، داستان‌نویس و الهه دهنوی[۲]، مترجم و منتقد نیز حضور داشتند و سخنانی ایراد کردند. استاد محمد محمدعلی پس از خوشامدگویی به حاضران، دربارهٔ خودکشی نویسندگان ایرانی چنین گفت:

«متأسفانه جلسهٔ نقد و بررسی داستان «سان‌شاین» نوشتهٔ کورش اسدی، مصادف شد با مرگ ناگهانی این نویسندهٔ خوش‌فکر و خوش‌قلم. بیش از سی سال از نزدیک شاهد تلاش‌های شبانه‌روزی این نویسندهٔ نواندیش در عرصهٔ داستان‌نویسی بوده‌ام و هم‌اکنون اندوه‌زده بابت فقدانش به آن جوان بیست ساله‌ای فکر می‌کنم که جنوب جنگ‌زده را وانهاد و با عشق ادبیات سراسیمه خود را به محافل داستان‌نویسی تهران رساند. در ایران بحث خودکشی کورش اسدی سر زبان‌هاست. محمود دولت‌آبادی نویسندهٔ نام‌آور و چند تن دیگر از نویسندگان دربارهٔ حسن خلق و نوع داستان‌های مدرن کورش اسدی سخنرانی کرده‌اند. من اما، در پی علل خودکشی او هستم. می‌دانیم که تا قبل از خودکشیِ این نویسندهٔ پنجاه و دو ساله، چهار تن دیگر از نویسندگان ایرانی با چهار انگیزهٔ متفاوت و یک خط مشترک، خودکشی کرده‌اند.

اولین آنان صادق هدایت (۱۲۸۱-۱۳۳۰) بود که به باور و یقین من، خودکشی او تلاشی بوده است برای همرنگی و همخوانی با مضمون و محتوای اغلب نوشته‌هایش، در راه رسیدن به نوعی همرنگی و همسانی با مرگینگی. این نکته به آن معنا نیست که صادق هدایت از عدم درک مردم از نوشته‌هایش رنج نمی‌کشید و از عدم تلاش برای احقاق حقوق فردی و کمبود وجدان بشری در هم‌وطنانش آزار نمی‌دید. مجموعهٔ رفتار و کردار قلندرانه و هوشمندانهٔ او مرا به این نتیجه رسانده است، که البته جای بحث دارد.

دومین خودکشی به نام کاظم تینا (۱۳۰۸-۱۳۶۹) ثبت شده است. او طی دههٔ ۳۰ تا ۵۰ شمسی، چهار مجموعه داستان «آفتاب بی‌غروب»، «گذرگاه بی‌پایان»، «شرف و هبوط و وبال»، «سایه بین و مینو آگاهی» به چاپ رساند و هرگز با اقبال عمومی‌روبرو نشد. کاظم تینا نویسنده‌ای تنها، مهجور و منزوی بود و گویا فقط با سهراب سپهری شاعر رفت و آمد داشته است. برخی منتقدان او را اولین نویسندهٔ پست مدرن ایران می‌دانند (نگاه کنید به کتاب پسامدرنیسم در ادبیات داستانی ایران، نوشتهٔ منصوره تدینی، نشر علم، ۱۳۸۸). او نیز هرگز توسط هم‌عصران خود درک نشد و گویی توانایی اندیشگی و تکنیکی این نویسنده، بیست سال در نوبت ایستاده تا پس از مرگش کشف شود. نتیجه اینکه می‌توان به او حق داد که قبل از خودکشی دچار افسردگی بسیار شدید شود و ناگهان…

سومین خودکشی از آنِ غزاله علیزاده (۱۳۲۷-۱۳۷۵) است. از او سه مجموعه داستان «بعد از تابستان»، «سفر ناگذشتنی» و «چهارراه»، و همچنین چهار رمان به نام‌های «دو منظره»، «خانهٔ ادریسی‌ها»، «شب‌های تهران»، «ملک آسیاب» به چاپ رسیده است. آخرین دیدار من و او چهار ماه پیش از خودکشی‌اش در «همایش نیما یوشیج» در هتل بادله شهر ساری صورت گرفت. او زنی زیبا بود و با سرطان دست و پنجه نرم می‌کرد. دوست نداشت تصویر نازیبایی از خود در ذهن خوانندگان و دوستان دور و نزدیکش باقی بگذارد. اگر او خودکشی نمی‌کرد، حداکثر شش ماه بعد دیو سرطان او را در عین نازیبایی از پا درمی‌آورد.

چهارمین خودکشی داستان‌نویسان از آنِ اسلام کاظمیه (۱۳۰۹-۱۳۷۶) است. او هم مثل صادق هدایت در پاریس، پایتخت فرانسه خودکشی کرد. از اعضای قدیمی‌کانون نویسندگان ایران بود و دغدغهٔ مبارزه با سانسور داشت. مجموعه داستان‌های «قصه‌های کوچهٔ دلبخواه»، «جای پای اسکندر» و «قصه‌های شهر خوشبختی» از آثار اوست. در اوج ناامیدی، عزت نفس و اندوه از عقیم ماندن آمال و آرزوهای آزادی‌خواهانه‌اش در قبرستان پرلاشز، حوالیِ هدایت و ساعدی دفن شد. یادم نمی‌رود مجموعه داستان «از ما بهتران» را دوست می‌داشت. او اواسط سال ۱۳۵۹ در دفتر انتشاراتی رواق در حضور علی دهباشی، به من گفت:«بیا برویم فرانسه، عنقریب در این مملکت جنگ می‌شود و در جنگ‌های خانگی پس از آن تو لطمه می‌بینی.»

پنجمین خودکشی به نام کورش اسدی ثبت شده است. از او علاوه بر شرح حال غلامحسین ساعدی، مجموعه داستان‌های «پوکه باز»، «باغ ملی»، «پایان محل رؤیت است»، «گنبد کبود»، و رمان «کوچهٔ ابرهای گمشده» منتشر شده است. تا جایی که می‌دانم از راه ویراستاری و تدریس در کارگاه‌های داستان‌نویسی امرار معاش می‌کرد. دارای زن و فرزند هم بود. می‌گویند چند ماه پیش از خودکشی به‌مناسبت انتشار رمان «کوچهٔ ابرهای گمشده» طی مصاحبه‌ای با یکی از خبرگزاری‌ها، خرسندی و شادمانی خود را به‌وضوح نشان داده است. هرگز دیده و شنیده نشده به‌صورت علنی و پررنگ، کلمه‌ای از ناامیدی حرف بزند و گله و شکایتی از زندگی عمومی‌ و خصوصی‌اش بروز دهد. دربارهٔ سانسور و گرفت و گیر‌های ارشادی داد سخن نمی‌داد. البته حتی‌المقدور با سانسور هم کنار نمی‌آمد.

در نتیجه، خودکشی کوروش اسدی پرسش‌های فراوانی را پیش روی من و ما قرار می‌دهد. تناقضات و البته جنون آنی نکته‌ای نیست که به‌راحتی بتوان از کنارش گذشت. یادش گرامی. یاد هوشنگ گلشیری هم گرامی. بین سال‌های ۱۳۶۴ تا ۱۳۶۶، روزی هوشنگ گلشیری، کورش اسدی را به جلسهٔ «پنجشنبه‌ها» آورد. گفت (نقل به مفهوم): «این جوان جنگ‌زده خیلی خوش‌فکر است. و او از آن پس هر از گاه به جلسه می‌آمد. بعدها در جلسه‌ای دیگر احتمالاً ۱۳۶۶، کورش اسدی جلو جمعی از دوستان جمعِ پنج شنبه‌ها اعتراف کرد که گلشیری شرط ورود به جلسهٔ پنجشنبه را نگارش نقدی منفی بر مجموعه داستان «بازنشستگی» من قرار داده بود. آن روز در منزل یارعلی پورمقدم من گونه و پیشانی او را به‌دلیل شجاعت و صداقتش بوسیدم. می‌خواهم بگویم گاهی انسان‌ها در هر شرایط شغلی و ذوقی غیرقابل پیش‌بینی می‌شوند و الّا چطور ممکن است کسی شفاهی خود را شیفتهٔ گلشیری نشان بدهد و کتابی دربارهٔ غلامحسین ساعدی بنویسد، مگر آنکه صاحب استقلال رأی باشد و این استقلال رأی گاهی او را به تناقض‌گویی وادار سازد. چطور ممکن است نویسنده‌ای از انتشار کتابش خوشحال باشد و در عین حال به خودکشی فکر کند. تا جایی که می‌دانم، غیر از کورش اسدی هیچ‌یک از چهار نویسندهٔ خودکشی‌کننده به هنگام مرگ صاحب شریک زندگی و احیاناً فرزند نبوده‌اند.

آنچه بین این پنج داستان‌نویسی که خودکشی کرده‌اند مشترک بوده است، احساس تنهایی، گاهی نداری و دست‌تنگی، آبروداری، درماندگی در مقابل بازی‌های روزگار، عزت نفس بربادرفته و ناامیدی از هر چه در ایران می‌گذرد، بوده است. و آنچه نوع خودکشی کورش اسدی را از دیگران متمایز می‌کند، این است که او نه مثل صادق هدایت بود که با خودکشی، پازل نوشته‌هایش را رنگین‌تر کند، نه مثل کاظم تینا از عدم درک نوشته‌های سوپرمدرنش توسط مردم فریاد می‌کشید و طی الزامی‌ درونی از دیگران دوری می‌جست، نه مثل اسلام کاظمیه خود را بازندهٔ عرصهٔ سیاسی می‌دید و نه مثل غزاله علیزاده در شرایط مبارزه با سرطان بود و دوست نداشت آیندگان تصویری نازیبا از او به یاد بسپارند.

به‌واقع مرگ کورش اسدی یک سؤال بزرگ پیش روی من و ما قرار داده که پاسخ آن تاکنون برای من روشن نشده است. شاید بتوان گفت بحث بر سر چگونه مردن کورش اسدی نیست، بلکه بحث بر سر چگونه زندگی کردن او و توقعاتش از خودش و انتظارات دیگران از او بوده است.

البته عباس نعلبندیان هم خودکشی کرد، اما چون عمدتاً نمایشنامه‌نویس بود، در این ردیف نیامد. او پس از انقلاب دچار محرومیت‌ها و محدودیت‌هایی در عرصهٔ تئاتر و مصادرهٔ خانه‌اش شد و سرانجام با خوردن قرص خودکشی کرد.»

پیرامون داستان سان‌شاین نوشتهٔ کورش اسدی

پس از سخنان استاد محمدعلی دربارهٔ علل خودکشی پنج نویسندهٔ ایرانی، کارگاه به روال عادی برگشت و استاد با توجه به فرم و محتوای داستان «سان‌شاین» گفت:

«و اما آنچه مربوط به مباحث کارگاهی و داستان «سان‌شاین» نوشتهٔ کورش اسدی می‌شود، واگویه‌های درونی و بیرونی است و رسیدن به جریان سیال ذهن. امروز به‌دلیل کمبود وقت و شنیدن نظرهای دو مهمان عزیز جلسه، امیرحسین یزدان‌بُد و الهه دهنوی، وارد بحث روانشناختی و روانکاوی جریان سیال نمی‌شوم. فقط می‌گویم جریان سیال ذهن مربوط به کل حوزهٔ آگاهی و واکنش عاطفی- روانی فرد است که از پایین‌ترین سطح، یعنی سطح پیش‌تکلمی‌ آغاز می‌شود و به بالاترین سطح که سطح کاملاً مجزای تفکر منطقی است، منتهی می‌شود. در خصوص این شیوه در داستان‌نویسی می‌توان گفت:

۱- جریان سیال ذهن شیوه‌ای است در داستان‌نویسی که از انتهای تک‌گویی درونی می‌آید. جایی که شخصیت داستانی اغلب به اختیار خودش حرف نمی‌زند یا نمی‌تواند حرف‌های دقیق و منسجمی‌بزند.

۲- در این شیوه، تفکر و احساسات شخصیت‌ها به همان‌گونه که به‌طور اتفاقی در ذهن می‌گذرد، ارائه می‌شود و اغلب بدون توجه به توالی زمانی و مکانی به‌کار گرفته می‌شود.

۳- در این شیوه، چون اغلب شخصیت‌ها در شرایط عادی هوشیاری و منطقی نیستند، ترکیب کلام آنان نیز طبق روال معمولی دستور زبان رایج نیست.

۴- در این شیوه، فرض بر این است که در ذهن شخصیت داستانی، در لحظه‌ای معین و قصّوی، آمیخته‌ای از تمام سطوح آگاهی، افکار و عقاید و خاطره‌ها و تداعی معانی به‌وجود می‌آید.

۵- در داستان «سان‌شاین» کورش اسدی، نویسنده در فضایی مابین تک‌گویی یا واگویه‌های درونی و بیرونی بوده و به‌ندرت به جریان سیال ذهن نزدیک شده است تا داستان دلبستگی پسری به ابروی پاره‌شده دختری را نمایش بدهد.

صحبت دربارهٔ دیگر اجزاء و عناصر داستان را واگذار می‌کنم به امیرحسین یزدان‌بُد، الهه دهنوی و دیگر اعضای کارگاه.

پس از آنکه استاد محمد محمدعلی سخنان خود را به‌پایان برد، امیرحسین یزدان‌بُد به خواندن داستان «سان‌شاین» کورش اسدی پرداخت و پس از اتمام قرائت داستان، چنین گفت:

«سکوت و سکوت و سالیان سال نوشتن در انزوا،‌ حفظ خروجی در حداقل و گزیده کارکردن، چهره‌ای تنها از نویسنده در ذهن جمعی می‌سازد. آدم گوشه‌گیری که نه او پا در اجتماع می‌گذارد و نه جامعه انتظاری جز همین دیگری بودن از او دارد. کورش اسدی، نه اولین نویسنده‌ای بود که برای مرگ و اجتماع خط و نشان کشید، نه آخرینِ این اقلیتِ بیرون‌افتاده خواهد بود، که منتظر رویداد زمانی مرگ نمی‌ماند. آتفه چهارمحالیان در چند جملهٔ پراکنده خبر خودکشی با گاز کورش اسدی را تأیید کرد و چنین بود که او هم با پنج کتابش به حافظهٔ تاریخ ادبیات مدرن ایران پیوست.

فارغ از افسانه‌سرایی‌هایی که در جریان نخست پس از مرگ یک نویسنده حول او شکل می‌گیرد، اسدی به‌جهت سبک یکی از بهترین‌های نسل تربیت‌شده به دست گلشیری بود و چنین هم ماند. به‌گمانم به سبک ویژه‌ و شخصی نرسید ولی میراث زبانی و ایجاز ساختاری گلشیری را در یکی دو داستان درخشان کوتاهش بهبود بخشید و به‌نظرم درک اسدی در داستان کوتاه «سان‌شاین» از اجرای فرمی‌ روایتی با سیالیت ذهنی، از نوشتهٔ دوران جوانی استادش گلشیری؛ «شازده احتجاب» فراتر رفته است.

داستان کوتاه «سان‌شاین» از مجموعهٔ «باغ ملی» که بعدها از آن مجموعه حذف شد و یکی چند نسخهٔ سانسورشده و نشدهٔ آن در اینترنت منتشر شد، نمونهٔ واضح و به‌روز‌شده‌ای از جهان ذهنی نویسنده‌ای است که در خطوط ابتدای این یادداشت توضیح‌اش دادم.

ساخت رفت‌وبرگشتی داستان در خلال چهار قطعه روایت ذهنی نویسنده شکل می‌گیرد. راوی شخصیت روشنفکر، منزوی و خود مرکز انگار کلاسیک داستان‌های فارسی،‌ در آپارتمانی تنها زندگی می‌کند و تاکسی می‌راند. در جهانی ذهنی مالیخولیایی و حرف‌های فلسفی و شاعرانه تلاش می‌کند دنیای اطرافش را توضیح بدهد و در شخصیت‌پردازی راوی همین بس که صداهای بیرونی را نمی‌شنود. تمام داستان گفت‌وگوهای متعددی‌ست که ما هم به‌همراه راوی، طرف دوم دیالوگ را نمی‌شنویم یا هر جا لازم است بفهمیم طرف دوم چه گفته، از زبان راوی و غیرمستقیم می‌شنویم. اهمیتی ندارد یا اساساً کسی منتظر پاسخی از جهان بیرون نیست. راویِ روشنفکر-هنرمند آشنای داستان اسدی، نمونه‌های متعدد بسیاری در آثار تقریباً تمام نویسنده‌های ایرانی دارد. نقطهٔ آغازین این راویِ دیگر کاریکاتوری‌شده البته، بوف کور بوده. گویی هر نویسندهٔ ایرانی دِینی تبارشناسانه به شخصیت راوی بوف‌ کور هدایت دارد که سرانجام و اگر نگوییم همیشه و همه‌جا، ولی در جایی از منحنی‌های کارنامهٔ نوشتنش باید آن را ادا کند. دوباره برگردیم به همان جملات آغازین این یادداشت. هر نویسنده‌ای پیش از اینکه اولین آثارش را خلق کند، در وهلهٔ نخست عاشقانه و شیفته‌وار از روایت لذت برده و یکی چند نویسندهٔ محبوب برمی‌گزیند و از همان ابتدا با سکوت و خواندن‌هایش، با انزوا و نوشتن‌هایش و بعدها با آثار و کارنامهٔ زندگی‌اش به دیالوگی درونی با آثار محبوبش می‌پردازد. تاریخ ادبیات مدرن ما از این منظر و با حذف عنصر زمان، بیشتر به تالار یک مهمانی خصوصی می‌ماند. آدم‌های اندکی که دو به‌ دو یا جمعی، گوشه کنار این تالار هر کدام جامی‌ به دست گرفته‌اند و نشسته یا ایستاده آرام گفت‌وگو می‌کنند. در «سان‌شاین» اسدی نه تنها در زمینهٔ انتخاب راوی بلکه در ساخت طرح و پِی‌رنگ هم گوشه کنار در تعامل با بوف‌ کورهمان لکاته و همان مواجهه با سرو و رودی که از پس دریچه پیداست، در دل خود دارد. لکاتهٔ بوف‌ کور اگر قطعه قطعه در چمدان می‌رود، قطعهٔ عکس سمیرای سان‌شاین سر و تنش از هم جدا می‌شود و قطعاتش در جیب مأمورهای چشم‌چران شب جشن یا سرباز بالای برجک دست‌به‌دست می‌شود.

سان‌شاین اما در فضای تا حدی لامکان بوف‌ کور باقی نمی‌ماند و گوشه گوشه در باجه‌ٔ تلفن تا گفت‌وگوهای بین راوی و مهندس یا سرباز، تهران، پل گیشای دههٔ شصت و کمیته و سر و لباس دخترهای آن روزگار بیرون می‌زند. از همهٔ این‌ها آشناتر اما نگاه مرد راوی‌ست که زن داستان را به‌دلیل انتخاب آرایشی متفاوت پس می‌زند، چون در همان وهلهٔ نخست عاشق شکستگی ابروی زن شده. شخصیت‌های دیگر داستان هم از این ویژگی خلاصی ندارند. همه مترسک‌هایی‌اند که پیاده‌نظام ذهن مغموم و پر پیچ‌وخم راوی را شکل می‌دهند.

تکنیک سَیَلان روایت، چشم اسفندیار معروفی دارد به نام مفاصل زمانی. یعنی جاهایی که قطعاتِ به ظاهر بی‌ربطِ روایت به‌کمک مفاصلی از نشانگان و اشیاء و یادها، رفت و برگشت می‌کنند و متصل می‌مانند. سان‌شاین از این منظر به‌گمانم یکی از موفق‌ترین و ظریف‌ترین نمونه‌های موجود در ادبیات ماست. چرخش‌هایی که به‌مراتب نسبت به نمونه‌های دیگر این نوع روایت پخته‌تر و ماهرانه‌تر کار می‌کنند. جز یکی دو جا، گمانم حتی خوانندهٔ ناآشنا با چنین نوع پیچیده‌ای از روایت، مشکلی در تعقیب روابط داستان نخواهد داشت.

گفت‌وگوهای اسدی با بزرگان ادبیات مدرن ایران البته به سان‌شاین محدود نمی‌ماند و در هر کدام از آثارش به‌خصوص چند داستان کوتاه شاخصش و رمان آخرش «کوچهٔ ابرهای گمشده» رد این داد و ستد با دیگر نویسندگان و آثار ادبیات، قابل شناسایی‌ست که هر کدام مجالی دیگر می‌طلبند. اسدی البته گویی با مرگش هم، با آخرین خطوط داستان زندگی‌اش هم، با انتخاب خودکشی با گاز به شیوهٔ صادق هدایت هم، این دیالوگ را رها نکرده. به‌نظر می‌رسد از اسدی رمانی چاپ‌نشده هم باقی‌ست که اگر بتواند از سد سانسور بگذرد، در روشن کردن کارنامهٔ نویسندگی او کمک شایانی خواهد کرد.»

پس از آنکه امیرحسین یزدان‌بُد سخنان خود را دربارهٔ کورش اسدی و داستان سان‌شاین به‌پایان برد، اعضای کارگاه به استراحت کوتاهی پرداختند و سپس در ادامه، در نیمهٔ دوم کارگاه، الهه دهنوی با سخنان خود دربارهٔ جامعهٔ باز و بسته، و کنش‌های هنرمند در چنین جوامعی، جلسه را چنین پیش برد و گفت: «بعد از صحبت‌های جامع استاد محمدعلی و جناب یزدان‌بد عزیز دربارهٔ مرحوم کورش اسدی و داستان سان‌شاین، ترجیح می‌دهم دربارهٔ موضوع کلی‌تری صحبت کنم که عبارت است از کنش‌های فردی و اجتماعی نویسنده/هنرمند در جوامع باز و بسته. ابتدا نگاهی خواهم داشت به دو مفهوم «جامعهٔ باز» و «جامعهٔ بسته» و دو کشور کانادا و ایران به‌عنوان نمونه‌های موجود، و بعد مروری خواهم داشت بر تفاوت میان رفتار فردی و جمعی نویسنده/هنرمند در این دو کشور، و در نهایت توجه شما را به این موضوع جلب خواهم کرد که مرگ کورش اسدی را باید در بستر شرایط اجتماعی-سیاسی جامعهٔ ایران بررسی کرد و نه به‌عنوان انتخابی شخصی و کاملاً مجزا از امر سیاسی.

کارل پوپر در کتاب جامعهٔ باز و دشمنانش (۱۹۴۵) به‌دنبال فهم ریشه‌های نظری نازیسم و فاشیسم در فلسفهٔ غرب بود و درصدد درک دلایل سربرآوردن راست افراطی و به‌خطر افتادن دموکراسی در اروپا. پوپر در این کتاب به تبیین مفهوم «جامعهٔ باز» پرداخت و آن را در تقابل با «جامعهٔ بسته» شرح و بسط داد. چند و چون کتاب و ساختار استدلال‌هایش موضوع بحث من نیست و فقط توجه‌تان را به این مفاهیم جلب می‌کنم. به گفتهٔ پوپر، در جامعهٔ باز حاکمیت در خدمت مردم است، سیاست‌گذاری‌ها شفاف‌اند، و دولت به مردم پاسخگوست. در جامعهٔ باز که قدرت انتقادی انسان را آزاد می‌کند، انسان درگیر تصمیم‌های فردی‌ست و فردیت اهمیت بسیاری دارد. در مقابل، جامعهٔ بسته نظامی‌ قبیله‌ای دارد و در آن ارزش‌های فردی فدای ایدئولوژی غالب و ارزش‌های جمعی آن می‌شود. مانند هر نظام مذهبی یا حقوقی بسته‌ای، جامعهٔ بسته ایستا و راکد است و نوآوری و نقد را برنمی‌تابد.

در سال ۲۰۰۷، نویسندهٔ امریکایی نائومی‌ وُلف (Naomi Wolf) در مقاله‌ای به نام «ده گام به‌سوی انسداد جامعه‌ٔ باز» که در‌ هافینگتن‌ پست چاپ شد، از این نوشت که دموکراسی همواره در معرض خطر است و نیازمند به مراقبت. او در این مقاله از اقداماتی نوشت که اگر از سوی دولت انجام شود می‌تواند پایه‌های آزادی را در جامعهٔ باز به لرزه درآورد: اقداماتی از جمله ایجاد سیستم نظارتی داخلی، آزار و اذیت گروه‌های مدنی، حمله به افراد خاص از جمله نویسندگان و هنرمندان، کنترل مطبوعات، و جرم انگاشتن انتقاد و مخالفت. در سال ۲۰۱۲ و در اوج قدرت‌طلبی‌های دولت استیون‌ هارپر، چند روزنامه‌نگار و فعال مدنی کانادایی به مقالهٔ ولف اشاره کردند و هشدار دادند که سیاست‌های‌ هارپر جامعهٔ کانادا و دموکراسی آن را به خطر انداخته است. در جامعهٔ باز کانادا، نویسنده پیش از هر چیز مسئول فردیت خویش است، البته اگر مایل باشد، می‌تواند به امور سیاسی و اجتماعی توجه نشان دهد. برای مثال، یان مارتل که در میان ما ایرانی‌ها عمدتاً به‌خاطر رمان «زندگی پای» شهرت دارد، در سال ۲۰۰۸ در اعتراض به بی‌توجهی دولت حاکم به امور فرهنگی، شروع کرد به نوشتن نامه و فرستادن کتاب برای‌ هارپر. او هر دو هفته یک بار، کتاب و نامه‌ای برای‌ هارپر می‌فرستاد و از او دعوت به مطالعه می‌کرد. ۱۰۱ نامهٔ او بی‌پاسخ ماند و حاصلش کتابی شد به نام «۱۰۱ نامه به یک نخست‌وزیر». حرکت مارتل در واقع کنشی سیاسی بود برای نشان دادن بی‌تفاوتی سیاستمداران حاکم به ادبیات و هنر. مارتل به‌خاطر نوشتن این نامه‌ها و نقد‌ هارپر نه زندان رفت و نه مؤاخذه شد، چون انتقاد حق طبیعی او و هر شهروند دیگری‌ست که در جامعهٔ باز به‌رسمیت شناخته می‌شود.

ده گامی‌ که ولف نام می‌برد، برای ما ایرانیان ناآشنا نیست. جامعهٔ ما چه پیش از انقلاب ۵۷ و چه پس از آن، نمونهٔ کاملی از یک جامعهٔ بسته بوده است که در آن نویسنده/هنرمندِ مستقل همواره خار چشم حکومت بوده است. بر خلاف جوامع باز، نویسنده/هنرمند در جامعهٔ بسته بهای سنگینی برای پرسشگری یا گذشتن از خط قرمزها پرداخته است و می‌پردازد. هر حرکت مدنی، هنری، یا ادبی که همسوی نظام حاکم نباشد یا از آن تبری بجوید، تفسیر به دشمنی و نافرمانی می‌شود و سزاوار تنبیه و سرکوب است. در چنین فضایی، بار سنگینی به دوش نویسنده/هنرمند مستقل است. گاهی مسئولیت اجتماعی و فردیت او با هم در تقابل قرار می‌گیرند. در واقع رفتار فردی را نمی‌توان جدا از شرایط حاکم تعبیر و تفسیر کرد. در جامعهٔ بسته، فشار سانسور و کنترل به‌قدری خردکننده است که روح نحیف نویسنده/هنرمندِ مستقل گاهی تاب نمی‌آورد و در مشت حکومت در هم می‌شکند. وقتی ادارهٔ کتاب و فیلترینگ نظام‌مند و گسترده، راه ارتباط میان نویسنده و مخاطب را مسدود می‌کند، وقتی دست نویسنده از رسانهٔ ملی کوتاه است، وقتی نویسنده زیر تیغ سانسور روزگار می‌گذراند، نتیجه یأس است. خانه‌نشینی، سکوت، و مهاجرت هم محصول یأسی است که بر نویسنده‌ها حاکم می‌شود. اگر مهاجرت و ترک وطن به‌معنای ترکِ زبان است، می‌توان از آن به خودکشی صغیر یاد کرد. در کنار آن، گاهی نویسنده پا را از این نیز فراتر می‌گذارد و دست به ترک جهان می‌زند. به‌عبارت دیگر، کنش‌ها و انتخاب‌هایی به‌ظاهر فردی از جنس مهاجرت و خودکشی بخشی از دیالوگ نویسنده/هنرمندِ مستقل با جامعهٔ بسته است که صداهای متنوع را خاموش می‌کند. خودویرانگری، پاسخ او به نظامی‌ست که رشد و بالندگی هنر مستقل را تاب نمی‌آورد. در واکنش به شرایطی که تولید هنری و ادبی زیر یوغ سانسور و وحشتِ مؤاخذه و تنبیه است، نویسنده/هنرمند خود را از میان برمی‌دارد، و مرگ او به کنشی سیاسی بدل می‌شود. از این روست که مهاجرت و خودکشی نویسندگان و هنرمندان جوامع بسته را باید در بستر شرایط اجتماعی و سیاسی حاکم تفسیر و بررسی کرد، زیرا در این جوامع، امر فردی به‌شدت سیاسی‌ست و ریشه در امور جمعی و اجتماعی دارد.»

پس از سخنانی که ایراد شد، در انتهای جلسه، اعضای کارگاه به همراه استاد محمد محمدعلی، امیرحسین یزدان‌بُد، الهه دهنوی و تصویری از زنده‌یاد کورش اسدی، عکس‌هایی دسته‌جمعی گرفتند و این‌گونه جلسهٔ داستان‌نویسی سه‌شنبه ۱۱ ژوئیه (جولای) خاتمه یافت. شایان ذکر است که مهدی مصطفوی کاشانی، نویسندهٔ موفق ساکن تورنتو نیز در این جلسه حضور داشت.

____________________________________________

۱- امیرحسین یزدان‌بُد برای مجموعه داستان «پرترهٔ مرد ناتمام» جایزهٔ هوشنگ گلشیری و گام اول را دریافت کرد. مجموعه داستان «پرترهٔ مرد ناتمام»، نشر چشمه، ۱۳۸۷و رمان «لکنت»، نشر افق، ۱۳۹۲ از آثار او به شمار می‌رود.

۲- الهه دهنوی مترجم، داستان‌نویس و نیز پژوهشگر و مدرس حوزهٔ ادبیات داستانی و سینماست. او علاوه بر مجموعه داستانش به‌نام «کاغذهای سوخته» که در سال ۱۳۹۰ از سوی نشر مروارید منتشر شد، ترجمهٔ آثاری از ویلیام ترور و پل استر و نیز چند کتاب در حوزه‌ٔ نقد ادبی را در کارنامه‌ٔ خود دارد.

نوشته روشنایی زندگی یا تاریکی مرگ اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.

عکس‌ها: فریبا فرجام

سه‌شنبه ۲۰ ژوئن، نشستی در کارگاه داستان‌نویسی محمد محمدعلی با حضور میهمان برنامه، مریم رئیس‌دانا، نویسنده و مترجم ساکن آمریکا، صورت گرفت. این نشست که با حضور جمعی از نویسندگان، مترجمان و هنرجویان ساکن ونکوور و حضور ویژهٔ داود مرزآرا و حسین رادبوی در خانهٔ فرهنگ و هنر ایران صورت گرفت، حدود سه ساعت به‌طول انجامید. در نیمهٔ اول این جلسه که با معرفی و خوشامدگویی به مریم رئیس‌دانا آغاز شد، داستان «زبان حال یک الاغ در وقت مرگ»، اولین اثر صادق هدایت و داستان «دربارهٔ آنکه گروتسک چیست» نوشتهٔ ایستوان ارکنی نویسندهٔ مجارستانی، خوانده شد که متعاقباً بحث گروتسک در داستان‌نویسی و ادبیات را به‌دنبال داشت. بنا به تعریف کارگاه، گروتسک همان طنز تلخ است که خواننده را بین خنده و غم معلق باقی می‌گذارد و بیانگر واقعهٔ عجیب و غریبی‌ست که معمولاً محال می‌نماید. به‌عبارت دیگر، اعوجاج واقعیت است و نمایاندن آن از زاویه‌ای دیگر که تأثیرگذاری بیان را دوچندان می‌کند.

قصد کارگاه از مقایسهٔ این دو داستان، نشان‌دادن رد پای ادبیات گروتسک در اولین اثر صادق هدایت (زبان حال یک الاغ در وقت مرگ) بود. راوی این داستان الاغی‌ست که از فرط کار زیاد، مشقت و ضرب و شتم به حال مرگ افتاده و صاحب بی‌رحم‌ومروتش او را گوشه‌ای رها کرده و رفته است. الاغ که از درد و گرسنگی به تنگ آمده است، به‌شیوهٔ اول شخص تک‌گویی نمایشی، شروع به صحبت و دردودل می‌کند و از جفای موجودات دوپای بی‌احساسی که او را به این حال و روز انداخته و رها کرده‌اند، شکایت می‌کند و ادله‌ای با استناد به فلاسفه، دکارت، شوپنهاور و ارسطو می‌آورد. شایان بیان است که تا قبل از این اثر صادق هدایت، که البته اولین اثر وی محسوب می‌شود، در داستان‌نویسی ایران شیوهٔ راوی اول شخص استفاده نشده بود چه رسد به راوی اول شخص حیوانی و تک‌گویی نمایشی! این داستان گرچه از ضعف‌های آشکار و پنهان داستانی بری نیست، اما جدا از مباحث همذات‌پنداری و هم‌حسی که این داستان به‌خوبی از پس انتقال آن به خواننده برآمده است، بسیاری از مؤلفه‌های گروتسکی، از جمله طنز سیاه و تلخ، هراس‌انگیزی غیرمتعارف، ترس و لبخند و غم و چندش توأمان و محال‌بودن واقعه (صحبت‌کردن الاغ از دکارت و شوپنهاور)، در آن مشاهده می‌شود که در این نشست به‌صورت مفصل به آن‌ها پرداخته شد.

در قسمت دوم این نشست که پس از تنفس کوتاهی ادامه یافت، مریم رئیس‌دانا، داستان «هات‌داگ کاستکو»ی خود را برای جمع خواند. داستان زنی که تازه از اروپا به امریکا آمده و همراه دوست خود برای خرید به فروشگاه «کاستکو» رفته است. او که در سالن غذاخوری فروشگاه، منتظر دوست خود نشسته است، افراد حاضر در غذاخوری را با دقت زیر نظر می‌گیرد و متوجه زن جوان نحیف، لاغر و فقیری می‌شود که دو تکه پیتزا را به آهستگی و در قطعه‌های کوچک می‌خورد و به کودک خردسالش می‌خوراند. عکس‌العمل‌هایی که کودک از خود نشان می‌دهد و رفتار مادر که ظاهراً زنی معتاد است، نمی‌گذارد راوی چشم از آن‌ها بردارد و او را دچار احساساتی رقیق و دلسوزانه می‌کند.

پس از خوانده‌شدن داستان، طبق روال معمول کارگاه، هر یک از اعضای حاضر در جلسه، به نوبت، به نقد و بررسی داستان ایشان پرداختند و به‌زعم خود، نقاط قوت و ضعف داستان را برشمردند. و در نهایت مریم رئیس‌دانا به سؤالات حاضران پاسخ گفت و در مورد داستان خود توضیحات لازم را ارائه نمود. در خاتمه کتاب «باورهای خیس یک مرده» نوشتهٔ محمد محمدعلی، که توسط ایشان و بقیهٔ حاضران در جلسه به امضا رسید، به‌عنوان یادبود به مریم رئیس‌دانا اهدا شد.

مریم رئیس‌دانا در خانواده‌ای فرهنگی-هنری به دنیا آمد، فارغ‌التحصیل رشتهٔ زبان فرانسه از دانشگاه زبان‌های خارجی دانشگاه آزاد تهران و مسلط به زبان انگلیسی است. وی در اغلب حوزه‌های ادبیات، از جمله نگارش داستان، ترجمهٔ داستان و شعر، ویراستاری و روزنامه‌نگاری فعالیت کرده است. داستان کوتاه «جزیره‌ای در دل تهران بزرگ»، جایزهٔ ادبی صادق هدایت را، در دور دوم سال ۲۰۰۲، برای او به ارمغان آورد و در همان سال، جایزهٔ ادبی فستیوال داستان کوتاه اصفهان نیز، برای داستان «آواز آ» نصیب وی گشت. مریم رئیس‌دانا با مجلات معتبر ایرانی و غیرایرانی همکاری کرده است و ده‌ها سخنرانی در مجامع ادبی اروپایی و آمریکایی و تعدادی مصاحبه با رادیو و تلویزیون‌های خارج از کشور انجام داده است. از کارهای مهم وی، جمع‌آوری «نوشته های پراکندهٔ صادق هدایت»، «آثار و آرای صادق هدایت»، «هدایت در بوتهٔ نقد و نظر» بوده است که مورد توجه محققان و اندیشمندان حوزهٔ ادبیات و هدایت‌شناسان قرار گرفته است و ارزش ادبی-تاریخی دارد. رئیس‌دانا به داستان‌نویسی نیز علاقه‌مند بوده و تاکنون مجموعه داستان «عبور» توسط انتشارات نگاه تهران، و مجموعهٔ «متلک پتلک» از طریق انتشارات آمازون امریکا را منتشر کرده است. «زمان گمشده»، ترجمهٔ مجموعه اشعار و زندگینامهٔ ژاک پره‌ور فرانسوی به فارسی، انتشارات نگاه، تهران، ۲۰۰۶، از دیگر فعالیت‌های ادبی رئیس‌دانا است.

داستان زبان حال یک الاغ در وقت مرگ – صادق هدایت

(از کتاب نوشته‌های فراموش‌شدهٔ صادق هدایت – گرد‌آورنده: مریم دانایی برومند (رئیس‌دانا) – انتشارات نگاه، ۱۳۷۶)

آه، درد اندام مرا مرتعش می‌کند. این پاداش خدماتی‌ست که برای یک جانور دوپای بی‌مروت ستمگر کشیده‌ام. امروز آخرین روز من است و همین قلبم را تسلی می‌دهد! بعد از طی یک زندگانی پر از مرارت و مشقت و تحمل بارهای طاقت‌فرسا، ضربات پی‌درپی چوب، زنجیر و دشنام عابرین، همین‌قدر جای شکر باقی‌ست که این حیات مهیب را وداع خواهم گفت.

اینجا خیابان شمیران است. امروز به واسطهٔ بی‌مبالاتی صاحبم، اتومبیلی پاهای مرا شکست و به این روز افتادم. بعد از ضرب و شتم، جسد مرا در کنار این جاده کشیدند و به حال خود گذاشتند. ممکن است فراموش کرده باشند که هنوز از نعل و پوست من می‌توانند استفاده کنند! گویا به‌کلی مأیوس شده‌اند.

آیا خوراک مرا به موقع می‌آورند؟ نه… باید در نهایت زجر و گرسنگی جان داد زیرا دیگر از من کاری ساخته نیست.

آه، درد زخم‌ها رو به شدت گذاشته و خون از آن‌ها جاری‌ست. آیا این چه جانوری‌ست که بر ما مسلط شده و زندگی ما را ننگ‌آلود و چرکین و پر از رنج و محنت نموده، احساسات بی‌آلایش و طبیعی ما را خسته ساخته، بدن ما را دائم مجروح و سرتاسر زندگی ما را بر ما تلخ و ناگوار نموده است؟ ظاهراً شباهت تامی با ما دارد و بالاخره مثل ما می‌میرد، از این جهت هیچ فرق نداریم. اما گویا بدنش را از سنگ یا چوب ساخته‌اند چون‌که به ما شلاغ می‌زند و گمان می‌کند ما حس نمی‌کنیم. اگر خودش هم احساس درد را می‌کرد، بر ما رحم می‌نمود.

این آلاتی را که برای شکنجهٔ ما استعمال می‌کنند، طبیعی نیست و خودشان ساخته‌اند. مدتی‌ست در فرنگستان و آمریکا برای حفظ حقوق حیوانات مجامعی به نام «انسانیت» تأسیس کرده‌اند. قوانین مخصوصی برای دفاع و زجر و اجحاف و ظلم نسبت به ما وضع کرده‌اند. آیا آن‌ها هم جزو همین جانوران‌اند؟ هرگز! اگر آن گروه از همین حیوانات باشند، پس قلب آن‌ها از سنگ نیست؟

علمای علوم طبیعی، ما را با خودشان چندان فرقی نمی‌گذارند و خود را سردستهٔ حیوانات پستاندار معرفی می‌کنند. اما یکی از فلاسفهٔ معروف، دکارت، به قول خودش ثابت کرد که حیوان به‌غیر از یک ماشین متحرک چیز دیگری نیست، یعنی هر روزی که علم «مکانیک» ترقی کرد، می‌شود حیوان را ساخت! در تعقیب این خیال پوچ یک عده از فلاسفهٔ دیگر بر ضد او برخاستند، از جمله شوپنهاور از ما طرفداری کرده، می‌گوید: «اساس اخلاق رحم است نه فقط نسبت به همنوع خود، بلکه نسبت به تمام حیوانات» و تا اندازه‌ای احساسات و هوش ما را در کتاب اخلاق خود شرح می‌دهد. دیگری گفته است: «این یک تفریحی‌ست برای مادران که بچهٔ خود را ببینند گردن یک پرنده را می‌کند و سگ یا گربه‌ای را در بازی مجروح می‌نماید – این‌ها ریشهٔ فساد و بنیاد سنگدلی و ظلم و خباثت می‌باشند». حقیقتاً این ظلمی که بر ما شده و می‌شود، بیشتر در نتیجهٔ تربیت ظالمانهٔ مادران اطفال است. افسوس که ما نمی‌توانیم حرف بزنیم و همین اسباب بدبختی ما را فراهم آورده. فقط ارسطو به حقیقت زندگانی ما پی برده و می‌گوید:«انسان حیوان ناطق است». به‌واسطهٔ همین نطق است که ما دستخوش هوی و هوس یک عده جانور طماع خودپسند شده‌ایم. چرا مردم پیروی این فلاسفه را نکرده‌اند؟ بدیهی‌ست اساس خیالات انسان بر روی استفادهٔ شخصی قرار گرفته. خصوصاً خرکچی‌ها تماماً پیرو فلسفهٔ دکارت‌اند و ما را یک جسم بی‌روحی فرض می‌کنند.

رحم نسبت به حیوانات اصلاً خیالی‌ست که در مشرق زمین پیدا شده و گذشته از این تمام پیغمبران بدون استثنا ظلم به حیوانات را منع کرده‌اند. علما و حکما و نویسندگان اخلاقی حتی شعرا در این خصوص متفق‌الرأی می‌باشند. مثلاً حکیم فردوسی علیه‌الرحمه گفته:

میازار موری که دانه‌کش است که جان دارد و جان شیرین خوش است

اما به‌واسطهٔ نداشتن قانونی برای جلوگیری و محدودکردن بی‌رحمی و حرص و آز بی‌سرحد بشر، این حرف‌ها بی‌نتیجه مانده است. اگر در خارج پاهای من می‌شکست، مرا از این رنج بیهوده خلاص می‌کردند  یا می‌کشتند! آه از درد فغان از گرسنگی.

چه می‌شد اگر آزاد می‌بودم و در مراتع خوش آب و هوا مابین همجنسان خود زیست می‌کردم و روزی که تقدیر بود، می‌مردم، اما حال بایستی در اسارت با زحمت و گرسنگی بمیرم. عاقبت موحش یک حیوان بی‌زبانی که گرفتار جنس دوپا شده است. باید به آتش آن‌ها بسوزیم. آه که پیمانهٔ صبرم لبریز شده…!

انسان مظلوم‌کش است. چرا حیوانات درنده را برای خدمت و اسارت به کار نمی‌برد؟ گناه حیوانات بی‌آزاری و بی‌زوری آن‌هاست.

دنیا به‌نظرم تیره و تار شده… بدنم از رنج گرسنگی به‌تدریج سست می‌شود. صدای پایی می‌آید… شاید صاحبم دلش به سیه‌روزی من سوخته، مقرری مرا آورده باشد. نه، این بچه‌ای‌ست. سنگی به طرف من پرتاب نمود و دور شد.

کاش زودتر می‌مردم و در مقابل آستانهٔ عدل انتقام خود را از این جنس ظالم مطالبه می‌کردم.

دربارهٔ آنکه گروتسک چیست – ایستوان ارکنی

(از کتاب قصه‌های یک‌دقیقه‌ای – ترجمه: کمال ظاهری- نشر چشمه، ۱۳۹۰)

لطفاً بایستید و پاهایتان را از هم باز کنید، تا جایی که می‌توانید به جلو خم شوید و از لای پایتان به پشت نگاه کنید. متشکرم.

حالا دور و بر را تماشا کنیم و از آنچه می‌بینیم گزارش بدهیم.

دنیا وارونه شده. مردها پاهایشان را روی هوا می‌جنبانند و پاچه‌های شلوارشان پایین می‌لغزد، و دخترها، آه…این دخترها که نمی‌دانند چطور دامنشان را جمع کنند.

اتومبیلی ایستاده: چرخ‌هایش رو به هواست، مثل سگی که بخواهد شکمش را بخاراند. یک گل داودی: دارد شیرین‌کاری می‌کند، معلق زده و ساقهٔ نازکش را هوا کرده است. یک ترن که روی دم دود اندودش به تندی میدود.

کلیسای وسط شهر فقط با نوک دو برقگیر دو صلیب دو برجش با زمین تماس دارد. و کمی دورتر یک تابلو پشت شیشهٔ یک میکده:

توی میکده یک مشتری – لنگ‌درهوا – تلوتلو می‌خورد. دارد آبجویش را از روی پیشخوان می‌آورد. ردیف: کف در پایین، رویش آبجو، بالا ته لیوان. یک قطره چیزی نیست، اما همین یک قطره هم از لیوان نمی‌ریزد.

زمستان است؟ چه جور هم! چون دانه‌های برف – رو به بالا – در پروازند و رهگذران، جفت‌جفت، روی پهنهٔ یخ‌پوش آسمان می‌رقصند. ورزش آسانی نباید باشد.

حالا دنبال صحنهٔ شادتری بگردیم. یک مراسم تدفین! در میان دانه‌های برف که رو به بالا می‌بارد و از پشت قطره‌های اشک که رو به بالا می‌چکد، تابوتی را می‌بینیم که گورکن‌ها با دو طناب به هوا می‌فرستند. همکاران، آشنایان، خویشان دور و نزدیک، همچنین بیوه و سه یتیم بازمانده، کلوخ به دست گرفته‌اند و آن را به‌طرف تابوت پرتاب می‌کنند. شیون و شینِ دلخراش اوقاتی را به‌خاطر بیاوریم که کلوخ‌های پرتاب‌شده، توی قبر، روی تابوت می‌افتد و خرد می‌شود، بیوه می‌گرید و یتیمان می‌نالند… اما پرتاب کلوخ به بالا چقدر فرق می‌کند! در این حال نشانه‌گیری چه دشوار است! اولاً لازم است کلوخ‌های مناسب پیدا کنیم؛ چون کلوخ‌های نرم بین راه خرد خواهند شد. بنابراین جستجوی کلوخ سفت با دستپاچگی، این‌ور و آن‌ور دویدن و تنه‌زدن همراه است. و تازه، کلوخ هر چقدر هم که خوب باشد، اگر نتوانیم درست نشانه‌گیری کنیم و برگشتنی به سر کسی بیافتد – به‌خصوص اگر طرف یکی از خویشان پُرپول‌وپَله، و از اعیان و اشراف باشد – چه پوزخندها و نیشخندها که به‌دنبال نخواهد داشت. اما اگر همه‌چیز به مراد باشد؛ کلوخ سفت، نشانه‌گیری دقیق، و درست هم وسط خال بخورد، همه برای پرتاب‌کننده کف خواهند زد، و شاد و خوشحال به خانه‌هایشان برخواهند گشت و تا مدت‌ها این پرتاب دقیق، مرحوم خدابیامرز و مراسم بامزه و باشکوه را که در آن کوچک‌ترین نشانی هم از دورویی، سوگند ساختگی، و تسلیت‌های دروغین نبود، به‌خاطر خواهند آورد.

خواهش می‌کنم لطف کرده کمرتان را راست کنید. چنانکه می‌بینید دنیا سر پا ایستاد و شما می‌توانید با سرافرازی و ریختن اشک‌های تلخ به سوگ مردهٔ عزیزتان بنشینید.  

نوشته جلسهٔ داستان‌نویسی با میهمان این نشست، مریم رئیس‌دانا اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.

اسامی هنرجویان/نویسندگانی که در این جلسه داستان خواندند، از این قرار است:

پریا ترکمان

فرشته احمدی

مینا صاحب اختیاری

فریبا فرجام

محمدرضا حجامی

امیر درویشی

نوشا وحیدی

شامل کناری

فاطمه نیکوکار (داستان ایشان توسط امیر درویشی خوانده شد)

نیکی فتاحی (ایشان شعر خواند)

حمید مساح

فروغ ایزدپناه

محمد محمدعلی

نوشته شب داستان‌خوانی در نورث ونکوور اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.