بسیاری از رفتارها و برخوردهای ما با مسائل تا حد زیادی از شرطی‌شدگی و آن هم، نه شرطی‌شدگیِ ناشی از تجارب خودمان، بلکه از شرطی‌شدگی موروثی ما سرچشمه می‌گیرند. صدالبته که استفاده از تجارب و آگاهی نسل‌های گذشته، مهم‌ترین عامل پیشرفت بشر بوده، است و خواهد بود اما مشکل زمانی آغاز می‌شود که بدون به‌چالش‌کشیدن باورها یا رفتارهای نسل‌های پیشین آن‌ها را کورکورانه می‌پذیریم و به نسل‌های آینده هم منتقل می‌کنیم.

برخورد غیراخلاقی، نامناسب و حتی غیرعقلانی ما با برخی از گونه‌های حیوانی متأسفانه از همین شرطی‌شدگی موروثی ناشی می‌شود. شوربختانه موش‌ها یکی از بارزترین قربانیان باورها و رفتارهای اشتباه موروثی ما هستند. اکثر مردم با دیدن موش‌ها دچار چندش و وحشت می‌شوند، جیغ می‌کشند یا رفتارهای عجیب دیگری از خود بروز می‌دهند. آن‌ها هیچ دلیل عقلانی و قانع‌کننده‌ای برای این همه وحشت و نفرت ندارند چون هیچ نقطهٔ تفاوت ظاهری یا رفتاری خاصی در موش‌ها وجود ندارد که آن‌ها را از سایر حیوانات پستاندار متمایز کند. حتی با درنظرگرفتن توصیفات اغراق‌آمیز در مورد بیماری‌زایی این حیوانات، باز هم به‌سختی می‌توان این‌همه واکنش منفی و عجیب در برابر این حیوانات را توجیه کرد. واقعیت این است که این رفتارها، موروثی‌اند و ربطی به تجارب شخصی ندارند. ما این‌طور تربیت شده‌ایم که به موش‌ها نه به‌چشم یک حیوان پستاندار کوچک بلکه به‌عنوان یک هیولا، طاعون، بیماری، موجود موذی یا لولو نگاه کنیم. 

در این مطلب، به برخی از رفتارهای خشونت‌آمیز رایج در برابر موش‌ها و چگونگی داشتن همزیستی به‌دور از خشونت با این حیوانات باهوش و بامحبت خواهیم پرداخت.

موش‌ها، حیواناتی بسیار باهوش و عاطفی‌اند

موش‌ها حیواناتی از ردهٔ پستانداران و راستهٔ جوندگان‌اند. بیش از ۳۰ نوع موش وجود دارد. شناخته‌شده‌ترین موش‌ها همان موش‌های خانگی‌اند که در واقع، حیوانات وحشی‌اند اما بیشتر در کنار انسان‌ها زندگی می‌کنند.

موش‌ها بسیار باهوش‌اند. موش‌های خانگی حافظۀ خیلی خوبی دارند و اگر مسیری را یاد بگیرند، هرگز آن را فراموش نمی‌کنند. موش‌هایی که به‌عنوان حیوان خانگی نگهداری می‌شوند، درست مثل سگ‌ها و گربه‌ها اسم خود و حتی بعضی دستورها و کلمات را یاد می‌گیرند و نسبت به آن‌ها واکنش نشان می‌دهند.

علاوه بر هوش فراوان، موش‌ها بسیار عاطفی‌اند و زندگی اجتماعی سرشاری دارند. آن‌ها مادرانی بسیار دلسوزند و جان خود را برای فرزندانشان به خطر می‌اندازند و حس همدردی بالایی نسبت به همنوعان خود دارند. در یک آزمایش ساده در دانشگاه شیکاگو، پژوهشگران تلاش کردند بفهمند آیا در موش‌ها حس همدردی وجود دارد یا نه و صدالبته که پاسخ مثبت بود. آن‌ها در آزمایشات مختلف یک موش را آزاد گذاشتند و موش دیگری را در یک مخزن زندانی کردند. موش آزاد با شنیدن ناله‌های موش گرفتار راه آزادکردن او را کشف و در کمترین زمان ممکن او را آزاد می‌کرد. او این کار را بدون دریافت جایزه انجام می‌داد. در آزمایشات بعدی، محققان به موشی که آزاد بود برای آزاد‌کردن موش دوم چند عدد شکلات دادند. جالب اینجاست که در همۀ موارد موش آزاد حداقل یکی از شکلات‌ها را برای موش دربند نگه می‌داشت! یک نکتهٔ جالب دیگر این بود که در این آزمایشات موش‌های ماده رفتار نوع‌دوستانه‌تری از خود نشان دادند. از میان شش موش ماده، هر شش مورد و از میان ۲۴ موش نر، ۱۷ مورد برای آزادکردن موش اسیر اقدام کردند. حدس می‌زنید ما انسان‌ها در شرایط مشابه چه آماری را ثبت کنیم؟

محبت موش‌ها فقط به همنوعانشان محدود نمی‌شود. موش‌هایی که به‌عنوان حیوان خانگی نگهداری می‌شوند، نسبت به آدم‌های خودشان بسیار بامحبت و وفادارند.

بد نیست بدانیم که موش‌ها فوق‌العاده وسواسی‌اند، بسیار بیشتر از گربه‌ها. آن‌ها روزی چند بار خود را کاملاً تمیز می‌کنند. احتمال ابتلا به انگل‌ها در موش‌ها به‌مراتب کمتر از سگ‌ها و گربه‌هاست.

موش‌ها، متهمان بی‌گناه و در عین حال محکومان ابدی پروندهٔ شیوع طاعون در اروپا در قرون وسطی

موش‌ها هم مانند تمام جوندگان و حیوانات دیگر (ازجمله انسان‌ها) می‌توانند ناقل بیماری‌ها باشند ولی در مورد انتقال بیماری‌ها از طریق موش‌ها بسیار اغراق شده است و همچنان می‌شود. آن‌ها قربانی یک بدشانسی بزرگ تاریخی‌اند که باعث شده است برچسب «بیماری‌زا بودن» برای ابد بر پیشانی آن‌ها چسبانده شود: در چند دورهٔ تاریخی و مهم‌تر از همه قرون وسطی، طاعون در اروپا به‌شدت شیوع پیدا کرد و قربانیان بسیاری گرفت. عامل بیماری طاعون نوعی باکتری است که از طریق برخی از انواع کک‌ها منتقل می‌شود. قرن‌ها و تا همین چند سال پیش تصور می‌شد که کک‌های موش‌ها و در نتیجه، خود موش‌ها مسئول انتقال و شیوع این بیماری در قرون وسطی در اروپا بوده‌اند و به‌همین دلیل، در ذهن بسیاری از مردم نام «موش» با طاعون و بیماری گره خورده است در حالی‌که تحقیقات جدید این نظریه را رد می‌کنند و کک‌های نوع انسانی را مسئول شیوع این بیماری در قرون وسطی می‌دانند. با این وجود، پاک‌کردن یک ذهنیت اشتباه که چند قرن نسل به نسل منتقل شده است، بسیار سخت است.

باید به این مسئله هم توجه کرد که حتی اگر این بیماری از طریق کک‌های موش‌ها منتقل شود، موش‌ها عامل بیماری طاعون نیستند بلکه خودشان قربانیان اول این بیماری‌اند. شاید فکر کنید «چه فرقی می‌کند؟ مهم این است که این حیوانات به شیوع آن کمک می‌کنند.» ولی بد نیست به این نکته توجه کنیم که بیماری طاعون در بیشتر نقاط دنیا ریشه‌کن شده است و دلیلی برای نگرانی از شیوع مجدد آن وجود ندارد و در ضمن این بیماری می‌تواند از طریق کک‌های سایر حیوانات (کک‌های انسان‌ها، گربه‌ها و غیره) هم منتقل شود و کک‌های موش‌ها تنها منتقل‌کنندگان آن نیستند. اگر هم قرار باشد نگران انتقال سایر بیماری‌ها باشیم، باید در وهلهٔ اول از انسان‌ها بترسیم چون بیشتر بیماری‌های شایع در حیوانات دیگر با انسان‌ها مشترک نیستند و فقط گونهٔ خودشان را تهدید می‌کنند. تعداد بیماری‌های مشترک میان هر کدام از ما با انسان‌های دیگر و همچنین، احتمال انتقال این بیماری‌ها در بین انسان‌ها به‌مراتب بیشتر از تعداد بیماری‌های مشترک بین انسان و گونه‌های دیگر است، آن هم گونه‌هایی که به‌ندرت در تماس مستقیم با ما هستند. البته این به‌معنای بی‌توجهی به احتمال انتقال بیماری‌ها از طریق حیوانات نیست. رعایت بهداشت در همهٔ شرایط یک ضرورت است اما این به آن معنا نیست که خواستار حذف و نابودی و عدم حضور گونه‌های دیگر شویم، آن هم گونه‌هایی که از قضا قسمت مهمی از چرخهٔ اکوسیستم‌اند و بدون آن‌ها این چرخه دچار تزلزل می‌شود. وظیفهٔ ما پیداکردن راه‌هایی است که در عین حفظ سلامتی خودمان، کمترین آسیب را به گونه‌های دیگر بزنند.

استفاده از تله‌های چسبی، جنایتی آشکار و غیرقابل‌انکار در برابر حیوانات

متأسفانه در سال‌های اخیر استفاده از تله‌های چسبی برای حذف فیزیکی موش‌ها بسیار رایج شده است. این روش، یکی از خشن‌ترین و غیراخلاقی‌ترین راه‌ها برای کنترل جمعیت موش‌هاست. حیواناتی که در این تله‌ها اسیر می‌شوند، ممکن است روزها زجر بکشند تا در نتیجهٔ تشنگی، گرسنگی، اضطراب و خون‌ریزی‌های داخلی و خارجی بمیرند؛ روزهایی که هر لحظه‌اش مانند یک سال می‌گذرد. گاهی هم آن‌ها برای نجات خود دست و پای خود را می‌جوند و قطع می‌کنند که باعث مرگ آن‌ها در نتیجۀ خون‌ریزی می‌شود. 

گاهی هم پوست حیوانات در نتیجهٔ تقلا برای آزادکردن خود کنده می‌شود و حیوان به درجه‌ای از درد و رنج می‌رسد که حتی تصور آن برای ما غیرممکن است. 

علاوه بر این، این تله‌ها جان حیوانات دیگر مانند پرندگان، خفاش‌ها، حلزون‌ها، قورباغه‌ها، مارمولک‌ها، گربه‌ها، سنجاب‌ها و جوندگان دیگر را نیز به خطر می‌اندازند.

نجات حیوانات از تله‌های چسبی

اگر حیوانی را اسیر در تله‌های چسبی یافتید، لطفاً بدون ازدست‌دادن وقت برای نجات او اقدام کنید.

وسایل لازم:

• روغن مایع خوراکی
• چند تکه پارچه یا دستمال آشپزخانه
• یک پارچۀ تر
• یک جعبۀ کفش دردار که چند سوراخ برای نفس‌کشیدن در آن ایجاد شده است.
• اگر حیوان بزرگ است، بهتر است یک دستکش کلفت هم داشته باشید چون خطر گازگرفتگی وجود دارد.

مراحل آزادکردن:

۱. سر حیوان را با یک دستمال آشپزخانه بپوشانید تا آرام شود و تقلا نکند و با دستی که دستکش دارید از حرکت سر حیوان به‌طرف جایی که قرار است آزاد کنید، جلوگیری کنید.

۲. مقداری روغن را در جایی که بدن حیوان به تله چسبیده است بریزید و به‌آرامی ماساژ دهید. روغن، چسب را حل می‌کند و کم‌کم قسمت‌هایی از بدن حیوان آزاد می‌شود. در قسمت‌های آزادشده، یک دستمال یا پارچه بین بدن حیوان و تله قرار دهید تا دوباره نچسبد و به کار خود ادامه دهید تا تمام قسمت‌های بدن حیوان آزاد شود. این کار ممکن است چند دقیقه طول بکشد.

۳. با دستمال یا پارچۀ خیس روغن‌های اضافه را از روی بدن حیوان پاک کنید. 

۴. اگر امکانش را دارید، حیوان را به دامپزشکی برسانید چون احتمال آنکه آسیب‌های درونی دیده باشد یا آب بدنش از دست رفته باشد زیاد است و/یا ممکن است در نتیجۀ تقلای مداوم و طولانی تمام انرژی بدنش تحلیل رفته باشد و بعد از آزادشدن دوام نیاورد. علاوه بر این، روغن مالیده‌شده به بدن حیوانات، تنظیم دمای بدن را بسیار سخت می‌کند. اگر به دامپزشک دسترسی ندارید، حیوان را به‌مدت چند ساعت در جای تاریک، آرام و گرم نگه دارید تا خشک شود و کمی آب برای خوردن در اختیار او قرار دهید. سپس او را داخل جعبۀ سوراخ‌دار (مثلاً کارتون کفش که تعداد زیادی سوراخ در آن ایجاد کرده‌اید) قرار دهید و در آن را ببندید و به محلی مناسب و نزدیک بُرده، آزاد کنید.

اگر در محیط بیرون حیوانی را اسیر در تلهٔ چسبی پیدا کردید و به‌علت داشتن فوبیا نمی‌توانید به حیوان دست بزنید و کس دیگری هم برای نجات حیوان در دسترس نیست، لااقل مقدار زیادی روغن مایع خوراکی را در محل چسبیدن حیوان بریزید و اجازه بدهید خود حیوان کم‌کم خودش را آزاد کند. البته حیوان فقط زمانی می‌تواند این کار را انجام دهد که از زمان گرفتارشدنش زیاد نگذشته باشد و کاملاً به تله نچسبیده باشد و آب و انرژی بدنش تحلیل نرفته باشد. در غیر این‌صورت، لطفاً به‌هر ترتیب ممکن از دیگران کمک بگیرید و حیوان را از آن وضعیت نجات دهید.

استفاده از سم برای کشتن موش‌ها، جنایتی دیگر در برابر حیوانات و طبیعت

استفاده از سم، هم از نظر حقوق حیواناتی و هم از نظر زیست‌محیطی غیرقابل‌قبول و توجیه‌ناپذیر است. بیشتر سمومی که برای موش‌ها استفاده می‌شوند حیوانات را فوری نمی‌کشند بلکه آن‌ها را یک تا چند روز عذاب می‌دهند تا سرانجام در نتیجهٔ خون‌ریزی داخلی بمیرند. اگر شاهد مرگ شخصی در نتیجهٔ خون‌ریزی داخلی بوده باشید، حتماً می‌دانید که این مرگ حتی با وجود مراقبت‌های پزشکی تا چه اندازه دردناک است. حالا تصور کنید این مرگ بدون مُسکّن‌ها و مراقبت‌ها باشد و چندین روز طول بکشد. حتماً تصدیق خواهید کرد که هیچ موجودی سزاوار این‌همه درد و عذاب و این مرگ وحشتناک نیست. 

بدیهی است که پخش این مواد سمّی نه‌تنها موش‌ها بلکه تمام جوندگان دیگر و حتی حیواناتی مانند سگ‌ها و گربه‌ها و کودکان را در معرض خطر جدی قرار می‌دهد.

علاوه بر این، احتمال اینکه موشی در فاصلهٔ زمانی میان مصرف سم و لحظهٔ مرگ ‌از سوی حیوانات دیگر مانند روباه‌‌ها، پرندگان شکارچی، گربه‌ها و غیره شکار و خورده شود، زیاد است مخصوصاً که حال مساعدی ندارد و آسیب‌پذیرتر است. نتیجه چه می‌شود؟ انتقال سم به حیوانات شکارچی و بیماری و در بدترین حالت، مرگ آن‌ها. 

حتی اگر موش شکار نشود، این سم از طریق ادرار، خون‌ریزی یا تجزیهٔ بدن پس از مرگ به طبیعت راه پیدا می‌کند و چون تجزیه‌پذیر نیست تا مدت‌ها در طبیعت باقی می‌ماند.

استفاده از تله‌های فنری برای کشتن موش‌ها، یک روش شکنجه‌آمیز و غیرانسانی دیگر

سازندگان تله‌های فنری این تله‌ها را به‌عنوان ابزارهایی برای کشتن فوری و کم‌درد موش‌ها معرفی می‌کنند اما اغلب واقعیت با این ادعا فاصلهٔ زیادی دارد. این تله‌ها طوری ساخته می‌شوند که به‌محض قرارگرفتن موش در نقطه‌ای خاص یا گاززدن طعمه، ضربه‌ای شدید به نخاع یا سر حیوان وارد شود و او فوری بمیرد، اما سازندگان این تله‌ها فراموش می‌کنند که موش‌ها حیواناتی بسیار سریع‌اند و بدنی بسیار ریز و انعطاف‌پذیر دارند. در اکثر موارد، موش‌ها قبل از آزادشدن فنر خطر را حس می‌کنند و می‌چرخند و در نتیجه، ضربهٔ شدید یا قطعی عضو در اعضایی از بدن مانند دست و پا صورت می‌گیرد و حیوان را فوری نمی‌کشد بلکه او را در زجر و عذابی چندروزه قرار می‌دهد تا بالاخره بمیرد، مگر آنکه کسی که تله را گذاشته است در فاصله‌های زمانی کوتاه به آن سر بزند و با روش دیگری موش گرفتار را بکُشد! گاهی هم موش‌ها موفق می‌شوند با اعضای قطع‌شده از تله فرار کنند و پس از چند روز درد و رنج در گوشه‌ای دیگر می‌میرند. در واقع، به‌ندرت پیش می‌آید که این تله‌ها دقیقاً به نقطه‌ٔ مورد نظر از بدن حیوان ضربهٔ کاری بزنند و باعث مرگ آنی او شوند.

پس با چه روشی موش‌ها را بکُشیم که درد و رنج کمتری داشته باشد؟

بهتر است به‌جای این سؤال از خودمان بپرسیم: «آیا مجبوریم موش‌ها را بکُشیم؟»

این حق طبیعی هر کسی است که نخواهد با یک موش هم‌خانه شود و مثلاً در آشپزخانه‌اش با فضلهٔ این حیوانات روبرو شود یا نخواهد موش‌ها کابل‌ها و لوازم کارخانه‌اش را بجوند یا به محصولات کشاورزی در انبارش آسیب بزنند، ولی برای جلوگیری از تمام این‌ها، دورکردن موش‌ها کافی‌ است و ضرورتی برای کشتن این حیوانات باهوش و باعاطفه وجود ندارد. همیشه به این نکته فکر کنیم که کشتن یک موجود صاحب مغز و احساسات که می‌خواهد زندگی کند و مثل خود ما احساسات پیچیده و رؤیاها و کابوس‌ها و نگرانی‌ها و دغدغه‌ها و فرزندان و خانواده و دوستانی دارد، در صورتی که از سر اجبار نباشد غیراخلاقی است و باید به‌معنای واقعی کلمه «آخرین» گزینه باشد. آیا بهتر نیست به‌جای کشتن یک حیوان دارای شعور و احساسات، یک مادر دلسوز که فرزندانش در جایی منتظر او هستند تا غذایی برایشان بیاورد یا به آن‌ها شیر بدهد، یک بچهٔ بازیگوش که دارد دنیا را کشف می‌کند، یک موجود جوان که از سر ناچاری و برای لقمه‌ای غذا یا برای فرار از سرما به نزدیکی ما پناه آورده است، فقط کاری کنیم که او از منزل و محدودهٔ ما خوشش نیاید و به محیط دیگری برود؟ 

اینکه دوست نداشته باشیم این حیوانات با ما زندگی کنند هیچ مشکلی ندارد و برای دورکردن آن‌ها روش‌های اخلاقی وجود دارند ولی اینکه انتظار داشته باشیم هیچ‌جا چشممان به موش‌ها نخورد و آن‌ها کلاً نابود شوند، خودخواهانه و غیرعقلانی است. این مثل آن است که بگوییم در داخل شهر نباید کلاغ، کبوتر، گنجشک، گربه و غیره وجود داشته باشد.

برخی از روش‌های بدون خشونت برای دورکردن موش‌های ناخواسته از منزل، انبار یا کارخانه

۱. موش‌ها به محلی رو می‌آورند که در آن آب و غذای کافی وجود داشته باشد. کاری کنید که هیچ منبع آبی برای آن‌ها وجود نداشته باشد (مثلاً اگر برای پرندگان یا حیوانات خانگی خود آب می‌گذارید، در طول شب ظرف را جمع کنید). همچنین، تمام غذاهای خشک (چه غذای خودتان و چه غذای حیوانات خانگی) را در ظرف‌هایی قرار دهید که قابل‌جویدن نباشند. باقیماندۀ هیچ غذایی را در طول شب بیرون نگذارید. در سطل زباله باید آن‌قدر محکم باشد که آن‌ها نتوانند واردش شوند یا برای مدتی هر شب سطل زباله را خالی کنید.

۲. از تله‌های زنده‌گیر برای گرفتن و بیرون‌بردن موش‌ها استفاده کنید. این تله‌ها جعبه‌ها یا قفس‌هایی کوچک‌اند و طوری ساخته می‌شوند که به‌محض ورود موش، در آن‌ها بسته شود و انواع و اقسام آن در بازار و فروشگاه‌های آنلاین موجودند. برای جذب موش‌ها یک قاشق مرباخوری کرهٔ بادام‌زمینی در انتهای آن قرار دهید. فاصلۀ بین در قفس و جایی را که موش در آن گیر می‌افتد، طوری تنظیم کنید که دُم موش زیر در نماند و نشکند. اگر برای ساعات طولانی از تله دورید و این امکان وجود دارد که موش برای مدت طولانی در قفس بماند، یک ظرف آب هم در آن قرار دهید. با این‌حال، سعی کنید در فواصل زمانی کوتاه به تله سر بزنید چون ممکن است حیوان اسیر در اثر استرس و تقلا بمیرد.

۳. موش‌ها را زیر نظر بگیرید و سوراخ‌هایی را که آن‌ها از آنجا وارد می‌شوند، پیدا کنید. معمولاً با ردگیری جویدگی‌ها و فضله‌ها می‌توان محل ورود و خروج آن‌ها را مشخص کرد. سوراخ‌ها را ابتدا به‌صورت موقتی و پس از آنکه موش‌ها را با تلهٔ زنده‌گیر گرفتید و مطمئن شدید دیگر موشی داخل خانه نیست، با مواد دائمی و محکم مسدود کنید.

۴. در صورت امکان، از دستگاه‌های خاص صداساز برای راندن موش‌ها استفاده کنید. این دستگاه‌ها صداهایی با فرکانس خاص تولید می‌کنند که برای موش‌ها و برخی حیوانات دیگر آزاردهنده‌اند ولی گوش انسان آن‌ها را نمی‌شنود. این دستگاه‌ها را می‌توان به‌صورت آنلاین سفارش داد و در گاراژها، خانه‌ها، کارخانه‌ها و غیره نصب کرد. این دستگاه‌ها می‌توانند تا چند صد متر مربع را پوشش دهند. لطفاً اگر در محل موردنظر، حیوان خانگی‌ای وجود دارد با شرکت سازنده یا فروشنده در این‌باره مشورت کنید چون این صداها می‌توانند برای حیوانات دیگر هم آزاردهنده باشند.

۵. قراردادن یک تکه‌پارچۀ آغشته به آمونیاک در محل‌های موردعلاقۀ موش‌ها یا چند تکه پنبه که روی هر کدام دو قطره روغن نعناع ریخته شده باشد، می‌تواند این حیوانات را بتاراند چون از بوی آن‌ها خوششان نمی‌آید.

۶. کاشتن نعناع در باغچۀ حیاط یا گلدان‌های بالکن می‌تواند موش‌ها را فراری دهد.

۷. آوردن یک یا دو گربه به خانه یا محل موردعلاقهٔ موش‌ها هم آن‌ها را می‌تاراند. همچنین می‌توانید وانمود کنید که در آنجا گربه وجود دارد در حالی‌که گربه‌ای در کار نیست. برای این کار، خاک گربهٔ مصرف‌شده را از دوستانی که گربه دارند بگیرید، در چند ظرف بریزید و در محل‌های مختلف قرار دهید.

۸. در محل‌هایی مانند کارخانجات و کارگاه‌ها که نه خود موش‌ها بلکه جویدگی سیم‌ها، کابل‌ها، لوله‌های آب و گاز و غیره مسئلۀ اساسی است، می‌توانید از موادی که برای موش‌ها بدبو هستند (مثلاً بوی نعناع) استفاده کنید. این مواد را می توان به‌صورت آنلاین سفارش داد. همچنین، خود شما هم می‌توانید یک مادۀ مؤثر طبیعی درست کنید. برای این کار، تعدادی سیر و ترب کوهی و فلفل‌قرمز خردشده را در روغن خوراکی مایع بریزید و بگذارید چند روز بماند. سپس قسمت‌های جامد باقی‌مانده را از روغن جدا کنید و روغن را داخل یک ظرف اسپری بریزید و به کابل‌ها و لوله‌هایی که لازم است از جویدگی موش‌ها مصون بمانند، بپاشید.

۹. ماهی یک‌بار حدود دو لیتر سرکۀ سیب را با هشت لیتر آب مخلوط کنید و دور خانه یا محل موردنظر بپاشید.

در صورت افزایش بی‌رویهٔ جمعیت موش‌ها در شهرها، شهرداری‌ها باید از چه روشی برای کنترل جمعیت آن‌ها استفاده کنند؟ آیا در هر صورت مجبور نخواهند بود این حیوانات را بکُشند؟

وظیفهٔ شهرداری‌ها در وهلهٔ اول آن است که با کنترل مناسب پسماند و زباله از جمع‌شدن موش‌ها در یک محل جلوگیری کنند، اما اگر نیاز به کنترل جمعیت موش‌ها در یک محله یا شهر باشد، خوشبختانه در سال‌های اخیر، شرکت‌های نوپا موفق به کشف مواد طبیعی‌ای شده‌اند که زادووَلد در موش‌ها را برای مدت محدودی مختل می‌کنند و به این ترتیب، باعث کاهش مؤثر جمعیت موش‌ها می‌شوند. یکی از این شرکت‌ها، ماده‌ای به‌نام ContraPest ارائه کرده است (از اسمش مشخص است که هدف اولیهٔ سازندگانش، دوستی با موش‌ها نبوده است و به‌قول خودشان به‌صورت تصادفی موفق به کشف این مواد شده‌اند) که باید در قالب خوراکی در منطقه پخش شود و شامل دو مادهٔ اصلی است: ماده‌ای که باعث توقف تخمک‌گذاری در موش‌های ماده برای ۴۵ روز می‌شود و مادهٔ دیگری به نام triptolide که باعث توقف تولید اسپرم در موش‌های نر برای ۴۵ روز می‌شود. این ماده در قسمتی از شهر سیاتل که جمعیت قابل‌توجهی از موش‌ها را دارد، آزمایش شده است و براساس مشاهدات، پس از چند ماه جمعیت موش‌ها ۹۰ درصد کاهش یافته است. بر اساس اطلاعات این شرکت این ماده، یک مادهٔ طبیعی کاملاً بی‌ضرر است که نه‌تنها موش‌ها را از روش‌های خشونت‌آمیز کشتار نجات می‌دهد، بلکه از آنجا که هیچ سمی در کار نیست، به طبیعت و گونه‌های دیگر (مخصوصاً گونه‌هایی که موش‌ها را می‌خورند) آسیبی نمی‌زند.

سخن پایانی

فراموش نکنیم این سیاره فقط متعلق به ما انسان‌ها نیست و با این‌حال، ما همه‌جای آن را اشغال کرده‌ایم و با طمع فراوان، در حال چپاول همهٔ منابع آنیم. ما می‌توانیم در ضمن رعایت بهداشت و برخی ضوابط، همزیستی متعادل، معقول و صلح‌آمیزی با سایر موجودات داشته باشیم و به حق زندگی آن‌ها احترام بگذاریم. 

چقدر جای افسوس خواهد داشت اگر موش‌ها، حیواناتی که اکثر ما به چشم یک ویروس یا بیماری یا موجود موذی به آن‌ها نگاه می‌کنیم، آن‌همه حس همدردی و عاطفه از خودشان نشان بدهند و ما، به‌عنوان موجوداتی که خودمان را پرچم‌دار وجدان و شعور و اخلاق می‌دانیم چنان از حس همدردی خالی باشیم که حاضر باشیم موجودات صاحب شعور و احساس را با روش‌های سادیستیک مختلف شکنجه کنیم و بکُشیم چون از آن‌ها خوشمان نمی‌آید! 

توجه کنیم که احترام به طبیعت و موجودات دیگر، قسمتی جدایی‌ناپذیر از بهداشت روانی است که اگر مهم‌تر از بهداشت فیزیکی نباشد، کمتر از آن هم اهمیت ندارد.

نوشته همزیستی مسالمت‌آمیز با موش‌ها اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.

در قسمت اول این مطلب، در مورد وضعیت کلی و معضلات سگ‌ها در دنیای امروز و در قسمت دوم، در مورد روش‌های کمک به بهبود وضعیت سگ‌ها در کل دنیا به‌اختصار صحبت کردیم. در این قسمت، به‌طور خاص به وضعیت سگ‌ها در ایران و سپس نحوهٔ کمک به آن‌ها می‌پردازیم.

وضعیت خاص سگ‌ها در ایران

ترکیب تعدادی از شرایط، سگ‌های ایران را در وضعیتی بسیار خاص و بحرانی قرار می‌دهد، وضعیتی که در کمتر کشور دیگری مشاهده می‌شود:

جمعیت بالای سگ‌های بی‌خانمان
بیشتر جمعیت سگ‌های بی‌خانمان در ایران، سگ‌هایی‌اند که مردم برای گله‌داری و نگهبانی در روستاها، باغ‌ها و کارگاه‌ها از آن‌ها نگهداری می‌کرده‌اند و بعد به حال خود رها شده‌اند یا از شرایط اسف‌بار آنجا فرار کرده‌اند یا از این‌گونه سگ‌ها زاده شده‌اند. عدم توجه به مسئلهٔ عقیم‌سازی باعث می‌شود که هر سال در روستاها، باغ‌ها و غیره توله‌های ناخواستهٔ زیادی به دنیا بیایند که متأسفانه اغلب در بدو تولد با روش‌های بسیار خشونت‌آمیز کشته می‌شوند یا در کودکی از محل زندگی خود بیرون انداخته می‌شوند. همچنین، در روستاها، بیشتر صاحبان سگ‌ها خواهان توله‌های نر قوی‌اند تا بعد از رسیدن به بلوغ، وظیفهٔ نگهبانی از جایی را بر عهده بگیرند یا به‌عنوان سگ نگهبان فروخته شوند. به‌این ترتیب، توله‌های ماده و توله‌های نر ضعیف به کار آن‌ها نمی‌آیند. بنابراین، این توله‌ها را در جایی به حال و روز بد خود رها می‌کنند. بدیهی است که وضعیت حیوانات بی‌خانمان بسیار بد است: گرسنگی و تشنگی مداوم و کشنده، تصادفات، دردها، آسیب‌ها و بیماری‌ها، آزار و شکنجهٔ حیوان‌آزاران، قسمت جدایی‌ناپذیر زندگی روزمرهٔ این حیوانات است. 

بی‌تفاوتی گستردهٔ مردم نسبت به درد و رنج حیوانات

به‌دلیل عدم فرهنگ‌سازی و بدتر از آن، تبلیغ مداوم ضدارزش‌ها در رسانه‌ها، مراکز آموزشی، کتاب‌ها و غیره، گروه بزرگی از مردم ایران نه‌تنها حیوان‌دوست نیستند، بلکه کوچک‌ترین ارزشی برای جان و حقوق حیوانات قائل نمی‌شوند. به‌این ترتیب است که مثلاً هر روز صدها نفر حیوانی را با ماشین زیر می‌گیرند و حتی پیاده نمی‌شوند تا حیوان را که احتمالاً زنده مانده است به کلینیک دامپزشکی برسانند. این حیوانات گاهی روزها بدون امکان حرکت و با دردی غیرقابل‌تصور در سرما و گرما کنار جاده‌ها و خیابان‌ها می‌مانند تا جان بسپارند. سگ‌ها از قربانیان عمدهٔ تصادفات رانندگی و بی‌تفاوتی رانندگان‌اند.
به‌همین ترتیب، ممکن است همسایه‌ها سال‌ها شاهد آزار فیزیکی و روحی یا گرسنگی و تشنگی دادن به حیوانی بینوا باشند و هیچ اقدامی برای نجات او نکنند.

البته به‌ندرت در اینجا و آنجا و برای دوره‌هایی کوتاه مسئولانی هم پیدا می‌شوند که تلاشی مثبت برای فرهنگ‌سازی در جهت گسترش حقوق حیوانات می‌کنند، مثلاً گاهی شاهد تلاش‌های برخی از شهرداری‌ها برای گسترش فرهنگ حیوان‌دوستی هستیم، ولی متأسفانه این‌ها موارد استثنائی‌اند و در برابر سیل عظیم تبلیغات حیوان‌ستیزانه از سوی اکثر شهرداری‌ها و نهادهای آموزشی و رسانه‌ها، قطره‌ای کوچک که خیلی زود ناپدید می‌شوند و اثری از آن‌ها باقی نمی‌ماند. 

عرف و باورهای مذهبی سگ‌ستیزانه

علاوه بر تمام بی‌مهری‌هایی که تقریباً همهٔ حیوانات کم و بیش در ایران می‌بینند، یک عرف شوم دیرینهٔ دیگر تحت عنوان «باورهای مذهبی» بر سرنوشت سگ‌ها در ایران سایه انداخته است: گروه بزرگی از مردم از دیرباز سگ‌ها را موجوداتی نجس می‌دانند یا مثلاً بر این باورند که وجود سگ‌ها فرشته‌ها را از منزل دور می‌کند یا در محلی که سگ وجود دارد، نمی‌توان نماز خواند. اگرچه کشورهای مسلمانی را هم می‌بینیم که مردمشان تضادی میان دین‌داری و دوستی و همزیستی با سگ‌ها نمی‌بینند، ولی این باورها در گروهی از مردم ایران چنان ریشه‌دارند که مبارزه با آن‌ها کار ساده‌ای نیست. این دیدگاه که در بستری از آموزش‌های نادرست و کمبود آموزش‌های درست، در برخی اقشار نسل به نسل هم منتقل می‌شود، سبب می‌شود که نرخ سگ‌آزاری یا بی‌تفاوتی نسبت به موارد سگ‌آزاری به حداکثر برسد. 

این فرهنگ خودش را نه‌تنها در آزار و بی‌تفاوتی نسبت به آزار حیوانات بی‌خانمان بلکه در برخورد با سگ‌هایی که سرپرستی هم دارند به‌خوبی نشان می‌دهد، به‌این ترتیب که گروه نسبتاً بزرگی از مردم حتی نمی‌خواهند در کوچه، خیابان، پارک و غیره چشمشان به سگی بیفتد حتی اگر سگ به قلاده باشد. 

خوشبختانه امروزه گروه بزرگی از مردم زیر بار این باورهای حیوان‌ستیزانه نمی‌روند. به‌همین دلیل، تعدادی از کسانی که از یک‌طرف با این فرهنگ عدم مدارا در مقابل حیواناتی مانند سگ و گربه بزرگ شده‌اند و این دیدگاه تا لایه‌های زیرین و حتی پنهانی شخصیتشان رسوخ کرده است و از طرف دیگر، دوست دارند تصویری علمی و روشنفکرانه از خود به نمایش بگذارند، با نوشتن مقالات اغراق‌آمیز و غیرواقع‌بینانه در مورد آسیب سگ‌ها و گربه‌ها به محیط زیست، بهداشت جامعه و غیره مرتب سعی می‌کنند گروه غیرمذهبی جامعه را با خود همسو کنند و آن‌ها را در برابر حضور این حیوانات در جامعه بشورانند. بدیهی است که مخصوصاً رسانه‌های داخلی هم مرتب به این دست از افراد پر و بال می‌دهند و سعی می‌کنند از همزیستی مسالمت‌آمیز میان انسان‌ها و این حیوانات جلوگیری کنند.

عدم وجود قوانین برای احترام به حقوق حیوانات و حتی اجرای قوانین نوشته و نانوشتهٔ حیوان‌ستیزانه و مخصوصاً سگ‌ستیزانه

در ایران نه‌تنها هیچ قانون جزایی‌ای برای مقابله با حیوان‌آزاری وجود ندارد، بلکه قانون اغلب خود مشوّق حیوان‌آزاری یا لااقل در ضدیت با دوستی و همزیستی با حیوانات است. برای نمونه، نیروی انتظامی در همه‌جای ایران تحت عنوان «ممنوعیت سگ‌گردانی» با گرداندن سگ‌ها، چه پیاده و چه در خودروی شخصی، برخورد و چه‌بسا برخورد شدید می‌کند. بنابراین، سرپرستان با معضلات بزرگی برای گرداندن سگ‌‌های خود روبه‌رو هستند. این در حالی است که یک سگ، روزانه حداقل به دو و ترجیحاً به سه بار گردش در محیط بیرون نیاز دارد. برای آنکه مقایسه‌ای داشته باشیم، در آلمان اگر کسی سگ تحت سرپرستی خود را حداقل دو بار در روز و برای مدت یک ساعت برای گردش در هوای آزاد بیرون نبرد، با برخورد قضایی روبرو می‌شود و ممکن است سرپرستی سگ را از دست بدهد.

به‌عنوان نمونه‌ای دیگر، ساکنان یک مجموعهٔ مسکونی در ایران به خود اجازه می‌دهند از همسایهٔ خود که سگی را در آپارتمان خود نگهداری می‌کند و سگ را حتی بیرون هم نمی‌آورد، شکایت کنند چون دوست ندارند در کل ساختمان سگی باشد و جالب اینکه قانون در اکثر موارد دیدگاه آن‌ها را تأیید می‌کند چون کسی که در مسند اجرای قانون نشسته است، به‌احتمال زیاد به‌دلیل همان باورهای عرفی و مذهبی با نگهداری سگ و حتی نزدیک‌شدن یک سگ به آدم‌ها مخالف است.

وضعیت اسف‌بار و فاجعه‌آمیز سوله‌های شهرداری‌ها

شوربختانه عدم رواداری مردم نسبت به سگ‌ها و تماس‌های مداوم آن‌ها با شهرداری‌ها و درخواست برای بردن هر سگ بینوایی که به‌نحوی از محلهٔ آن‌ها سر در آورده است، سبب می‌شود که شهرداری‌ها این سگ‌ها را با استفاده از نیروهای اغلب خشن و آموزش‌ندیده بگیرند و در دسته‌های بسیار بزرگ و حتی چندهزارتایی در سوله‌هایی در جاهای دورافتاده در حومهٔ شهرها زندانی کنند. این سوله‌های جهنمی اغلب چیزی جز قسمت بسیار کوچکی از بیابانی برهوت که با فنس محصور شده، نیستند: سگ‌های نر و ماده در محوطه‌های جدا نگهداری می‌شوند. ازدحام جمعیت آن‌قدر زیاد است که اغلب سگ‌ها کوچک‌ترین فضای خصوصی‌ای ندارند و شبانه‌روز در هم می‌لولند، آن‌ها گرسنه و تشنه و خسته و سرمازده و گرمازده‌اند، اغلب سقفی برای محافظت در برابر آفتاب سوزان یا باران ندارند و اکثراً دچار جرب و شکستگی‌ها و انواع بیماری‌ها هستند. در این محیط‌ها، توله‌ها و سگ‌های خجالتی‌تر در زمان کوتاهی می‌میرند. حیوانات از شدت گرسنگی به خوردن اجساد هم‌بندی‌های خود رو می‌آورند. مدفوع و ادرار حیوانات تمیز نمی‌شود و به‌مرور زمان تبدیل به قسمت سفت و ثابتی از کف می‌شود و با هر باران، دوباره آبکی می‌شود و بوی تعفن آن همه‌جا را فرا می‌گیرد. حیوانات عملاً در مدفوع و ادرار خود می‌ایستند و می‌خوابند چون جایی برای رفتن ندارند. در بسیاری از این سوله‌ها، عمل کشتن حیوانات در یک یا چند روز هفته انجام می‌شود. هرگز آمار و پروتکل‌ها به‌صورت شفاف به عموم گزارش نمی‌شوند. در برخی دیگر از سوله‌ها، حیوانات خودبه‌خود زجرکش می‌شوند. در بیشتر سوله‌ها در روزهایی خاص غذای ناکافی و نامناسبی پخش می‌شود، غذایی که به همه نمی‌رسد و حیوانات ضعیف‌تر برای خودداری از درگیری با حیوانات قوی‌تر جرئت خوردن آن را ندارند. 

در این میان، در شهرهای مختلف، تعدادی از حامیان دلسوز با پیگیری‌های فراوان توانسته‌اند شهرداری‌ها را «راضی» کنند که در روزهایی خاص به سوله‌ها بروند و با هزینهٔ خود برای حیوانات غذا ببرند یا محوطهٔ سوله‌ها را تمیز کنند. به‌عبارت دیگر، این شهرداری‌ها یا پیمانکاران شهرداری‌ها بر حامیان منّت گذاشته‌اند و به آن‌ها «اجازه» داده‌اند، وظایفی را بر دوش بکشند که در واقع بر عهدهٔ خود آن‌هاست اما در انجامشان کوتاهی می‌کنند.

تنها راه نجات حیوانات از این جهنم آن است که شخصی ثابت کند که به یک یا چند سگ کار نیاز دارد و سرپرستی یک یا چند حیوان را برعهده بگیرد، ولی جالب توجه آن است که هیچ تبلیغاتی برای واگذاری این حیوانات نمی‌شود و در دنیای بیرون از سوله‌ها هیچ‌کس نمی‌داند در این لحظه چه سگ‌هایی برای واگذاری در سوله‌ها هستند و فقط در صورتی‌که کسی حضوری و با ارائهٔ مدرک ثابت کند که به سگ گله‌داری یا نگهبان نیاز دارد، می‌تواند سگی را به سرپرستی بگیرد. در واقع نه‌تنها خود پیمانکاران شهرداری‌ها تبلیغاتی برای این حیوانات نمی‌کنند، بلکه عموم مردم اجازهٔ بازدید از این محل‌ها را ندارند و حتی اگر چند نفر از حامیان بتوانند مجوز ورود به سوله و تهیهٔ غذا برای سگ‌ها با هزینهٔ خودشان را بگیرند، اجازهٔ فیلمبرداری از محل یا سگ‌ها را ندارند و حتی ممکن است گوشی همراه آن‌ها قبل از ورود به سوله از سوی نگهبانان ضبط شود.

عدم وجود پناهگاه‌های کافی و مناسب

پناهگاه‌های حیوانات در ایران سابقهٔ دیرینه‌ای ندارند. اولین پناهگاه حیوانات، پناهگاه وفا بود که در سال ۱۳۸۲ به‌همت خانم فاطمه معتمدی تأسیس شد. خوشبختانه در سال‌های اخیر، پناهگاه‌ها و نقاهتگاه‌هایی در بسیاری از شهرهای ایران دایر شده‌اند، ولی با توجه به جمعیت بسیار بالای حیوانات یتیم، بیمار، آسیب‌دیده و بی‌خانمان در ایران به‌هیچ‌وجه کافی نیستند. علاوه بر این، به‌علت کمبود امکانات مالی، این پناهگاه‌ها تفاوت‌های بسیار عمده‌ای با پناهگاه‌های استاندارد در کشورهای پیشرفته دارند. به این نکته هم توجه کنیم که پناهگاه‌ها محلی موقتی برای نگهداری حیوانات آسیب‌دیده و نیازمندند و حتی بهترین پناهگاه‌ها جوابگوی نیازهای عاطفی و روحی حیوانات نیستند. هدف باید پیداکردن خانه‌های دائمی مناسب برای حیوانات باشد، اما در ایران یک سؤال اساسی مطرح است: کدام خانه؟ کسی این سگ‌ها را نمی‌خواهد، نه به‌عنوان حیوان خانگی و نه به‌عنوان حیوانی که برای خودش در گوشه‌ای از یک محله در شهر یا روستا زندگی کند. در هر شهر و روستا گروهی از مردم هستند که وجود و حضور این حیوانات را برنمی‌تابند و آن‌ها را شکنجه می‌کنند و می‌کُشند. حتی تعداد زیادی از کسانی که برای قبول سرپرستی این حیوانات پا پیش می‌گذارند، حیوان‌آزار یا سرپرستان بسیار بدی از آب در می‌آیند و پس از مدتی مشخص می‌شود که حیوان واگذارشده به آن‌ها سرنوشت شومی داشته است. بنابراین، اغلب نه امکان پیداکردن خانهٔ مناسب برای حیوانات هست و نه امکان رهاسازی مجدد حیوانات بعد از درمان و عقیم‌سازی. به‌این ترتیب، پناهگاه‌ها در بدو تأسیس تا رسیدن به ظرفیت حداکثری خود پذیرای حیوانات جدیدند ولی پس از آن، اغلب به جعبه‌های بسته‌ای تبدیل می‌شوند که نمی‌توانند حیوانات نیازمند جدیدی را قبول کنند چون مجبورند از حیواناتی که قبول کرده‌اند تا آخر عمرشان نگهداری کنند.

شکنجه و کشتار بی‌رویهٔ سگ‌ها چه از سوی شهرداری‌ها و چه از سوی مردم
آزار، شکنجه و کشتار سیستماتیک سگ‌ها از سوی شهرداری‌ها و مردم با انواع و اقسام روش‌ها از سم‌خوارکردن گرفته تا با سلاح‌های گرم موضوع جدیدی نیست. همیشه بوده و اغلب نادیده گرفته شده است و هنوز هم ادامه دارد و همچنان، نادیده گرفته می‌شود. از دیگر موارد آزار و شکنجهٔ سیستماتیک سگ‌ها می‌توان به بریدن گوش‌ها و حتی گاهی دُم این حیوانات به‌دست روستاییان، بستن سگ‌ها در یک اتاق تاریک برای مدت طولانی برای به اصطلاح هار (تهاجمی) کردن آن‌ها یا گرسنه و تشنه نگه‌‌داشتن دائمی و متناوب سگ‌های نگهبان و گله‌داری اشاره کرد.

مشکلات اقتصادی، مانعی بزرگ برای حمایت از حیوانات

خوشبختانه در سال‌های گذشته گروهی از مردم نسبت به درد و رنج سگ‌ها (و گربه‌ها) حساس شده‌اند و برای امداد، عقیم‌سازی، غذارسانی و ساماندهی به وضعیت این حیوانات فعال شده‌اند. تعدادی از حامیان و دوستداران حیوانات، زندگی‌شان را برای نجات و کمک به حیوانات و پایان‌دادن به این وضعیت اسف‌بار در طبق اخلاص گذاشته‌اند ولی این «طبق‌های اخلاص» اندک برای غلبه بر این‌همه مشکلات بزرگ کافی نیستند. با توجه به اینکه دولت کوچک‌ترین کمکی به این دست پروژه‌ها نمی‌کند، برای به‌بارنشستن این فعالیت‌ها نیاز به همیاری همگانی است ولی شرایط اقتصادی بد این همیاری را هم به حداقل رسانده است. بنابراین، کفگیر بیشتر گروه‌ها و فعالان و پناهگاه‌های دلسوز به تهِ دیگ خورده است و امکان فعالیت‌های عمده را از آن‌ها می‌گیرد. بدیهی است که دود این ناتوانی و کمبودها در چشم حیواناتی می‌رود که هر روز در گوشه و کنار این مرز و بوم قربانی انواع محرومیت‌ها، آزارها و ظلم‌ها می‌شوند.

عدم امکان فعالیت سازمان‌های بین‌المللی برای نجات حیوانات در ایران

معمولاً سازمان‌های بین‌المللی برای کمک به حیوانات در کشورهایی که جمعیت بزرگی از حیوانات بی‌خانمان دارند یا دچار فقر، جنگ و بلایای طبیعی‌اند، پیش‌قدم می‌شوند، پروژه‌هایی را برای عقیم‌سازی و درمان رایگان و رسیدگی به حیوانات کلید می‌زنند، مردم را آموزش می‌دهند، پناهگاه‌هایی تأسیس می‌کنند و تجارب طولانی‌مدت خود را در اختیار نیروهای داوطلب محلی قرار می‌دهند. با وجود این‌همه حیوان نیازمند و وضعیت بد اقتصادی کنونی در ایران، جا داشت که این سازمان‌های بین‌المللی در ایران هم فعال شوند ولی عدم وجود امنیت کافی برای اعضای آن‌ها در ایران از یک‌سو و وضعیت خاص سیاسی و تحریم اقتصادی ایران سبب می‌شود که این سازمان‌ها حتی جرئت نداشته باشند به ایمیلی در این زمینه پاسخ دهند مبادا که به پول‌شویی برای ایران متهم شوند.
به‌این ترتیب، می‌توان گفت سگ‌های ایران جزو تنهاترین سگ‌های روی زمین‌اند. آن‌ها برای عامهٔ مردم داخل کشور اهمیتی ندارند، قانون‌گذاران و مجریان قانون با آن‌ها دشمنی دارند و سازمان‌های بین‌المللی هم امکان دسترسی و کمک به آن‌ها را ندارند.

چگونه می‌توانیم به سگ‌ها در ایران کمک کنیم؟

حتی به‌عنوان یک ایرانی در خارج از کشور و شاید درست‌تر باشد اگر بگوییم «اتفاقاً» به‌عنوان یک ایرانی در خارج از کشور می‌توانیم نقش مؤثری در حل معضل سگ‌های بی‌خانمان و بهبود وضعیت این حیوانات در داخل کشور داشته باشیم:

سگی از ایران را به سرپرست بگیریم

اگر امکانش را داریم یکی از سگ‌های بی‌خانمان ایران را از پناهگاه‌ها، نقاهتگاه‌ها یا گروه‌های حمایتی به سرپرستی بگیریم. سگ‌های بی‌خانمان و بومی ایران، از قدرشناس‌ترین، باعاطفه‌ترین، زیباترین و باهوش‌ترین موجودات روی زمین‌اند. 

به گروه‌های حمایتی در ایران کمک کنیم

مخصوصاً در وضعیت بسیار بد اقتصادی کنونی، بدون کمک‌ و همدلی تمام اقشار، گروه‌های حمایتی زیر بار فشارها کمر خم می‌کنند و له می‌شوند. 

به پناهگاه‌ها، نقاهتگاه‌ها و گروه‌های حمایتی داخل ایران که در جهت درمان، عقیم‌سازی، غذارسانی و رسیدگی به وضعیت سگ‌ها فعال‌اند یا به‌صورت داوطلبانه در سوله‌های شهرداری‌ها برای بهبود نسبی وضعیت حیوانات اسیر تلاش می‌کنند، کمک کنیم. 

در اینجا توجه به چند نکته لازم است:

۱. از کار اصولی و استاندارد حمایت کنیم

بهتر است به گروه‌هایی کمک کنیم که کار حمایت از حیوانات را اصولی انجام می‌دهند، مثلاً در کنار غذارسانی، به مسئلهٔ عقیم‌سازی سگ‌ها هم توجه دارند و از رشد جمعیت آن‌ها جلوگیری می‌کنند.

۲. با هوشیاری کمک کنیم و راه سوءاستفاده را بر سودجویان ببندیم

بدیهی است که در هر کار خیرخواهانه‌ای افرادی سودجو هم وجود دارند که از عواطف پاک دیگران سوءاستفاده می‌کنند. کار حمایت از حیوانات هم استثنا نیست. بنابراین با هوشیاری و چشم باز کمک کنیم. خوشبختانه برخی از پناهگاه‌های بزرگ که سابقهٔ فعالیت طولانی در این زمینه را دارند امتحان خود را پس داده‌اند و در سال‌های اخیر بسیاری از گروه‌های تازه‌تأسیس کوچک‌تر هم به‌صورت کاملاً شفاف فعالیت می‌کنند به‌این ترتیب که این گروه‌ها، به‌موازات صفحات اینستاگرام و فیسبوک خود، گروه‌ واتساپ مخصوص کسانی که به آن‌ها کمک مالی می‌کنند، دارند و به‌صورت روزانه، هفتگی و ماهانه، لیست تمام دریافت‌ها و پرداخت‌ها را اعلام و فیلم و عکس تمام فعالیت‌ها را منتشر می‌کنند و حتی برخی از گروه‌ها، فیش گردش حساب خود را به‌طور کامل در اختیار اعضای گروه می‌گذارند تا خیال کسانی را که به آن‌ها کمک می‌کنند از بابت عدم سوءاستفادهٔ مالی آسوده کنند.

راه دیگر کمک آن است که به‌جای پرداخت مستقیم به شماره کارت گروه‌ها، مبلغ مورد نظر را به کلینیک‌های دامپزشکی یا فروشگاه‌هایی که این گروه‌ها از آنجا برای حیوانات غذا، وسایل، دارو یا مصالح تهیه می‌کنند بفرستیم و سپس فیش را برای گروه حمایتی ارسال کنیم. از آنجا که شماره‌های تماس و شماره‌های کارت کلینیک‌ها در اینترنت منتشر می‌شوند، کنترل این مورد بسیار آسان‌تر از سایر موارد است.

علاوه بر این، می‌توانیم کمک مالی را به حساب اشخاص معتمد خودمان در ایران بریزیم و از آن‌ها بخواهیم وسایل و مواد مورد نیاز پناهگاه‌ها و گروه‌ها را برایشان بخرند و ارسال کنند (اگر وسیلهٔ باارزشی برای پناهگاهی که شناخت کافی از آن نداریم می‌خریم، وسیله را از حالت نو و آکبند خارج کنیم و با چسباندن برچسب‌های غیرقابل‌کندن یا نوشتن با ماژیک‌های خاص یا روش‌های دیگر مشخص کنیم که این وسیله اهدایی به فلان پناهگاه است).

به‌عنوان مسافر، کمک کنیم سگی که در محل زندگی ما سرپرستی پیدا کرده است، به سرپرست خود برسد

اگر به ایران رفت و آمد داریم، در زمان بازگشت از ایران، یک یا چند حیوان حمایتی (سگ یا گربه) را که در شهر ما سرپرست دلسوزی پیدا کرده‌اند، همراه خودمان بیاوریم. در پروازهای بین‌المللی، حیوانی را بدون مسافر قبول نمی‌کنند. بنابراین، برای آنکه هر حیوان واگذارشده به سرپرست خود برسد نیاز به مسافری است که او را به‌عنوان همراه قبول کند. روند کار معمولاً به این صورت است:

۱. مسافر یک کپی از بلیت و گذرنامهٔ خود را به گروه حمایتی می‌دهد تا آن‌ها در پرواز برای حیوان موردنظر جا رزرو کنند. 

۲. چند ساعت پیش از پرواز و در زمان تحویل بارها، گروه حمایتی، حیوان را در یک باکس به فرودگاه می‌آورد، تحویل قسمت بار می‌دهد و هزینه را پرداخت می‌کند و مدارک مربوط به خروج سگ را تحویل مسافر می‌دهد. 

۳. مسافر موقع رسیدن به مقصد، باکس را از قسمت بار تحویل می‌گیرد و در همان فرودگاه، تحویل سرپرست سگ می‌دهد. 

به‌این ترتیب، این کار زحمت خاصی برای مسافر ندارد، ولی خدمت بزرگی به حیوانات و گروه‌های حمایتی است. با این کار اولاً حیوانی از دربه‌دری و بلاتکلیفی نجات پیدا می‌کند و به سرپرست دلسوز خود می‌رسد. ثانیاً باری از روی دوش گروه حمایتی یا شخص حامی که حیوان را امداد و درمان کرده است و احتمالاً با هزار و یک مشکل برای نگهداری سگ در منزل خود یا مکانی دیگر دست‌و‌پنجه نرم می‌کند، برداشته می‌شود. روانه‌شدن یک حیوان به‌سوی سرپرست و منزل نهایی، به گروه‌های حمایتی که مرتباً در کار امداد حیوانات‌اند، این امکان را می‌دهد که حیوانات نیازمند بعدی را پذیرش کنند. در غیر این صورت، آن‌ها قادر به نجات حیوانات نیازمند بعدی نخواهند بود.

سخن پایانی

وضعیت اسف‌بار سگ‌ها و حیوانات دیگر در ایران تغییر نمی‌کند مگر آنکه همگی برای این تغییر آستین‌ها را بالا بزنیم و وارد گود شویم. هر کدام از ما، با هر مقدار از امکانات، شرایط یا درآمد می‌توانیم سهمی در پایان‌دادن به این‌همه درد و رنج داشته باشیم. دریغ نکنیم! 

نوشته سگ‌ها را دریابیم – قسمت سوم: کمک به بهبود وضعیت سگ‌ها در ایران اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.

در بخش اول این مطلب که می‌توانید آن را در اینجا بخوانید، به‌اختصار در مورد وضعیت کلی و معضلات سگ‌ها در دنیای امروز صحبت کردیم:

• زندگی نامناسب سگ‌های بدسرپرست
• درد و رنج سگ‌های بی‌خانمان و کشتار بی‌رحمانهٔ آن‌ها در بسیاری از نقاط دنیا
• نژادسازی و پرورش سگ‌ها در مراکز توله‌کشی در شرایط اسف‌بار
• روانه‌شدن سگ‌های خریداری‌شده از سوی افراد بی‌مسئولیت به پناهگاه‌ها و یوتانایزشدن گروهی از آن‌ها به‌دلیل پیدانشدن سرپرست در مهلت مقررشده و کمبود جا

در این مطلب، به راه‌هایی می‌پردازیم که با انجام آن‌ها می‌توانیم به بهبود وضعیت سگ‌ها در دنیا کمک کنیم و در بخش سوم این مطلب، به‌دلیل وضعیت خاص و بحرانی سگ‌ها در ایران، به برخی از مواردی اشاره خواهیم کرد که با انجام آن‌ها می‌توانیم از خارج از ایران به بهبود وضعیت سگ‌ها در داخل ایران کمک کنیم.

جای سگ‌ها در کنار و زیر سایهٔ حمایتی انسان‌هاست

صدالبته که اسارت، رسم و راه طبیعت نیست. در طبیعت و بر اساس قوانین طبیعی، هر موجودی آزاد و صاحب‌اختیار و حاکم بر سرنوشت خویش است و به وجود و تصمیم هیچ موجود دیگری وابسته نیست، ولی بشر هزاران سال است که قوانین طبیعت را زیر پا گذاشته است. ما در لحظهٔ آغازین حیات بشر بر روی زمین قرار نداریم تا بتوانیم همهٔ راه‌ها را به‌درستی آغاز کنیم بلکه وارث دنیایی هستیم که نیاکانمان با تمام دستاوردها و اشتباهاتشان به‌ جا گذاشته‌اند. ما نمی‌توانیم راه‌های رفته را نارفته و اشتباهات انجام‌شده را ناکرده کنیم. پس باید با واقع‌بینی و همه‌جانبه به شرایط فعلی موجود بر روی زمین با تمام تضادهایش نگاه کنیم و دنبال رویکردهایی، هرچند کج‌دارومریز، باشیم که هم کمترین آزار و ظلم ممکن را به همهٔ گونه‌ها تحمیل کنند و هم در درازمدت ما را به‌تدریج از راه کج‌رفته به مسیر درست بازگردانند. اجازه بدهید این رویکرد را در مورد سگ‌ها بیشتر باز کنیم:

توجه کنیم که سگ‌ها از گرگ‌ها مشتق شده‌اند. در حال حاضر، فقط ۳۰۰ هزار گرگ در سراسر زمین وجود دارند در حالی‌که تعداد سگ‌های اهلی، بالغ بر یک میلیارد است. به‌عبارت دیگر، به‌ازای هر گرگ، ۳۳٬۰۰۰ سگ وجود دارد. بیشتر گونه‌های حیوانی وحشی در نتیجهٔ نابودی زمین به‌دست بشر در حال انقراض‌اند ولی سگ‌ها، گربه‌ها و برخی حیوانات دیگر قرن‌ها به‌دست بشر پرورش داده شده‌اند و به این جمعیت انبوه رسیده‌اند. بیشتر سگ‌ها (و گربه‌ها) به‌هیچ عنوان قابلیت بازگشت به طبیعت را ندارند، ولی حتی اگر چنین چیزی امکان‌پذیر بود و این حیوانات می‌توانستند به زندگی طبیعی و قابلیت و خوی شکار پیشین خود باز گردند، این بازگشت تبدیل به معضلی بزرگ برای گونه‌های دیگر می‌شد، گونه‌هایی که بشر مسئول نابودی آن‌هاست و حتی بدون وجود حیوانات پرورش‌داده‌شده به‌دست بشر هم شانس بسیار کمی برای بقا دارند. به‌همین دلیل، این فقط یک توهّم است که با وحشی‌شدن مجدد این حیوانات، مشکلی حل خواهد شد. باید بپذیریم برخی از مسائل بازگشت‌ناپذیرند و فقط می‌توانیم با توجه به شرایط موجود تصمیمی بگیریم که به‌قول معروف نه سیخ بسوزد و نه کباب. سگ‌ها (و گربه‌ها) باید در کنار و زیر چتر حمایتی آدم‌ها باقی بمانند و البته با روش‌های انسانی باید جلوی زادووَلد آن‌ها گرفته شود تا به‌مرور جمعیت آن‌ها کمتر و کمتر شود. همچنین، با فرهنگ‌سازی مؤثر باید کاری کرد که این حیوانات در کنار انسان‌ها زندگی امن و مناسبی داشته باشند. ما به‌عنوان موجوداتی که این حیوانات را از طبیعت خود و زندگی مستقل دور کرده‌ایم، نسبت به سرنوشت تک‌تک آن‌ها مسئول‌ایم و باید بهترین زندگی ممکن را برای هر کدام از آن‌ها فراهم کنیم.

حیوانات را نخریم، به سرپرستی بگیریم

همان‌طور که در مطلب پیشین گفته شد، بحث نژاد خالص، نژادسازی و نژادپرستی در رابطه با سگ‌ها، موضوعی است که پرورش‌دهندگان سگ‌ها برای رونق‌دادن به کار و کاسبی خود بر سر زبا‌ن‌ها انداخته و رواج داده‌اند. خرید حیوانات از پرورش‌دهندگان، مشوّق آن‌ها برای پرورش و فروش حیوانات بیشتر است. این کار به‌شدت به مشکل حیوانات بی‌خانمان و ناخواسته دامن می‌زند. علاوه بر این، باعث ادامهٔ کار صنعت غیراخلاقی توله‌کشی و آزار و شکنجهٔ حیوانات «مولّد» می‌شود؛ حیواناتی که سال‌ها به‌منظور توله‌کشی و غالباً در شرایط بسیار بد نگهداری می‌شوند. بنابراین، فارغ از گونه و نژاد حیوان، خرید حیوانات از پرورش‌دهندگان، اشتباه و در جهت آزار بیشتر حیوانات است اما بدتر از آن، ایجاد تقاضا برای نژادها با نقص‌های ژنتیکی است که باعث ادامهٔ پرورش این حیوانات و زجرشان در نتیجهٔ این نواقص می‌شود. برای نمونه، ایجاد تقاضا برای حیوانات با صورت پهن و دماغ بسیار کوتاه (مانند سگ‌های پکینز، شیتزو، باکسر، پاگ و غیره یا گربه‌های پرشین و گربهٔ موکوتاه انگلیسی) باعث تشویق پرورش‌دهندگان به پرورش بیشتر این حیوانات و به‌دنیاآمدن حیواناتی می‌شود که تمام عمر با مشکلات تنفسی و تنظیم حرارت بدن خود درگیرند. در سال ۲۰۲۱ کشور هلند هر نوع پرورش این حیوانات و استفاده از آن‌ها در تبلیغات را ممنوع کرد، ولی متأسفانه این ممنوعیت هنوز در بیشتر کشورها وجود ندارد و آزار حیوانات برای ارضای سلیقهٔ مشتریان هنوز ادامه دارد. بنابراین، بسیار ضروری است که مردم بدانند ایجاد تقاضا برای این نژادها، ظلم مضاعف در حق حیوانات است.

با وجود ۲۵۰ تا ۵۰۰ میلیون سگ بی‌خانمان در دنیا که به‌سختی روزشان را به شب و شبشان را به روز می‌رسانند و اکثر قریب‌به‌اتفاقشان در حسرت کمی امنیت و محبت به‌تلخی جان می‌سپارند، البته که قبول سرپرستی یک حیوان و دادن یک زندگی شایسته به او، کاری بس ارزشمند در جهت نجات یک زندگی و کم‌کردن رنج در دنیاست. بنابراین، اگر شرایط و امکانات لازم برای نگهداری از یک یا چند حیوان را داریم، این شانس را به حیواناتی که در پناهگاه‌ها در حسرت ذره‌ای آرامش و یک دست نوازشگرند یا در سوله‌های مرگ، خیابان‌ها و حومه‌ها لحظه‌به‌لحظه را در درد، دلهره و دربه‌دری می‌گذرانند، بدهیم. حتی اگر کسی علاقه به گروه‌های خاصی از سگ‌ها دارد، با کمی جست‌وجو در پناهگاه‌های نزدیک و دور احتمالاً آن‌ها را در پناهگاه‌ها خواهد یافت، ولی همیشه به خاطر داشته باشیم بهترین نژاد سگ، نژاد «امدادشده» است.

لطفاً به حیوانی بی‌پناه یا فراموش‌شده پناه بدهید و به او نشان بدهید که زندگی فقط ترس و فرار و آوارگی و گرسنگی و ناامنی و دلهره و حسرت نیست و بگذارید او به شما نشان بدهد که آنچه در بسیاری از انسان‌ها مرده است، همچنان در حیوانات دیگر زنده است: محبت و یکرنگی. بگذارید او شما را به عشق مؤمن کند و هر روز شاهد خواهید بود چگونه یک موجود غمگین و رنج‌کشیده ذره‌ذره به زندگی امیدوارتر می‌شود و قدم‌به‌قدم از سایهٔ خودش بیرون می‌آید، اعتمادبه‌نفس پیدا می‌کند و برق شادی در چشمانش نمایان می‌شود… این زیباترین حس دنیاست. شما شاهد بالندگی یک موجودید. شما یک زندگی را شاد و امن کرده‌اید. شما یک قلب شکسته را شفا داده‌اید و شاهد این بالندگی و پیشرفت بودن، از هر پاداشی که فکرش را بکنید باارزش‌تر است.

سرپرست خوب و متعهدی باشیم

نگهداری درست از حیوانات و هم‌خانگی با آن‌ها، نیاز به مقدار زیادی تعهد، مسئولیت‌پذیری، عشق، همدلی و حتی فداکاری و ازخودگذشتگی دارد. واقعیت این است که گروه بزرگی از آدم‌ها لیاقت و شایستگی سرپرستی حیوانات را ندارند و شوربختانه، حیوانات زیادی هزینهٔ این عدم شایستگی از یک‌سو و اصرار به «مالکیت» یک حیوان از سوی دیگر را می‌پردازند.

بر اساس آمار، ۶۵۰ میلیون سگ در دنیا سرپرست دارند ولی این لزوماً به آن معنا نیست که آن‌ها زندگی خوبی دارند. درست برعکس، اکثر این سگ‌ها اسیر و بازیچهٔ دست آدم‌های غیرمتعهدی‌اند که سگ را با دستگاه آژیر خطر، مأمور نگهبانی، مجسمهٔ باغ یا حیاط یا کارخانه، کالایی برای مالکیت و خریدوفروش، سرگرمی موقتی و غیره اشتباه گرفته‌اند.

سگ‌ها نیز مانند تمام حیوانات دیگر، موجوداتی بسیار پیچیده‌اند که به مراقبت شایستهٔ جسمی و روحی چندین‌ساله تا لحظهٔ مرگ طبیعی نیاز دارند. آن‌ها به غذا و بهداشت و درمان مناسب، آرامش، امنیت، بازی و سرگرمی، آزادی حداکثری برای حرکت در همه‌جای خانه، تعامل حداکثری با آدم‌ها، تعامل با سگ‌های دیگر، گردش و تفریح روزانه در محیط بیرون و هوای آزاد (حداقل دو و ترجیحاً سه بار در روز)، توجه و عشق زیاد نیاز دارند.

قبول سرپرستی یک حیوانِ به‌اصطلاح خانگی از بسیاری جهات مانند قبول یک فرزندخوانده است:

 – ما هرگز فرزندمان را در حیاط نمی‌گذاریم و در را به رویش نمی‌بندیم تا اتاق‌هایمان تمیز بمانند.

– هرگز فرزند اولمان را از سرمان باز نمی‌کنیم چون فرزند دوم به دنیا آمده است.

– هرگز فرزندمان را به‌خاطر شغل جدید، اسباب‌کشی، ورود شریک تازه به زندگی‌مان آواره و دربه‌در نمی‌کنیم.

– از فرزندمان و نیازهای جسمی و عاطفی‌اش غافل نمی‌شویم چون کارمان زیاد شده است.

– ارزش فرزندمان برای ما بسیار فراتر از وسایل و مبلمان منزلمان است.

– فرزندمان را ترک نمی‌کنیم چون دیگر مثل سابق برایمان جذاب نیست.

– وقتی فرزندمان بیمار یا ضعیف می‌شود، او را در کوچه نمی‌گذاریم یا به یتیم‌خانه نمی‌سپاریم چون خسته شده‌ایم.

قبول سرپرستی یک حیوان خانگی به‌معنای پذیرش یک مسئولیت بزرگ است که تا آخرین لحظهٔ زندگی طبیعی او بر شانهٔ ماست. اگر هم شرایط استثنایی به وجود آید که معادلات کاملاً تغییر کنند و دیگر به‌نفع حیوان نباشد که در کنار ما باشد یا به‌راستی امکان ادامهٔ نگهداری مناسب از او را نداشته باشیم، این وظیفهٔ ماست که برای او خانهٔ جدیدی پیدا کنیم که در آن وضعیتش لااقل بدتر از وضعیت کنونی نباشد. 

حیوان‌خواندگی، مسئولیت بزرگی است. اگر می‌توانیم به حیوانی به‌عنوان عضو خانواده نگاه کنیم، از این خدمت دریغ نکنیم اما اگر نمی‌توانیم، هیچ حیوانی را به‌خاطر هوس آواره و دربه‌در نکنیم. حیوانات، عروسک یا دکوراسیون منزل نیستند که هر وقت از آن‌ها خسته شدیم آن‌ها را عوض کنیم یا دور بیندازیم.

جلوی زادووَلد سگ تحت سرپرستی خودمان را بگیریم

در حالی‌که صدها میلیون سگ بی‌خانمان و صدها میلیون سگ بدسرپرست در دنیا وجود دارد، تنها چیزی که سگ‌ها به آن نیاز ندارند، جمعیت بیشتر است. پس سگ تحت سرپرستی خود را با عمل جراحی، عمل وازکتومی یا با استفاده از داروها (این روش متأسفانه فقط موقتی است) عقیم و نازا کنیم و از ورود حیوانات نگون‌بخت بیشتر به این دنیا جلوگیری کنیم.

سرپرست موقت شویم 

سرپرست‌های موقت (fosters) نقش بسیار مؤثری در نجات و تغییر سرنوشت شوم سگ‌ها بازی می‌کنند و اغلب مرز بین مرگ و زندگی، مرز بین رنج و نجات‌اند. آن‌ها به‌طور موقت از سگ‌های بی‌سرپرست یا نیازمندِ مراقبت‌های خاص نگهداری می‌کنند تا برای آن‌ها سرپرست یا جای مناسبی پیدا شود. همان‌طور که در مقالهٔ پیشین گفته شد برخی از پناهگاه‌ها در کشورهای پیشرفته به هر سگ مهلت بسیار محدودی (دو تا چند هفته) می‌دهند و اگر در این مدت سرپرستی برای سگ پیدا نشود، او را یوتانایز می‌کنند. بسیاری از امدادگران برای نجات این سگ‌ها پا پیش می‌گذارند، آن‌ها را از پناهگاه‌ها بیرون می‌آورند و به سرپرست‌های موقت می‌سپارند و در شبکه‌های اجتماعی و غیره برای واگذاری آن‌ها تبلیغ می‌کنند تا برایشان سرپرستی دائمی پیدا کنند. علاوه بر این، خود پناهگاه‌ها گاهی برای نگهداری از حیواناتی که نیاز به مراقبت‌های خاص دارند از افراد داوطلب می‌خواهند که سرپرست موقت شوند و برای مدتی از آن‌ها نگهداری کنند، مثلاً ممکن است حیوانی به‌علت سن بسیار کم، ابتلا به بیماری، کهولت سن یا انجام عمل جراحی برای مدتی نیاز به رسیدگی خاص داشته باشد و پناهگاه نیروی کار کافی برای انجام این مراقبت‌ها نداشته باشد. در این صورت، غالباً خود پناهگاه هزینهٔ غذا، دارو و درمان حیوانات را به سرپرست موقت پرداخت می‌کند و او وظیفهٔ نگهداری موقت از حیوان را به‌صورت داوطلبانه و رایگان بر عهده می‌گیرد.

به حیوانات پناهگاه‌ها رسیدگی و کمک کنیم 

ما می‌توانیم با کمک و رسیدگی به حیوانات در پناهگاه‌ها، زندگی آن‌ها را کمی شادتر و قابل‌تحمل‌تر کنیم:

• ساعاتی از هفته را به کار داوطلبانه در پناهگاه‌های شهرمان اختصاص دهیم.
• بسیاری از پناهگاه‌ها برنامهٔ گردش با سگ‌ها را دارند و در برخی از روزها و ساعات هفته به افراد داوطلب اجازه می‌دهند سگی را برای چند ساعت به گردش ببرند. برای بسیاری از سگ‌ها این ساعات، زیباترین ساعات‌اند و برای رسیدن به آن لحظه‌شماری می‌کنند.
• با خرید غذا، اسباب‌بازی، تخت و وسایل مختلف برای حیوانات پناهگاه‌ها زندگی آن‌ها را کمی راحت‌تر و شادتر کنیم.
• با کمک‌های نقدی به پناهگاه‌های دور یا نزدیک کمک کنیم تا شرایط بهتری برای حیوانات مقیم فراهم کنند.

سخن آخر

سگ‌ها راه بسیار درازی را با آدم‌ها پیموده‌اند و برای این همزیستی و تطبیق با آدم‌ها هزینهٔ بسیار هنگفتی را پرداخت کرده‌اند و هنوز هم می‌کنند. این وظیفهٔ ماست که با عملکرد درست و در مرکز قراردادن نیازهای این حیوانات و نه به خواسته‌های خودخواهانه‌مان، به زندگی آن‌ها سروسامان دهیم. آن‌ها شایستهٔ یک زندگی مناسب‌اند. «تمام» حیوانات شایستهٔ زندگی مناسب و امن بدون ظلم سیستماتیک بشرند. خود ما شایستهٔ جامعه‌ای هستیم که از آزار سیستماتیک به هر موجودی خودداری کند و هر کسی، انسان و حیوان، در آن احساس آرامش و امنیت کند. خوشبختی و آرامش آن‌ها، خوشبختی و آرامش ماست. پس قسمتی از راه‌حل باشیم و اگر نمی‌توانیم، لااقل قسمتی از معضل هم نباشیم.

قسمت بعدی این مطلب را در اینجا بخوانید

نوشته سگ‌ها را دریابیم – قسمت دوم: کمک به بهبود وضعیت سگ‌ها اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.

انسان گرگ را دید و با خود فکر کرد «چه دندان‌هایی، چه نیرویی، چه جذبه‌ای، چه سرعتی، من هرگز به گَرد پایش هم نمی‌رسم. اگه بتوانم رامش کنم، چه ابزار خوبی برای شکار و محافظت از خودم در برابر حیوانات دیگر خواهم داشت. در آن‌صورت، حتی می‌توانم در زمان گرسنگی و ضرورت، خود او را بکشم و بخورم.»

گرگ مثل انسان نبود. هرگز از کسی استفادهٔ ابزاری نکرده بود. اصولاً در مرامش نبود که از کسی استفادهٔ ابزاری کند. رفتارش ساده بود و فلسفهٔ زندگی‌اش، ساده‌تر. او یاد گرفته بود که با گله و برای گله‌اش زندگی کند، از آن‌ها محافظت کند و در همه‌چیزشان شریک باشد. دشمنی و دوستی‌اش مثل صفر و یک، شفاف و متمایز بود. با خودش فکر کرد «این موجود دوپا به من غذا می‌دهد، جا می‌دهد و روی سرم دست نوازش می‌کشد، پس دوست من است، خودش و خانواده‌اش گلهٔ من‌اند. اصلاً او خدای من است. هر کاری از من بخواهد برایش انجام می‌دهم. اگر لازم باشد جانم را برایش فدا می‌کنم.» 

و گرگ بیشتر از جانش را فدا کرد: آزادی‌اش را، عزتش را، سرنوشتش را… او در طول هزاران سال فراموش کرد که روزی گرگ بوده و تبدیل شد به خیانت‌شده‌ترین وفادارِ روی زمین یا شاید هم وفادارترین خیانت‌شدهٔ روی زمین: «سگ».

اسمش به‌عنوان قهرمان داستان‌ها خوش درخشیده است. تاریخ زندگی بشری پر از داستان‌های معرفت و وفای سگ است، معرفت و وفایی که گروهی از انسان‌ها را شیفته و والهٔ خودش کرده است اما باعث شده که بسیاری دیگر بیشتر و بیشتر از او سوءاستفاده کنند.

راستی کجا ایستاده است سگ بعد از هزاران سال همراهی و همدلی با بشر؟

در این مطلب به‌اختصار به تاریخچه، موقعیت فعلی و همچنین معضلات سگ‌ها در دنیای امروز و مخصوصاً در ایران می‌پردازیم و در مطلب بعدی، نگاهی به کارهایی می‌اندازیم که هر کدام از ما می‌توانیم با انجام آن‌ها به سگ‌ها در همهٔ دنیا و خصوصاً سگ‌ها در ایران که امروز شوربختانه به یکی از سگ‌ستیزترین کشورهای دنیا تبدیل شده است، کمک کنیم.

تاریخچهٔ سگ 

همزیستی گسترده میان انسان‌ها و سگ‌ها به حدود ده‌هزار سال پیش باز می‌گردد؛ زمانی‌که انسان‌ها شروع به کشاورزی و دامپروری کردند و سگ‌ها را به موجودات کار در مزرعه تبدیل کردند. در طول تاریخ، انسان‌ها همه‌جا و به‌هر ترتیبی از سگ‌ها استفاده کرده‌اند و هنوز هم می‌کنند: به‌عنوان نیروی جنگ، نیروی محافظ، نگهبان گله، نیروی تجسس و پلیس، همراه و پرستار معلولان و نابینایان و غیره. 

با آغاز قرن نوزدهم، فصل جدیدی در همزیستی سگ و انسان آغاز شد. سگ‌ها تا آن زمان همیشه به‌صورت طبیعی آمیزش و زادووَلد کرده بودند. گزینش طبیعی، بر اساس یک اصل ساده استوار بود: سگ‌های قوی زنده می‌ماندند و با سگ‌های قوی مانند خودشان آمیزش می‌کردند و فرزندانی به وجود می‌آوردند که قوی بودند و شانس خوبی برای بقا داشتند، ولی با آغاز قرن نوزدهم و تغییر شیوهٔ زندگی مردم، دیگر برای آدم‌ها فقط کاربرد سگ‌ها مهم نبود. آن‌ها دوست داشتند سگ‌هایی با ظاهر و ویژگی‌های متمایز داشته باشند و با آن‌ها برتری خودشان را به رخ دیگران بکشند و به‌این ترتیب، پای پرورش‌دهندگان سگ به میدان باز شد. آن‌ها شروع به آمیزش اجباری بین نژادهایی از سگ کردند که برای آمیزش با هم مناسب نبودند یا نقطه‌ضعف‌ها و نقص‌های ژنتیکی داشتند. این عمل خودخواهانهٔ بشر در طول دو قرن منجر به تولید حدود ۳۴۰ نژاد مختلف سگ شد، از سگ‌هایی با قد و قوارهٔ یک موش گرفته تا سگ‌های بسیار بزرگ، سگ‌هایی با آرواره‌ها و جمجمه‌های متفاوت و البته بعضاً با نقص‌های ژنتیکی. هدف، رسیدن به ویژگی ظاهری خاصی بود که بین مردم طرفدار داشته باشد مثل موی براق‌تر، دماغ پهن و کوتاه، جثهٔ ریز یا برعکس، جثهٔ خیلی درشت و غیره.

برای پرورش‌دهندگان مهم نبود که حیوانات با این تغییرات دچار چه مشکلاتی می‌شوند، مثلاً چون صورت پهن و دماغ کوتاه از نظر گروه بزرگی از مردم بامزه است، نژادهای دماغ‌کوتاه مثل شی‌واوا، شیتزو، باکسِر، مالتِزِر، مُپس و غیره را به وجود آوردند بدون اینکه به این مسئله توجه کنند که کوتاه‌شدن دماغ سگ‌ها، باعث اختلال در تنفس و تنظیم حرارت بدن آن‌ها می‌شود و این حیوانات باید عمری به خاطر این تغییرات ظاهری رنج بکشند.

در نتیجهٔ این دست‌کاری‌ها، سگ بیش‌ازپیش احاطه بر سرنوشت خود را از دست داد و تبدیل به سگی شد که امروز می‌بینیم؛ موجودی که عموماً بدون بشر شانسی برای بقا ندارد ولی همچنان با چشم‌های نگران و مشتاق مثل غول چراغ جادو پیش روی آدمش می‌ایستد و با چشمانش می‌گوید: «بگو چه کاری انجام بدهم تا خوشحال شوی».

رواج نژادپرستی در ارتباط با سگ‌ها و صنعت توله‌کشی و خریدوفروش سگ

تولید نژادها با نواقص یا نقطه‌ضعف‌های ژنتیکی تنها ظلم و خیانتی نیست که پرورش‌دهندگان سگ‌ها در حق آن‌ها کردند و همچنان می‌کنند. آن‌ها برای رونق‌دادن به کار و کاسبی خود، اصطلاحات بی‌معنایی مانند «نژاددار» یا «نژاد خالص» را بر سر زبان‌ها انداختند انگار که هر نژاد سگ یک گونهٔ کاملاً متفاوت است. کاری که این پرورش‌دهندگان با سگ‌ها انجام می‌دهند مثل این می‌ماند که گروهی تاجر جنایت‌کار، تعدادی آدم با مشخصات ظاهری خاص را در جایی زندانی کنند و هر کدام از آن‌ها را مجبور کنند هر سال با آدمی با همان مشخصات ظاهری آمیزش کند و فرزندی به دنیا بیاورد که همان مشخصات ظاهری و ژن‌ها را دارد و این بچه‌ها را به‌عنوان «نژاد خالص» به کسانی که دوست دارند سرپرستی بچه‌ای را بر عهده بگیرند، بفروشند. خب تا اینجا خیلی بی‌معناست، ولی بی‌معناتر آن است که عدهٔ زیادی که خودشان را عاشق بچه‌ها می‌دانند در این دام بیفتند و به‌جای اینکه به یک بچهٔ بی‌سرپرست و بی‌خانمان عشق و محبت بدهند، این بچه‌های «نژاددار» را بخرند گویی بچه‌های دیگر هیچ ارزشی ندارند چون از پدر و مادری با ژن‌های متفاوت به دنیا آمده‌اند. این رویکرد آن‌قدر مضحک و در همان حال، تلخ به نظر می‌رسد که آدم فکر می‌کند غیرممکن است واقعیت داشته باشد، ولی این دقیقاً همان چیزی است که در پرورش سگ‌ها اتفاق افتاده است. در حالی‌که صدها میلیون سگ بی‌خانمان در دنیا به‌سختی روزشان را شب و شبشان را روز می‌کنند و در جهنمی تمام‌عیار در حسرت سرپناهی امن و مناسب و کمی محبت دست و پا می‌زنند، توله‌کشان هر سال میلیون‌ها سگ به‌اصطلاح «نژادخالص» را روانهٔ بازار می‌کنند انگار که تمام آن سگ‌های بی‌خانمان کوچک‌ترین ارزشی ندارند و کسانی هم که خودشان را سگ‌دوست می‌دانند، دوستی خاله‌خرسه می‌کنند و با خرید این سگ‌ها از توله‌کشان به این تجارت کثیف و غیرمنطقی رونق و اعتبار می‌دهند، درحالی‌که می‌توانستند با قبول سرپرستی سگی بی‌خانمان، او را از رنج و درد دائمی نجات بدهند و قسمتی از راه‌حل باشند. 

البته مشکل پرورش و خریدوفروش سگ‌ها به همین‌جا هم ختم نمی‌شود. گروه بزرگی از افرادی که این سگ‌ها را می‌خرند، اطلاعات زیادی در مورد نگهداری سگ ندارند و دیر یا زود این حیوانات را به‌دلایل مختلف رها می‌کنند و به مشکل حیوانات بی‌خانمان دامن می‌زنند. 

نکتهٔ مهم دیگر اینکه بیشتر سگ‌هایی که برای توله‌کشی استفاده می‌شوند، در شرایط اسف‌باری نگهداری می‌شوند. زندگی این حیوانات عموماً به قفس‌های کثیف و زادووَلدکردن محدود می‌شود؛ زندگی ملال‌آور و پردرد و رنجی که تصورش هم از ذهن ما خارج است.

مراکز پرورش سگ، تاریخچهٔ نسبتاً درازی در کشورهای پیشرفته دارند و مبارزه با آن‌ها کار ساده‌ای نیست ولی به‌تازگی حرکت‌هایی در گوشه و کنار دنیا برای محدودکردن تجارت حیوانات صورت می‌گیرد. برای نمونه، در سال ۲۰۱۷ قانونی در ایالت کالیفرنیای آمریکا تصویب شد که بر اساس آن، فروشگاه‌های حیوانات خانگی یا همان پت‌شاپ‌ها اجازهٔ فروش سگ، گربه یا خرگوش از مراکز پرورش حیوانات را ندارند. همچنین در کانادا هم برخی از شهرها ازجمله ونکوور چنین قانونی را تصویب کرده‌اند. این فروشگاه‌ها فقط اجازه دارند حیوانات بی‌خانمان از پناهگاه‌ها یا حیوانات امدادشده از سوی گروه‌های امداد را واگذار کنند. متأسفانه این رویه در کشورهای درحال‌توسعه درست برعکس است، مثلاً در ایران مرتب بر تعداد مراکز پرورش سگ افزوده می‌شود. آن‌ها راه اشتباهی را می‌روند که بسیاری دیگر خیلی وقت پیش رفته‌اند و حالا دارند از آن باز می‌گردند.

سگ‌ها، قربانیان دائمی حیوان‌آزاری و بی‌تفاوتی مردم

توله‌کشان و دلالان سگ تنها کسانی نیستند که مستقیم یا غیرمستقیم در حق سگ‌ها ظلم و خیانت می‌کنند. آزار و ظلم به سگ‌ها به اشکال مختلف در همه‌جای دنیا ادامه دارد.

بارزترین نوع سگ‌آزاری، آزار، شکنجه و کشتار موردی آن‌ها به‌‌دست افراد دگرآزار است که در همه‌جای دنیا وجود دارند ولی در کشورهایی مثل ایران که قانون، توجهی به حقوق حیوانات ندارد و حتی خود مشوّق فرهنگ حیوان‌آزاری یا لااقل بی‌تفاوتی نسبت به درد و رنج حیوانات است و بسیاری از مردم هم نسبت به سرنوشت حیوانات بی‌تفاوت‌اند، بسیار مشهودتر است.

نوع شایع‌تری از حیوان‌آزاری که کمتر به آن توجه می‌شود، نگهداری از حیوانات بدون توجه به نیازهای جسمی و روحی آن‌هاست. زندگی سگ‌های بدسرپرست در گرسنگی، تشنگی و کمبودهای مختلف، ملال و کسالت دائمی، سرما و گرما و ناامنی، ترس و اضطراب و تنهایی خلاصه می‌شود. به‌عبارت دیگر، این گروه کمتر از گروهی که به‌دست افراد سادیست شکنجه و کشته می‌شوند رنج نمی‌کشند ولی چون درد و رنجشان مزمن‌تر و بی‌سروصداتر است، به چشم نمی‌آیند.

یوتانایزکردن سگ‌های رهاشده از سوی سرپرستان بی‌مسئولیت در بسیاری از کشورهای به‌اصطلاح پیشرفتهٔ دنیا

متأسفانه هنوز هم کشتن سگ‌های بی‌سرپرست در پناهگاه‌ها حتی در بسیاری از کشورهای پیشرفته، ازجمله آمریکا و کانادا، قانونی است و برخی از پناهگاه‌ها به‌دلیل یا به‌بهانهٔ کمبود جا، هر چندوقت یک‌بار گروهی از سگ‌ها را می‌کُشند. البته در این کشورها، گله‌های سگ بی‌خانمان وجود ندارند و سگ‌های بی‌سرپرست، عموماً سگ‌هایی‌اند که روزی توسط افراد بی‌مسئولیت از توله‌کشان خریداری و بعد از مدتی، به پناهگاه برده شده‌اند یا در جایی رها شده‌اند و سپس پلیس اقدام به گرفتن آن‌ها کرده است. این پناهگاه‌ها به هر سگ یک بازهٔ زمانی (معمولاً بین دو تا چند هفته) می‌دهند. اگر در مهلت تعیین‌شده سرپرست سگ پیدا نشود و کس دیگری هم سرپرستی سگ را قبول نکند، او را با «مرگ آسان» می‌کشند.

حتی بعضی از پناهگاه‌ها در آمریکا هنوز هم از روش خفه‌کردن با گاز برای کشتن سگ‌ها استفاده می‌کنند که به‌هیچ عنوان نمی‌توان آن را «مرگ آسان» نامید چراکه مرگی بسیار دردناک است.

در برخی از کشورهای پیشرفته مانند آلمان و اتریش کشتن سگ‌ها و گربه‌ها به‌بهانهٔ کمبود جا در پناهگاه‌ها غیرقانونی است و هیچ‌ فرد یا نهادی اجازهٔ یوتانایزکردنِ این حیوانات را ندارد مگر آنکه حیوان دچار بیماری سخت و در رنج و عذاب باشد.

چگونه می‌توان به کشتار سگ‌ها در پناهگاه‌های کشورهای پیشرفته پایان داد

راه‌حل‌ها کاملاً مشخص‌اند و در برخی از کشورها به‌درستی اجرا می‌شوند:

• تعطیل یا حداقل محدودکردن فعالیت مراکز توله‌کشی (ترجیحاً برای همیشه و حداقل تا زمانی‌که پناهگاه‌ها پر از حیوانات بی‌سرپرست‌اند.)
• تشویق مردم برای به‌سرپرستی‌گرفتن حیوانات بی‌سرپرست از پناهگاه‌ها به‌جای خرید سگ‌ها از توله‌کشان و دلال‌ها از طریق آگاهی‌رسانی و فرهنگ‌سازی و همچنین قراردادن مالیات‌های سنگین برای خرید سگ‌ها از توله‌کشان
• تشویق مردم به عقیم‌سازی حیوانات تحت سرپرستی خود
• ایجاد حس مسئولیت نسبت به حیوان‌ تحت سرپرستی در مردم از طریق فرهنگ‌سازی در مراکز آموزشی و رسانه‌‌ها… اگر مردم یاد بگیرند به حیوان تحت سرپرستی خود به‌عنوان عضو خانواده نگاه کنند، نه‌تنها از او به‌خوبی نگهداری می‌کنند بلکه هرگز او را به حال خود رها نمی‌کنند یا به پناهگاه‌ها واگذار نمی‌کنند.
• جُرم‌انگاری رهاسازی سگ تحت سرپرستی؛ متأسفانه هنوز بسیارند افرادی که سگی را می‌خرند، پس از مدتی از او خسته می‌شوند، او را در جایی می‌بندند و می‌روند… جرم‌انگاری این کار (توأم با نظارت بر نحوهٔ نگهداری حیوانات تحت سرپرستی و جرم‌انگاری نگهداری نامناسب از حیوان) می‌تواند اثر بازدارندگی قابل‌توجهی داشته باشد.

قتل‌عام سگ‌های بی‌سرپرست یا اسیرکردن آن‌ها در سوله‌های جهنمی، بزرگ‌ترین معضل در رابطه با سگ‌ها در بسیاری از کشورها

بزرگ‌ترین مشکل حقوق حیواناتی در بسیاری از کشورهای توسعه‌نیافته و درحال‌توسعه و حتی در برخی کشورهای به‌اصطلاح پیشرفته که هنوز جمعیت سگ‌های بی‌سرپرستِ رها در آن‌ها بزرگ است، آزار و کشتار سگ‌های بی‌خانمان برای کنترل جمعیتشان است. 

سگ‌ها سالی دو بار زادووَلد می‌کنند و هر بار چند توله به دنیا می‌آورند. توله‌ها هم در حدود هفت‌ماهگی به بلوغ می‌رسند و می‌توانند شروع به زادووَلد کنند. طبیعی است که جمعیت سگ‌ها می‌تواند سریع افزایش پیدا کند. بر اساس اطلاعات سازمان بهداشت جهانی، در سراسر دنیا ۲۰۰ میلیون سگ بی‌خانمان وجود دارد. برخی از منابع دیگر، از تعداد خیلی بیشتری صحبت می‌کنند. زندگی این حیوانات هیچ شباهتی به زندگی حیوانات وحشی‌ای که در طبیعت زندگی می‌کنند، ندارد؛ اکثر آن‌ها نمی‌توانند شکار کنند (حتی اگر می‌توانستند، با توجه به عدم تعادل جمعیتشان با جمعیت حیوانات وحشی، تبدیل به معضلی برای حیات وحش می‌شدند)، تغذیه از زباله‌ها، گرسنگی، ترس دائمی از سنگ و چوب و حیوان‌آزاران، بیماری‌ها، گرما و سرمای طاقت‌فرسا، تصادفات… 

اجازه بدهید وضعیت سگ‌های بی‌خانمان در ایران را نگاه کنیم: 

گروهی از سگ‌های بی‌خانمان در ایران، سگ‌هایی‌اند که به‌دست گله‌داران یا به‌منظور نگهبانی پرورش داده شده‌اند، حتی گوش‌هایشان در کمال بی‌رحمی بریده شده است و بعد به حال خود رها شده‌اند یا فرار کرده‌اند و گروهی دیگر، فرزندان و نوادگان این سگ‌ها هستند که در خیابان‌ها یا حومهٔ شهرها به دنیا آمده‌اند.

این حیوانات، چه در زمانی که در کنار سرپرست عموماً بی‌مسئولیت و بی‌وجدانشان‌اند و چه وقتی که بی‌خانمان می‌شوند، قربانی انواع و اقسام ظلم‌ها و جنایت‌های سیستماتیک و فراگیرند؛ فقط گوش‌هایشان نیست که بریده است، فقط پایشان نیست که می‌لنگد، فقط گرسنگی و تشنگی نیست که به آن‌ها فشار می‌آورد. آن‌ها درمانده‌اند، دل‌شکسته‌اند، وحشت‌زده‌اند، خسته‌اند از دویدن و دویدن و نرسیدن، از نامردمی‌ها، از سنگ و چوب و زنجیر و تفنگ نابکاران، از آزار و شکنجه، از دیدن جنازهٔ سم‌خوارشدهٔ مادر، از مشاهدهٔ پرپرشدن فرزندان و دوستانشان به‌دست آدم‌ها، از زندگی‌ای که هر لحظه‌اش بدتر از مرگ است. زندگی این حیوانات یک دردنامهٔ تمام‌عیار است.

از طرف دیگر، ترس از گازگرفتگی و خطر انتقال بیماری‌ هاری و مهم‌تر از آن، باورها و عرف حاکم بر جامعه باعث می‌شوند که گروهی از مردم از وجود این حیوانات در محل زندگی خود ابراز نارضایتی کنند و حتی خواستار نابودی آن‌ها شوند. این گروه، بعد از هزاران سال همراهی و همدلی و دگردیسی سگ‌ها، حالا دیگر همزیستی با آن‌ها را بر نمی‌تابند. آن‌ها فراموش کرده‌اند که نسل‌های پیشین خودشان قابلیت زندگی مستقل را از این حیوان گرفته‌اند و فراموش می‌کنند که حتی اگر این حیوانات قابلیت زندگی در طبیعت را هم داشته باشند که صدالبته اکثریت قریب‌به‌اتفاقشان ندارند، مگر ما دیگر طبیعت یا جایی برای زندگی آن‌ها باقی گذاشته‌ایم؟ آن‌ها فقط می‌خواهند که سگ‌ها نباشند و به‌این ترتیب باعث می‌شوند که تعدادی از شهرداری‌ها که یادشان رفته این حیوانات هم حق زندگی دارند و شهروندان آن سرزمین محسوب می‌شوند، هرازچندگاهی اقدام به کشتار بی‌رحمانهٔ سگ‌ها کنند یا آن‌ها را اسیر کنند و در سوله‌های جهنمی بدون آب و غذای کافی یا شرایط مناسب زندانی ‌کنند تا زجرکش شوند. 

راه حل برای کنترل جمعیت سگ‌های بی‌خانمان در کشورهایی که در آغاز راه‌اند

فارغ از مسائل اخلاقی، انسانی و اجتماعی، کشتار سگ‌ها راه کارآمدی برای کنترل جمعیت آن‌ها هم نیست. اگر بود، مسئلهٔ سگ‌های بی‌خانمان در ایران و بسیاری از کشورهای دیگر که همیشه از این روش‌های خشونت‌آمیز و غیرانسانی استفاده کرده‌اند، خیلی وقت پیش حل شده بود. دلیل عدم‌موفقیت این روش کاملاً مشخص است؛ سگ‌ها مانند اجداد خودشان، گرگ‌ها، قلمرو دارند و از ورود سگ‌های دیگر به قلمروی خودشان جلوگیری می‌کنند. کشتار سگ‌ها در یک منطقه، جمعیت سگ‌ها در آن منطقه را به‌طور ناگهانی کاهش می‌دهد و باعث می‌شود سگ‌ها از مناطق دیگر به آن منطقه بیایند و حتی بیشتر از معمول زادووَلد کنند. به‌این ترتیب، بعد از چند ماه تعداد سگ‌ها دوباره به تعداد قبل از کشتار بر می‌گردد. این کار را می‌شود تا ابد تکرار کرد ولی آزموده را آزمودن خطاست. نیازی به کشف یا اختراع جدید هم نیست. برای رسیدن به موفقیت، کافی است به تجربهٔ کشورهایی نگاه کنیم که با روش‌های منطقی و اخلاقی، مشکل سگ‌های بی‌خانمان را به‌طور کلی حل کرده‌اند یا در حال مهارکردن موفقیت‌آمیز آن‌اند؛ روش‌هایی توصیه‌شده از سوی سازمان‌های بهداشت جهانی، فائو و سازمان‌های بزرگ حفاظت از حیوانات که در چندین دههٔ گذشته نقش مؤثری در رفع این معضل در مناطق مختلف داشته‌اند. 

راه حل این کشورها، شامل دو قسمت است:

۱- تشویق مردم به عقیم‌سازی حیوانات تحت سرپرستی خود و اجرای پروژه‌های رایگان عقیم‌سازی و واکسیناسیون در مناطق محروم.

۲- کنترل جمعیت سگ‌های بی‌خانمان با روش زنده‌گیری-عقیم‌سازی-رهاسازی؛ در این روش، سگ‌های بی‌خانمان به‌دست افراد آموزش‌دیده زنده‌گیری می‌شوند، دامپزشکان آن‌ها را عقیم، واکسینه و انگل‌زدایی می‌کنند و بعد از گذراندن دورهٔ نقاهت، دوباره به محل زندگی خودشان برگردانده می‌شوند. عقیم‌کردن سگ‌های ماده، باعث کنترل جمعیت سگ‌ها و عقیم‌کردن سگ‌های نر، باعث کاهش رفتارهای تهاجمی آن‌ها نسبت به مردم و سگ‌های دیگر می‌شود.

برای تضمین موفقیت این پروژه‌ها، حیوانات عقیم‌شده تحت نظارت و حمایت قرار می‌گیرند و به‌طور منظم انگل‌زدایی و واکسینه می‌شوند. همچنین، در صورتی‌که مردم از نظر فرهنگی هنوز به نقطه‌ای نرسیده‌ باشند که خودشان به این حیوانات رسیدگی کنند، در جاهایی خاص و به‌دور از جاهای پرجمعیت به آن‌ها غذارسانی می‌شود. این سگ‌های عقیم‌شده مثل سربازهای محافظ از منطقه مراقبت می‌کنند و از ورود سگ‌های مناطق دیگر و همچنین، حیوانات وحشی به منطقه جلوگیری می‌کنند. از طرف دیگر چون این‌ حیوانات‌ واکسینه‌شده و تحت نظارت‌اند، مردم می‌توانند با خیال آسوده با آن‌ها همزیستی داشته باشند.

پروژه‌های زنده‌گیری-عقیم‌سازی-رهاسازی در درازمدت مشکل سگ‌های بی‌خانمان را به‌صورت پایدار حل می‌کنند. این پروژه‌ها مانند یک جورچین‌اند که وجود همهٔ تکه‌های آن برای رسیدن به نتیجهٔ نهایی الزامی است. این تکه‌ها عبارت‌اند از:

مسئولیت‌پذیری در برابر سگ‌ها

سگ راه بسیار درازی را با انسان پیموده است. ما به او خیانت کردیم ولی او هنوز چشمش به ماست. او هنوز فکر می‌کند ما خدای او هستیم. او هنوز همهٔ معرفتش را به ما ارزانی می‌کند. او هنوز دلش می‌خواهد مثل غول چراغ جادو جلویمان بایستد و بگوید «چی‌کار کنم که خوشحال بشی؟». فرقی نمی‌کند به چه چیزی باور داشته باشیم یا نداشته باشیم، فقیر باشیم یا ثروتمند، زیبا باشیم یا زشت، خوب باشیم یا بد، او می‌تواند دریچه‌ای از عشق بی‌قیدوشرط را پیش روی ما باز کند و چیزهای زیادی را به هر کدام از ما بیاموزد. آیا لایق این‌همه عشق خواهیم شد؟ آیا شمّه‌ای از محبت خالصی را که او هزاران سال به پای ما ریخته است، برایش رو خواهیم کرد یا همچنان به او خیانت خواهیم کرد؟ این تصمیمی است که خودمان می‌گیریم.

قسمت بعدی این مطلب را در اینجا بخوانید

نوشته سگ‌ها را دریابیم – قسمت اول: تاریخچه و معضلات فعلی سگ‌ها در سراسر دنیا اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.