پری دریایی در افسانه‌های بسیاری از فرهنگ‌های جهان، از تمدن آشوریان تا بابل و یونان باستان وجود دارد. در بعضی افسانه‌های اروپایی آمده است که پری دریایی توانایی برآورده‌کردن آرزوهای انسان‌ها را دارد.

حوريان‌ دريا را ديده‌ام‌ كه‌ برای يكديگر نغمه‌سرايی می‌كنند ‌

گمان‌ نمی‌برم‌ كه‌ آن‌ها برای من‌ نغمه‌سرايی كنند،

‌ من‌ آن‌ها را ديده‌ام‌ كه‌ سوار بر گردهٔ امواج رو به‌ دريا تاخته‌اند ‌

و زلفان‌ سفيد امواج‌ را كه‌ به‌ قفا برگشته‌، شانه‌ زده‌اند ‌

در آن‌ زمان‌ كه‌ باد می‌وزد و آب‌ دريا را سپيد و سيه‌فام‌ می‌كند ‌

ما را در بستر خوابگاه‌های دريايی بی‌هيچ‌ انديشه‌ و خيالی

خواب‌ در ربوده‌ است‌ ‌

در كنار دختران‌ دريا كه‌ با پيچک‌های دريايی سرخ‌ و قهوه‌ای‌رنگ‌ خود را آراسته‌اند، ‌

تا آن‌ كه‌ هياهوی اصوات‌ انسانی ما را از خواب‌ بيدار می‌كند و ما غرق‌ می‌شويم.

و این لالایی یک پری دریایی‌ست برای دریانوردی خفته، که در عشقش، به طراوت نسیم دریا، نغمه‌سرایی می‌کند.

گرچه پریان دریا، در افسانه‌ها گاهی اوقات مهربان و خوش‌نام‌اند، اما به‌طور معمول پلید تصویر شده‌اند، هدایایشان بدیمنی می‌آورد، اگر آزرده‌خاطر شوند، موجب به‌پاشدن طوفان و سایر بلایا می‌شوند، به‌طوری‌که دیدن یکی از آن‌ها در دریا، نشانهٔ غرق‌شدن کشتی بوده‌ است. برخی چون لورلای رود راین، با خواندن آوازهای زیبا موجب جلب ماهیگیران و دریانوردان به دریا و غرق‌شدن آن‌ها شده و بعضی مثل پری دریایی حکاکی‌شده در سکوی کلیسای «زنور» در «کورنوال» انگلستان، مردان جوان را می‌فریبند تا برای زیستن با آنان به اعماق دریا روند.

هانس کریستین اندرسن، در داستان محبوب پری دریایی کوچولو که آن‌را در سال ۱۸۳۶ به رشتهٔ تحریر درآورد، دربارهٔ پریان دریایی این‌گونه نقل می‌کند که آن‌ها فراموش می‌کنند که انسان‌ها نمی‌توانند در زیر آب‌ها نفس بکشند، حال آنکه به‌عقیدهٔ برخی دیگر، آن‌ها از روی کینه و دشمنی، انسان‌ها را غرق می‌کنند.

Pink Martini – Lullaby (Ninna nanna)‎

lullaby of the sea

on the boat, in the middle of the sea

I speak but you don’t answer

you’re lost in your sleep

I’d like to cover you with kisses

but I don’t want to wake you up

So i just look at you

with this heart in love

how long do i have to wait

for having you tonight

with this full moon light

For how long do i have to dream

to tell you how much i love you

with this heart in my hands- but you

you dream here in the blue

lullaby of the sea

you’re as beautiful as the sea

sometimes calm, without crests

sometimes tempestuous

but you dream of something else

and who knows if you remember

that among the moon and the stars

i wait for you with open arms

how long do i have to wait

for having you tonight

with this full moon light

For how long do i have to dream

to tell you how much i love you

with this heart in my hands- but you

you dream here in the blue

lullaby, lullaby

lullaby,lullaby

نوشته لالایی و عشق دریایی اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.

سهام‌های بی‌شمار کارخانه‌ها و تکنولوژی‌های روبه‌رشد، در سطح کشورهای پیشرفته، نصیب دربار شاهنشاهی بود، به‌عنوان مثال، تقریباً ۴۰٪ سهام کروپ متعلق به دربار بود. اما سال ۱۳۶۸ هیچ اثری از تخت‌وتاج نبود و غالبان بر حکومت پیشین، پس از جنگ چاره را بازستاندن غنائم موجود در دیگر بلاد دانسته بودند، غافل از اینکه حکومت‌مداران بلاد کفر به آسانی حاضر به بازپس‌دادنِ غنائم نبودند. آنان تنها چاره کردند که به‌جای وجوه فروش سهام در کشورهای بلاد یوروپ، اجناس و کالاهایی را در مقابلِ طلب، به ایرانِ بعد از جنگ ارجاع دهند.

از جملهٔ این مبادلات کالایی در قبال ارزش معادل سهام فروخته‌شده، محموله‌های گندم «نامرغوب» فرانسوی بود. بعد از مدت‌ها تحصیل، برای دوره‌ای جهت کارورزی بر روی کشتی‌ای سوار شدم که مقصدش فرانسه بود، برای بازپس‌گیری و بردنِ یکی از این محموله‌های گندم فرانسوی «نامرغوب»؛ سفری فراموش‌نشدنی. کاپیتان کشتی، بزرگ‌مرد نجیب مرحوم مانفرد کورل آلمانی بود که ورای دروس و امور محولهٔ معمول، نصیبم از ایشان به‌عنوان یک دانشجو، دروس مدیریتی ناب و بی‌بیانش بود، نیاز این یادگیری هم توجه و تمرکز بر احوال مدیریتی‌اش؛ انسانی شریف و دوست‌داشتنی.

قرعهٔ کشتی ما در این سفر، گذر از دو بندر بود: ابتدا بندر روئن در رود سن، در حومهٔ پاریس؛ رودخانه و شهری کوچک با حکایاتی خاص، پر از علایم سنگ‌نبشته در دو طرف رود سن از مصب رود در بندر لوهاور تا کلیسای کاتولیک‌نشینِ حاشیهٔ سن، نوتردام دوپاری در پاریس… و یادبود و آرامگاه ژاندارک، دوشیزهٔ اورلئان، که به‌جرم ضدیت با قوانین کلیسا، محکوم و در میدان ویومارشه شهرِ روئن سوزانده شد. و این‌گونه پس از مدت‌ها برای بار دوم به پاریس رفتم، اما نه به مدد طیاره و ترن و جاده، بلکه در معیت ماهیان و از طریق بندر روئن، و مسببش بازپس‌گیری عواید فروش سهام به‌صورت محمولهٔ ۴۲٬۰۰۰ تن گندم «نامرغوب».

بندر دوم لاروشل، که ۴۰۰ سال پیش، پس از یک سال و اندی محاصره تسلیم شد و محاصرهٔ این بندر فرانسوی توسط سربازان لوئی سیزدهم، پادشاه و کاردینال دوریشولیو، صدراعظم فرانسه پایان یافت؛ بندری پروتستان‌نشین در نزدیکی بوردوکس با قلعه‌هایی بازمانده از قرون وسطی و معماری گوتیک.

It’s a rainy night in Paris,‎

And the harbour lights are low,‎

He must leave his love in Paris,‎

Before the winter snow;‎

On a lonely street in Paris,‎

He held her close to say,‎

“We’ll meet again in Paris,‎

When there are flowers on the Champs-Elysees…”‎

“How long” she said, “How long,‎

And will your love be strong,‎

When you’re across the sea,‎

Will your heart remember me?…”‎

Then she gave him words to turn to,‎

When the winter nights were long,‎

“Nous serons encore amoureux,‎

Avec les couleurs de printemps…”‎

“And then” she said, “And then,‎

Our love will grow again,”‎

Ah but in her eyes he sees,‎

Her words of love are only words to please…‎

And now the lights of Paris,‎

Grow dim and fade away,‎

And I know by the lights of Paris,‎

I will never see her again…‎

نوشته و دوباره پاریس… اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.

سال ۱۳۵۸ است، فکر می‌کنم اسفندماه. خیابان تخت‌ جمشید، طالقانی امروز، دیوار ضلع جنوبی سفارت آمریکا که حالا به آن لانهٔ جاسوسی می‌گویند. زیاد به امجدیه می‌رفتم. یک‌بار بعد از امجدیه، از جلوی فروشگاه ورزشی «جدیکار» رد شدم، به‌طرف تخت جمشید و برای اولین بار دیدمش؛ مردی متوسط‌ قامت، کلاه فرانسوی (برت) به سر، با نزدیک به نیم قرن اندوختهٔ زندگی‌اش و طمأنینه‌ای خاص مشغول بود به نقش‌دادنِ شاهکاری بر دیوارِ ضلع جنوبی سفارت با بیش از نیم کیلومتر درازا، به‌واقع گالری‌ای خیابانی برای هر رهگذری. نقاشی از ضلع غربی دیوار شروع می‌شد و به انتهای دیوار نیم‌کیلومتری می‌رسید. نقاشی‌اش در ابتدای راه بود؛ طرحی مستمر، به‌صورت روایت تاریخی که منجر به ۲۲ بهمن ۵۷ و اشغال سفارت می‌شود. نقاشی دیواره‌نگاری که در ابتدای راه، با تخریب فالانژها مواجه شد؛ ابتدا رنگ‌پاشی‌هایی روی اثر و نهایتاً شعارنویسی‌های انقلابی ماسکی شد بر چهرهٔ آن اثر بی‌بدیل.

اما… دوباره دیدم‌اش، پائیز ۱۳۵۹، تقریباً یک سالی بعد. این‌بار در موزهٔ هنرهای معاصر. آثارش بدون تعرض ناآگاهان و ضدفرهنگیان، در کمال آرامش لمیده و تکیه‌داده بر دیوار موزه، و… حکایت عمر در جریان گذشت و هجرتش از ایران …

آشوری بود و از اقلیت و همراهش، همسری آمریکایی. هنر مدرن غرب را از نزدیک تجربه کرده بود؛ از نقاشی دیواری مکزیک خصوصاً «دیگو ریورا»، از «گویا»، از نگارگری ایران و از ادیبان بزرگ معاصر ایران تأثیر گرفته بود. به نقاشی قهوه‌خانه‌ای و پرده‌های تعزیه‌خوانی، دههٔ مهمی از تاریخ ایران را با تمام کش‌وقوس‌هایش تجربه کرده بود. نقدهای بسیاری نوشته بود و سیر تاریخی هنر و تفکر اغلب نقاشان معاصر ایران را از نزدیک می‌شناخت.

در ادامه، خاطرهٔ دیدار «مانی شاعر» را با او – بدون اضافه و کثری – می‌خوانیم. یادش گرامی که در ۸۰ سالگی به سالِ ۱۳۸۹ در گوشه‌ای از دیار غریب، رختِ تن رها کرد و برای همیشه رفت،‌ هانیبال الخاص بزرگ.

آمریکا، برکلی سال ۱۹۹۱

هانیبال الخاص همراه با خانواده‌اش در آپارتمانی تنگ و تُرش در برکلی زندگی می‌کند. من، دو سه روزی است در طبقهٔ بالاترش، میهمان زن و شوهر‌ام؛ زوج جوان ایرانی که از برگزارکنندگان شب شعرم‌اند. شب گذشته،‌ هانیبال از من قول گرفته است صبح بروم و صبحانه را با هم بخوریم. وارد آپارتمان کوچک یکی از نقاشان و طراحان بزرگ ایران می‌شوم. سالن پذیرایی ندارند. در آشپزخانهٔ کوچک، میزی مستطیلی و چهارنفره را به دیوار چسبانده‌اند. دور میز می‌نشینیم و خانم الخاص همان‌جا بساط صبحانه را فراهم می‌کند. الخاص می‌گوید:

«این آشپزخانهٔ فسقلی، اتاق پذیرایی، آشپزخانه و از همه مهم‌تر، اتاق کار من، یعنی آتلیهٔ من هم هست! کارمان در آشپزخانه که تمام می‌شود، روی همین میز یک‌متری، بساط نقاشی‌ام را پهن می‌کنم و تابلوهایم را می‌کشم. مجبورم ابعاد نقاشی‌هایم را کوچک بگیرم».

وضعیت اقامت او و خانواده‌اش در آمریکا هنوز روشن نشده است. او بدون داشتن کار یا دریافت کمک دولتی، باید هزینهٔ زندگی را به سختی تأمین کند. اشیاء خانه، محقرانه و دست دوم‌اند و کاملاً پیداست که برای دورانی موقتی تهیه شده‌اند. الخاص که بسیار شوخ‌طبع و تیزهوش است، با گفته‌هایش فضایی از خنده و نشاط به راه انداخته است. پس از خوردن ناشتا، پیشنهاد می‌کند برویم یک ساعتی قدم بزنیم. روز یکشنبه است و همه جا تعطیل. دو نفری بیرون می‌رویم. هوا کمی سرد است. الخاص که کمی هم می‌لنگد، مرا از خیابانی به خیابانی و از کوچه‌ای به کوچه ای می‌برد و درهمان حال دربارهٔ خودش، هنر و ادبیات و شعرهای من حرف می‌زند. پیشنهاد می‌کند روی شعرهای تازه‌ای از من، طرح بزند برای چاپ در کتابی. می‌گوید: «هنرمند بدون ایده می‌میرد. من در این دنیای کوچک و بسته‌ای که در آن زندگی می‌کنم، ایده‌ و انرژی تازه‌ای برای نقاشی پیدا نمی‌کنم. حتی کتاب کافی هم در دسترسم نیست که بخوانم. شعرهای تو پر از تصویرند. نوعی نقاشی سیال در آن‌ها هست که من می‌توانم آن‌ها را به‌صورت طرح ثبت کنم.» از پیشنهادش خوشحال می‌شوم و آن را می‌پذیرم. بعداً تازه‌ترین و کوتاه‌ترین شعرهایی را که نوشته‌ام و در آینده در کتابی با نام «زیر درخت واژه» منتشر خواهد شد، در اختیارش می‌گذارم.

همچنان که نفس‌زنان راه می‌رویم، به مغازهٔ کوچک دست‌دوم‌فروشی‌ای می‌رسیم که باز است. الخاص می‌گوید: «این مغازه را دوست دارم. اغلب می‌آیم اینجا و این لباس‌های دست دوم و اشیاء کهنه را تماشا می‌کنم. خیلی برایم لذت‌بخش است. برای خودم هم از همین‌جا لباس‌های ارزان می‌خرم. بیا برویم داخل و نگاهی بکنیم.» می‌رویم. تمام سطح مغازه به پنجاه متر‌مربع هم نمی‌رسد. مرد میانسالی که صاحب مغازه است، گود مورنینگِ ما را جواب می‌دهد و سرگرم جابه‌جاکردن اشیاء می‌شود. مشتری دیگری در مغازه نیست. الخاص می‌گوید: «مانی، هوا کمی سرده، تو هم که کلاه نداری، این جا این کلاه‌ها را نگاه کن، شاید یکی را بپسندی».

بعد خودش کلاهی فرانسوی و قهوه‌ای‌رنگ را از میان کلاه‌های مندرس برمی دارد می‌گذارد روی سر من. کمی جابجایش می‌کند و می‌گوید: «به‌به! اصلاً برای تو درست شده! حیف که اینجا آینه نیست تا خودت را ببینی! عین شاعران کافه‌نشین پاریسی شده‌ای که هشتشان گروی نُهشان است! باورکن محشره! برش دار.» می‌گویم: «هانی! می‌خوای سر مانی کلاه بگذاری!»

کلاه را از سرم برمی‌دارم، سرجایش می‌گذارم ومی‌گویم: «اگر تو کلاه‌گذاری، من هم کلاه‌بردار خوبی‌ام!»

قاه‌قاه می‌خندد. از مغازه بیرون می‌رویم و به راه‌پیمایی و بحث ادبی ادامه می‌دهیم. یک خیابان آن طرف‌تر می‌گوید: «صبر کن ببینم، شاعر» می‌ایستم. روبرویم می‌ایستد. دستش را از جیب پالتو نیمه‌مندرسش درمی‌آورد. همان کلاه فرانسوی در دستش است. در میان بهت من، آن را روی سرم می‌گذارد و مرتب می‌کند: «تا بدانی که کلاهی را که الخاص سرت می‌گذارد، هرگز نخواهی توانست برش داری!»

با تعجب پرسیدم: «تو کی این کلاه را کِش رفتی؟! من که تمام وقت کنارت بودم!» پاسخ می‌دهد: «شما شاعرها حواستان پرت‌تر از آن است که فکر می‌کنید! حالا یک هدیه و یادگاری خوبی از الخاص داری!» به‌راستی که من آن کلاه را سال‌ها به‌عنوان یادگاری و خاطره نگه داشتم و اگر سال‌ها بعد خانمم آن را دور نمی‌انداخت، برای همیشه نگهش می‌داشتم.

یکی دو سال بعد، کتاب «زیر درخت واژه» با شعرهای من و طرح‌های الخاص منتشر شد. ده‌ها نسخه برایش پست کردم که بفروشد، و مثلاً کمی رنگ، قلم‌موی نقاشی و بوم بخرد. اصل آن تابلوها را نگه داشته‌ام. این یادگارهای ارجمند نقاشی بزرگ، طناز، خوش‌فکر و دوست‌داشتنی است. الخاص سال‌ها بعد رفت‌وآمدش به ایران را آغاز کرد. بر این باور بود که جایش در ایران است. در آمریکا خلاقیتش رو به افول جدی گذاشته است، باید برگردد تهران و در میان مردمی که دوستشان دارد زندگی کند. چنین کرد. در تهران کلاس‌های آموزشی گذاشت و ده‌ها شاگرد داشت. گویا از همین راه می‌توانست زندگی‌اش را اداره کند. اما نتوانست در آنجا بماند و دوباره در سن پیری به آمریکا بازگشت. یک‌بار که گذرش به آلمان افتاده بود، به من زنگ زد. به‌همراه دوستی ایرانی به بوخوم آمد. در آشپزخانه کنارم ایستاده بود، همچنان که گفت‌وگو می‌کردیم، می‌دید که با چه دقتی سیخ‌های کباب را برای ناهار آماده می‌کردم. برایش بسیار شگفت‌آور بود که به‌قول خودش «نیمای دوم» دارد به آن خوبی برایش سیخ کباب درست می‌کند. گفت «این صحنهٔ زیبا و جالب را هرگز فراموش نخواهم کرد. همه جا برای دوستان تعریف خواهم کرد که مانی در خانه‌اش برایم چلوکباب فرد اعلا درست کرد!»

از گفته‌های اوست: «اگر من در اروپا ۶۰ سال نانوایی موفق بودم، احتمالاً برای بزرگداشتم دکانی را با تنوری زیبا هدیه می‌دادند! بیایید لااقل در ارومیه از ساختمان‌های خرابه‌تان یا زمین‌های متروک، چهاردیواری دورش بکشید و تابلوهای مرا آنجا بگذارید، من تابلوهای زیادی دارم که به آنجا هدیه کنم».

خاطره ام را با مطلبی از جلال آل‌احمد دربارهٔ استاد‌ هانیبال الخاص به‌پایان می‌برم:

«مرد پرشوری است و سخت تحرک دارد. شلوغ است. سخت محبت‌طلب است. به این دلیل، بدجوری هر محیطی را از وجود خود پر می‌کند. بعد اینکه سال‌ها پیش، از آشوری‌بودن به آمریکا گریخت و بعد، از آمریکا به نقاشی، و اکنون از نقاشی به شعر. یعنی از خویشتن به جهان، از جهان به تصویرش. و در تصویر به اساطیر. و از این راه به شعر. و جست‌و‌جو ادامه دارد… که دقیق‌تر باد و عمیق‌تر».

الخاص در ۲۳ شهریور ۱۳۸۹ در هشتادسالگی در آمریکا درگذشت. یادش گرامی!

نوشته هانیبال الخاص – رنگ، نقاشی، عشق به زندگی اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.

بزرگی می‌گفت گذشتهٔ زندگی، تجربه است و آینده‌اش رؤیا، اما وقتی رؤیا به‌صورت واقعیت در زمانِ حال می‌نشیند، کام زندگی شیرین می‌شود.

سالیانی دور که در زمرهٔ افسران رده‌پایین به‌روی کشتی‌های تجاری اقیانوس‌پیما فعالیت می‌کردم، ذهن سال دقیق را یاری نمی‌کند اما اوایل دههٔ ۷۰ شمسی و ۹۰ میلادی بود، که به‌واسطهٔ روابط خاکستری‌رنگ ایران و مصر و نوع محمولهٔ کشتی، به جای گذر از کانال سوئز و از طریق مدیترانه، جبل‌الطارق، اقیانوس اطلس شمالی، دریای شمال و رسیدن به بندر رُتردام هلند، مجبور بودیم پس از عبور از شرق اقیانوس هند، از جنوبی‌ترین بخش قارهٔ آفریقا، دماغهٔ آگولهاس و امید نیک گذر کنیم و پس از طی طریق دریایی اقیانوس اطلس جنوبی، استوا و اطلس شمالی… به اسکله‌ای در رُتردام به ساحل امن برسیم. همین تغییر مسیر، دو هفته به مدت سفر اضافه می‌کرد و مزید بر آن، مخاطرات خاصی در بخشی از مراحل سفر بود.

در حین سفر و به‌واسطهٔ مشکل در تولید آب شیرین مورد نیاز جهت مصارف کشتی و نیاز به سوخت بیشتر، به‌خاطر طولانی‌تر شدن سفر، مجبور شدیم بعد از گذر از خط استوا، به بندر پرایا در جنوب جزیرهٔ سانتیاگو متعلق به «مجمع‌الجزایر کشور کیپ ورد» (Cape Verde) پهلو بگیریم، بندری کوچک به دور از تکنولوژی مرسوم و معمول آن دوران و با جمعیتی کم.

این مجمع‌الجزایر که امروزه به‌عنوان کشوری مستقل شناخته می‌شود، محصور در آب‌های اقیانوس اطلس شمالی است و در غرب سنگال و موریتانی. کشوری که تا قبل از قرن ۱۵ میلادی که توسط دریانوردان پرتغالی کشف شود، خالی از سکنه بود و پس از کشف ینگه دنیا، آمریکا، بعدها در مسیر شاهراه کشتی‌های حمل برده از آفریقا به جزایر کارائیب، موقعیتی خاصی برایش به‌وجود آمد؛ مأمنی برای کشتی‌های حمل بَرده و قبل از آن، نژاد سفید پرتغالی، که امروزه از امتزاج این دو نژاد، جمعیتی و کشوری مستقل از یوغ مستعمرات قدیم پرتغال به‌وجود آمده است، کشوری و جمعیتی تنها با ۵ قرن عمر.

در بندر پرایا طبق عادتِ دیدن و کشف مکانی جدید، به گردش پرداختم و متأسفانه مردم عام در حد ساده هم انگلیسی صحبت نمی‌کردند و فقط زبان پرتغالی اسباب رتق‌وفتق امور بود. بناهایی در آن‌جا برایم تکراری بودند؛ قلعه‌های پرتغالی که پیش از آن نمونه‌های زیاد آن‌ها را در کشور مالتا، بندر ستوبال پرتغال، چابهار و جزیرهٔ هرمز ایران و… دیده بودم، گویی سند و مهر مؤید غصبات پرتغالی، این نمونه قلعه‌ها بود.

در گذر از کوی و برزن، در رستورانی محلی، نوای محزونی از نوار کاستی در حالِ پخش بود. تنها هنرم بدون آشنایی با زبان پرتغالی، یادداشت نام هنرمند آوازه‌خوان درج‌شده بر نوار کاست بود، البته با نگاهی حاکی از کسب اجازه از کافه‌چی و مسئول محترم. اشتیاقم به کشف رمز این نوا، سبب شناختم از «ملکه‌ای پابرهنه» شد. ملکه‌ای شهیر، بدون سریر و تاج و تخت. ملکه‌ای از همان نژاد تولیدشده در آن مجمع‌الجزایر، اگر خوش‌چهره نبود، کلامش مملو از آرامش و در عین حال حزن بود. ترانه‌هایی آرام و بی‌دغدغه و تجربهٔ سفری از هیاهوی شهرهای بزرگ به فراسوی افق قاره‌ها و خشکی‌ها، آرامشی در جزیره‌ای با پانصد سال تاریخ و جمعیت.

پنج سال پیش، فرشتهٔ مرگ این ملکه را از میان زمینیان ربود و نجوایش را فقط موروثهٔ حضور هفتادساله‌اش در میان جماعت ماندگار کرد. تاریخ آفرینش این ملکه ۲۷ اوت ۱۹۴۱ میلادی بود. مخلوقی نازیبا که زندگی‌اش همراه تلخی پا گرفت. تلخی‌ای که در آوازها و ترنم‌هایش بسیار شنیده می‌شود. پدرش اهل دل بود و مخارج زندگی پرعائله‌اش از طریق نواختن سازهای گیتار و ویولن تأمین می‌شد. در هفت‌سالگی، ساز پدرش خاموش شد و چشمانش برای همیشه بسته. مادرش که آشپز سفیدپوستان توانمند بود، عاجز از نگهداری شش فرزندش، این «ملکهٔ موسیقی آینده» را ابتدا نزد مادربزرگ و سپس به راهبه‌های متصدی یتیم‌خانه تحویل داد. مدتی تحت تعلیم راهبه‌ها قرار گرفت، که مایهٔ بیزاری همیشگی‌اش از سختگیری‌های اخلاقی شد. شانزده‌ساله بود که با «ادواردو» ملوان جوان و جذاب که گیتار به نیکی می‌نواخت، با اصول موسیقی «مورنا» آشنا شد و به توصیهٔ او در میخانه‌ای که ملوان‌های کشتی‌های در گذر اطراق می‌کردند، آوازه‌خوان شد.

بعدها «ملکهٔ مورنا» شد. مورنا که در زبان پرتغالی به معنای «ملایم» است، شکلی از موسیقی بلوز هم‌خانوادهٔ حزن و اندوه «فادو»ی (Fado) پرتغالی است و شباهت‌هایی به موسیقی برزیلی «مودینها» (Modinha) دارد؛ میراثی از تاریخ این کشور جوان، از بردگی گرفته تا دورافتادگی‌اش در اقیانوس اطلس، مایل‌ها دور از ساحل، ترکیبی از سازهای کوبه‌ای آفریقایی، «فادو» و ترانه‌های دریانوردان بریتانیایی.

در ۱۹۶۰ میلادی، هنگامی‌که به‌روی یک کشتی مسافربری پرتغالی ترانه می‌خواند، گاه حقوقش باده‌نوشی بود و گاه خوراکی رایگان، و هم‌زمان در رادیویی محلی نیز نجوا می‌کرد، شورش‌های استقلال‌طلبانهٔ این مجمع‌الجزایر نهایتاً در ۱۹۷۵ میلادی موجب استقلال و سقوط و مرگ رهبر پرتغالی، آمیلکار کابرال شد. «ملکه» که محبوب و معروف هم شده بود، در فقر به اجبار ده سال قناریِ صدایش خفه شد و ده سال آوازخواندن را کنار گذاشت؛ ده سال پریشان‌احوالی، مکدر، باده‌نوشی و اغواکردنِ خود در دنیای مستی.

و بعد از زمانی طولانی، شاهین اقبال در سال ۱۹۸۸ بر شانه‌اش نشست، خواننده‌ای هم‌وطن و قدیمی به نام «بانا» که در پرتغال سکنی داشت، به سال ۱۹۸۵ «ملکه» را به لیسبون دعوت کرد و در آنجا شخصی به نام «خوزه دا سیلوا» تاج شهرت را بر سرش گذاشت و او را برای ضبط و ارائهٔ جهانی صدایش، در چهل‌وهفت‌سالگی به پاریس برد. اولین بار صدایش در سال ۱۹۸۸ جهانی شد و به گوش مشتاقان موسیقی خاص، خوش نشست. در سال ۲۰۰۴ و پس از کسب جایزهٔ گرمی بهترین موسیقی روز جهان، وزیر فرهنگ فرانسه «ژان ژاک آیلاگو» او را رسماً به‌عنوان عضو منتخب فرهنگ و ادب فرانسه معرفی کرد.

«سزاریا اوورا» (Cesária Évora) این «ملکهٔ پابرهنه» قدم در مسیر شهرت گذاشت، بانویی که تمام عمرش با پاهای برهنه، به‌خاطر حمایت از زنان و کودکان سختی‌کشیدهٔ وطنش، به‌روی صحنه و در میان عام آواز می‌خواند. او را «روح و روان کیپ‌ ورد» می‌دانند. نخستین آلبوم سزاریا به نام «آوازخوان پابرهنه» جهانی شد، و در پی آن، انتشار مقاله‌ای در لوموند سزاریای پنجاه‌ساله را به‌ظاهر دور از محنت و تلخی گذشته، به شهرتی جهانی رساند.

سزاریا با صدای خود که مانند سازی خوش‌کوک و کمی خش‌دار عمل می‌کرد، احساسات خود را با تأکیدهای زیبایی بر کلمات و عبارات اشعار نشان می‌داد، به‌طوری که شنوندگانی که زبان او را نمی‌دانند هم، محسور احساسات شدیدی می‌شدند که در آواز او شکل می‌گرفت.

عشق به کنیاک و سیگار، سوغات بدیمن نوع دستمزد آوازه‌خوانی جوانی‌اش در میخانه‌ها، تعامل رفتنش همراه «فرشتهٔ مرگ» را رقم زد و پس از پرواز روحش، دو روز عزای عمومی در کشور کوچک کیپ‌ ورد اعلام شد و او به  نمادی  از این کشور تبدیل گشت.

حزن صدایش عصارهٔ غم بینوایان بود و گرمای ترانه‌هایش، امید به بهبود روزگار… سیاهی جامه‌اش، نمایه‌ای از زندگی طبقات فرودست، و عاشقانه‌هایش حدیث نامکرر همان داستان یک‌دانه، همراه با صلح و آرامش.

سرزمین کوچک

آن کوکب آسمان هستی که درخشش ندارد

آن ساحل کرانهٔ دریای هستی که نمناک نشده است

در گستره‌اش فقط شاهدی بر صخره‌ها و دریا

سرزمینی بدون دارایی، اما سیراب از عشق

سرزمین نجواهای «مورنا» و «کولادرا»

سرزمینی مهربان، سیراب از عشق

سرزمینی با ترنم «بوتوکو» و «فونانا»

در گستره‌اش فقط شاهدی بر صخره‌ها و دریا

سرزمینی بدون دارایی، اما سیراب از عشق

سرزمین نجواهای «مورنا» و «کولادرا»

سرزمینی مهربان، سیراب از عشق

سرزمینی با ترنم «بوتوکو» و «فونانا»

دلتنگ سرزمینم‌ام، بی‌قرار و مشتاق

دلتنگ سرزمینم‌ام، همیشه بی‌قرار و مشتاق دیدار

سرزمین کوچکم، به تو بسیار عشق می‌ورزم

کشور کوچکم، عاشقانه دوستت دارم.

واژهٔ «سودآد» که در ترنم‌های متفاوت سزاریا عنوان شده، واژه‌ای پرتغالی‌ست در پیوند با فرهنگ و زبان مردمان آن دیار، حسی که آمیزه‌ای از اندوه، تنهایی، دلگیری و حرمان را در خود دارد و به باور پرتغالی‌ها، معنا و مفهومی یگانه دارد که برای درک آن باید پرتغالی باشی، این مفهوم اما با ترانه‌های سزاریا اوورا، جای استفاده از کلمات و تلاش لغت‌نامه، با حس و حال و زبان موسیقی معنا شد تا غیرپرتغالی‌ها هم از غم شیرین این واژه، صدا و معنایی در ذهن داشته باشند…

«سودآد، همانی که تنها،

پرتغالی‌ها می‌توانند دریابند.

این واژه تنها از آنِ آنان است،

تا با آن احساس‌شان را بازگو کنند.»

…

^سروده‌ای از «فرناندو پسوآ»

نوشته ملکه‌ای پابرهنه اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.

«ساعت پنج» با تاريكی شامگاه عجين می‌شود و سنگينی حضور آن لحظه، آبستن یک تراژدی‌. 

درست در ساعت پنج عصر، تنها مرثیه‌ای برای «ایگناسیو سانچز مخیاس» نبود، حکایت رفتنِ خودش نیز بود، پیشگویی‌ای غریب، اما نه در قبای پُرزرق‌وبرق یک ماتادور، که با لباسی ساده در گرانادا، زادگاهش – شهر اسطوره‌ای کولیان ایبیزیا – و وداعی غریب با زندگی، چون کولی‌ای گمنام، شاعری کولی، هر چند برخی ناقدانِ ادبی بر این باورند که در واپسین سطرهای شعرِ «افسانهٔ سه دوست که زیرِ بارانِ گلوله آواز خواندند»، این مرد، عاقبتِ خویش را پیش‌گویی کرده بود.

روحش در نیمهٔ دههٔ سی میلادی در ۳۸سالگی در برابر جوخهٔ اعدام پرواز کرد، اما تنها پس از مرگ فرانکو در نیمهٔ دههٔ هفتاد میلادی بود که رهایی نام «لورکا» و آثارش از تیغ سانسور حکومتی، تاثیری ماندگار بر جهان ادبیات، شعر، موسیقی و هنر و… گذاشت.

«فدریکو گارسیا لورکا»، مشهورترین شاعرِ اسپانیاست و ظاهراً بعد از «سروانتس» – خالقِ دُن‌کیشوت – آثارش پُرخواننده‌ترین شعرها و نمایش‌های اسپانیایی در سراسرِ جهان است. در سی‌وهشت سالگی، در اوتِ ١٩٣۶، طیِ بحبوحهٔ «جنگ داخلی اسپانیا»، گروهی ناشناس او را در نیمه‌های یکی از شب‌های ماه اوت بازداشت می‌کنند و همان شب زیر نگاه ماه و در سکوت تپه‌ها و جاده‌های خاکی دهکدهٔ «ویـزنار» به رگبار گلوله می‌بندند. با اینکه هفتاد سال پس از رفتنش، باستانشناسان منطقهٔ احتمالی اعدام را حفاری کردند – «نبشِ قبرِ ادبيات معاصر اسپانیا» – جسد و محل دفن او هیچ‌گاه نه پیدا و نه معلوم شد. همین امر از آن زمان تاکنون هاله‌ای اسرارآمیز و پُررمزوراز بر زندگی و شعر «لورکا» کشیده است و افسانهٔ مرگش بر افسون شعرش پیشی گرفته است. مورخان فکر می‌کنند او حداقل با سه مرد دیگر در کنار جاده‌ای کوهستانی و پیچ‌درپیچ به خاک سپرده شده است.

افرادی که جوخهٔ تیرباران را تشكيل داده بودند، به صدها مظنون در تابستان ۱۹۳۶ شلیک کردند که «لورکا» یکی از آن‌ها بود. آن‌ها جایزه‌ای ۵۰۰ پنسی دریافت کردند و به‌عنوان پاداش برای کمک در به قدرت رسیدن دیکتاتور آینده، «فرانکو»، ارتقا گرفتند.

جدیدترین تحقیقات و مطالب در بارهٔ این مرگ مرموز در کتاب Fear, obscurity and fantasy: a chronicle of Agustín Penón’s investigation into Federíco García Lorca، سال گذشته توسط خانم مارتا اساریو نوشته شده است.

از میانِ سه یار با پیشینهٔ نوجوانی و جوانی مشترک، «سالوادور دالی»، «لوئیس بونوئل» و «گارسیا لورکا»، که بعدها حسادت‌ها و اختلاف‌هایی میانشان به‌وجود‌ آمد، «بونوئل» فیلمساز شهیر و تابوشکن شد که با «سگ آندلسی» مطرح شد، «دالی» به حکومت فرانکو و تمول گرایش پیدا کرد و با خیال‌پردازی بر بوم نقاشی و طراحی‌هایش و رفتار عجیب و خارج‌ازعرفش مشهورِ عالم هنر شد، و «لورکا» که مسیر زندگی‌اش برای «عبور از زندگی» به زادگاهش «گرانادا» رسید. دوستی «دالی» با «لورکا» بر اساس احساسات و روابط شدید عشقی و همجنس‌گرایانه بود.

حسادت «بونوئل» به دوستیِ عاشقانهٔ «لورکا» و «دالی»، که آن‌ روزها آوازهٔ دوستی‌شان شهرهٔ اسپانیا بود، موجب شد که «بونوئل» به‌دنبال راهی باشد برای نابود‌کردنِ این دوستی، یا کم‌رنگ‌‌کردنش و البته نزدیک‌شدن به «دالیِ»، نقاش سوررآلیست. با این‌همه «دالی» علاقه‌ای به هم‌نشینی با «بونوئل» نشان نمی‌داد و ترجیح می‌داد با «لورکا» هم‌کلام شود. این بود که «بونوئل» وقت و بی‌وقت، نفرتش را از شاعر اعلام می‌کرد؛ چه در حرف‌های شفاهی و چه در نامه‌هایی که به دوستان می‌نوشت.

«بونوئل»، «لورکا» را دوست نمی‌داشت؛ نه خودش را و نه نوشته‌هایش را. آن‌روزها «لورکا» شاعرِ جوان و مشهوری بود که کتاب‌های شعرش را خوب می‌خریدند، نمایش‌نامه‌هایی که می‌نوشت روی صحنه‌ی تئاتر خوش می‌درخشید و ترانه‌هایی که می‌نوشت محبوبِ خواننده‌های اسپانیا بود. نفرت «بونوئل» تمامی نداشت و باید دنبال راهی می‌گشت برای جداییِ «لورکا» از «دالی» و شاید سفری به پاریس و زندگی در آن شهرِ رؤیایی می‌توانست «دالی» را وسوسه کند. و ظاهراً این وسوسه نتیجه داد.

«لورکا» با انتشار «ترانه‌های کولی» به‌عنوان بزرگ‌ترین و بهترین شاعرِ آن‌ روزهای اسپانیا مشهور شد، اما آن‌ روزها برای «گارسیا لورکا» روزهای بی‌حوصلگی و دل‌مُردگی بود. غم «لورکا» دوچندان شد وقتی نامه‌ای از «دالی» از پاریس رسیده بود و بوی دوستیِ سابق را نمی‌داد و نوشته بود که «ترانه‌های کولی»‌اش را خوانده و با اینکه در آن‌ها شورِ شاعرانه موج می‌زند، بوی کهنگی‌اش حالِ آدم را به‌هم می‌زند، زیادی دهاتی‌ست و آن‌قدر عقب‌مانده است که باید سال‌ها پیش باب سلیقهٔ دهاتی‌ها منتشر می‌شد و اگر می‌خواهد شعرهای خوب بنویسد، باید از عقلی که در سر دارد فرار کند و رو بیاورد به سوررآلیسم و اصول و قواعدی را که از قبل بلد بوده‌ دور بریزد و بشود همان آدمی که هست و چیزهایی را بنویسد که مالِ خودش‌اند، نه چیزهایی را که دیگران دوست دارند و پسند می‌کنند.

«لورکا»ی عاشق‌پیشه خبر نداشت که «دالی» پاریس را پسندیده و «بونوئل»، به‌نظرش جذاب‌تر است و چیزهایی که می‌گوید و می‌نویسد و ایده‌هایی که در سر دارد، شگفت‌انگیزتر از شعرها و شورِ شاعرانهٔ «گارسیا لورکا» است. روزهایی که «لورکا» چشم‌به‌راه نامهٔ دیگری از «دالیِ» بود، نقاشِ پاریس‌نشین به پروژه‌های مشترکش با «بونوئل» فکر می‌کرد. نقطهٔ اوجِ این جدال، یا حسادت و نفرت وقتی بود که «بونوئل» و «دالی» فیلمِ کوتاه مشترکشان را ساختند و نامش را گذاشتند «سگِ اندلُسی»؛ مشهورترین فیلمِ سوررآلیستیِ تاریخِ سینما. «بونوئل» و «دالی» در روزهای اقامت‌شان در خوابگاهِ دانشجویان، به دانشجویانی که از جنوب اسپانیا می‌آمده‌اند، «سگ‌های اَندلُسی» می‌گفته‌اند و سرکردهٔ این جوان‌های جنوبی هم «گارسیا لورکا» بوده است. «لورکا» هم این فیلمِ مشترک را دید؛ «دالی» از رازهای زندگی «لورکا» مطلع بود و این اسرار در شخصیت «سگ اندلسی» فیلم گنجانده شده بود.

«لورکا» به نقطهٔ آخر رسید و بعد آن فیلم، دنیا برایش جای بی‌ربطی بود که نمی‌شد به کسی اعتماد کرد. بسته‌شدنِ درِ نمایش‌خانه‌ای که کارهای «گارسیا لورکا» را اجرا می‌کرد، افسردگی‌ و بدبینی‌اش را دوچندان کرد، آن‌قدر که دوستان برای بهبود حالش، سفر به نیویورک و دوری از گرانادا را پیشنهاد کردند. سفری که حاصلش کتاب «شاعر در نیویورک» شد که به ‌قولی، مهم‌ترین کتابِ اوست. «افسانهٔ سه دوست که زیرِ بارانِ گلوله آواز خواندند» ظاهراً شعری‌ست دربارهٔ اِنریکه، اِمیلیو و لورِنسو، اما در واقع حکایت خودش است:

… فهمیدم که مرا کُشته‌اند.

… و دریا ـ ناگهان! ـ به یاد آورد نامِ همهٔ آن‌ها را که غرق شده بودند.

اشاره‌ای هم بکنم به «مانوئل د فایا» که استاد و دوست «لورکا»  بود و در انتخاب آوازهای موروثی عامه و تنظیم آن‌ها برای موسیقی، مشوق و راهنمایش. «لورکا» همراه با «مانوئل د فایا»  جشنوارهٔ «کانته خوندو» (آواز عمیق) را در جنوب اسپانیا ترتیب داد که حاصل ارتباط نزدیکش با دنیای کولی‌ها، آواز و رقص‌هایشان بود.

«لورکا»، شاعر و نویسنده‌ای سیاسی نبود، می‌گفت: «هنرمند، به‌ویژه شاعر، همیشه یک آنارشیست است و فقط به سه صدای آمرانهٔ درون خود گوش می کند؛ صدای مرگ، صدای عشق و صدای هنر.»

تئاتر «لورکا» دنبالهٔ کارهایی بود که در کتاب‌های شعر او روایت شده بود: پرده‌های رنگین و متحرک در ابعاد وسیع. اگر «لورکا» پنج نمایشنامهٔ برجسته داشته باشد، «یرما»، «عروسی خون» و «خانهٔ برنارد آلبا» در صدر آن‌ها قرار دارند. نمایشنامه‌های «لورکا» همگی وامدار فرهنگ اسپانیا هستند و کسی که نمایشنامهٔ او را به صحنه می‌برد، باید اطلاعات کاملی از فرهنگ اسپانیا داشته باشد. به همین دلیل هر کسی به‌سمت نمایشنامه‌های «لورکا» نمی‌رود و مخصوصاً «یرما»ی او که از حیث پیچیدگی شخصیت‌ها اهمیت فراوان دارد.

اکنون هشتاد سال پس از مرگ «فدریکو گارسیا لورکا»، اثر او را در گرانادا دنبال می‌کنیم. از زادگاهش «فونته واکروس» در ۱۸ کیلومتری گرانادا، تا قتلگاهش در تپه‌های نزدیک روستای «ویزنار». می‌توان در کنار درخت زیتونی نشست که شاعر و صدها تن از قربانیان جنون «فرانکو» را در اطراف آن، در گورهای دسته‌جمعی به خاک سپردند و صد قدم دورتر، به زمزمهٔ چشمه‌ساری گوش داد که «چشمهٔ اشک‌ها» نامیده‌اند، و تصور کرد که «لورکا» در آخرین لحظه‌ٔ زندگی‌اش به چه می‌اندیشیده است؟

و در انتها یادی از «شاملو» که «لورکا» را به نسلی شناساند و سالروز وداعش چونان سال‌های گذشته رخ داد، هر چند پیش از آن‌ که «شاملو» شعرهایِ «گارسیا لورکا» را ترجمه کند، «بیژن الهی»، «یدالله رؤیایی»، «فرهاد آرام»، «بهمن فرزانه» و «ا. اسفندیاری» نیز در این مسیر فعالیت داشتند.

کارهای بسیار از موسیقی، تئاتر، اپرا و نگارش داستان متأثر از آثار «لورکا» اجرا شده است که فقط به برخی آثار تصویری سینماییِ آن بسنده می‌کنم:

• فیلم زیبایی که در سال ۱۹۷۶ میلادی تلویزیون سوئد به کارگردانی «اومبرتو لوپز» خلق کرد، به نام: «فدریکو گارسیا لورکا: جنایت در گرانادا»؛
• سریال شش قسمتی «زندگی گارسیا لورکا» توسط تلویزیون دولتی اسپانیا در سال ۱۹۸۷ میلادی؛
• فیلم زیبای «ناپدیدشدن گارسیا لورکا» که با نام «مرگ در گرانادا» هم پخش شده است، با نقش‌آفرینیِ «اندی گارسیا» و کارگردانیِ «مارکوس زوریناگا» که در سال ۱۹۹۷ میلادی بر روی پرده رفت؛
• «خاکسترهای اندک» ساختهٔ ۲۰۰۹ میلادی که بیشتر به روابط همجنسگرایانهٔ «لورکا» و «دالی» می‌پردازد.

پیوست: «لئونارد کوهن» کانادایی در نوجوانی برای نخستین بار در یک کتاب دست‌دوم‌فروشی شعری از «لورکا» را در دفتر «شاعر در نیویورک» دید که تأثیری ژرف بر زندگی‌اش گذاشت و این نوجوانِ صاحب مکنتْ از تمولِ پدر را به راه ادبیات و شعر و موسیقی کشاند:

«از میان طاق دروازه‌های الویرا

می‌خواهم گذرکردن‌ات را به تماشا بنشینم

…»

وی بر اساس ترجمهٔ آزاد از شعر «والس کوچک ونیزی» اثر «فدریکو گارسیا لورکا» این آهنگ زیبا را چکامه‌سرایی کرده است.

نوشته در ساعت پنج عصر، سرود رفتن و رفتن اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.

به یک کرشمه که نرگس به خودفروشی کرد

فریب چشم تو صـد فتنه در جهان انداخت

«حافظ»

ناوگان تجاری ایران، بزرگ‌ترین مجموعهٔ کشتی‌رانی تجاری خاورمیانه و هشتمین شرکت کشتی‌رانی بزرگ در دنیا – در تمامی‌ آبراه‌ها و اقیانوس‌های کرهٔ خاک، در پنج قاره – مشغول عملیات حمل‌ونقل و تردد و گذر بود.

سال ۱۳۷۶ خورشیدی – «گفتگوی تمدن‌ها» نقل محافل فرهنگی بود و در چنین اوضاعی، درگیری کلامی‌‌ای پیش آمده بود در باب حضور «میسیونرها و مبلغان فِر‌َق مختلف مذهب مسیحیت» در بنادر دنیا که امری بسیار متداول در جهت تغییر اندیشه و باورها بود، حداقل برای من که زندگی‌ام در سفرهای دریایی به اقصی نقاط پهنهٔ آب و بلاد دور گذشته بود. این حضور بسیار مرسوم بود و طبیعتاً در این نبرد کلام، «وجه غالب»، که دستوری «غیرمکتوب» بود، غیرمجازدانستنِ حضور چنین افرادی و فعالیت‌های تبلیغی رایجشان بر روی کشتی‌های ایرانی در دنیا بود.

اما جنبهٔ نظری «جناح غالب»، ابداً در نهی ترویج اندیشه‌های دین و مذهب دیگری نبود. اصرارشان بر این بود که این‌گونه افراد در بنادر دنیا، برای «جاسوسی» بر روی کشتی‌های ایرانی می‌آیند. مزید اطلاع، همانند تفاوت‌های عدیدهٔ هواپیمای مسافربری با هواپیمای جنگی، کشتی تجاری با کشتی جنگی کاملاً متفاوت است.  به‌عنوان کاپیتان تازه‌کار و نوپای یک کشتی اقیانوس‌پیمای تجاری، ذهنم بر این باور بود که تمامی‌ مخابرات و مراسلات اخبار از طریق ماهواره‌ها انجام می‌شود و کشتی در کشتی‌سازی‌های معتبر دنیا ساخته شده است و برای جاسوسی زمینه‌ای وجود ندارد.

سالیان سپری شد، و به توصیهٔ بزرگوار عزیزم «مهندس شهرام فغفوری» کتاب «کمیتهٔ ۳۰۰» را مطالعه کردم، کتابی مملو از شرح مأموریت‌های توطئه و جاسوسی به خامهٔ «دکتر جان کولمن» که از اعضای پیشین MI6 یا همان سازمان جاسوسی بریتانیا بود. کتابی دربارهٔ گروه نخبهٔ کوچکی که خود را در برابر هیچ مرجعی به جز اعضای گروه خود پاسخ‌گو نمی‌دانند و سرنخ بیشترین رویدادهای سیاسی دنیا در توان اجرایی‌شان است. جالب توجه برای من در این کتاب، نقش سازمان‌های دینی در زیرشاخه‌های آن کمیته بود، واقعیتی که سال‌ها پیش برخلاف آن اصرار می‌ورزیدم.

سال ۲۰۰۲میلادی، فیلم جذاب Spy Game با نقش‌آفرینی «رابرت ردفورد» و کارگردانی «تونی اسکات»، ذهنم را مجدداً به‌سوی «دکتر جان کولمن» سوق داد.

غرض از این مقدمه در بابِ حضور جاسوسان در زمینه‌های شغلی مختلف – و چون ملزم به نوشتن از عالم هنرم – یادآوری یکی از معروف‌ترین جاسوسان زن دنیا است، که هفتم اوت زادروزش است. جاسوسی که در برههٔ جنگ عالم‌گیر اول، هنر را با سیاست و انتقال اسرار جنگی گره زد، رقاصهٔ فتنه‌گری در سایه که با پنهان‌شدن در ورای هنر خود – بعد از هویدا‌شدن چهرهٔ واقعی‌اش – یکی از بزرگ‌ترین جاسوسان زن در عرصهٔ تاریخ دنیا لقب گرفت، ملقب و معروف به نامی‌ خاص. اگر به «پاتایا» در تایلند بروید، نام مستعارش بر تابلوی ورودی یکی از مجلل‌ترین رستوران‌های شهر نقش بسته است.

اگر مستند «دنیا در جنگ» با صدای جادویی «فریدون فرح‌اندوز» عزیزم در روایت جنگ جهانی اول هم حادث می‌شد، مطمئناً بارها نام «ماتا هاری» را شنیده بودیم.

«مارگارت» هلندی، از پدری متمول از سرمایه‌گذاریِ تجارت نفت، در رفاه بزرگ شد و پس از مرگ مادر و تجدید فراش پدر که ورشکست شده بود، زندگی پرکش‌وقوس او آغاز شد. از طریق آگهی تقاضای ازدواج سرهنگی هلندی در روزنامه، به این سرهنگ مسن ارتش و مأمور در مستعمرهٔ اندونزی جواب مثبت داد. ازدواجی بی‌سامان و بدون پیوند عاطفی که متارکهٔ شوهر، برگشتن‌اش و در نهایت جدایی را در پی داشت. «مارگاریتا» در زمان متارکه و برگشت به خانه، در مرکز رقص بومی‌ «جاوه» به کار مشغول شد و رموز رقص شرقی را برای «اغواگری» آموخت و نام مستعار «ماتا هاری» را در آن زمان بر روی خود گذاشت، نامی‌ «مالایایی» به معنی «خورشید» یا همان «چشم روز».

پس از جدایی، «ماتا هاری» نخست در سودای معلم‌شدن و برای تحصیل هنر به فرانسه رفت. جنگ عالم‌گیر اول در جریان بود، به‌دلیل مهارتش در رقص شرقی، به کلوپ‌های ویژهٔ افسران ارشد دعوت شد. رقص‌های عریان و نیمه‌عریانش بینندگان را محصور و شیفتهٔ نمایش‌های شبانهٔ خود می‌کرد. به‌دلیل توجه افسران فرانسوی و انگلیسی به او، به دام شبکهٔ جاسوسی آلمان می‌افتد، با شماری از سیاستمداران و مقامات ارتش فرانسه رابطهٔ عشقی داشت و به‌همین علت سازمان اطلاعات مخفی آلمان او را استخدام کرد. در همین دوران سازمان اطلاعات مخفی فرانسه هم به او پیشنهاد همکاری داد. او تا زمانی که لو رفت، جاسوس دوجانبهٔ آلمان و فرانسه بود.

هلند در جریان جنگ اول جهانی اعلام بی‌طرفی کرد و همین مسئله به «ماتا هاری» اجازه می‌داد آزادانه از مرز کشورهای اروپایی عبور کند. او از افسران فرانسوی و انگلیسی مستقر در جبهه‌های فرانسه که برای گذرانیدن مرخصی موقت به شهرهای خود باز می‌گشتند، و در آخرین ماه‌های عمرش، از نظامیان آمریکایی که وارد فرانسه شده بودند اطلاعات جمع آوری می‌کرد. پس از مدتی دستگاه ضد اطلاعات نظامی‌ فرانسه با خواندن تلگراف آتاشه نظامی‌آلمان در اسپانیا که به صورت «کد» مخابره شده بود و در آن از «ماتا هاری» نام برده بود وی را کشف و به دادگاه تسلیم کردند. دولت فرانسه که در آن ایام در جبهه‌ها پیشرفت نداشت با هدف تغییر نظر مردم این کشور، ناکامی‌ نظامی‌ خود را به حساب جاسوسی‌های «ماتا هاری» گذاشت و او را در سال ۱۹۱۷ تیرباران کرد.  او در زمان اعدام لباس‌هائی مرتب و دستکش سفید پوشیده بود. «هنری والِس» که یک انگلیسی و شاهد عینی گماشته شده از طرف انگلستان برای اعدام «ماتا هاری» بود، در گزارش خود نوشته ‌است او بی رمق بود و هنگامی‌ که می‌خواستند چشم‌هایش را ببندند، ممانعت کرد.

«ماتا هاری» در جریان بازجوئی‌ها و محاکمه در دادگاه نظامی‌، هرگز نپذیرفت که جاسوس دوجانبه بوده‌ است. در سال ۱۹۸۵ «راسل وارن» وزارت دفاع ملی فرانسه را متقاعد کرد که پروندهٔ «ماتا هاری» یک‌بار دیگر گشوده شود. این بررسی اثبات نمود که «ماتا هاری» بی‌گناه بوده و هرگز جاسوس نبوده‌ است. واقعیت تا به امروز در پرده‌ای از ابهام باقی مانده‌ است و هنوز همکاری «ماتاهاری» با کشور آلمان یا فرانسه مشخص و معلوم نشده است، اینکه برای کدام کشور جاسوسی می‌کرده، و به‌همین خاطر از او به عنوان بهترین جاسوس هم‌زمان برای دولت ها یاد می‌شود.

جسد او برای مطالعات پزشکی به موزهٔ آناتومی‌ پاریس فرستاده شد و در آنجا به نمایش گذاشته شد. در سال ۲۰۰۰ متوجه شدند که سر و پیکر او ناپدید شده است – ظاهرا در سال ۱۹۵۴ بعد از جابجایی موزه، پیکر او مفقود شده بود.

سرگذشت او سوژهٔ کتاب‌های متعدد و چند فیلم سینمایی شده است، از جمله فیلم «ماتا هاری» ساختهٔ ۱۹۲۷ آلمان و به همین نام ساخته ۱۹۳۱، ۱۹۶۴ و ۱۹۸۵ و سه نمایش تئاتری موزیکال در سال‌های ۱۹۶۷، ۱۹۸۲ و ۲۰۱۶ و باله ای توسط رویال بالهٔ آلمان در ششم فوریه ۲۰۱۶.

مشتاقان کتاب‌های «پائولو کوئلیو» هم در ۲۲ نوامبر ۲۰۱۶ (امسال) با انتشار تازه‌ترین اثر این نویسندهٔ برزیلی آشنا می‌شوند، کتابی به نام «جاسوس» که حکایت زندگی «ماتاهاری» است. کوئلیو با استفاده از جدیدترین پرونده‌های فاش‌شدهٔ سازمان‌های اطلاعاتی آلمان، هلند و بریتانیا دربارهٔ «ماتاهاری» کتاب خود را با دقت بیشتری نوشته است.

در انتها توجه‌تان را به کلیپی ویرایش‌شده از چهار اثر ساخته‌شده دربارهٔ «ماتا هاری» جلب می‌کنم:

نوشته «خورشید»ی در سایه – هنر و سیاست اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.

«در تمام فیلم‌ها خواسته‌ام این است که تصویری مهربان‌تر و صمیمی‌تر از انسانیت و کشورم را به نمایش بگذارم. من مثل یک درخت هستم؛ درخت به‌خاطر اینکه از زمین رشد کرده و بیرون آمده، نسبت به آن احساس مسئولیت ندارد، بلکه باید میوه، برگ و شکوفه بیاورد. من هیچ وظیفه‌ای برای تصحیح شناخت اشتباه از کشور و فرهنگم ندارم. من چه‌کسی هستم که چنین وظیفه‌ای داشته باشم. ازسوی دیگر، تعداد کسانی که فیلم‌های مرا می‌بینند را با کسانی که تحت تأثیر رسانه‌های جمعی غرب هستند مقایسه کنید! من چه کاری می‌خواهم انجام دهم؟» –  عباس کیارستمی

نمای اول: نوجوانی و دانشگاه

نوجوانی‌اش با یار دیرین «آیدین آغداشلو» عجین شده بود. این پیوندِ محبت و دوستی، ریشه در مدرسهٔ «جم» قلهک داشت. اگر تحسین «داریوش شایگان» جوان و کلاس‌های نقاشی «موسیو بازیل» هنرِ آیدین را شکوفاتر کرد، عباس نوجوان، هنر ذاتی نقاشی خود را بدون مدد و یاری مربی و کلاس به نمایش گذاشت و کسب اولین جایزهٔ نقاشی مسابقه‌ای هنری در هجده سالگی، مشوق اصلی‌اش بود.

هر دو نوجوان راهی دانشکده ی هنرهای زیبای دانشگاه تهران شدند – عباس جوان برای گذران زندگی؛ در کنار تحصیل؛ پلیس راهنمایی و رانندگی شد تا مخارج و هزینه ی زندگی را تأمین کند – پس از آن درآمد زندگی‌اش همراه علاقه‌اش بود – تصویر ثابت و متحرک – نقاشی و سینما – طراحی، گرافیک و ساخت تیتراژ فیلم‌های «قیصر» و «رضا موتوری».

نمای دوم: اولین فیلم

پس از پیوند با «پروین امیرقلی» در سال ۱۳۴۹ خورشیدی، با آنکه تا آن زمان بیش از صد فیلم کوتاه تبلیغاتی و تیتراژ ساخته بود، هنوز ابزار دوربین و تولید فیلم را به‌درستی نمی‌شناخت، اما به استخدام مرکز سینمای کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان درآمد. فیلم کوتاه «نان و کوچه» را ساخت، در سال ۱۳۵۱ «زنگ تفریح» را به اکران آورد و در ۱۳۵۳ با ساختن «مسافر»  مشهور شد. فیلم «نان و کوچه» را بر اساس طرحی از برادرش تقی نوشت. وی برای یافتن پسرک فیلم و خانهٔ مورد نظر و نیز کوچه‌پس‌کوچه‌های به‌هم‌‌پیوسته، روزها جستجو می‌کند تا سرانجام در نزدیکی امامزاده صالح در شمیران موقعیت ساخت اولین فیلمش را می‌یابد. فیلم‌برداری صحنهٔ مربوط به سگ (ورود پسر به خانه و سپس لم ‌دادن سگ پشت در) ۴۰ روز زمان می‌برد، چون او حاضر نبود از «کات» استفاده کند! صحنهٔ مذکور بالاخره ضبط می‌شود، اما عباس جوان با خونسردی اعلام می‌کند که به برداشت دومی نیاز دارند چون ممکن است فیلم در لابراتوآر خراب شود. این مسئله موجب بروز اختلاف میان او و فیلم‌بردار، مهرداد فخیمی، می‌شود. فخیمی در اوج بگومگو با کیارستمی، نسخه‌ای از کتاب «فیلم و کارگردان» نوشته «دان لیوینگستن» را به او نشان می‌دهد و گروه را ترک می‌کند. کیارستمی با خواندن کتاب متوجه می‌شود «نان و کوچه» بر اساس فرمول‌های ارائه‌شده پر از اشتباه است. از آنجا تردیدهایش شروع می‌شود، اما به کار خود ادامه می‌دهد. پس از تحسین فیلمش در مصاحبهٔ مطبوعاتی «هژیر داریوش»، اعتمادبه‌نفس او برمی‌گردد.

نمای سوم: «سهراب شهیدثالث» و « آکیرا کوروساوا»

عباس جوان پیش از انقلاب سبک خاص خودش را در فیلمسازی پیدا کرده بود. آثارش نتیجهٔ پیشینهٔ غنی فرهنگی ایران چه در زمینهٔ شعر و چه نقاشی، موسیقی و معماری است. در واقع کیارستمی محصول این پیشینهٔ فرهنگی و همین‌طور ظهور سینمای مدرن در ایران از آغاز دهه ۴۰ شمسی است، که با کارگردان‌هایی نظیر «کامران شیردل» و «سهراب شهید ثالث» آغاز شد و بعدتر با «امیر نادری» و نسل فیلمسازانی مانند «داریوش مهرجویی» ادامه یافت. اگر به فیلم‌های کوتاه آن دورانش نگاه کنیم، متوجه می‌شویم که او از همان ابتدا «کیارستمی» است و بعد از انقلاب، از دههٔ ۶۰ به بعد می‌بینیم که با ساخت فیلم‌هایی مثل «خانهٔ دوست کجاست»، «کلوزآپ» و دیگر فیلم‌های مهم بعد از آن، به اوج توانایی‌های خود در هنر فیلمسازی‌ رسید. در نتیجه، ظهور چنین هنرمندی محصول تلفیق مجموعه‌ای از عوامل مانند پیشینهٔ فرهنگی، تاریخ سینما و شرایط دوران معاصر با هم است. وی همان نقشی را ایفا کرد که « آکیرا کوروساوا» در سینمای ژاپن، و هم او بود که درمورد سینمای «عباس کیارستمی» گفت: «به‌نظرم فیلم‌های این کارگردان ایرانی خارق‌العاده‌اند. کلمات نمی‌توانند احساسات مرا بیان کنند. پیشنهاد می‌کنم فیلم‌هایش را ببینید و بعد متوجه می‌شوید چه می‌گویم. «ساتیا جیت رای» که درگذشت خیلی ناراحت شدم، اما با دیدن فیلم‌های کیارستمی خدا را شکر می‌کنم که جایگزینی برای او پیدا کرده‌ایم.»

سینمای ساده، مهربان و بی‌آلایش «سهراب شهیدثالث» تأثیر ناخواسته‌ای بر آثار «کیارستمی» گذاشته است؛ سینمایی ضد خشونت، روایتی ساده و در عین حال ژرف و خاص. سال ۱۹۸۹ يا ۱۹۹۰ بود که «خانهٔ فرهنگ‌های جهان» در برلين برنامه‌ای برای بزرگداشت «عباس کيارستمی» گذاشت. کيارستمی تازه در آلمان «کشف» شده بود، اما هنوز خيلی «جهانی» نشده بود. «سهراب شهیدثالث» با شوق دربارهٔ این بزرگداشت گفت: «برای عباس سنگ تمام گذاشتم. برايش همه کار کردم. شب و روز با هم بوديم. هم فيلم‌هاش را دوبله کردم، هم با او روی سن رفتم و هم برنامه را گرداندم!» کارهای او را هم ديده بود: «عباس خيلی جلو رفته. «مشق شب» را بايد ببينی. معرکه است! حتماً گريه می‌کنی.» و سرانجام گفت که قرارست با هم کار کنند. شهیدثالث آخرين فيلمش را ساخته بود؛ «گل سرخی برای آفريقا». زمانه بر او سخت گرفته بود و او به چشم می‌ديد که ستاره‌اش رو به افول است. بر همه‌چيز و همه‌کس فحش می‌باريد، اما باز آرام نمی‌گرفت: «عباس باورش شده! بدجوری دور برداشته. خيال کرده می‌تواند از من سوء استفاده کند. مگر من نردبام هستم؟ کور خوانده! پدرش را در می‌آورم…»

دو رفيق قديمی قهر کرده بودند. فیلم مشترکشان دربارهٔ دیوار برلین ساخته نشد. کيارستمی صدايش پر از غصه بود، وقتی گفت که چقدر دلش می‌خواسته يک‌بار ديگر سهراب را ببيند و به او بگويد که برادرانه دوستش دارد. هرگز نمی‌خواسته است از او سوء‌استفاده کند، قصد داشته او را همان‌جور که بود، به تصوير بکشد؛ با همان سيمای ظريف و هشيار، با همان نگاه پاک و معصوم، مرد خسته و تکيده‌ای به شکل و شمايل خودش: «در هيئت بزرگ‌ترين سينماگری که ما تا امروز داشته‌ايم.»

اما دیگر دیر شده بود، سهراب شهیدثالث در آمریکا به خواب ابدی رفته بود…

نمای چهارم: «گزارش» و «تجربه» امیر نادری

بیش از سی‌وپنج سال از ساختن فیلم «گزارش» می‌گذرد اما از بسیاری جهات همچنان تازگی خود را حفظ کرده است، فیلمی که درامی اجتماعی بود. با این‌حال کیارستمی می‌گفت که «گزارش» فیلمی نیست که او بتواند آن‌را راحت تماشا کند و هنوز از دیدن برخی صحنه‌های آن ناراحت می‌شد. «گزارش» فیلمی کمتردیده‌شده از کیارستمی است. کیارستمی، «گزارش» را بر اساس زندگی شخصی و طلاق خود ساخته است. تنها فیلم کیارستمی در قبل از انقلاب که با بازیگران حرفه‌ای و خارج از جریان تولید «سینمای کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان» ساخته شد و به جای کودکان، به زندگی زناشویی زوجی از طبقهٔ متوسط می‌پردازد. فیلمی که در آخرین ماه‌های پیش از سقوط سلطنت و به آتش کشیده‌شدن سینماها به‌نمایش درآمد و تصویری انتقادی از بحران اجتماعی و اخلاقی جامعهٔ ایران است. کیارستمی می‌گفت که همهٔ افراد سرِ صحنه از جمله علی باقری مسئول تراولینگ فیلم با داستان فیلم و شخصیت‌های آن همذات‌پنداری می‌کردند و همین‌طور افراد عالیرتبه‌ای نظیر پهلبد (وزیر فرهنگ و هنر دورهٔ شاه) نیز بعد از دیدن این فیلم، به او گفتند که زندگی خودشان را در فیلمش دیده‌اند. او می‌گفت چگونه چپ‌های ایران در آن زمان از او انتقاد کردند که به جای زندگی کارمندی، زندگی اشرافی را نشان داده در حالی که او همیشه از واقعیت‌ها و زندگی آدم‌های پیرامونش الهام گرفته و آن‌ها را در آثارش بازآفرینی کرده، و آقای سوادکوهی در این فیلم، یکی از آن آدم‌ها بوده است.

کیارستمی «تجربه» را بر اساس زندگی «امیر نادری» ساخت. حکایت پا گذاشتن پسربچه‌ای به دوران بلوغ. دورانی که با هیجانات جنسی، شیفتگی‌های لیلی و مجنون‌گونه همراه با سادگی بچه‌گانه درآمیخته و مرحلهٔ حساسی محسوب می‌شود. دورانی که اگر توجهی به آن نشود، معلوم نیست چه عواقبی در پی داشته باشد. هیچ‌کدام از اطرافیان محمد متوجهِ اتفاقی که برای محمدِ «تجربه» می‌افتد، نیستند. برعکس، با او رفتاری حب و بغض‌گونه در پیش می‌گیرند. تجربه‌ای که بار دیگر پس از بهمن ۵۷، با حکایتی متفاوت از جاعلِ نام «محسن مخملباف» در «کلوزآپ» روایت کرد.

نمای پنجم: قضیه‌ای در دو شکل

نیمهٔ اول سال ۱۳۵۷ خورشیدی است و جامعه درگیر تحول. کیارستمی در صدد ساختن فیلمی جدید دربارهٔ جوانان؛ «‌قضیهٔ شکل اول، شکل دوم». فیلمی آن‌قدر ساده که دلتان نمی‌خواهد سراغ این سؤال بروید که چه‌قدر سینما است و چه‌قدر نیست.  کیارستمی این فیلم را به کارشناسان آموزشی دوران پهلوی دوم نشان داد و از نظرات آن‌ها فیلمبرداری کرد. وقتی فیلمبرداری تقریباً تمام شد، بهمن ۱۳۵۷واقع شده بود و نمایش فیلم غیرممکن. کیارستمی شروع به ساخت مجدد فیلم کرد. توضیحات آن‌را حذف کرد و ساختار‌ش را تغییر داد. او تصمیم گرفت فیلم را به مسئلهٔ دشوار دراماتیزه‌شده‌ای تبدیل کند.

کیارستمی در اولین فیلمش بعد از انقلاب به سراغ مفاهیم خیانت و وفاداری می‌رود. طرحی که کیارستمی در این فیلم مستند-داستانی پیاده می‌کند، بسیار بکر است. قصه‌ای اخلاقی و در مقابل آن اظهارنظر مدیران، سیاستمداران، هنرمندان و البته افراد عادی؛ شاهدی بر نبوغ کیارستمی در پیداکردن سوژه و بسط تصویری آن، پارادوکس‌های اخلاقی بر اساس رویکردهای روان‌شناسی و جامعه‌شناسی.

در مستند «قضیهٔ شکل اول، شکل دوم»، معلمی مشغول کشیدن نقاشی روی تخته‌سیاه برای شروع تدریس است که صدای کوبیدن روی میز می‌شنود، اما نمی‌داند چه کسی مسئول آن است. او تعدادی از شاگردان را از کلاس اخراج کرده و چالشی ایجاد می‌کند؛ یا همه یک هفته از کلاس محروم‌اند و یا شخص خاطی را معرفی می‌کنند و کسی که خاطی را معرفی کند به کلاس برمی‌گردد. ابتدا با والدین به شکل مستند مصاحبه می‌شود که به‌نظر آن‌ها فرزندشان چه باید بکند؟ سپس شکل اول و دوم آغاز می‌شود.

در شکل اول، یکی از دانش‌آموزان مقاومت را می‌شکند و هم‌کلاسی‌اش را لو می‌دهد و به کلاس برمی‌گردد. سپس با ده‌ها نفر از مطرح‌ترین سیاستمداران و روشنفکران دوران انقلاب دربارهٔ راه‌حل صحیح اخلاقی برای این مسئله گفتگو می‌شود.

در شکل دوم، همه مقاومت می‌کنند و پس از یک هفته به کلاس برمی‌گردند. مصاحبه مجدداً انجام می‌شود.

فیلم، مستندگونه و چالش اصلی نیز پشت همین دو قضیه نهفته است. سؤال اساسی این است که کدام ‌یک از دو قضیه را می‌بایستی برگزید؟ در ابتدا پدر دانش‌آموزان به این سؤال پاسخ می‌دهند و در ادامه تعدادی از فعالان سیاسی، روشنفکران، روحانیون و… به‌دنبال پاسخی برای این دو قضیه و توجیه ارجحیت یکی بر دیگری برمی‌آیند. کیارستمی با ارائهٔ آن در قالب داستانی کوتاه در یک کلاس درس، اشخاص مهمی را به میز محاکمه می‌کشاند. نکتهٔ جالب، تماشای این اشخاص مهم و اظهار نظرهای آن‌ها پس از گذشت ۴۰ سال است؛ عبدالکریم لاهیجی، صادق خلخالی، صادق قطب‌زاده، محمود عنایت، عزت‌الله انتظامی، مسعود کیمیائی، نورالدین کیانوری، نادر ابراهیمی، هدایت‌الله متین‌‌دفتری ، کمال خرازی، علی موسوی گرمارودی، ابراهیم یزدی، ژاله سرشار، علی گلزاده غفوری، رهبر کلیمیان، رهبر ارامنه و بسیاری دیگر.

در واقع شاید تماشای این فیلم اکنون پرمفهوم‌تر باشد نسبت به زمان ساخت آن. پس از گذرِ سال‌ها، تماشای ترکیب غریب و امروزه ناممکنِ حضور آدم‌هایی این‌چنین ناهمجنس در برابر دوربین کیارستمی وجهی سوررئال به این فیلمِ انگار مأنوسِ آن سال‌ها می‌بخشد. با هربار تماشای این فیلم، این فکر مشغولم می‌کند که در دهه‌ها و دوره‌های مختلف، واکنش ما در برابر جواب‌های این آدم‌ها متفاوت خواهد بود، چون هر بار شناخت ما از آن‌ها تغییر پیدا می‌کند.

نمای ششم: نخــل طلا

دیگر نامش شهرهٔ عالم سینما شده است؛ حاصل زحمات و آثارش در جشنوارهٔ کن فرانسه، بارها نامزد دریافت جایزهٔ نخل طلایی شده است. نامزدی برای فیلم‌های «زیر درختان زیتون»، «طعم گیلاس»، «دَه»، «کپی برابر اصل» و «مثل یک عاشق».

«طعم گیلاس» در سال ۱۹۹۷ میلادی توانست به‌طور مشترک با «مار ماهی» (The Eel) اثر «شوهی ایمامورا» جایزهٔ نخل طلایی بهترین فیلم این جشنواره را به خانه ببرد. بعدها مجلهٔ تایم این فیلم را به‌عنوان یکی از ۱۰ فیلم برتر تاریخ فستیوال کن معرفی کرد. «طعم گیلاس» که اثری مینی‌مالیستی است، داستان مردی را به تصویر می‌کشد که در حومهٔ شهر تهران، با اتوموبیل شخصی‌اش دنبال کسی می‌گردد که تقاضای پردردسر او را در ازای دریافت ۲۰۰ هزار تومان پول انجام دهد.

«کپی برابر اصل»، نخستین فیلم سینمایی کیارستمی ساخته‌شده در خارج از ایران، موفق به دریافت جایزهٔ نخل طلایی بهترین فیلم نشد، اما «ژولیت بینوش» بازیگر صاحب‌نام فرانسوی توانست برای ایفای نقش در این فیلم جایزهٔ بهترین بازیگر زن را دریافت کند. این فیلم  در ایالت توسکانی ایتالیا اتفاق می‌افتد و ماجراهای پیرامون صاحب یک گالری هنری (ژولیت بینوش) و نویسنده‌ای را که او به تازگی با وی آشنا شده (ویلیام شیمل)، به تصویر می‌کشد.

«زیر درختان زیتون» با وجود اینکه در جشنوارهٔ فیلم کن جایزه دریافت نکرد، توانست جایزهٔ بهترین فیلم «جشنوارهٔ بین‌المللی فیلم شیکاگو»، بهترین فیلم غیرانگلیسی‌زبان «انجمن منتقدان فیلم نیویورک» و جوایز بهترین فیلم جشنواره‌های بین‌المللی «سائو پائولو» و «وایادولید» را به‌خود اختصاص دهد. «همایون ارشادی» در این فیلم ایفای نقش کرده است.

از روزگارِ تسلطِ اساطير بر ذهنِ انسان، زيتون نشانهٔ صلح و آشتی بوده است؛ در يونانِ باستان در مراسمِ عبادتِ آپولو، خدای شعرو موسيقی و حقيقت، و همچنين آتنا، الهه‌ٔ خرد، طبق‌های پر از برگِ زيتون زينتِ جماعت و آرايشِ صحنه می‌شد. آثار کیارستمی بدرقهٔ انسانیت، صلح، دوستی و امید به زندگی بود.

و قبل از نمای آخر گذری کنم از نامردمی‌ها و خصومت کلام‌ها، هر چند کسی که کیارستمی را «عزیزکردهٔ سینما» خواند، در سکوت خبری به عیادت «استاد کیارستمی» رفت و در مقابلش خضوع کرد و در «بود و نبودش»، «استاد» را «اصل‌ترین قلندر سینما» خواند.

نمای هفتم: رفتن و ماندن در یاد

«بهمن کیارستمی»، فرزند عباس کیارستمی چندی پیش فایل صوتی صحبت‌های خود را با پدرش در بیمارستان ارائه داده بود تا به پرسش او دربارهٔ علت رفتن «استاد» به پاریس پاسخ دهد. وی به پسرش گفته بود: «قماربازها همه‌چیزشون بد نیست، گاهی می‌شه یه چیزایی هم ازشون یاد گرفت. یکی‌اش این که می‌گن توی شرایطی که می‌بینین همه‌ش رو باختین، پاشین صندلیتون رو ترک کنین، برین.»

در این نما، احساس می‌کنم امروزه اخبار و شایعات در محافل خبری به‌حدی فراوان است که به شعری از «استاد عباس کیارستمی» بسنده کنم:

وقتی که آمد… آمد
وقتی که بود… بود
وقتی که رفت… بود

نوشته با باد رفته و در یاد مانده اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.

سنت لورنزو، آرژانتین؛ سال ۱۳۶۹ خودمان بود و ۱۹۹۰ فرنگی، نشسته در قهوه‌خانه‌ای، گوش می‌سپارم به صدایی گویی غبارگرفته و از اعماق زمان برآمده، صدایی کاملاً خش‌دار از همنشینیِ سالیان با دود سیگار برخاسته از صفحهٔ گرامافونی در کنج آن محفل نوش و لابه‌لایش اصواتی درهم به‌زبان شیرین اسپانیول محلی از هم‌صحبتی مشتریان. مشتریانی همیشگی که گویی صدای گرام عادتی بر لحظه‌هایشان است؛ آهنگی مستمر شنیده.

به‌زحمت با تکلم چند واژهٔ اسپانیول و البته غالب کلامم – عادت مألوف انگلیسی – از متصدی محفل جویای نام خواننده شدم. بی‌تفاوت دستانش را با پیشبند خشک کرد، تکه کاغذی باطله برداشت و با خط سر هم نگاشت، خطی ناخوانا اما سالیان گذشت تا همان آهنگ را با صدای مخملی «لویی آرمسترانگ» که در دههٔ ۵۰ میلادی به انگلیسی اجرا شده بود، اقبال شنیدن افتاد.

دیگر نام آن ترانه را می‌دانستم؛ El Choclo، لفظی اسپانیول که برگرفته از نام رستوران / کلوپ شبانه‌ای آمریکایی بود در بوئنوس آیرس، خیابان Cangallo پلاک ۹۶۶. امروزه نام این خیابان به Teniente General Perón تغییر یافته است؛ جایی که این آهنگِ خلق‌شده توسط «آنجلو ویلودو» آرژانتینی در سال ۱۹۰۳، برای اولین بار در آن اجرا شده بود. اما در ترانهٔ انگلیسی به آن «بوسهٔ آتش» (Kiss of Fire) می‌گفتند.

مانند ترانه‌ها و تصانیف جاودانه، این ترانه هم با گذشت دهه‌ها توسط آوازه‌خوان‌های شهیر فرنگ به نیکی به زبان‌های مختلف، اجرا شده است.

در ابتدای راه خلق این آهنگ، ترانه‌های مختلف اسپانیایی بر قامتش نشست که ماندگارترینش را «انریک سانتوز» به سال ۱۹۴۷ بر تنش آهنگ نشاند و در سال ۱۹۵۲ ترانه‌ای انگلیسی با نوای «لویی آرمسترانگ»، بوسهٔ آتش.

«لویی آرمسترانگ» چون بسیاری از رنگین‌پوستان هم‌نسلش، در خانواده‌ای فقیر و از مادری شانزده ساله متولد شد. والدین نوزادان رنگین‌پوستی که تاریخ تولد مشخصی نداشتند، روز استقلال آمریکا یعنی چهارم ژوئیه را برای آنان ثبت می‌کردند. «لویی آرمسترانگ» هم از این قاعده مستثنی نبود و تاریخ تولدش را چهارم ژوئیهٔ ۱۹۰۰ میلادی نگاشته‌اند، هرچند که سال‌ها پس از سکوت ترومپتش، ثبت دیگری از تولدش را برایش متصور شدند؛ چهارم اوت ۱۹۰۱ میلادی.

«لویی آرمسترانگ» در بیان خاطرات کودکی‌اش، از فروش روزنامه در خیابان‌های نیواورلئان گفته بود و در عین حال آوازه‌خوانی و رقص برایش درآمدی در کنار روزنامه فروختن داشت. از ترس پسرهای بزرگ‌تر که پول‌هایی را که مردم رهگذر برایش می‌ریختند، زورگیری نکنند، پول‌ها را در دهانش می‌گذاشت؛ دهانی بزرگ که بعدها لقبش شد ساچمو یا همان Satchel Mouth به گویش خیابانی. خودش می‌گفت که اگر در دارالتأدیب نوجوانان زندگی می‌کرد، امن‌تر از آن محله بود.

در همان محله با تفنگی اقدام به شلیک هوایی کرد، اتفاقی منتهی به خیر. او را به پانسیونی پسرانه تبعید کردند. در پانسیون شانس آشنایی با شخصی بنام «پیتر دیویس» معلم موسیقی را پیدا کرد و از او آوازخواندن و نواختن ترومپت را آموخت. در ۱۴ سالگی از پانسیون پسرانه آزاد شد. شب‌ها به بارهای موسیقی جاز می‌رفت و با این سبک موسیقی آشنا شد. ۱۷ ساله بود که در نواختن سازهای بادی مانند ترومپت مهارت پیدا کرد. اغلب گروه‌های جاز خواهان همکاری با او شدند و از حدود سال ۱۹۲۰ تحت عنوان ستارهٔ سرشناس موسیقی جاز مطرح شد.

لقبش «سلطان موسیقی جاز آمریکا»ست. او شهر نیواورلئان را به مرکز موسیقی جاز در جهان تبدیل کرد و تأثیری شگرف بر گسترش این موسیقی داشت. در سال ۱۹۷۱، در ماتم خاموشی‌اش کافه‌های جاز تعطیل شدند و مدت‌ها جامعهٔ حرفه‌ای موسیقی در شوک مرگ او بود. تاریخ موسیقی جاز تاکنون موسیقی‌دانی با چنان توانایی و تأثیر به خود ندیده است.

تانگویی به زبان انگلیسی، بشنویدش با صدای پر قدرت «لویی آرمسترانگ»:

Louis Armstrong – Kiss of Fire – El Choclo

……………………………………………………

I touch your lips and all at once the sparks go flying

Those devil lips that know so well the art of lying

And though I see the danger, still the flame grows higher

I know I must surrender to your kiss of fire

Just like a torch, you set the soul within me burning

I must go on, I’m on this road of no returning

And though it burns me and it turns me into ashes

My whole world crashes without your kiss of fire

I can’t resist you, what good is there in trying?‎

What good is there denying you’re all that I desire?‎

Since first I kissed you my heart was yours completely

If I’m a slave, then it’s a slave I want to be

Don’t pity me, don’t pity me

Give me your lips, the lips you only let me borrow

LOVE me tonight and let the devil take tomorrow

I know that I must have your kiss although it dooms me

Though it consumes me, your kiss of fire

I can’t resist you, what good is there in trying?‎

What good is there denying you’re all that I desire?‎

Since first I kissed you my heart was yours completely

If I’m a slave, then it’s a slave I want to be

Don’t pity me, don’t pity me

Give me your lips, the lips you only let me borrow

Love me tonight and let the devil take tomorrow

I know that I must have your kiss although it dooms me

Though it consumes me, the kiss of fire!‎

Aaah Burn me!‎

نوشته تانگویی برای «تمام فصول» اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.

از ابتدای زندگی، معلم فقط در کلاس درس ظاهر نمی‌شود، انسان‌های بسیاری در حد توانشان ایفاگر نقشی در زندگی‌مان می‌شوند. شاید رفتگر هر روزهٔ کوچه‌مان باشد و نقشی سترگ بازی کند و در مقابل استاد دانشگاهی با معلومات وافر و نقشی اندک. حداقل برای من تا انتهای نوجوانی چهار نفر نقش عمده داشتند: مرحومه بی‌بی، یکی از دایی‌هایم، معلم هنر اول راهنمایی که بعدها هنرپیشهٔ سینما شد و در نهایت مرحوم دکتر جلال‌الدین امیر آفتاب دبیر شیمی سال سوم و چهارم نظری. نقطهٔ مشترک هر چهار نفر یک نکته بود؛ نگاهی دیگر و غیرکلیشه‌ای به پیرامون.

ویدیوی ضمیمه را نیز به همین انگیزه انتخاب کرده‌ام –

رابین ویلیامز با ایفای نقش‌های متفاوت خاطرات بسیاری را برای همیشه در ذهن سینما دوستان یه یادگار گذاشته است – اما با «نگرشی دیگرگون» بیشتر از همیشه جان کیتینگ به یاد می‌آید؛ معلم رومانتیک و دوست‌داشتنی فیلم انجمن شاعران مرده. معلمی که در مدرسهٔ شبانه‌روزی‌ای که دیسیپلینی خاص بر آن حاکم است، شاگردانش را به نگاهی دیگر فرا می‌خواند، به اینکه قواعد را می‌توان زیر پا گذارد، به اینکه میز برای آن نیست که تنها پشت آن بنشینیم؛ می‌توان حتی روی آن ایستاد! – در پی خودکشی یکی از شاگردانش مدیریت دست به اخراج او می زند و از او می‌خواهد که با رعایت سکوت کامل برای جمع‌کردن وسائلش به کلاس برود. قبل از بیرون آمدن، جمعی از شاگردانش به روی میزها می‌ایستند و با او وداع می‌کنند. کاپیتان، اوه کاپیتان، مطلع شعر زیبای والت ویتمن. پس با چشمانی نمناک به ایشان نگاه می‌کند، تشکر می‌کند، در را می‌بندد و می‌رود. وداعی فیزیکی و ماندگاری معنوی در ذهن.

خدانگهدار.

جان کیتینگ (رابین ویلیامز)، انجمن شاعران مرده (۱۹۸۹): جرأت داشته باش، از زندگی لذت ببر، همین زندگیتو فوق‌العاده می‌کنه.

تیزر این فیلم را می‌توانید در اینجا تماشا کنید:

نوشته نگرشی دیگرگون اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.

دخترکان نوجوان دبیرستان نظام وفا طیِ سال‌های ۳۰ تا ۳۲ شمسی، باغ معین را که معبر گذر هر روزه‌شان بود، به واسطهٔ زنی پریشان‌چهره که صبح‌ها بر نیمکت‌های این باغ، با نجوایی شاعرانه، نشسته بود، به‌خاطر دارند؛ در اهواز، باغ معینِ «اسیرِ» فروغ فرخزادِ «عصیان»کرده.

اهواز، از روی پل سفید، ساختمان هتل «آستوریا(س)» قدکشیده و خودنمایی می‌کرد. محصور بین کارونِ پُررمزوراز و بیست‌وچهارمتری و باغ معین، و نزدیک سینما ساحل، «آستوریا(س)» کنار شط ایستاده بود، همان‌جایی که نعمت نفتی شهرمان سرور و نشاط «لب کارون» را زمزمه می‌کرد.

هتل آستوریا که بعدها در داستان‌های اسماعیل فصیح بارها مَسکن جلال آرین شد، اما نامش برای من، کودکی بالنده در دیار خوز و نیشکر، جای ابهام داشت. کم‌کم من هم قد کشیدم و سؤالِ وجه تسمیهٔ «آستوریا(س)» در ذهنم ته‌نشین شد. هنگامهٔ نوجوانی به‌سر رسید و به‌واسطهٔ تحصیلات خاص و حرفه و شغل، زندگی‌ام آغشته به طراوت آب و سفر شد. در خلال سفرها دریافتم که این نام بر سلسلهٔ هتل‌های زنجیره‌ای در شهرهای بزرگ دنیا، خوش نشسته و آغوشی باز برای خستگان راه گشوده است؛ شهرهایی چون کپنهاگ، پراگ، دوبی، دوسلدورف،… و حتی ونکوور در خیابان هِیستینگ غربی .

تأمل سینمایی رضا علامه‌زاده با هنرنمایی شهره آغداشلو و روایت مهمانان هتل آستوریای استانبول هم کمکی به پیداکردنِ معنای این اسم نکرد؛ فیلمی زیبا در ابتدای راه مهاجرت‌ها و گریزها، در سال‌هایی که هنوز اینترنت به دنیا نیامده بود.

و بالاخره سال ۱۹۹۲ میلادی فرا رسید و در خلال سفرهای منظم و غیرمنظم حرفه و شغل، همراه نجوای مرغان دریایی و طیِ گذر از مدیترانه و اطلس شمالی گذر به بندر «خیخون» افتاد، مرکز استان و بندری بزرگ در شمال اسپانیا و در کرانهٔ جنوبی خلیج بیسکای (دریای دیوانه) که جنون زوزه‌های باد وحشی آن افسانه‌هایی از نپتون سرائیده و پهلوگیری در این بندر، خروش امواج را در ذهن دریانوردان با نوای سحرآمیز «افسانه»ای دیگر جایگزین می‌کند.

موسیقی‌ای به همین نام، و خالق این شاهکار ماندگار، ایزاک آلبنیز، که ۲۹ ماه مه مصادف با زادروزش است، در جوانی و به هنگام اقامتش در لندن، در سال ۱۸۹۰ این قطعهٔ گوش‌نواز را برای پیانو بر «پنج خط حامل» نگاشت و نام «لیساندا» را بر این اثر برگزید که به زبان اسپانیایی «افسانه» معنی می‌دهد. دو سال بعد برای نخستین‌بار این قطعه توسط «خوان پوجل» در بارسلون، شهر بزرگ کاتالونیا اجرا شد.

«ایزاک آلبنیز» در سال ۱۹۰۹ کالبد بر زمین عاریه گذاشت و روح در پرواز، سالیانی پس از رجعت ابدی‌اش، ناشری آلمانی‌تبار به نام «هاوفمایستر» برای اولین بار نسخهٔ کاملی از این اثر را تحت عنوان سوئیت اسپانیایی اپوس ۴۷ منتشر نمود. طبق آنچه قبلاً در سال ۱۸۸۶ اعلام شده بود، اصل این قطعه هشت موومان بود که تا آن زمان تنها چهار موومان از آن تحت نام‌های متعدد منتشر شده بود. چهار موومان جدید به منظور تکمیل قطعه به آن افزوده شد و ناشر کلیهٔ قطعات را در این سوئیت اسپانیایی گرد هم آورد. تصمیم بر آن شد تا نامی که برای این اثر موسیقی انتخاب می‌شود متناسب با ۲۵ سال قبل باشد، به‌همین علت برای موومان‌های مختلف، اسامی شهرها و مراکز استان‌های مختلف اسپانیا انتخاب شد و قطعه «آستوریا(س)» نام گرفت، با اینکه «ایزاک آلبنیز» زادهٔ استان «کاتالان» بود.

«آلبنیز» با تصوری از گذشتهٔ کشورش به فرهنگی که آمیخته با فرهنگ مسلمانان بود، در کلیهٔ نوشته‌هایش دربارهٔ این اثر همواره این‌چنین می‌نگارد؛ صدای زیبای این قطعهٔ موسیقی از کاخ الحمراء مشرف بر شهر گرانادا به بیرون شنیده می‌شود. او در واقع نواها و موسیقی محلی کولی‌ها را تصور می‌کرده که ملودی آن توسط سازی عربی شبیه کمانچهٔ ایرانی و ریتم و همراهی آن با گیتار نواخته می‌شده است.

او در سال ۱۸۸۶ در این‌باره می‌نویسد: «در میان عطر گل‌ها، سایهٔ درختان سرو و سفیدی برف بر رشته کوه‌هایی که به قصر الحمراء مشرف‌اند، سرنادی نوشتم که صدای غم و اندوه از آن به گوش می‌رسد. من این قطعه را از سر خوشی و سرمستی ننوشتم، به‌دنبال سنت‌ها و گذشتگان بودم… به‌دنبال موسیقی‌ای بودم که تمام زیبایی‌های گرانادای عربی در آن نهفته باشد.»

همان‌طور که گفته شد، این قطعه ابتدا برای پیانو ساخته شد ولی در زمان حیات «آلبنیز» تنظیم این قطعه برای گیتار توسط «فرانسیسکو تارگا» صورت پذیرفت و بخت شهرتش با گیتار عجین شد.

از دوران کودکی‌ام سال‌ها در گذر است و با این حکایات، هنوز این نام برایم چون ابهامی معماگونه است.

پیوست: دو سال پس از پایان جنگ عالم‌گیر دوم ، به سال ۱۹۴۷ میلادی در اسپانیا فیلمی به کارگردانی «لویس سزار آمادوری» به نام «آلبنیز» ساخته شد؛ تنها فیلمی که زندگی «ایزاک آلبنیز» را بر پردهٔ نقره‌فام بازتاب داد. ساعتی از فیلم که گذشت به «افسانه» می‌رسیم «لیسندا» یا همان «آستوریا(س)»، لذت دیدن و این حس نوستالژیک سپید و سیاه را شریک می‌شوم.

بخش هایی از این فیلم را در اینجا ببینید:

نوشته باغ معین اهواز و «افسانه»ای از آلبنیز اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.