عصر سه‌شنبه، ۱۴ مهٔ ۲۰۲۴، جلسهٔ رونمایی از سه کتاب جدید انتشارات انجمن خانواده‌های جانباختگان پرواز پی‌اس۷۵۲ با حضور دکتر حامد اسماعیلیون در واحد داون‌تاون دانشگاه یوبی‌سی (رابسون اسکوئر) برگزار شد. در این جلسه کتاب‌های «نباید نوشته می‌شد»‌ جلدهای اول و دوم و نیز کتاب «سرخ در آغوش آسمان» از سوی حامد اسماعیلیون معرفی شد و داستان‌هایی از کتاب «سرخ در آغوش آسمان» خوانده شد. 

ابتدا هوریران سهراب، داغدار چهار جانباختهٔ پرواز پی‌اس۷۵۲؛ زنده‌یاد نگار برقعی، زنده‌یاد الوند صادقی، زند‌ه‌یاد سهند صادقی، و زنده‌یاد سوفی امامی، پس از سلام و خوشامدگویی به حاضران در جلسه، طی سخنان کوتاهی اشاره کرد که چگونه خانواده‌های جانباختگان پرواز با نوشتن در برابر فراموشی که بزرگ‌ترین دشمن دادخواهی‌ست، ایستاده‌اند. وی گفت: «ما متأسفیم از اینکه قلم پرتوان دکتر حامد اسماعیلیون نویسندهٔ گران‌قدر در این راه به روی کاغذ به گردش درآمده و بسیار خرسندیم از اینکه شانس همراهی خانم منیرو روانی‌پور نازنین و امیرحسین یزدان‌بُد عزیز را داشته‌ایم. همواره قدردان این هنرمندان متعهد به ارزش‌های انسانی هستیم. ما نه فراموش می‌کنیم و نه می‌بخشیم.»

سپس حامد اسماعیلیون ضمن سلام و تشکر از حاضران گفت: «من امروز اول یاد می‌کنم از تمام مسافرین پرواز پی‌اس۷۵۲، تمام قربانیان جمهوری اسلامی، مسافرینی که مقصدشان ونکوور بود. امروز خانوادهٔ نگار عزیز، سهند عزیز، الوند عزیز، سوفی عزیز، آلمای عزیز، مهران عزیز، معصومهٔ عزیز و مهدیه عزیز اینجا هستند و امیدوارم کسی را از قلم نینداخته باشم، دلارام عزیز هم که اینجا به ونکوور می‌آمد و فکر می‌کنم خانواده ابن‌الدین [حمیدی] که در واقع سه نفر از دست رفتند… همین‌طور خانم سهیلا مشرف رضوی و همچنین فاطمه کازرانی و محمدحسین ساکت. می‌دانم که در شهر ونکوور به‌زودی یک مکان یادبودی برای قربانیان و جانباختگان پرواز پی‌اس۷۵۲ به وجود خواهد آمد. این کار در وینیپگ شده و فکر می‌کنم در چند ماه آینده رونمایی خواهد شد، در ریچموند هیل هم با شهرداری ریچموند هیل در حال صحبتیم. در انتاریو که می‌دانید ریچموند هیل چهل و چهار ساکنش را از دست داد… ببخشید روجا امیدبخش و دریا طوقیان هم [در ونکوور] هستند. خیلی ممنون که یادآوری کردید، متأسفانه این‌قدر این سیاهه طولانی‌ست که هر شهری می‌روی تعداد زیادی از ساکنانش را از دست داده، در ادمونتون یازده نفر، در وینیپگ هشت نفر. 

البته خبری هم چند ساعت پیش منتشر شد دربارهٔ خانم آلیس مونرو که نمی‌دانم شنیده‌اید یا نه، نویسندهٔ کانادایی بود، برندهٔ جایزهٔ نوبل، که امروز از دنیا رفت و از ایشان هم یاد می‌کنم که حدود چند سال پیش برندهٔ نوبل ادبیات شد و از معدود برندگان نوبل ادبیات کانادایی‌ست.

در مورد کتاب‌ها اگر بخواهم صحبت بکنم؛ خانم سهراب اشاره کردند که خانم منیرو روانی‌پور تقریباً هفت هشت ده ماه بعد از سرنگون‌کردن پرواز به‌خواستهٔ مادران پرواز پی‌اس۷۵۲ شروع می‌کنند با خانواده‌ها صحبت‌کردن. چند ماه پیش در استنفورد آمدند و پروسهٔ کارشان را توضیح دادند؛ بسیار کار طاقت‌فرسا و دشواری را داشتند تا نهایتاً به کتاب «به کیِف که رسیدم زنگ می‌زنم» منتهی شد. بعد از آن من و امیرحسین یزدان‌بُد، نویسندهٔ ایرانی که مقیم آلبرتاست، در این پروسه سعی کردیم کمک کنیم. پریروز در ادمونتون برنامه‌ای شبیه این برنامه برگزار شد و من از امیرحسین نقل می‌کنم؛ اینکه ثبت خاطرات و وقایعی که اتفاق افتاده بسیار مهم است نه برای امروز، نه برای پنج سال دیگر، برای دهه‌ها بعد تا مردم بدانند که بر خانواده‌های قربانیان چه گذشت و اصلاً این جنایتی که انجام شد چه جزئیاتی داشت، هر کدام از خانواده‌ها چه فکر می‌کنند در مورد سرنگون‌کردن پرواز پی‌اس۷۵۲ که خب به‌نظرم دست‌ِکم در این سه کتاب بخش زیادی از زوایای مختلف این جنایت نوشته شده است. علاوه بر آن انجمن خانواده‌ها کتاب دیگری را منتشر کرد به‌نام «دادخواهی بدون پشتیبان» که یک گزارش تحقیقاتی بود دربارهٔ واقعیت‌هایی که در مورد سرنگون‌کردن پرواز پی‌اس۷۵۲ وجود دارد و این گزارش هم به‌زبان انگلیسی و فارسی منتشر شده است. یک کتاب انگلیسی هم منتشر شده به‌نام «PS752: The Open Wound In The Sky» که ما این را همان دو سال و نیم پیش که منتشر شد، برای تمام مقامات سیاسی این کشور، مقاماتی که در مورد ایمنی هوانوردی کار می‌کنند، برای تمام اعضای شورای ایکائو یا سازمان جهانی هوانوردی غیرنظامی فرستادیم، در واقع نه‌تنها برای ثبت‌کردن بود بلکه برای ارائهٔ چهرهٔ انسانی از این فاجعه و اینکه چه تأثیری بر خانواده‌ها و بر قربانیان گذاشته که به‌نظر من تأثیر خیلی خوبی هم داشت و حتی همین الان که پرونده در ایکائو هم باز است، من می‌دانم که روایات برخی از خانواده‌ها به‌نمایندگی از همه به‌ دست شورای ایکائو رسیده که بدانند در واقع بر خانواده‌ها چه گذشت. بعد از اینکه ما شروع کردیم به کار، امیرحسین یزدان‌بُد در مورد تاریخ داستان‌نویسی ایران و جهان، خیلی با خانواده‌ها حرف زد و هر جلسه کتابی خوانده شد که در واقع نوع روایت را و انواع مختلف روایت را به خانواده‌ها آموزش بدهد که البته خیلی از کسانی که در این جلسات شرکت می‌کردند، خودشان هم پیش‌زمینه‌ای در ادبیات داشتند، اگر نمی‌نوشتند، دستِ‌کم آدم‌های کتاب‌خوانی بودند. منتها نوشتن یک کار حرفه‌ای است و اگر می‌خواستیم کتاب‌ها را منتشر کنیم، می‌خواستیم که در یک سر و شکل حرفه‌ای منتشر بشوند. تمرکز آقای یزدان‌بُد بیشتر روی موضوع آزاد بود که خاطرات بازماندگان هرجور که می‌خواهند نوشته بشود؛ پیش از سرنگون‌کردن پرواز، در روز هجدهم دی ماه که این فاجعه اتفاق می‌فتد و پس از آن. کتابی که من و خانواده‌ها بر روی آن کار کردیم اسمش «سرخ در آغوش آسمان» است و این‌طور که پشت این کتاب نوشته شده، در یکی از روزهای پس از فاجعهٔ سرنگون‌کردن پرواز، خانواده‌ها به محل زمین‌خوردن هواپیما در شاهدشهر می‌روند تا به‌یاد جان‌های عزیزی که از دست رفت، درخت‌ افرایی را در خاک بنشانند. این کتاب روایت خانواده‌های پرواز از این مراسم است، روایتی از بازماندگان در هر جای جهان که بوده‌اند، در شاهدشهر یا هزاران کیلومتر دورتر از آن. روایت‌های کاشتن درخت در زمینی که خانواده‌ها می‌گویند از آن ماست. کتاب‌هایی که امیرحسین یزدان‌‌بُد و در یکی‌اش من هم مشارکت کرده‌ام «نباید نوشته می‌شد» جلد اول و جلد دوم است. جلد اول سال گذشته منتشر شد و جلد دوم و «سرخ در آغوش آسمان» در سال جاری میلادی منتشر شده و الان ونکوور بعد از تورنتو، وینیپگ و ادمونتون چهارمین مکان است که این کتاب‌ها معرفی می‌شود. البته این کتاب‌ها در نمایشگاه کتاب تهران بدون سانسور در سراسر جهان هم الان قابل‌دسترسی‌ست و امیدوارم در روزهای آینده در استرالیا هم، در سیدنی و ملبورن، بتوانم آن‌ها را معرفی کنم. 

این خاطرات و این اسامی که نام بردم، از بهاره کرمی مقدم هم یاد می‌کنم [با اشاره به بهشته رضاپور که وارد اتاق می‌شود]، مادرها یا بازماندگان قصه‌هایشان را می‌نوشتند و بقیه در موردش نظر می‌دادند و بعد من و امیرحسین نظرات خودمان را می‌دادیم. بارها این خاطره‌ها بازنویسی شده و سعی شده که با فکر جمعی و بعد با نظر کسانی که سابقهٔ نوشتن دارند، به‌بهترین شکلی که ممکن است منتشر بشوند. من در ادمونتون هم گفتم؛ در این کتاب‌ها ما خاطره یا داستان ضعیف نداریم، هر چه هست اگر متوسط نباشد، بسیاری از داستان‌ها واقعاً بسیار تکان‌دهنده‌اند و من بیش از این نمی‌گویم، برخی را می‌شنویم، خاطره‌هایی را که خانم قوی [مریم زارعی] و خانم سهراب نوشته‌اند، می‌شنویم و من هم اگر شد و وقت بود یکی از این خاطرات را می‌خوانم.»

پس از آن مریم زارعی، مادر زنده‌یاد معصومه قوی و زنده‌یاد مهدیه قوی از جانباختگان پرواز پی‌اس۷۵۲، پیش از خواندن خاطرهٔ خود گفت: «سلام عرض می‌کنم خدمت همهٔ شما بزرگواران. همان‌طور که آقای دکتر معرفی کردند، متأسفانه من دوتا از دخترهایم را در این پرواز از دست دادم. همهٔ شما که اینجا هستید اگر دختر داشته باشید، می‌دانید دختر برای پدر و مادر چیست. دختر امید است، دختر آینده‌ است، چراغ خانه است، نور چشم پدر و مادر است، یعنی واقعاً دیگر زندگی نداریم… من اینجا از حامد عزیز تشکر می‌کنم، از امیرحسین عزیز تشکر می‌کنم، از منیروی عزیزم که واقعاً در شرایطی به داد ما رسیدند که همه‌مان خیلی وضعمان خراب بود، و من خودم را می‌گویم که اصلاً تصمیم به خودکشی گرفته بودم، چند بار تصمیم گرفتم که خودکشی کنم، که منیرو جان مرا نجات داد و گفت باید بنویسی، گفتم نمی‌نویسم، گفت باید بنویسی. بعد روزی که من خاطره‌ام را نوشتم و بردم، چنان برای من دست زد… یک نویسنده، که واقعاً من ممنونشم، از اینجا واقعاً دستش را می‌بوسم که چه‌جوری مرا دوباره به زندگی برگرداند. گفت که شما باید حتماً بنویسی و نباید دیگر گریه کنی، گریه فایده‌ای ندارد، باید قوی باشی، و من قوی شدم، واقعاً قوی شدم و تا روزی که نفس می‌کشم، دادخواه خون به‌ناحق‌ریخته‌شدهٔ این عزیزان و بقیه هستم و هرگز پا پس نمی‌کشم. خاطره‌ای که می‌خواهم امروز بخوانم و احساساتم را با شما به اشتراک بگذارم، نامش «با بال‌های شکسته» است که شاید به‌نظر خیلی ساده بیاد، ولی وقتی من این خاطره را می‌نوشتم سه بار دکتر رفتم یعنی واقعاً خیلی سخت است نوشتنش… »

پس از آنکه مریم زارعی خاطره‌ش را خواند، هوریران سهراب گفت: «من یک اصطلاحی به کار می‌برم که البته برای فیلم به کار می‌رود، نه برای کتاب و داستان‌نویسی. می‌گویم مریم همیشه جلوه‌های ویژه توی کارش خیلی خوب است، یعنی قشنگ متوجه شدید که مادرجون، تنور، نان درست‌کردن، حتی عطر بوی نان هم به مشام می‌رسد…» سپس او نیز خاطره‌اش را با عنوان «The Bell» خواند.

پس از آن حامد اسماعیلیون گفت که برایش سخت است بخواهد یکی از خاطره‌ها را انتخاب کند، ولی فکر کرده است گرچه کمی طولانی‌ست، خاطره‌ای از ژاله معینی، خواهر زنده‌یاد محمد معینی از جانباختگان پرواز پی‌اس۷۵۲، بخواند. اسم این خاطره «افرا پشت پنجره» از کتاب «سرخ در آغوش آسمان» است که اسماعیلیون آن را برای جمع خواند.

ادامهٔ نشست به پرسش و پاسخ گذشت که به‌دلیل کمبود فضا متأسفانه از پرداخت به آن‌ها معذوریم.

نوشته گزارشی از نشست معرفی کتاب‌های جدید انجمن خانواده‌های جانباختگان پرواز پی‌اس۷۵۲ در ونکوور اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.

به‌تازگی کتاب‌های «نباید نوشته می‌شد ۲» و «سرخ در آغوش آسمان» به‌کوشش حامد اسماعیلیون و امیرحسین یزدان‌بد چاپ شدند. این کتاب‌ها شامل خاطرات تعدادی از خانواده‌های جانباختگان پرواز پی‌اس۷۵۲ است که با ثبت مستند درد خود به جنگ فراموشی و تحریف واقعیت می‌روند.

این کتاب‌ها محصول کلاس‌های خاطره‌نویسی‌اند که از ماه‌های اول این جنایت شروع شده و ادامه دارد.

این دو کتاب به‌همراه ارائهٔ کتاب جلد اول «نباید نوشته می‌شد»، در مراسمی روز جمعه ۱۵ مارس ۲۰۲۴، ساعت ۷-۹ عصر در کتابخانهٔ مرکزی نورث‌ یورکِ تورنتو رونمایی شدند.

جای بسی خشنودی‌ست که تاکنون چهار کتاب از سوی گروه‌های خاطره‌نویسی انجمن جانباختگان پرواز پی‌اس۷۵۲ به چاپ رسیده است. این گروه‌های مختلف که برای برنامه‌ریزی هر دوره تشکیل شد، عبارت‌اند از:

۱- گروه کارگاه خانم منیرو روانی‌پور برای پیاده‌کردن گفت‌وگوهای ضبط‌شدهٔ جلسات به‌صورت نوشتار در دو دورهٔ دوازده‌جلسه‌ای کتاب «به کی‌یف که رسیدم زنگ می‌زنم»

۲- گروه هماهنگی کارگاه خاطره‌نویسی آقای دکتر اسماعیلیون و آقای امیرحسین یزدان‌بد که در آن گزارش‌های جامع، کامل و پربار جلسات از سوی خواهر یکی از جانباختگان ارائه شد، گویای چگونگی کیفیت بالای کارگاه‌هاست.

۳- گروه ویراستاری اولِ «نباید نوشته می‌شد ۲»

۴- گروه ویراستاری افرا که در آن، انتخاب نام و طراحی اولیهٔ جلد و نیز تصویب نهایی کتاب «سرخ در آغوش آسمان» انجام پذیرفت.

مدیریت جلسات کارگاه خاطره‌نویسی با خواهر یکی دیگر از جانباختگان بود که خالصانه و صمیمانه با تمام گرفتاری‌ها و مشکلات زندگی در ایران، آن را به بهترین وجه انجام دادند و همچنان ادامه می‌دهند. 

مدیریت آرشیو و جمع‌آوری اطلاعات کارگاه در دوره‌های مختلف با مادر یکی از جانباختگان بوده و است.

طراحی جلد با خواهر یکی دیگر از جانباختگان بوده است. ویرایش اول کتاب‌ها به‌جز کتاب «به کی‌یف که رسیدم زنگ می‌زنم» هم در گروه تلگرامی «افرا» انجام شد؛ کاری به‌غایت دشوار و سنگین که با تلاش مادر، خواهر، برادر و شوهرخواهر یکی از جانباختگان میسر شد.

تاکنون حدود ۲۵ تن از زنان دادخواه و پرتوان خانوادهٔ پرواز، هر یکشنبه‌درمیان تحت هر شرایطی دور هم جمع می‌شوند و گروه را پیش می‌برند. در واقع، این کتاب‌ها از دل این گروه و همت این اعضا بیرون آمده است.

در کنار خاطره‌نویسی، این گروه هر دو هفته کتاب و فیلمی را نیز نقد و بررسی کرده‌اند. 

به‌همت خواهران بازماندهٔ پرواز نیز کارگاه شاهنامه‌خوانی و شناخت اسطوره‌ها هم در حال برگزاری‌ست.

لازم به ذکر است هم‌زمان با اکران فیلم «۷۵۲ یک عدد نیست» در موزهٔ کتاب فرانکفورت، معرفی کتاب‌های جدید کارگاه خاطره‌نویسی نیز به‌همت شهناز مرتب، عمهٔ جانباختهٔ پرواز آروین مرتب که به‌همراه همسرش آیدا فرزانه در پرواز بودند، صورت گرفت. دکتر حامد اسماعیلیون نیز از طریق زوم در این مراسم شرکت داشتند. در این برنامه، خانم دکتر نرگس اسکندری، شهردار فرانکفورت، سخنرانی کردند.

در پایان گزارش رونمایی کتاب‌های جدید انجمن خانواده‌های پرواز پی‌اس۷۵۲، نمونه‌ای از گزارش‌های کارگاه‌های یادشده خدمت خوانندگان ارائه می‌شوند.

* * * * *

گزارش کلاس خاطره‌خوانی، یکشنبه ۲۵ اردیبهشت ۱۴۰۱ برابر با ۱۵ مهٔ ۲۰۲۲، با حضور نویسندهٔ محترم جناب دکتر اسماعیلیون 

قسمت اول، خاطره‌خوانی و نکات مهم آن

۱- سبک‌های زیادی در نوشتن خاطره و داستان وجود دارد، لذا قاعدهٔ خاصی در این زمینه نیست، ولی بهتر آن است که زاویه دیدِ اول‌شخص، دوم‌شخص یا سوم‌شخص را در طول داستان یا خاطره به‌خصوص اگر کوتاه باشد، تغییر ندهید. 

۲- خاطرات و نوشته‌های کوتاه هرچند در شناخت فضای زندگی و روحیه افراد سهم زیادی دارند، اما ماندگار نیستند، در واقع این نوع نوشته‌ها از حد متن‌هایی برای یادواره‌ها بالاتر نخواهند رفت. اما در این مورد مجموعه‌داستان کوتاه «بازی عروس و داماد» اثر بلقیس سلیمانی می‌تواند راهنما‌ی علاقه‌مندان به کوتاه‌نویسی باشد. 

۳- زندگی پُر است از خاطرات تلخ و شیرین؛ برای نوشتن از این لحظات پراکنده و انسجام‌دادن به آن‌ها به‌صورتی که تأثیر‌گذار باشد، بهترین کار، خواندن کتاب‌هایی از این نمونه است. به‌عنوان مثال، کتاب «روزها در راه» اثر شاهرخ مسکوب می‌تواند برای آموختن در این زمینه مفید باشد.

کتاب‌های معرفی‌شده در این جلسه

دو کتاب از آلبر کامو: «طاعون» و «بیگانه» 

سه کتاب از شاهرخ مسکوب: «روزها در راه»، «سوگ مادر» و «مسافرنامه» 

خواندن کتاب «سوگ مادر» برای نقد و بررسی در جلسهٔ دو هفتهٔ آینده تعیین شد. 

سه کتاب از حامد اسماعیلیون: «تابستانی با پنج تیر» و «خاطرات بریدهٔ صدر اعظم» و «در این خانه برف می‌بارد» 

همچنین کتاب‌های «صد سال تنهایی» از گابریل گارسیا مارکز، «خاطرات زندان» از شهرنوش پارسی‌پور، و «حدیث نفس، خاطرات رسته از فراموشی» از حسن کامشاد 

فیلم‌های معرفی‌شده در این جلسه 

۱- به نام پدر (In the Name of the Father)

۲- شاه ریچارد (King Richard) 

۳- قدرت سگ (The Power of the Dog)

سخن آخر

همان‌طور که در جلسات پیش گفته شد، هنگام نوشتن خود را سانسور نکنید زیرا: 

– اثر درمانیِ نوشتن زمانی است که نویسنده احساسات و عقایدش را بدون ترس و به‌راحتی بیان کند.

– همچنین یک نویسندهٔ متعهد نه‌تنها در برابر خانواده و جامعهٔ خویش که حتی در برابر لغات زیبایی چون عدالت، حق و… که دیگران نسبت به آن بی‌اعتنایند، مسئول است. او وظیفه دارد در مورد مسائل اجتماعی، سیاسی و… از واقعیت‌ها بنویسد و برای خشنودی کسی یا مصلحت خود چیزی را حذف نکند.

– البته، توجه داشته باشید بعد از نوشتن، در مرحلهٔ انتشار و همگانی‌کردن یک اثر، جامعه‌ را نمی‌توان نادیده گرفت.

* * * * *

کلاس خاطره‌نویسی، یکشنبه ۱ خرداد ۱۴۰۱ برابر با ۲۲ مهٔ ۲۰۲۲ با حضور نویسندهٔ محترم جناب امیرحسین یزدان‌بد 

قسمت اول آشنایی با شمیم بهار، نویسنده، منتقد، مقاله‌نویس معاصر، که به‌مدت چندین سال آثار‌ش را در مجلات مختلف به‌شیوهٔ محاوره‌ای که در آن زمان معمول نبود، به چاپ رساند. داستان‌های او نه با هدف اصلاح جامعه یا آگاهی‌رسانی که بنا به علاقهٔ شخصی نوشته می‌شد‌. وی با وجود کمیِ کارهای منتشرشده‌اش مورد توجه منتقدان و صاحب‌نظران در حیطهٔ ادبیات بوده و از این نظر با نویسندهٔ آمریکایی جی.دی. سالینجر قابل‌مقایسه است.

قسمت دوم جلسه، خواندن داستان «ابر بارانش گرفته است» از این نویسنده؛ کل این داستان نامه‌ای است دوستانه که در آن دنیای ذهنی، افکار، عواطف و احساسات درونی راوی (نگارندهٔ نامه) در رابطهٔ‌ عاشقانهٔ ناکامی نشان داده می‌شود… 

کتاب معرفی‌شده در این جلسه 

هملت اثر شکسپیر 

سخن آخر 

نویسندگان، سبک و استایل خاص خود را در نگارش دارند. «استایل نویسندگی»، مجموعه‌ٔ عواملی‌ است مشتمل بر استفاده‌ از بانک لغات متفاوت، نوع جمله‌بندی با کلمات، لحن شکل‌دادن به داستان و… که باعث به‌وجودآمدن ویژگی‌های خاصی در داستان‌های نوشته‌شده به‌قلم افراد مختلف می‌شود و آن‌ها را از هم متمایز می‌سازد.

هنگام نوشتن خاطره، خود را درگیر چگونگی ساختار جمله، چیدمان کلمات و دستور زبان نکنید؛ بدون هیچ قیدوبندی ذهنیات خود را بنویسید. حتی اگر تایپ و نوشتن مانعی در ثبت خاطراتتان است، صدای خود را ضبط کرده بعد از روی آن بنویسید.

* * * * *

گزارش کلاس خاطره‌نویسی، یکشنبه ۵ تیر ۱۴۰۱ برابر با ۲۶ ژوئن ۲۰۲۲ با حضور دکتر اسماعیلیون. مهمان این هفته سرکار خانم پرستو فروهر، نویسنده، نقاش و فعال حقوق بشر، بود. در این جلسه، خانم فروهر ضمن توضیح تجربیات خود در زمینهٔ عدالت‌خواهی به پرسش‌های مطرح‌شده پاسخ دادند. 

نکات مهم این جلسه 

استفاده از هنر در هر شکلی، امکان اشتراک‌گذاری تفکر و عقیده را با بیانی عمیق‌تر و صریح‌تر و در بعدی وسیع‌تر به افراد، می‌هد. ‌

تداوم و تأثیر جریانات دادخواهی را باید با درنظرگرفتن شرایط سیاسی، واکنش‌های اجتماعی، فشارها و محدودیت‌های حکومتی، همچنین وجود یا فقدان انجمن‌های پشتیبان و حمایتگر قضاوت کرد و در نظر گرفت‌. 

ثبت وقایع برای باقی‌ماندن حقایق و در صورت لزوم استناد به آن‌ها برای اثبات حقانیت در دادخواهی، کاری مهم و البته در بسیاری موارد برای بازماندگان یک حادثه، دشوار است. 

طی‌کردن مسیر دادخواهی در محیط‌های استبدادی، کاری طاقت‌فرساست، در این میان وجود افراد همدل، همراه، هم‌هدف و تشکل‌هایی برای ساماندهی و پشتیبانی از این حرکت‌های عدالت‌خواهانه و جلوگیری از نابودی یا به‌بیراهه‌رفتن آن‌ها امری ضروری است. 

مکان وقوع یک اتفاق نه‌تنها در یادآوری و زنده‌نگاه‌داشتن حادثه نقش بزرگی دارد، بلکه وجود آن حادثه را برای دیگران ملموس‌ و قابل‌درک‌تر خواهد کرد. 

سخن آخر 

با توجه به آنچه گفته شد، تأسیس انجمن پی‌اس۷۵۲ کاری مؤثر در راه دادخواهی‌ست که امید است با حمایت از این نهاد، قدردان زحمات انجام‌شده باشیم. 

حضور و گردهمایی در شاهدشهر، محل وقوع فاجعهٔ سقوط هواپیما، نقش مؤثری در یادآوری این جنایت و زنده‌نگه‌داشتن یاد مسافران بی‌گناه و اصرار بر دادخواهی خواهد داشت.

* * * * *

این کتاب‌ها در کانادا و آمریکا از طریق وب‌سایت آمازون و در اروپا از طریق کافه کتاب شالپلاته از طریق سفارش در صفحهٔ اینستاگرامشان یا با مراجعهٔ حضوری به آدرس Scheidtweilerstraße 9, 50933 Köln, Germany و شمارهٔ تلفن ‎+49 221 42305824 در دسترس علاقه‌مندان است. 

نوشته گزارشی از رونمایی کتاب‌های جدید انجمن خانواده‌های جانباختگان پرواز پی‌اس۷۵۲ اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.

چهار سال از فاجعهٔ سرنگونی پرواز پی‌اس‌۷۵۲ می‌گذرد. فاجعه‌ای بهت‌آور که هنوز در یاد اغلب ایرانیان به‌ویژه ایرانیان مهاجر ساکنِ کانادا زنده است. 

در این چهار سال برنامه‌ها و گردهمایی‌های متعددی برای پشتیبانی از دادخواهی خانواده‌های جانباختگان و همچنین گرامیداشت یاد مسافران بی‌گناه پرپرشده در این پرواز برگزار شده است. اما کار دیگری که اگر اهمیتش از برگزاری تجمعات بیشتر نباشد، کمتر نیست، تولید آثار ادبی و هنری متعدد برای ثبت این فاجعهٔ بی‌سابقه برای نسل‌های کنونی و از آن مهم‌تر نسل‌های بعدی است. کسانی که در زمان این فاجعه شاید هنوز زاده نشده بودند و اگر چنین آثاری نباشد، اطلاعاتشان دربارهٔ این فاجعه به روایت‌هایی که از مادران و پدرانشان خواهند شنید و نیز پوشش‌های رسانه‌ای آن دوره، محدود خواهد ماند.

چیزی شبیه به آنچه که محمد موسوی در رمان «نویسنده‌ها دوبار می‌میرند» به آن اشاره می‌کند: «اساساً بعد از گذشت مدتی دراز دیگر حقیقتی وجود ندارد؛ مُشتی اطلاعات تاریخی‌ست و احساسات پایمال‌شدهٔ انسان‌هایی داغ‌دیده. همین!»

اما بودن این آثار قطعاً به نسل‌های آینده کمک می‌کند تا با اثری که این فاجعهٔ هولناک بر زندگی بازماندگان گذاشته آشنا شوند و برداشتی هرچند ناقص از عمق درد و رنجی که به این خانواده‌ها تحمیل‌شده، به‌دست آورند. در این مطلب مروری کوتاه خواهیم داشت بر تعدادی از این آثار در طول این چهار سال.

* * * * *

کتاب «به کی‌یف که رسیدم زنگ می‌زنم»

اثر منیرو روانی‌پور و اعضای خانوادهٔ ۱۸ تن از جانباختگان پرواز پی‌اس‌۷۵۲ 

ژانویهٔ ۲۰۲۱ و در نخستین سالگرد سرنگون‌کردن پرواز پی‌اس‌۷۵۲، گزارشی در شمارهٔ ویژهٔ پرواز ۷۵۲ رسانهٔ همیاری دربارهٔ برگزاری کلاس‌های خاطره‌نویسی منیرو روانی‌پور، نویسندهٔ ساکن آمریکا، برای بازماندگان قربانیان این پرواز، منتشر شد. کمتر از یک‌سال بعد و در دسامبر ۲۰۲۱، منیرو روانی‌پور کتاب «به کی‌یف که رسیدم زنگ می‌زنم» را که حاصل آن کلا‌س‌هاست، بر روی سرویس کتاب الکترونیک Google Play Books منتشر کرد و بعدتر نسخهٔ چاپی آن را هم روی وب‌سایت آمازون قرار داد، همچنین ترجمهٔ انگلیسی آن هم روی سرویس کیندل آمازون و نیز سایت لولو برای علاقه‌مندان در دسترس قرار گرفت. او در معرفی کتابش این‌گونه می‌نویسد: 

«صبح هشتم ژانویهٔ ۲۰۲۰ هواپیمای مسافربری اوکراین پرواز ۷۵۲ در آسمان تهران با شلیک دو موشک منفجر شد. کلیهٔ مسافران این هواپیما در آتش بلاهت و جباریت سوختند. تنها بازماندهٔ این هواپیما خرگوشی بود به‌نام راشل که غروب روز قبل از پرواز، بلیتش از طرف شرکت هواپیمایی‌ کنسل شده بود. ده ماه بعد از این حادثهٔ هولناک بازماندگانِ برخی از این گل‌نثاران، به‌سراغ من آمدند تا خاطراتشان را بنویسند. این کتاب داستان خاطره‌هاست. خاطره‌های نوشته‌شده و گفته‌شده، خاطرهٔ آنچه در کلاس اتفاق افتاد. گریه‌ها، حسرت‌ها، خنده‌ها و شادی‌ها… شما در این کتاب شیوهٔ رهیابی و کوچینگ یک مدرس خاطره‌نویسی را می‌بینید.»

نقلی است از ئی. ال. دکتروف، نویسندهٔ نامی و فقید، که می‌گوید: «مورخ به شما می‌گوید که چه اتفاقی افتاده است. رمان‌نویس به شما می‌گوید که [آن اتفاق] چه حسی داشته است.» 

هرچند کتاب «به کی‌یف که رسیدم زنگ می‌زنم» نه رمان است و نه کتاب تاریخ، ولی تلفیقی است ناب از ثبت فاجعه‌ای باورنکردنی با روایتی دست اول از حسی که آن فاجعه در کسانی که بیشترین درد و رنج را از وقوع آن متحمل شده‌اند، برانگیخته است. 

بخش اول کتاب روایتی است گزارش‌گونه از آنچه که در جریان کلاس‌های خاطره‌نویسی منیرو روانی‌پور با اعضای خانوادهٔ ۱۸ تن از قربانیان پرواز پی‌اس۷۵۲ گذشت، همراه با فلش‌بک‌‌هایی از نویسنده به آنچه که خود او و خانواده‌اش سال‌ها پیش در فقدان عزیز از دست‌رفته‌شان تجربه کرده بودند و همچنین اشاره به برخی رویدادهای تاریخی پس از انقلاب ایران و نیز حوادث مهم در ایران و جهان در روزهایی برگزاری کلاس. در خلال این بخش، خواننده شاهد تلاش‌های طاقت‌فرسای مدرس یا به‌تعبیر نویسنده «رهیاب» و شرکت‌کنندگانی است که اغلب از شدت درد و رنجِ فقدان عزیزانشان استیصالی فلج‌کننده را تجربه می‌کنند، تا حدی که حتی از خواندن نوشته‌شان در کلاس با تلاش‌های چندباره ناکام می‌مانند و بغض و گریه مجالشان نمی‌دهد. مدرس به آنان می‌گوید به‌ تعداد عزیزانی که از دست داده‌اند، نهالی بکارند و هر روز با آن‌ها صحبت کنند، از آن‌ها می‌خواهد تاریخ بخوانند تا دریابند که چطور «دامنشان لای در تاریخ گیر کرده»، به آنان می‌گوید که «نوری که در آسمان می‌بینیم، می‌تواند نور ستارگانی باشد که میلیون‌ها سال پیش خاموش شده‌اند. شما با نوشتن کتاب خاطرات خود و عزیزانتان چنین نوری در تونل زمان منتشر می‌کنید. نوری که سالیان سال بعد به انسان‌های دیگر می‌رسد»، به آنان یاد می‌دهد چطور خاطراتشان را به تاریخ گره بزنند و…

اغلب این شرکت‌کنندگان هیچ تجربه‌ای در نگارش ادبی ندارند، ولی رفته‌رفته تلاش‌های مدرس دوره که به آن‌ها شیوه‌هایی را برای حمل آسان‌تر کوه غمی که بر شانه‌های لرزانشان سنگینی می‌کند، می‌آموزد و به آن‌ها تأکید می‌کند که «باید از کوه، کاه بسازیم» و همچنین همراهی و همدلی شرکت‌کنندگان با هم، آن‌ها را مصمم می‌کند تا برای جاودانه‌کردن نام عزیزانشان، تداوم زندگی آن‌ها با ثبت خاطراتشان و زنده‌کردن آنان با نوشته‌هایشان دست به قلمی که حالا «قوی‌ترین سلاحشان شده» ببرند و از آنان بنویسند و سرگذشت آنان را «در حافظهٔ جمعی حک کنند».

در پایان این بخشِ کتاب، نویسنده مروری دارد بر تکنیک‌هایی که در خلال این کلاس‌ها به‌ کار گرفته و پس از آن تعدادی از نامه‌های شرکت‌کنندگان در دوره به منیرو روانی‌پور از تأثیری که کلاس‌ها بر زندگی‌شان داشته، آورده شده و در بخش پایانی خاطراتِ شرکت‌کنندگان در کلاس‌ها از عزیزانشان منتشر شده است و اینجا همان‌جایی‌ست که آن «حس» به خواننده منتقل می‌شود. از اینجاست که دیگر نمی‌توان کتاب را زمین گذاشت و خواننده می‌خواهد تا پایان آن را یک‌سره بخواند.

مروری بر این کتاب را در اینجا بخوانید.

* * * * *

کتاب «۳ دقیقه و ۴۲ ثانیه»

از انتشارت انجمن خانواده‌های جانباختگان پرواز پی‌اس‌۷۵۲

انجمن خانواده‌های جانباختگان پرواز پی‌اس‌۷۵۲ در طول این چهار سال در کنار پیگری‌های حقوقی و برگزاری تجمعات مختلف در نقاط مختلف جهان اقدام به انتشار چند گزارش و همچنین کتاب به‌زبان‌های فارسی و انگلیسی کرده است. 

از جملهٔ این کتاب‌ها، کتاب «۳ دقیقه و ۴۲ ثانیه» است که به‌صورت رایگان برای دانلود و مطالعه روی وب‌سایت این انجمن قرار داده شده است  (برای دانلود رایگان کتاب اینجا کلیک کنید). این انجمن در معرفی این کتاب نوشته است:

«در سحرگاه روز هجدهم دی‌ماه ۱۳۹۸، مسافران و خدمهٔ پرواز PS752 خطوط هوایی اوکراین در حالی سوار هواپیما شدند که اغلب از حملهٔ چند ساعت پیشِ جمهوری اسلامی و سپاه پاسداران انقلاب اسلامی به قرارگاه‌های نظامی آمریکا در عراق بی‌خبر بودند. هواپیما قرار بود ساعت ۵:۱۵ از فرودگاه بین‌المللی تهران برخیزد، اما به‌دلایلی که تاکنون برای همه نامعلوم است این پرواز ۵۷ دقیقه به تأخیر افتاد.

در ساعت ۶:۱۵، یعنی در حالی‌که هنوز هواپیما اوج نگرفته است، جمهوری اسلامی دست‌کم دو موشک با فاصلهٔ ۲۵ ثانیه به این هواپیما شلیک می‌کند. گزارش‌ها حاکی‌ست هواپیما پس از موشک اول در حال بازگشت به فرودگاه بوده است و احتمالاً می‌توانسته در فرودگاه تهران به زمین بنشیند که واحد پدافند، موشک دوم را هم به‌سوی آن شلیک می‌کند. می‌گویند که مسافران این هواپیما دست‌کم تا نوزده ثانیه بعد از شلیک اول که هنوز دستگاه‌های ضبط صدای کابین کار می‌کرده‌اند زنده بوده‌اند. موشک دوم کار هواپیما را تمام می‌کند و سه دقیقه و ۴۲ ثانیه طول می‌کشد تا هواپیما در جایی در جنوب غرب تهران به نام شاهدشهر سقوط کند. کسی نمی‌داند در آن سه دقیقه و ۴۲ ثانیه چه بر مسافران بی‌گناه گذشته است. همهٔ مسافران و خدمه جان خود را از دست می‌‎دهند.

 آنچه در این کتاب می‌خوانید قصهٔ زندگی‌های پرشوری‌ست که قربانی جهالت و رذالت آدمیزاد شدند.»

* * * * *

کتاب «نباید نوشته می‌شد»

به‌کوشش امیرحسین یزدان‌بد و حامد اسماعیلیون

کتاب دیگری که انجمن خانواده‌های جانباختگان پرواز پی‌اس‌۷۵۲ منتشر کرده است. در وب‌سایت انجمن در معرفی این کتاب آمده است:

«این کتاب نباید نوشته می‌شد. پرواز پی‌اس۷۵۲ که ساعت شش و دوازده دقیقهٔ صبح هجدهم دی ماه از فرودگاه بین‌المللی تهران برخاسته بود باید ساعاتی بعد به‌ سلامت در شهر کیِف در اوکراین به زمین می‌نشست. باید مسافران آن پرواز به خانهٔ خود می‌رفتند، پیش آن‌ها که دوستشان دارند و منتظرشان بودند. آن موشک‌ها نباید شلیک می‌شدند. اما شدند. بعد از آن موشک‌ها زندگی برای بسیاری از آدم‌ها دگرگون شد. خانواده‌های مسافران در فضای پیچیده‌ای از درد و رنج و خشم گرفتار شدند که با سیاست جهانی و روند قضایی در ایران و دنیای بین‌الملل گره خورده بود. این کتاب که نباید نوشته می‌شد حکایت رنج و مبارزه است. مبارزه با فراموشی و مبارزه با آن‌ها که دستور شلیک به هواپیمای مسافربری را صادر کردند.»

کتاب «نباید نوشته می‌شد» در کانادا از طریق وب‌سایت آمازون و در اروپا از طریق صفحهٔ اینستاگرام کافه کتاب شالپلاته در دسترس علاقه‌مندان است. گزارش کوتاهی از نشست معرفی انتشارت انجمن خانواده‌های جانباختگان پرواز پی‌اس۷۵۲ در ونکوور را در اینجا بخوانید.

* * * * *

کتاب «من جا ماندم»

نوشتهٔ علیرضا قندچی

این کتاب نوشتهٔ علیرضا قندچی است که همسر و دو فرزندش را در این فاجعه از دست داد. در آستانهٔ دومین سالگرد سرنگونی پرواز پی‌اس‌۷۵۲ گفت‌وگویی با آقای قندچی داشتیم (گفت‌وگوی کامل را در اینجا بخوانید) و ایشان دربارهٔ این کتاب چنین گفتند: «این کتاب تقدیم به همدردهایی مثل خودم است و البته همدرد صرفاً به‌معنی بازماندگان فاجعهٔ هواپیما نیست. در این کتاب تلاش کرده‌ام به افرادی مثل خودم کمک کنم که زاویهٔ دیدشان را عوض کنند و به‌جای آنکه از نداشته‌هایشان خیلی اذیت شوند، به داشته‌هایی که داشته‌اند و شاید خیلی‌ها آن‌ها را نداشته‌اند، فکر کنند و با آن خاطرات زیبا زندگی کنند. کلاً من شخصیت افسرده‌ای نداشتم و پیش از این ماجرا همیشه آدم بگووبخند و برون‌گرا و سخنوری بودم، و برای همین در کتابم هم ناله و زاری نکرده‌ام و در دیگر نوشته‌‌هایم هم همیشه این را رعایت کرده‌ام. با این‌حال، هر کاری می‌کنم آخرش به غم منتهی می‌شود… 

کتاب دارای چهار فصل است؛ فصل اول آشنایی من با فائزه در دانشگاه علم‌وصنعت، فصل دوم دربارهٔ درسا، فصل سوم دربارهٔ پارسا و فصل چهارم دربارهٔ موضوع هواپیماست. سخت‌ترین فصل، فصل دوم بود که آن را یازده بار از اول نوشتم. در کل کتاب ادبی خوبی است، چرا که چند نویسندهٔ بنام و برندهٔ جوایز ادبی آن را خوانده‌اند و معتقدند که این کتاب باید امسال جایزهٔ ادبی را ببرد، خصوصاً که در زمینهٔ ادبیات سوگ ما چیزی شبیه این نداریم، جز کتابی که تصورات ذهنی نویسنده‌ای ژاپنی است و ترجمه‌ شده است. این دوستان نویسنده معتقدند گرچه کتاب تلخی است، اما وقتی آن را شروع کنید، نمی‌توانید کنار بگذاریدش. این کتاب در مجموع رد پاهای مختلف در زندگی‌ام و حسم است.»

متأسفانه این کتاب در حال حاضر برای فروش در کانادا در دسترس نیست. اطلاعات بیشتر دربارهٔ این کتاب را در اینجا بیابید.

* * * * *

کتاب «در این خانه برف می‌بارد»

نوشتهٔ حامد اسماعیلیون

حامد اسماعیلیون، سخنگوی پیشین انجمن خانواده‌های جانباختگان پرواز پی‌اس‌۷۵۲ که همسر و تنها فرزندش را در این فاجعه از دست داده است، نویسندهٔ این کتاب است. او دربارهٔ کتابش می‌نویسد: «بعد از پریسا و ری‌را زندگی برای من ایستاد. بعد از پریسا و ری‌را و آن جنایت وحشتناک تاریکی مرا در بر گرفت. ترک این تاریکی آسان نیست. ترک این اندوه آسان نیست.

در این کتاب آن‌چه را در بیست سال زندگی بر ما سه نفر گذشته است نوشته‌ام. تا روزی که جنایت رخ می‌دهد. امیدوارم با این کتاب آن دو برای همیشه زنده بمانند و کسی فراموش نکند در هجدهم دی ماه ۱۳۹۸ چه جنایت وحشتناکی در آسمان تهران توسط جمهوری اسلامی ایران رخ داد. این کتاب نوری در برابر تاریکی‌ست و راهی برای ایستادن رودرروی شرورترین آدم‌های زمین است»

او در ژوئیهٔ ۲۰۲۲ و در سفری که برای رونمایی از کتابش در ونکوور داشت (گزارشی از این برنامه را در اینجا بخوانید)، دربارهٔ این کتاب گفت: «این کتاب پنج فصل دارد: پریسا، مهاجرت، سرگیجه، ری‌را و تاریکی، و فصل آخر ضمیمه، هم برداشت شخصی خودم از کل فاجعهٔ شلیک به پرواز پی‌اس۷۵۲ است. می‌دانید که در دو سال و نیم گذشته، گزارش‌های بسیاری منتشر شده، و به‌جز گزارش جمهوری اسلامی، گزارش‌های دیگر اغلب بر مبنای فکت‌ها و اسناد و مستندات است، ولی این بخش ضمیمه برداشت شخصی من از کل ماجراست که چرا و چگونه به پرواز پی‌اس۷۵۲ شلیک کردند.»

این کتاب در کانادا از طریق وب‌سایت آمازون و در اروپا از طریق صفحهٔ اینستاگرام کافه کتاب شالپلاته در دسترس علاقه‌مندان است.

* * * * *

فیلم مستند «شکسته در باد»

ساختهٔ ژوزف اکرمی

فیلم «شکسته در باد» به‌ کارگردانی ژوزف اکرمی، دربارهٔ خانوادهٔ مقدم، یعنی شاهین مقدم، همسرش شکیبا فقاهتی و پسرش راستین مقدم، ساخته شده است. این فیلم در سال ۲۰۲۲ در تورنتو و ونکوور اکران شد. در گفت‌وگویی که با شاهین مقدم تنها بازماندهٔ این خانواده داشتیم (گفت‌وگوی کامل را در اینجا بخوانید)، ایشان دربارهٔ این فیلم به ما گفتند: «موضوع فیلم دربارهٔ خانوادهٔ من است. در واقع اینکه ما که بودیم، چه کردیم و چه شد. دربارهٔ اتفاقاتی که افتاد. کوتاهی‌هایی که دولت کانادا انجام داد و همچنان دارد انجام می‌دهد. چون داستان جمهوری اسلامی را که همه می‌دانیم؛ اینکه آن‌ها چه کردند، واضح است. ولی در این میان اینکه این‌ها [کانادا] چه کردند، و چه باید می‌کردند و نکردند، گنگ بود. و من دوست داشتم که این مشخص شود.

من فکر می‌کنم این شاید تنها چیزی باشد که ماندگار شود. چون من بارها مثلاً با شهردار صحبت کردم دربارهٔ اینکه زمینی بدهند تا در آن بنای یادبودی بسازیم، در واقع فقط زمین را از آن‌ها می‌خواستیم و گفتیم ساختش را خودمان به‌عهده می‌گیریم، ولی گفتند زمین نداریم! که البته حرف خنده‌داری است، چرا که در کشوری با این وسعت چطور نمی‌توانستند قطعه‌زمینی به این منظور اختصاص دهند؟ بعد گفتیم زمین نمی‌دهید، دستِ‌کم این‌همه شهرک‌سازی می‌کنید و خیابان‌های جدید در آن‌ها ساخته می‌شوند، یکی از آن‌ها را به‌نام این پرواز نام‌گذاری کنید، باز این کار را نکردند. ما حتی درخواست تغییر نام شهرک‌ها و خیابان‌های موجود را نداشتیم، صحبت از ساخت‌وسازهای جدیدی است که هنوز اسمی هم ندارند، ولی با این هم موافقت نکردند. بعد با هیئت امنای مدرسه صحبت کردم؛ مدرسهٔ راستین که پارسا، پسر علیرضا قندچی، هم به همان مدرسه می‌رفت، و از آن‌ها خواهش کردم که اجازه بدهند یک تابلو یا لوح یا بنای یادبود کوچک به‌یاد این بچه‌ها در مدرسه قرار دهند، با آن هم مخالفت کردند، و البته دلایل بیهوده‌ای هم برای عدم موافقتشان با این خواسته می‌آورند، ازجمله اینکه بچه‌های مدرسه ناراحت می‌شوند و… یا مورد دیگر اینکه بعد از کلی نامه‌نگاری به درخواست ما برای اینکه روز هشتم ژانویه در تقویم به‌نام پرواز هواپیمای اوکراینی نام‌گذاری شود، این کار را هم نکردند و نام آن روز را گذاشتند «روز سوانح هوایی» و باز اینجا هم عنوان این مناسبت خاص را سانسور کردند. اصلاً نمی‌خواهند اثری از این داستان در جایی بماند.»

فیلم «شکسته در باد» روی یوتیوب برای تماشای رایگان علاقه‌مندان در دسترس است که می‌توانید آن را در اینجا تماشا کنید:

* * * * *

فیلم مستند «۷۵۲ یک عدد نیست» 

ساختهٔ بابک پیامی

«۷۵۲ یک عدد نیست» با صحنه‌هایی مربوط به خبر کشته‌شدن قاسم سلیمانی به دستور دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور وقت ایالات متحده، با حملهٔ موشک پهپاد نظامی ارتش این کشور و به‌دنبال آن حملهٔ رژیم ایران به پایگاه هوایی عین‌الاسد در عراق، و سپس خبر سقوط هواپیمای اوکراینی توسط موشک‌های زمین‌به‌هوای سپاه پاسداران آغاز می‌شود. پس از آن ما با حامد اسماعیلیون، نویسنده و دندان‌پزشک ساکن تورنتو، که همسر و دختر نه‌ساله‌اش را در این پرواز از دست داده و در آن زمان به‌عنوان سخنگوی انجمن خانواده‌های جانباختگان پرواز پی‌اس۷۵۲ پیگیرانه و تمام‌وقت به‌‌دنبال دادخواهی است، همراه می‌شویم تا از آنچه بر او گذشته است و تمام تلاش‌هایش برای رسیدن به حقیقت و دادخواهی بیشتر بدانیم.

در گفت‌وگویی که با بابک پیامی، کارگردان این فیلم در زمان اکران فیلم در ونکوور داشتیم (گفت‌وگوی کامل را در اینجا بخوانید)، ایشان به ما گفتند: «از ابتدا من قصدی برای ساختن فیلم مستند نداشتم. تمرکز کار سینمایی من مستند نیست. البته مثل بقیهٔ جامعهٔ ایرانی، به‌خصوص ایرانیان ساکن کانادا، و با توجه به اینکه تعداد زیادی از قربانیان پرواز یا شهروند کانادا بودند یا مقیم کانادا، ما از همان ساعات اولِ شنیدن این خبر گرد هم آمدیم. همان روزهای اول دوستی مرا مطلع کرد که حامد اسماعیلیون در راه ایران است و من داوطلب شدم که در این رابطه با مراجع دولتی کانادا رایزنی کنم و امکان ارتباط را برقرار کنم. دولت کانادا تیم ضربتی‌ای را برای کمک به بازماندگان قربانیان تشکیل داده بود. از این طریق من با حامد آشنا شدم و از دور حامی فعالیت‌های او برای بازگرداندن پریسا و ری‌را و خاک‌سپاری آن‌ها در کانادا بودم. 

تقریباً دو هفته بعد که حامد به کانادا رسید و ما از نزدیک با هم آشنا شدیم، ارتباط ویژه‌ای بین من و حامد شکل گرفت. از همان ابتدا معلوم بود که این مسیرِ سختِ بازماندگان باید ثبت شود. اینکه حامد خود نویسنده بود و قدرت پایداری احساسی را در مقابل این فاجعهٔ عمیق داشت، در تصمیم من برای ساخت این مستند تأثیر بسیاری گذاشت.

بالاخره هر دو به این نتیجه رسیدیم که فارغ از نتیجه فعلاً در قالب یک فیلم مستند شرایطی را که و او بقیهٔ بازماندگان این جنایت با آن روبه‌رو هستند، ثبت کنیم و بعد تصمیم بگیریم که آیا می‌شود آن روایت‌ها را با دنیا به اشتراک گذاشت یا نه. 

از اواخر مارس ۲۰۲۰ کار را شروع کردیم و تا ژوئیهٔ ۲۰۲۲ فقط چهار پنج روز با هم نبودیم. هر روز از صبح تا نیمه‌های شب با هم بودیم و شرایط کووید و فضای بسته بر نزدیکی‌ای که بین ما شکل گرفت، تأثیر زیادی گذاشت.» 

فیلم «۷۵۲ یک عدد نیست» پس از اکران در چند شهر دنیا اکنون از طریق وب‌سایت فیلم در آدرس: https://752isnotanumber.com برای خرید یا اجاره در دسترس است.

نوشته مروری بر آثار ادبی و هنری مربوط به فاجعهٔ سرنگونی پرواز پی‌اس‌۷۵۲ اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.

رسانهٔ همیاری – ونکوور

شنبه نوزدهم اوت ۲۰۲۳، فیلم مستند «۷۵۲ یک عدد نیست» برای بار دوم با حضور بابک پیامی سازندهٔ فیلم و حامد اسماعیلیون در سینماتک ونکوور به نمایش گذاشته شد. این فیلم پیش از این در فوریهٔ ۲۰۲۲ در همین سالن به نمایش گذاشته بود که در آن زمان تنها بابک پیامی در اکران آن حضور داشت.

نمایش این فیلم بار دیگر با استقبال علاقه‌مندان مواجه شد و پس از نمایش فیلم تماشاگران این فرصت را یافتند تا در پنلی سؤالاتشان را از بابک پیامی و حامد اسماعیلیون دربارهٔ فیلم و همچنین دربارهٔ مسیر دادخواهی قربانیان پرواز پی‌اس۷۵۲ بپرسند.

فردای آن روز هم نشستی در شعبهٔ داون‌تاون دانشگاه یوبی‌سی در ونکوور برگزار شد که در آن ابتدا بابک پیامی به توضیح انگیزه‌اش از ساخت فیلم «۷۵۲ یک عدد نیست» و روند و مشکلاتی که در این راه با آن مواجه شده بود، پرداخت و سپس به برخی پرسش‌های حاضران پاسخ گفت. 

بخش دوم این نشست به معرفی انتشارت انجمن جانباختگان  پرواز پی‌اس۷۵۲ اختصاص یافت که در اینجا به آن پرداخته‌ایم.

به‌دنبال برگزاری این دو برنامه، فرصتی یافتیم تا با بابک پیامی سازندهٔ مستند «۷۵۲ یک عدد نیست» گفت‌وگویی داشته باشیم که توجه شما را به آن جلب می‌کنیم.

* * * * *

آقای پیامی عزیز، با سپاس از وقتی که در اختیار ما قرار دادید، لطفاً در ابتدا برایمان بگویید چه شد که به فکر ساختن «۷۵۲ یک عدد نیست» افتادید و چه مدت ساخت این فیلم مستند به طول انجامید؟

از ابتدا من قصدی برای ساختن فیلم مستند نداشتم. تمرکز کار سینمایی من مستند نیست. البته مثل بقیهٔ جامعهٔ ایرانی، به‌خصوص ایرانیان ساکن کانادا، و با توجه به اینکه تعداد زیادی از قربانیان پرواز یا شهروند کانادا بودند یا مقیم کانادا، ما از همان ساعات اولِ شنیدن این خبر گرد هم آمدیم. همان روزهای اول دوستی مرا مطلع کرد که حامد اسماعیلیون در راه ایران است و من داوطلب شدم که در این رابطه با مراجع دولتی کانادا رایزنی کنم و امکان ارتباط را برقرار کنم. دولت کانادا تیم ضربتی‌ای را برای کمک به بازماندگان قربانیان تشکیل داده بود. از این طریق من با حامد آشنا شدم و از دور حامی فعالیت‌های او برای بازگرداندن پریسا و ری‌را و خاک‌سپاری آن‌ها در کانادا بودم. 

تقریباً دو هفته بعد که حامد به کانادا رسید و ما از نزدیک با هم آشنا شدیم، ارتباط ویژه‌ای بین من و حامد شکل گرفت. از همان ابتدا معلوم بود که این مسیرِ سختِ بازماندگان باید ثبت شود. اینکه حامد خود نویسنده بود و قدرت پایداری احساسی را در مقابل این فاجعهٔ عمیق داشت، در تصمیم من برای ساخت این مستند تأثیر بسیاری گذاشت.

بالاخره هر دو به این نتیجه رسیدیم که فارغ از نتیجه فعلاً در قالب یک فیلم مستند شرایطی را که و او بقیهٔ بازماندگان این جنایت با آن روبه‌رو هستند، ثبت کنیم و بعد تصمیم بگیریم که آیا می‌شود آن روایت‌ها را با دنیا به اشتراک گذاشت یا نه. 

از اواخر مارس ۲۰۲۰ کار را شروع کردیم و تا ژوئیهٔ ۲۰۲۲ فقط چهار پنج روز با هم نبودیم. هر روز از صبح تا نیمه‌های شب با هم بودیم و شرایط کووید و فضای بسته بر نزدیکی‌ای که بین ما شکل گرفت تأثیر زیادی گذاشت.

این فیلم یک ساعت و چهل دقیقه‌ای محتوایی دردناک، سنگین و تیره‌وتار دارد و تماشای آن برای تماشاگر آسان نیست. طی زمان طولانی شکل‌گیری و ساخت این فیلم، و در واقع زندگی با آن، شما چطور با این حجم از درد و رنج کنار آمدید؟ لطفاً کمی از این تجربه برایمان بگویید.

ساختن مستند مستلزم نوعی نگاه خنثی و بی‌طرف است. به‌اصطلاح «مگس روی دیوار» که فقط نظاره‌گر واقعه است. از همان روزی که من و حامد برای اولین بار چشم در چشم هم دوختیم، این قانون مستندسازی برای من باطل شد. من مگس روی دیوارِ داغِ تنوری از غم و اندوه و احساسات بودم. دیری نگذشت که خودم هم در بطن گداختهٔ آن تنور دادخواهی قرار گرفتم. این مشارکت در مبارزه و ترسیم روایت از درون به‌جای نظاره‌گرِ بیرونی بودن به من کمک کرد. البته که متانت و مصمم‌بودن خانواده‌ها الگوی مؤثری برای من بود. بدون الگویی که حامد و بقیهٔ خانواده‌ها در این مسیر ایجاد می‌کردند، بعید می‌دانم که من شخصاً و به‌تنهایی قادر به ادامهٔ کار می‌بودم.

گرچه مستند «۷۵۲ یک عدد نیست» تقریباً به تمامی ابعاد فاجعهٔ سرنگونی پرواز پی‌اس۷۵۲ می‌پردازد، اما در این فیلم شما تنها با حامد اسماعیلیون، سخنگوی پیشین انجمن خانواده‌های جانباختگان پرواز پی‌اس‌۷۵۲، گفت‌وگو و فعالیت‌های او را دنبال کرده‌اید. البته به‌جز صحنهٔ کوتاهی که نیما نیستانی، نامزد شادی جمشیدی از جانباختگان پرواز، نیز در آن ظاهر می‌شود. آیا برای ساخت این فیلم، با دیگر بازماندگان هم تماس و صحبتی داشته‌اید؟ 

یک فیلم مستند محدود به یک قالب روایتی است. با وجود علم به این واقعیت که داستان خانواده‌ها در روایت این جنایات و پیگیری دادخواهی به این زودی نقطهٔ پایانی نخواهد داشت، امکان سریالی‌کردن فیلم هم نبود.

به‌غیر از رابطهٔ ویژه‌ای که من و حامد پیدا کردیم و قابلیت‌های او برای روایت شرایط، محدودیت‌های مالی و محدودیت‌های مسافرت در شرایط کووید مزید بر علت شده بود که مانع دسترسی به بقیهٔ بازماندگان می‌شد. همچنین شرایط احساسی همگان نیز یکسان نبود و همه به یک میزان در شرایطی نبودند که اجازهٔ ورود من به زندگی‌شان را بدهند. 

علاوه بر این، امکان اینکه روایت همهٔ قربانیان و بازماندگانشان در قالب یک مستند دوساعته گنجانده شود، نبود. اگر حتی یکی از آن‌ها از قلم می‌افتاد، عملی و منصفانه نبود و دِین من را نسبت به قربانیان و خانواده‌ها نمی‌توانست ادا بکند.

نهایتاً با تمرکز روی روایت حامد به‌عنوان نمونه‌ای از همهٔ دردها و رنج‌ها و چالش‌های بازماندگان، بهتر می‌شد به حقیقت رسید و آن را برای دنیا بازگو کرد. لازم به اشاره است که هنگام شروع این مستند حامد هنوز به‌عنوان شخصیتی برجسته در انظار عمومی شناخته نشده بود و من او را صرفاً به‌عنوان یکی از خانواده‌های دادخواه دنبال می‌کردم، نه به‌عنوان شخصیتی که بعدها شکل گرفت.

من در ابتدا با تعدادی از بازماندگان دیگر تماس گرفتم ولی امکان گسترش ابعاد این مستند فراهم نبود و در مقطعی باید این تصمیم سخت را برای تمرکز روی کار عملی و امکان‌پذیر می‌گرفتم. شرایط در آن‌ ماه‌ها بسیار سخت بود و امکانات من محدود. نتیجه این شد که می‌بینید و عرضه کردم. 

نظر دیگر خانواده‌های جانباختگان دربارهٔ این فیلم چه بوده است؟ 

من همیشه از لطف و محبت خانواده‌ها ممنونم. امیدوارم که این مستند در مسیر دادخواهی و زنده‌نگه‌داشتن یاد جانباختگان مؤثر باشد. طبیعی است که بسیاری از خانواده‌ها توان دیدن فیلم را نداشته باشند. برای خود من، هم ساختن فیلم و هم دیدن حاصل کار بسیار دشوار است. اما همه اتفاق‌نظر داریم که روایت دادخواهی و حفظ آن روایت از همه‌چیز مهم‌تر است.

هزینهٔ ساخت این فیلم را چطور تأمین کردید؟ آیا از هیچ سازمان یا نهادی ازجمله «انجمن خانواده‌های جانباختگان  پرواز پی‌اس۷۵۲» کمک مالی‌ای گرفتید؟

تمام هزینه‌های ساخت این فیلم از منابع شخصی خود من تأمین شده است. پشتیبانی خانواده‌ام و یکی از دوستان نزدیک به استقلال من در ساخت این فیلم کمک بزرگی کرد و من از هیچ‌یک از منابع عمومی یا خارجی برای ساخت این فیلم استفاده نکردم. انجمن خانواده‌های جانباختگان پرواز پی‌اس۷۵۲ به‌هیچ‌وجه مشارکتی در تأمین منابع مالی برای ساخت فیلم نداشته است و این انتظار هم اصلاً موجه نیست. من دفتر تولید و منابع شخصی خودم را در اختیار انجمن قرار داده بودم و به‌خصوص در یک سال و نیم اول در تولید محتوا و مراسم انجمن داوطلبانه کمک کردم. 

آیا نمایش این فیلم در سینماها و همچنین به‌صورت پخش آنلاین، توانسته هزینه‌های ساختش را پوشش دهد و از آن فراتر برود؟

متأسفانه پخش این فیلم با انقلاب زن، زندگی، آزادی در ایران هم‌زمان شد. دومین نمایش فیلم در جشنوارهٔ تورنتو با قتل خانم مهسا (ژینا) امینی هم‌زمان شد و من و حامد تصمیم گرفتیم اکران فیلم را متوقف کنیم و با تحولات تاریخی‌ای که در ایران شکل می‌گرفت همراه شویم. 

اخیراً پخش فیلم را به‌شیوهٔ مجازی با مشارکت پخش‌کننده‌ای بین‌المللی آغاز کرده‌ایم؛ به‌‌نحوی که مستقیماً درآمد حاصل از پخش فیلم با انجمن خانواده‌های جانباختگان پرواز پی‌اس۷۵۲ تقسیم شود که لینک آن در وب‌سایت فیلم موجود است:

https://752isnotanumber.com

هدف من از ساختن این فیلم کمک به جریان دادخواهی و حمایت از انجمن خانواده‌های جانباختگان پرواز پی‌اس۷۵۲ بوده است. امیدوارم که مشارکت جامعه در حمایت از این پروژه به من امکان ادامهٔ این مسیر را بدهد.

با گسترش پلتفرم‌های سرمایه‌گذاری جمعی (Crowdfunding)، برخی فیلمسازان برای تأمین منابع مالی ساخت فیلم‌هایشان از این پلتفرم‌ها استفاده کرده‌اند. فکر می‌کنید می‌شود برای ساخت فیلم‌های مستندی مانند همین فیلم از این پلتفرم‌ها استفاده کرد؟ به‌نظرتان مزایا و معایب استفاده از چنین پلتفرم‌هایی برای تأمین هزینه‌های ساخت یک فیلم چیست؟

به‌نظر من حمایت جامعه از محصول تولیدشده بسیار مؤثرتر و عملی‌تر است. ابعاد حرفه‌ای ساخت فیلم به‌خصوص از نوعی که من در آن فعالیت می‌کنم، برای سرمایه‌گذاری جمعی قبل از تولید مناسب نیست. 

حمایت جامعه از کاری که به‌صورت حرفه‌ای ساخته و عرضه شده و جلوگیری و امتناع از استفادهٔ غیرقانونی از فیلم، به‌عنوان مثال اشتراک‌گذاری از کانال‌های غیرقانونیِ فیلم، می‌تواند مؤثرترین راه برای حمایت جامعه از آثار هنری باشد.

با خرید قانونی فیلم، بزرگ‌ترین کمک به هنرمندان و تولیدکنندگان آثار هنری می‌شود و کسانی را که قابلیت انجام حرفه‌ای کار را دارند، به ادامهٔ کار تشویق می‌کند. 

خلاصه اینکه سرمایه‌گذاری جمعی برای محصولات هنری و به‌خصوص فیلم به‌اندازهٔ حمایتی که جامعه می‌تواند از محصول تولیدشده بعد از اکران فیلم بکند، مؤثر نیست.

این مستند تاکنون در چه جشنواره‌هایی شرکت کرده است و در چه جشنواره‌های دیگری قرار است در آینده شرکت کند؟

فیلم در جشنوارهٔ تورنتو افتتاح شد و در اروپا هم در جشنوارهٔ ورشو به نمایش در آمد. همان‌طور که اشاره کردم، بقیهٔ برنامه‌های فیلم را به‌دنبال وقایعی که در کشورمان رخ داد، متوقف کردیم.

بازخورد تماشاگران فیلم چه بوده است؟ آیا این بازخورد در بین ایرانی‌ها و غیرایرانی‌ها متفاوت بوده است؟

فیلم با استقبال بسیار گرمی روبه‌رو شد. در جشنوارهٔ تورنتو که همهٔ اکران‌ها پر بودند و سؤال‌های پس از نمایش فیلم و اظهارنظرهای تماشاگران نشانگر تأثیرگذاری فیلم بود. در ماه‌های اول اکران مجازی در iTunes هم در کانادا رتبهٔ اول را داشت. منتقدان غیرایرانی هم بازتاب مطلوب من و حامد را داشتند و آن تمرکز روی موضوع دادخواهی و مسائل مربوط به ایران بود.

علاقه‌مندان چطور می‌توانند این فیلم را تماشا کنند؟

اکنون فیلم از چند منبع رسمی مجازی در دسترس است. مهم‌ترین آن لینک موجود در وب‌سایت فیلم است که در پاسخ به سؤالات قبلی هم به آن اشاره کردم. از طریق این لینک بخشی از عواید فیلم مستقیماً به انجمن خانواده‌های پرواز پی‌اس‌۷۵۲ تخصیص داده می‌شود. از این طریق جامعه می‌تواند هم به انجمن کمک کند و هم به من برای ساخت قسمت دوم فیلم.

آیا برای آنکه ایرانیان داخل کشور هم بتوانند این فیلم را تماشا کنند، تمهیدی در نظر گرفته‌اید؟

دوستانی هستند که در این مسیر کوشش می‌کنند تا فیلم را برای هم‌وطنانمان در ایران قابل‌دسترس نمایند. البته مشکلاتی فنی‌ای وجود دارد که سانسور اینترنت و همچنین پخش غیرقانونی فیلم به آن مشکلات اضافه می‌کند. امیدوارم که جامعه و افراد متخصص در این راه یاری دهند تا از پس مشکلات برآییم.

نزدیک به چهار سال از سرنگونی پرواز پی‌اس۷۵۲ گذشته است و هنوز راه درازی تا به‌سرانجام‌رسیدن دادخواهی خانواده‌های جانباختگان در پیش است، به‌ویژه با توجه به آغاز مسیر دادخواهی در دادگاه بین‌المللی لاهه. آن‌طور که در صحبت‌هایتان اشاره کردید، در فکر ساخت ادامهٔ این فیلم و پوشش این مسیر هستید. چه تغییراتی به‌نسبت فیلم کنونی در آن ایجاد خواهید کرد؟

من برای ساختن قسمت دوم فیلم مصمم‌ام. البته منابع شخصی من که برای ساختن فیلم اول استفاده شد، دیگر برای قسمت دوم فیلم کافی نیست. امیدوارم که مشارکت و حمایت جامعه بتواند در این راه کمک باشد. قسمت دوم فیلم بیشتر روی ابعاد بین‌المللی و حقوقی تمرکز دارد و طبیعتاً ادامهٔ داستانِ حامد هم خواهد بود که چگونه به‌عنوان یک فعال مدنی برای دادخواهی، عدالت و حقوق بشر به شخصیتی تأثیرگذار در جامعهٔ ایرانی تبدیل شده است.

چه برنامه‌هایی برای آینده دارید؟

من همیشه با مردم کشورم همراه بوده و هستم و با اتکا به فرهنگ و هنر زادگاهم به فیلم‌سازی ادامه می‌دهم. فعلاً چند پروژهٔ سینمایی را که به‌علت تمرکزم روی فیلم «۷۵۲ یک عدد نیست» به تعویق افتاده بودند در دست تهیه دارم، اما همراهی من با حامد و انجمن خانواده‌های جانباختگان پرواز پی‌اس۷۵۲ همواره در اولویت اول قرار خواهد داشت.

با سپاس دوباره از وقتی که به ما دادید.

نوشته بابک پیامی: روایت دادخواهی و حفظ آن روایت از همه‌چیز مهم‌تر است اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.

همراه با روایت مادر زنده‌یاد بهاره کرمی‌مقدم با عنوان «کرهٔ آب‌شده» برگرفته از کتاب «نباید نوشته می‌شد»

رسانهٔ همیاری – ونکوور

یکشنبه بیستم اوت ۲۰۲۳، نشستی در شعبهٔ داون‌تاون دانشگاه یوبی‌سی در ونکوور با حضور بابک پیامی، سازندهٔ مستند «۷۵۲ یک عدد نیست» و حامد اسماعیلیون برگزار شد که بخش اول به سخنان بابک پیامی، سازندهٔ فیلم «۷۵۲ یک عدد نیست» اختصاص یافت.

در بخش دوم این برنامه به معرفی انتشارت انجمن جانباختگان پرواز پی‌اس۷۵۲ و کتاب «نباید نوشته می‌شد» که روایت تنی چند از بازماندگان پرواز پی‌اس۷۵۲ است، پرداخته شد.

در این نشست حامد اسماعیلیون، همراه با هوریران سهراب، مادر زنده‌یاد نگار برقعی و مادر همسر زنده‌یاد الوند صادقی و خواهر و خواهرزادهٔ او، و بهشته رضاپور، مادر زنده‌یاد بهاره کرمی‌مقدم، از جانباختگان پرواز پی‌اس۷۵۲، با حاضران دربارهٔ کتاب‌های منتشرشده از سوی انجمن جانباختگان پرواز پی‌اس۷۵۲ به گفت‌وگو پرداختند و توضیحاتی دربارهٔ این کتاب‌ها ارائه کردند. سپس هوریران سهراب و بهشته رضاپور بخش‌هایی از نوشته‌هایشان در کتاب «نباید نوشته می‌شد» را برای حاضران خواندند و حامد اسماعیلیون هم بخش‌هایی از نوشتهٔ منظر ضرابی مادر زنده‌یاد سهند صادقی و زنده‌یاد الوند صادقی، مادر همسر زنده‌یاد نگار برقعی و مادربزرگ زنده‌یاد سوفی امامی از جانباختگان پرواز۷۵۲، برای حاضران خواند.

با توجه به محدودیت فضا از سه روایتی که در این نشست خوانده شده، روایت بهشته رضاپور، مادر زنده‌یاد بهاره کرمی‌مقدم، را برگزیدیم، و با اجازه از ایشان و نیز انجمن خانواده‌های جانباختگان پرواز پی‌اس۷۵۲، ناشر کتابِ «نباید نوشته می‌شد»، به‌همراه این گزارش کوتاه از نظرتان خواهد گذشت.

کرهٔ آب‌شده*

بهشته رضاپور

مادر بهاره کرمی‌مقدم

در روز ششم ژانویهٔ دو هزار و بیست و دو در فرودگاه تورنتو به ساعت مچی خود نگاه کردم ساعتی که با خوشحالی برای من خریده بود. بهاره برای خرید این ساعت خیلی اصرار داشت مادرش اخیراً ورزشکار شده بود و یک‌روز درمیان به باشگاه ورزشی و پیاده‌روی می‌رفت تعداد قدم‌ها و حرکت‌ها به‌وسیلهٔ ساعت ثبت می‌شد و خواب عمیق و یا کم‌خوابی را نشان می‌داد. اما این ساعت نفهمید که دو موشک قلم پای مادر را شکست و خواب شبانه را از چشمانش دریغ کرد. بعد از یک سال جرئت استفاده از ساعت را در خود پیدا کردم. ساعت یازده و نیم به‌وقت محلی بود.

در فرودگاه تورنتو درد سراسر وجودم را فراگرفت. کنار ریل چرخان ایستادم چرا از چمدان‌ها خبری نیست؟ دخترم مثل همیشه با یک دسته‌گل زیبا منتظر من است. انتظار سخت است. دوست دارم هر چه زودتر صورت ظریف، موهای روشن بلند و یا کوتاهش را ببینم. از دور چمدان مشکی‌رنگی که به دستهٔ آن روبان زرد و قرمز بسته‌ام پیش می‌آید. به‌محض نزدیک‌شدن سریع چمدان را از روی ریل برمی‌دارم با هم وارد پارکینگ فرودگاه شدیم. روبه‌روی یک ماشین هوندای آبی‌رنگ زیبا و نو ایستاد و با شادی تمام گفت مادر این هم ماشین جدید. من قبلاً نگفتم تا الان خوشحالت کنم. ماشینی که در یکی از روزهای ژانویهٔ دو هزار و بیست در جلوی چشمان خودم دوباره به کمپانی بازگردانده شد.

تلفن زنگ خورد. دوست صمیمی پسرم بود که به استقبال من آمده بود. بیرون منتظر بود. به‌طرف در خروجی به راه افتادم. چرا عهد خود را شکستی، چگونه جرئت بازگشت به این شهر را پیدا کردی، خودم را دل‌داری می‌دهم تو به‌خاطر بهاره به اینجا بازگشتی و باید یاد او را زنده نگه‌داری. در طول یازده سالی که دور بودیم فرودگاه محل وصل و یا جداشدن ما بود. بیست و دوم دسامبر دو هزار و نوزده به گروه خانواده پیام داد به کیِف رسیده است. گفت کمی می‌خوابد و از ما درخواست کرد بعد از یک ساعت او را با زنگ تلفن از خواب بیدار کنیم. یک ساعت بعد دیدم آنلاین است. دیگر زنگ نزدم و پیام دادم «قربونت برم من! پاشو بهار جانم.» در جواب نوشت: «مگر کسی را با پیام‌دادن از خواب بیدار می‌کنند؟» 

گفتم: «حس ششم مادرانه به من گفت که بیدار هستی.» در جواب کلی علامت خنده گذاشته بود. از دور مرد جوان برایم دست تکان داد. در طول مسیر سکوت سنگینی حکم‌فرما بود. بهترین مُسکّن برای زخم درمان‌ناپذیر من سکوت است. از او خواهش کردم مرا به محل اقامتم برساند.

هوریران، مادر نگارجان برقعی، و من در یک هتل اتاق رزرو کرده بودیم. پرواز او زودتر بود ولی به‌علت برف شدید در ونکوور پروازش کنسل شده بود. در نتیجه قبل از او به هتل رسیدم.

در اتاقم و در نظر اول یک مبل راحتی بزرگ و کرم‌رنگ به چشم می‌خورد. در انتها یک میز با دو صندلی قرار داشت روی میز با یک آباژور زیبا. در سمت راست اتاقی با یک تخت دونفرهٔ بزرگ قرار داشت. یک در کشویی سرویس بهداشتی را از اتاق جدا کرده بود. کاپشنم را درآوردم دو ماسک را که ساعت‌ها تحمل کرده بودم از صورت جدا کردم و با آب گرم دست و صورتم را شستم. از پنجره به بیرون نگاه کردم. چقدر آشنا بود. ناگهان اشک‌هایم سرازیر شدند. توان مبارزه با آن‌ها را نداشتم. به دیوار تکیه دادم و احساس کردم اینجا مزار دخترم است. زمان از دستم رفت. در یک آن تصمیم گرفتم که نقطهٔ پایان بر سوگواری خود بگذارم. لباس پوشیدم و از هتل بیرون رفتم. همه‌جای شهر تورنتو برای من آشنا بود. دوست صمیمی ساکن تورنتو قبلاً به من لقب شهردار تورنتو داده بود به این دلیل که هر مکانی را معرفی می‌کرد می‌گفتم می‌شناسم و یا دیده‌ام.

به سمت خیابان اصلی راه افتادم. پاهایم مرا به طرف خانهٔ بهاره می‌بردند. این مسیر را همیشه با ماشین آمده بودم و این بار پیاده به آن سمت رفتم. در نظر اول سکوت شهر توجه مرا جلب کرد. هرچه جلوتر رفتم بیشتر مشهود شد. افراد کمی در رفت و آمد بودند. همه‌جا خلوت بود. کرونا، این بیماری مرموز و قرنطینه، شهر را زمین‌گیر کرده بود. رستوران‌ها بسته بودند. با بیشتر آن‌ها خاطره داشتم. در طول راه به خودم قول دادم وقتی به آن محله و خانه رسیدم گریه و‌ زاری نکنم. یادم نمی‌آید چقدر طول کشید تا به آنجا برسم. رستوران فرانسوی را سر خیابان دیدم. این هم بسته بود. مثل گذشته بچه‌ها و سگ‌ها در آن پارک کوچک بازی می‌کردند. در دو طرف خیابان باریک خانه‌های دوطبقهٔ قدیمی دیده می‌شد. اکثر آن‌ها در سال‌های ۱۹۰۰ و یا بعد از آن ساخته شده بودند. ساکنین اجازه نداشتند نمای خانه را تغییر دهند ولی با تغییرات داخل خانه مشکلی ایجاد نمی‌شد. بهاره این خیابان کوچک را بسیار دوست داشت. برای رفتن به محل کار خود مسیر طولانی را طی می‌کرد و حاضر نبود خانهٔ خود را عوض کند. از سه‌راهی گذشتم. در وسط خیابان ماشینی درخت‌های کاج را که وظیفهٔ خود را در جشن کریسمس انجام داده بودند جمع‌آوری می‌کرد. صدای خردشدن درخت‌ها در دستگاه مخصوص را می‌شنیدم. کم‌کم به مکان مقدس نزدیک می‌شدم. تمام احساسات من یخ زده بود. آدم آهنی نزدیک خانه رسیده بود.

خانهٔ کوچکی که بهاره در طبقه دومش زندگی می‌کرد پیش رویم بود. در طبقهٔ اول زن و شوهر پیر چینی زندگی می‌کردند. کارهای مربوط به خانه را داماد آن‌ها ریچارد انجام می‌داد. انسان شریف و مهربانی بود و هست.

وقتی پسرم و من برای جمع‌آوری وسایل خانه رفته بودیم از دیدن ما بسیار ناراحت شد و گریه کرد و اصرار داشت که تا هر زمان دلمان می‌خواهد آنجا بمانیم. بهاره کرایهٔ دو ماه بعد را هم پرداخته بود اما ما نماندیم. در تاریخ بیست و پنجم ژانویهٔ دو هزار و بیست دوستان بهاره از سراسر دنیا و کانادا دور هم جمع شدند و مراسم یادبود باشکوهی برگزار کردند. ما هم بودیم. ریچارد از انبوهی جمعیت حیرت کرده بود. هزار نفری می‌شدند. شبکه‌های تلویزیونی مختلفی آمده بودند ولی اجازهٔ فیلمبرداری و مصاحبه ندادم. آن‌ها فقط از گریهٔ یک مادر دلشکسته عکس و فیلم و گزارش تهیه می‌کردند و خاطرهٔ دخترم به فراموشی سپرده می‌شد. لطف کردند و به خواسته‌ام احترام گذاشتند.

جلوی خانه حیاط کوچکی بود. در آنجا ریچارد نهال سیب قرمز کوچکی به یاد بهاره کاشته بود. بعد از هشت ماه به یک درخت کوچک تبدیل شده بود. در سکوت به این درخت که به‌جای بهاره مرا نگاه می‌کرد خیره شدم. در برابرش تعظیم کردم و به یادگار عکسی گرفتم. آن خانه، آن اتاق با پنجرهٔ او که روی سقف شیب‌دار طبقهٔ اول قرار می‌گرفت. همه‌جا را در قلب و ذهنم ثبت کردم. دوباره به درخت نگاه کردم. یادم افتاد یکی گفته است درختان ایستاده می‌میرند و من مانند آن درخت ایستاده بودم اما نمی‌مردم. در راه بازگشتن به هتل به هیچ‌چیز نگاه نکردم تا تصاویر از خاطرم نروند.

روز دوشنبه شانزدهم دی هزار و سیصد و نود و هشت را در ذهنم مرور می‌کردم. بعد از خوردن صبحانه با کمک همسرم مشغول آماده‌کردن باقلوا شدیم تا بهاره همراه خود ببرد. در حین بازکردن خمیر بهاره پشت سر ما نشسته بود. دائم سؤال می‌پرسید و ما با خنده و شوخی جواب می‌دادیم و نمی‌دانستیم از ما فیلم می‌گیرد؛ سؤال‌هایی مانند اسم، شغل، محل کار و نحوهٔ پختن باقلوا. وقتی در مرحلهٔ آخر گفتم باید روی خمیر آماده کرهٔ آب‌شده بریزیم با صدای بلند گفت مادر این رو به من نگفته بودی. خلاصه از من اصرار و از بهاره خانم انکار… فیلم را لحظهٔ آخر از فرودگاه برای من فرستاده بود.

باقلوا را برای یک همکار کانادایی می‌آورد که قبلا مزهٔ باقلوا را در دست‌پخت صاحبخانهٔ آذربایجانی‌اش چشیده بود. با سؤال و جواب‌های فراون بهاره و من باقلوای دست‌پخت بهاره آماده شد. قبلاً برایش باقلوای مرا برده بود و این بار هم قرار بود ببرد.

بعد از هشتم ژانویه دو هزار و بیست وقتی در تورنتو بودم برای دومین یا سومین بار به محل کار بهاره رفتم. با رئیس بهاره مشغول صحبت بودیم که آقای قدبلند بوری به نزدیک ما آمد و پسرم معرفی کرد که ایشان همکار بهاره هستند. من خیلی دلم می‌خواست بدانم آن کدام همکار بهاره بود که باقلوا برایش درست شده بود. فردای آن روز یک پیام به‌زبان انگلیسی در فیس‌بوکم آمد. «سلام، من … هستم. دیروز علی به شما گفت من همکار بهاره هستم. ما دوستان واقعی بودیم. خیلی چیزها از بهاره یاد گرفتم. با هم غذا می‌خوردیم و یا قهوه می‌نوشیدیم. بازی‌های مختلف انجام می‌دادیم. برایم باقلوای بسیار خوشمزه‌ای درست کرده بود.» 

وقتی خانهٔ ویران بهاره را جمع می‌کردم دفتر آشپزی را دیدم که دستورهای غذایی مادرش نوشته شده بود. وقتی دستور باقلوا را نگاه کردم دیدم بهاره نوشته در آخر کرهٔ آب‌شده ریخته شود. هرچه گشتم بهاره را پیدا نکردم تا بهش نشان بدهم. این جمله از اروین یالوم به ذهنم رسید ازدست‌دادن پدر و مادر به‌معنای ازدست‌دادن گذشته است ولی ازدست‌دادن فرزند یعنی ازدست‌دادن آینده چون فرزند جزئی از آینده است. به هتل رسیدم. بسیار ناتوان و ضعیف شده بودم. تا آمدن هوریران دو سه ساعتی باقی مانده بود. دراز کشیدم و به خواب عمیقی که بی‌شباهت به مرگ نبود فرو رفتم و با صدای زنگ تلفن دوباره به این دنیای بی‌وفا برگشتم. مسافر من از راه رسیده بود.

*این روایت با اجازهٔ نویسندهٔ آن و همچنین انجمن خانواده‌های جانباختگان پرواز پی‌اس۷۵۲، ناشر کتابِ «نباید نوشته می‌شد: روایت بازماندگان پرواز PS752» در رسانهٔ همیاری بازنشر می‌شود.

علاقه‌مندان می‌توانند این کتاب را که حاوی روایت‌های چند تن از بازماندگان پرواز پی‌اس۷۵۲ است، در کانادا از وب‌سایت آمازون و از طریق لینک زیر خریداری کنند:
https://www.amazon.ca/dp/1738745201

نوشته روایت‌هایی که «نباید نوشته می‌شد» اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.

مسعود سخایی‌پور، LJI Reporter – ونکوور

فیلم مستند «۷۵۲ یک عدد نیست» ساختهٔ بابک پیامی، کارگردان ایرانی‌تبار ساکن تورنتو، نخستین بار در ۱۱ سپتامبر ۲۰۲۲ در جشنوارهٔ بین‌المللی فیلم تورنتو به نمایش درآمد. این مستند پس از نمایش در چند شهر کانادا و نیز لس‌ آنجلسِ آمریکا، بعدازظهر شنبهٔ گذشته ۲۵ فوریهٔ ۲۰۲۳، در سینماتک ونکوور به نمایش درآمد. 

«۷۵۲ یک عدد نیست» با صحنه‌هایی مربوط به خبر کشته‌شدن قاسم سلیمانی به دستور دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور وقت ایالات متحده، با حملهٔ موشک پهپاد نظامی ارتش این کشور و به‌دنبال آن حملهٔ رژیم ایران به پایگاه هوایی عین‌الاسد در عراق، و سپس خبر سقوط هواپیمای اوکراینی توسط موشک‌های زمین‌به‌هوای سپاه پاسداران آغاز می‌شود. پس از آن ما با حامد اسماعیلیون، نویسنده و دندان‌پزشک ساکن تورنتو، که همسر و دختر نه‌ساله‌اش را در این پرواز از دست داده و هم‌اکنون به‌عنوان سخنگوی انجمن خانواده‌های جانباختگان پرواز پی‌اس۷۵۲ پیگیرانه و تمام‌وقت به‌ دنبال دادخواهی است، همراه می‌شویم تا از آنچه بر او گذشته است و تمام تلاش‌هایش برای رسیدن به حقیقت و دادخواهی بیشتر بدانیم. اغلب ما، اگر نگوییم همهٔ ما، از روز سیاه هشتم ژانویهٔ ۲۰۲۰ روز‌انه پیگیر خبرها بودیم و مشاهدهٔ درد و رنج غیرقابل‌تصورِ اعضای خانواده‌های جانباختگان این پرواز، بسیاری از ما را به قعر افسردگی فرو برد. اما تماشای این مستند سنگین و دردناک، که باید اعتراف کرد کار بسیار دشواری است، تصویر واضح‌تر و عمیق‌تری ارائه می‌دهد از رنج عظیمی که حامد اسماعیلیون کشیده و همچنان می‌کشد؛ همان رنجی که خانواده‌های ۱۷۴ مسافر دیگر می‌کشند، و ما اینجا با پاگذاشتن به خانه و محل کار اسماعیلیون، به گورستان الگین میلز و پشت کامپیوتر او و بی‌شمار جلسات مجازی و مصاحبه‌هایش در دوران همه‌گیری کووید و… به روایت او از روزی که قرار بود به فرودگاه برود تا پریسا و ری‌رایش را به خانه بیاورد، تا دو سال و اندی مبارزهٔ شبانه‌روزی‌اش برای دادخواهی گوش می‌سپاریم.

بابک پیامی می‌گوید درک او از کلمهٔ «درد» با چشم‌درچشم‌شدن با حامد اسماعیلیون پس از به‌خاکسپاری همسر و فرزندش، تغییر کرد. او می‌گوید به حامد گفت که ممکن است عدالتی که او و دیگر خانواده‌ها سزاوارش‌اند وجود نداشته باشد، اما آن‌ها نباید ناامید شوند و باید به مبارزه ادامه دهند. از دید پیامی نطفهٔ این مستند روزها و ماه‌ها پیش از آنکه اسماعیلیون و او بدانند بسته شده بود، چرا که او در تمام آن مدت از هر فرصتی و با هر وسیله‌ای به‌سادگیِ تلفن، گفت‌وگوهایشان را ضبط و درد و رنج حامد را به‌ تصویر کشیده بود. 

پیامی در این مستند یک ساعت و چهل دقیقه‌ای ماهرانه با تمرکز روی نقاط عطف پروندهٔ سرنگونی پرواز پی‌اس۷۵۲ که نتیجهٔ دو سال و اندی همراهی تنگاتنگ او با حامد اسماعیلیون بوده است، ما را به همراهی در این سفر دشوار فرا می‌خواند. ما به‌همراه اسماعیلیون به ساری می‌رویم، به در خانهٔ مادر پریسا و صدای ضجه‌های او را می‌شنویم… با او به پزشکی قانونی می‌رویم همچنان که برای ما می‌گوید چگونه تصمیم به برگرداندن پیکر همسر و دخترش به کانادا برای او تبدیل به هدفی شد برای زنده‌ماندن در آن دو هفته سفر به ایران؛ چیزی که بعد تبدیل شد به هدفی برای دادخواهی. با او به بیمارستان پارس تهران می‌رویم، جایی که ری‌را در آن به دنیا آمده بود ولی حالا او می‌بایست با تیم کانادایی که وارد ایران شده‌اند در آن حوالی ملاقات کند. ما با او به تورنتو برمی‌گردیم، به محل کارش می‌رویم، جایی که مملو از دسته‌گل‌های خشک‌شده همراه با کارت‌ها و یادداشت‌های تسلیت است و تصاویری از پریسا و ری‌را مقابل در ورودی که گویی قرن‌هاست کسی آن را باز نکرده است. ما با او به طبقهٔ دوم خانه‌اش می‌رویم که به‌گفتهٔ خودش از روزی که همسر و دخترش رفته‌اند، هیچ تغییری نکرده است؛ او حین مرتب‌کردن اتاق ری‌را می‌گوید: «من هر روز با یاد این دو نفر زندگی می‌کنم. اغراق نمی‌کنم؛ من برای این دو نفر کار می‌کنم.»

۱۶۰ روز از فاجعه گذشته است؛ روزی که رسماً انجمن خانواده‌های جانباختگان پرواز پی‌اس۷۵۲ کار خود را آغاز می‌کند. حامد اسماعیلیون می‌گوید: «من با این ذهنیت به اینجا آمده بودم که می‌روم و شکایتم را در کانادا ثبت می‌کنم و دادخواهی را به این ترتیب دنبال می‌کنم. می‌دانستم که تنها باید مبارزه کنم ولی فکر می‌کردم روندی قانونی دارد، دادگاهی و قاضی‌ای… ولی دیدار با پیام [اخوان] و دیگر وکلا برای من ضربهٔ محکمی بود؛ آن‌ها به من گفتند که اگر می‌خواهی به حقیقت و عدالت برسی، راهش این است که دولت کانادا اقدام کند و این پرونده را به دیوان دادگستری بین‌المللی ببرد.»

در جای‌جای این مستند می‌بینیم که حامد اسماعیلیون چگونه در جلسات مختلف با مقامات کانادایی، و سازمان ایکائو از استیصالش می‌گوید و اینکه ایکائو مسئول امنیت پروازهاست، ولی بررسی این پرونده به قاتل سپرده می‌شود؛ چیزی که به کابوس خانواده‌ها بدل شده است.

جلسهٔ اسماعیلیون با پلیس سواره‌نظام کانادا (آرسی‌ام‌پی) نیز بسیار ناامیدکننده است؛ درخواست کمک او از پلیس در ارتباط با تلفن‌های مشکوکی از ایران که از او در قبال دادن مدارکی مربوط به شب شلیک به هواپیما پول می‌خواهند، بی‌پاسخ می‌ماند و اینجاست که او تصمیم می‌گیرد به اوکراین برود و دادخواهی را با مقامات آنجا پیگیری کند.

اسماعیلیون در جایی از فیلم رو به پیامی می‌گوید: «عدالتی وجود ندارد. چه عدالتی وجود دارد؟ چه چیزی به من بدهند، من بگویم راضی‌ام؟ ولی ارزش تلاش‌کردن دارد. یعنی اینکه من به‌عنوان یکی از خانواده‌‌ها اگر پیگیر این ماجرا نمی‌شدم، هیچ‌وقت خودم را نمی‌بخشیدم. اصلاً راه دیگری را نمی‌توانستم در نظر بگیرم، جز اینکه آدم فریاد بکشد و دنبال حق ازدست‌رفته برود… »

به حملهٔ روسیه به اوکراین می‌رسیم. حامد اسماعیلیون می‌گوید: «خودِ دادستانی اوکراین ده هزار پروندهٔ جنایت جنگی در دست دارد که باید درباره‌اش تحقیقات کند، جنگ هم که معلوم نیست کِی تمام بشود… جنگ دقیقاً وقتی شروع شد که ما داشتیم به جایی می‌رسیدیم… این‌ها [دولت کانادا] که کاری نمی‌کردند، پروندهٔ‌جنایی باز نمی‌کردند. ۲۲ فوریه تیم دادستانی اوکراین رسید اینجا، ۴۸ ساعت بعد جنگ شروع شد. الان از لحاظ اخلاقی هم نمی‌توان فشاری آورد روی کشوری که هزاران کشته داده، که بیاید و پروندهٔ ۱۷۷ نفر را پیگیری کند… » او در ادامه می‌گوید که با همهٔ‌ این‌ها ناامید نمی‌شود و تحت هر شرایطی به مبارزه‌اش ادامه خواهد داد. 

پس از پایان نمایش این فیلم، جلسهٔ پرسش و پاسخی با بابک پیامی برگزار شد.

هنوز تاریخ اکران دیگری برای این فیلم در نظر گرفته نشده است ولی علاقه‌مندان می‌توانند برای تماشای این فیلم، آن را روی سرویس پخش فیلم اپل تی‌وی بخرند یا اجاره کنند.

نوشته ۷۵۲ یک عدد نیست؛ روایت عدالتی که وجود ندارد اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.

یکشنبه، ۸ ژانویهٔ ۲۰۲۳، مراسم سومین سالگرد سرنگونی پرواز پی‌اس۷۵۲ در مِرِدیَن آرت سنتر در شهر تورنتو برگزار شد. در این مراسم علاوه بر جمع بزرگی از فعالان سیاسی-اجتماعی جامعهٔ ایرانی و تعدادی از خانواده‌های جانباختگان، شخصیت‌های سیاسی‌ مهمی همچون جاستین ترودو،‌ نخست‌وزیر کانادا،‌ ملانی جولی، وزیر امور خارجهٔ کانادا، رالف گودِیل، کمیسر عالی کانادا در بریتانیا و مشاور ویژهٔ نخست‌وزیر کانادا در پروندهٔ سرنگونی پرواز پی‌اس۷۵۲، پیِر پوئلیِور، رهبر حزب محافظه‌کار کانادا، جان توری، شهردار تورنتو، عمر الغبرا، وزیر راه‌وترابری کانادا، مارکو مندیچینو، وزیر ایمنی عمومی کانادا، شان فرِیزِر، وزیر مهاجرت، پناهندگان و شهروندی کانادا، یولیا کُوالیوْ، سفیر اوکراین در کانادا، پیام اخوان، وکیل بین‌المللی، عضو دیوان دائمی داوری در لاهه و استاد دانشگاه مک‌گیل مونترآل، و نمایندگانی از مجلس استان انتاریو و مجلس فدرال ازجمله مایکل پارسا و علی احساسی نیز حضور داشتند. 

شایان ذکر است این اولین باری بود که مراسم سالگرد سرنگونی پرواز پی‌اس۷۵۲ با حضور فیزیکی دعوت‌شدگان در این برنامه برگزار شد. مراسم سالگرد دو سال گذشته به‌دلیل همه‌گیری کووید به‌صورت محدود و با شرکت خانواده‌های جانباختگان برگزار شده بود. 

این مراسم علاوه بر سخنرانی‌ها، شامل بخش‌های مختلفی بود ازجمله مروری بر فاجعهٔ سرنگونی هواپیما، واکنش‌های جمهوری اسلامی و تشکیل و تلاش‌های انجمن خانواده‌های جانباختگان، خواندن نام جانباختگان پرواز از سوی تعدادی از خانواده‌‌هایشان، پخش بخش‌هایی از مراسم سالگرد در ایران، چند اجرای هنری ازجمله اجرای انگلیسی ترانهٔ «برای…» توسط رعنا منصور، و خواندن نام کودکانی که در چهار ماه گذشته در ایران کشته شده‌اند. در این گزارش به‌دلیل محدودیت فضا روی نکات مهم سخنرانی حامد اسماعیلیون، سخنگوی انجمن خانواده‌ها، جاستین ترودو،‌ نخست‌وزیر کانادا،‌ ملانی جولی، وزیر امور خارجهٔ کانادا، و پیِر پوئلیِور، رهبر حزب محافظه‌کار کانادا، تمرکز شده است.

حامد اسماعیلیون سخنانش را با یاد محمدمهدی کرمی و محمد حسینی که یک روز قبل از سالگرد سرنگونی پرواز پی‌اس۷۵۲ اعدام شدند، و نیز با یاد مهدی محمودیان، بهاره هدایت و دیگرانی که تنها به‌خاطر شمع روشن‌کردن برای پی‌اس۷۵۲ در زندان‌اند، آغاز کرد. وی در آغاز سخنانش با مروری بر دروغ‌ها و انکارهای جمهوری اسلامی دربارهٔ موضوع سرنگونی هواپیما، محاکمه‌های نمایشی‌اش، سکوت سازمان‌های بین‌المللی‌ای مانند ایکائو در برابر این جنایت و اینکه چگونه سه سال همچون عمری بر همهٔ خانواده‌ها گذشته است، گفت: «سه سال طول کشید تا همه بفهمند جمهوری اسلامی چیزی جز یک باند مافیایی نیست. حکومت ظالمی که چیزی جز تروریسم، سرکوب و بی‌عدالتی تولید نمی‌کند. دنیا باید این را درک کند که آن‌ها جایی در جامعهٔ بین‌المللی ندارند و از همه مهم‌تر اینکه آن‌ها نمایندهٔ‌ ملت بزرگ ایران نیستند.» او در ادامهٔ‌ سخنانش با اشاره به قتل مهسا امینی به دست جمهوری اسلامی و خیزش مردمی که به پا خاستند تا رنج و خشمی را که ۴۴ سال آن‌ها را سوزانده بود فریاد بزنند، گفت از آن‌موقع تاکنون جمهوری اسلامی بیش از ۵۰۰ نفر را کشته است تا ثابت کند که مهسا امینی اتفاقی کشته شده است! او با اشاره به انعکاس صدای آزادی‌خواهی مردم ایران در دنیا، در ادامهٔ سخنانش گفت: «ما اعضای انجمن جانباختگان پرواز پی‌اس۷۵۲، بخشی از این انقلاب الهام‌گرفته از شعار زن‌، زندگی، آزادی هستیم.» اسماعیلیون از دولتمردان چهار کشور کانادا، اوکراین، بریتانیا و سوئد تشکر کرد که راه را برای بردنِ جمهوری اسلامی به دادگاه بین‌المللی لاهه هموار کردند. او در بخشی از سخنان پایانی‌اش گفت: «ما همچنان از آرسی‌ام‌پی می‌خواهیم که تحقیقات جنایی رسمی دربارهٔ سرنگونی پرواز پی‌اس۷۵۲ را آغاز کند. ما از دولت کانادا می‌خواهیم یک‌بار برای همیشه کلیت سپاه منفور پاسداران انقلاب اسلامی را به‌عنوان یک سازمان تروریستی به رسمیت بشناسد… و ما از دولت کانادا می‌خواهیم که بی‌درنگ فرهاد پرورش، نمایندهٔ جمهوری اسلامی در ایکائو، را اخراج کند. او کسی است که با قاسم سلیمانی و نیروی قدس همکاری کرده و حق ندارد در این کشور آزاد و دموکراتیک زندگی کند.» 

پس از آن نخست‌وزیر جاستین ترودو سخنانی ایراد کرد. او در ابتدا از سخنرانی پرقدرت و پراحساس حامد اسماعیلیون و نیز از فعالیت‌های بی‌وقفه و تعهد او به دادخواهی و حقیقت سپاسگزاری کرد. او همچنین از خانواده‌های جانباختگان تشکر کرد که از او و همکارانش برای شرکت در این مراسم دعوت کرده‌اند و با اشاره به رالف گودیل، ملانی جولی، عمر الغبرا، و نیز با نام‌بردن از نمایندگان حزب لیبرال در مجلس‌، علی احساسی و مجید جوهری، گفت: «ما همه در سطح فدرال داریم کار می‌کنیم تا رژیم ایران را برای سرنگونی غیرقانونی و بی‌رحمانهٔ این هواپیمای مسافربری وادار به پاسخ‌گویی کنیم. ما به‌منظور دستیابی به دادخواهی برای قربانیان و خانواده‌‌هایشان در اینجا گرد هم آمده‌ایم. این مهم است که همهٔ‌ ما با هم اینجا حضور داریم.» او در ادامه ابراز خوشحالی کرد که که پیِر پوئلیِور، رهبر اپوزیسیون رسمی کانادا، مایکل پارسا، نمایندهٔ مجلس استان انتاریو، و جان توری، شهردار تورنتو، نیز در آن جمع حضور دارند. ترودو با اشاره به صحبتی که دو روز پیش از مراسم با تعدادی از خانواده‌های جانباختگان، که برخی از راه‌های دور و اختلاف ساعت زیاد به آن گفت‌وگو وصل شده بودند، گفت این مسئله یادآور آن است که سرنگونی پرواز پی‌اس۷۵۲ تنها یک تراژدی کانادایی نیست،‌ بلکه مردم در سرتاسر جهان، و البته ایران، و بسیاری از کشورهای دور و نزدیک که جامعهٔ خارق‌العادهٔ ایرانی نه تنها در آن‌ها اقامت کرده و ریشه دوانیده‌اند، بلکه به خدمت و مشارکت در آن جوامع مشغول‌اند، این غم و فقدان را هر روز احساس می‌کنند. او در ادامه افزود: «برای خانواده‌های قربانیان که می‌خواستند در کانادا کنار هم باشند، ما مسیری را برای اقامت دائم گشودیم تا [شما] خانواده‌های داغدار به هم بپیوندید و یکدیگر را حمایت کنید.» ترودو در ادامهٔ سخنانش گفت یکی از چیزهایی که مردم کانادا در جریان این فاجعه مشاهده کردند و مردم سراسر جهان به‌همت جوامع ایرانی خارج‌ازکشور در شهرها و محل اقامت خود آن را دریافتند، این است که جمهوری اسلامی نماینده و شاخصی برای مردم خارق‌العاده، شگفت‌انگیز، خونگرم، درخشان و مستعدِ ایران نیست، و آن‌ها سزاوار بسیار بهتر از این رژیم هستند. او خاطرنشان کرد که اواخر ماه دسامبر کانادا به‌همراه سه کشور بریتانیا، سوئد و اوکراین که خود با اشغال روسیه که از حمایت حکومت ایران بهره می‌برد دست‌وپنجه نرم می‌کند، تمام تلاش خود را کردند تا هم‌زمان با سومین سالگرد سرنگونی پرواز پی‌اس۷۵۲ جمهوری اسلامی را به داوری و حکمیت بین‌المللی بسپارند. او از تلاش مردم و دولت اوکراین برای ایستادن در کنار مردم ایران در حالی‌که گرفتارِ سوگ و فقدان‌های خود هستند، تشکر کرد. ترودو تأکید کرد که اگر رژیم حاکم بر ایران در مدت مقرر شش‌ماهه درخواست حکمیت الزام‌آور را پاسخی ندهد، این چهار دولت گام‌های بعدی را برداشته و به دادگاه بین‌المللی مراجعه خواهند کرد. او در ادامه و با اشاره به خیزش اخیر در ایران گفت: «قتل مهسا امینی سال گذشته، نه تنها ایران بلکه دنیا را تکان داده و می‌دهد. کانادا و مردم آن در کنار زنان ایران، از دختران دانش‌آموز تا مادربزرگ‌ها، و تمام ایرانیانی که خواستار زندگی بدون ستم و سرکوب‌اند، می‌ایستند.» وی در ادامه افزود: «بسیاری از شما به کانادا آمدید تا زندگی بهتری بسازید، جایی که عدالت و صلح روش غالب زندگی است؛ این چیزی است که کانادا نامیده می‌شود و دولت ما به آن پایبند خواهد بود و مردم ایران شایستهٔ چنین زندگی‌ای در کشور خودشان هستند.» ترودو در پایان سخنانش با اشاره به مراسم شمع‌ روشن‌کردن در سرتاسر کانادا خطاب به خانواده‌های جانباختگان پرواز پی‌اس۷۵۲ گفت: «کل خانوادهٔ کانادا در غم شما شریک است. مقاومت و ارادهٔ شما همچنان به ما الهام می‌بخشد و امروز و روزهای دیگر، ما به حضور خود در کنار شما و برای شما ادامه خواهیم داد.» 

در ادامه ملانی جولی، وزیر امور خارجهٔ کانادا، سخنانی ایراد کرد. او ضمن تشکر از اینکه به این مراسم دعوت شده است، خطاب به خانواده‌ها، عزیزان، دوستان و همکارانِ کسانی که سه سال پیش به قتل رسیدند، گفت که از صمیم قلب با تک‌تک آن‌ها ابراز همدردی می‌کند. او گفت: «می‌دانم که سه سال پیش زندگی شما زیرورو شد و همه‌چیز برایتان تغییر کرد و دیگر هیچ‌چیز به روال سابق برنخواهد گشت. کانادا هم آن روز تغییر کرد. درحالی‌که ممکن است نتوانیم عمق درد شما را درک کنیم، [بدانید که] کانادایی‌ها در سوگ شما شریک‌اند.» او در ادامه افزود امیدوار است که بتواند کمی از این بارِ مبارزهٔ هرروزه برای پاسخ‌گوکردن رژیم ایران را بر دوش بکشد. او گفت که دیگر کافی است و: «رژیم حاکم بر ایران مطابق با قوانین بین‌المللی باید پاسخ‌گوی جنایاتش باشد. ما بهترین وکلای جهان را به خدمت خواهیم گرفت تا مطمئن شویم این [نتیجه حاصل] خواهد شد.» او از پیام اخوان هم که در این راه دولت را کمک می‌کند و در این مراسم حضور دارد، تشکر کرد. جولی با اشاره به بیانیهٔ مشترک چهار کشور کانادا، اوکراین، بریتانیا و سوئد برای تلاش در کشاندن جمهوری اسلامی به دادگاه بین‌المللی لاهه، گفت: «جمهوری اسلامی تلاش خواهد کرد تا تأخیر ایجاد کند، تمرکزها را بر هم بزند، از خود سلب مسئولیت کند و میان ما تفرقه بیندازد. اما ما می‌دانیم که حقیقت در سمت ماست. کانادا برای به‌دست‌آوردن شفافیت، پاسخ‌گویی و عدالت دست از مبارزه برنخواهد داشت.» او با تشکر از شکیبایی خانواده‌ها و اینکه می‌داند سه سال زمانی طولانی برای انتظار است، افزود: «ما کوتاه نخواهیم آمد و رژیم حاکم بر ایران را به پاسخ‌گویی واخواهیم داشت. این یک اولویت است. چگونه ممکن است یک حکومت جنایتی غیرقابل‌تصور را علیه شهروندان خود و شهروندان ما بدون هیچ پیامدی مرتکب شود؟ این [عدم پاسخ‌گویی] پایان خواهد یافت.» او گفت که ۲۰۲۳ سالِ عمل خواهد بود و کانادا در برابر دادگاه بین‌المللی و ایکائو به دادخواهی برخواهد خاست، علیه مقامات سپاه پاسداران انقلاب اسلامی تحریم‌هایی را اعمال خواهد کرد، دارایی‌های مقامات سپاه را ضبط و مصادره خواهد کرد، و کانادا هرگز مأمنی برای مقامات سپاه نخواهد بود. ملانی جولی در پایان سخنانش گفت: « این‌ها فقط حرف نیست. این‌ها عمل و کنش است. جنبشی در جریان است و ما از آن حمایت خواهیم کرد. پس بیایید برای عدالتی که برای همهٔ شما، مردم ایران و البته برای انسانیت ضروری است، با هم کار کنیم.» 

پیِر پوئلیِور، رهبر حزب محافظه‌کار کانادا، در آغاز سخنان خود با یادکردن از ۱۷۶ جان ازدست‌رفته در فاجعهٔ سرنگونی پرواز پی‌اس۷۵۲، و اشاره به اینکه ۸۵ تن از آن‌‌ها پیوندهایی با کانادا داشتند، گفت: «آن‌ها مردمان ما بودند و وظیفهٔ ماست که یادشان را گرامی بداریم و مطمئن شویم که دادخواهی قتل آن‌ها به انجام می‌رسد.» وی ابراز خشنودی کرد از اینکه روند دادخواهی هرچند کُند آغاز شده است، ولی در عین‌حال تأکید کرد که کارهای بیشتری لازم است که انجام شود. او افزود: «مهم است که تحریم‌ها وضع شود و ما هم حمایت می‌کنیم، ولی این تحریم‌ها باید اجرا شوند. ما باید مطمئن شویم که همهٔ افراد لیست‌شده مجازات می‌شوند. ما باید مطمئن شویم که همهٔ افراد رژیم تا بالاترین [مقام]، چه مذهبی و چه سیاسی، به لیست تحریم اضافه شوند.» پوئلیِور گفت خوب است که سپاه پاسداران تروریستی شیطان‌صفت نامیده شود، ولی وحشتناک است که امروز سه سال بعد از آنکه ۸۵ نفر از مردم خود ما به دست این سازمان کشته شده‌اند، هنوز فعالیت این سازمان در کشور ما کاملاً‌ قانونی است. ما باید همین الان سپاه پاسداران انقلاب اسلامی را تحریم کنیم. او همچنین گفت این بسیار مایهٔ خشم است که شهروندان ما در کشور خودمان می‌ترسند که در محلهٔ خود بیرون بروند، چرا که به‌طور مثال آن‌ها به سالن ورزش رفته‌اند و در آنجا رئیس پلیسی را دیده‌اند که در زمان قتل زهرا کاظمی به دست پلیس تهران، مسئول این سازمان بوده است. او افزود: «ما قانون قوی‌تری نیاز داریم تا به دخالت خارجی در کشورمان پایان دهیم. رژیم‌های خارجی قدرتمند از مأموران خود در اینجا استفاده می‌کنند تا جامعهٔ مهاجر را به وحشت بیندازند و سیاست‌های ما را تحت تأثیر قرار دهند. این‌ها باید مشخص شوند، باید تحت تعقیب قرار گیرند و باید از کشور اخراج شوند تا جمعیت مهاجر بتوانند اینجا در خانهٔ جدیدشان با امنیت زندگی کنند.» او در بخشی از سخنان پایانی‌اش گفت که این جنایت [سرنگونی پرواز پی‌اس۷۵۲] تنها یکی از جنایات فراوانی است که این رژیم در چند دهه مرتکب شده است و او به‌نمایندگی از طرف اپوزیسیون رسمی معتقد است که دادخواهی تنها زمانی به سرانجام خواهد رسید که دولتی جدید و دموکراتیک که مردم ایران را نمایندگی کند، در ایران بر سر کار بیاید. 

شایان ذکر است که علاوه بر سخنرانان فوق، یولیا کُوالیوْ، سفیر اوکراین در کانادا، رالف گودِیل، کمیساریای عالی کانادا، مایکل پارسا، نمایندهٔ مجلس استان انتاریو، جان توری، شهردار تورنتو، و پیام اخوان، وکیل بین‌المللی، عضو دیوان دائمی داوری در لاهه و استاد دانشگاه مک‌گیل مونترآل، نیز سخنانی ایراد کردند که به‌دلیل محدودیت فضا امکان پرداختن به همهٔ آن‌ها در این گزارش نبود. 

نوشته گزارشی از مراسم سومین سالگرد سرنگونی پرواز پی‌اس۷۵۲ در تورنتو اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.

جمعه، ۷ اکتبر ۲۰۲۲، دولت فدرال کانادا، اعلام کرد که تحریم‌های بسیار شدیدتری روی سپاه پاسداران جمهوری اسلامی اعمال کرده است. تنها چند روز پیش از این تاریخ، ترودو اعلام کرده بود که دولتش تحریم‌های شدیدی را روی ۳۴ شخصیت حقیقی و حقوقی ایرانی، ازجمله اعضای سپاه پاسداران اسلامی ایران و پلیس گشت ارشاد اعمال کرده است. اما براساس تحریم‌های جدید، بیش از ۱۰٬۰۰۰ نفر از مقامات رده‌بالای سپاه پاسداران جمهوری اسلامی، که پنجاه درصدِ بالاترین مقامات این ارگان را شامل می‌شود، از ورود به خاک کانادا به‌طور مادام‌العمر محروم شده‌اند، و همچنین دولت کانادا ۷۶ میلیون دلار بودجه اختصاص داده است تا دارایی‌های این اشخاص حقیقی و حقوقیِ تحریم‌شده ضبط و بلوکه‌ شود و نیز ادارهٔ جدیدی با عنوان ادارهٔ تحریم‌ها (sanctions bureau) در دپارتمان امور بین‌المللی کانادا ایجاد شود.

در ژوئن ۲۰۱۸، مجلس عوام کانادا با اکثریت قاطع، طرح گارنت جَنیوئِس (Garnett Genuis)، نمایندهٔ محافظه‌کار منطقهٔ شروود پارک-فورت ساسکاچوان، برای قراردادن سپاه پاسداران انقلاب اسلامی در فهرست سازمان‌های تروریستی و قطع فوری مذاکرات برقراری روابط با ایران را پذیرفت. در آن زمان، جاستین ترودو بر خلاف انتظار بسیاری از کارشناسان، نخستین کسی بود که به‌عنوان موافق طرح قیام کرد و به‌دنبال او اغلب نمایندگان لیبرال مجلس که اکثریت مجلس عوام را در دست داشتند، به‌نشانهٔ موافقت قیام کردند و این طرح با اکثریت آراء به تصویب رسید. بیشترِ آراء مخالف از آنِ نمایندگان حزب ان‌دی‌پی بود که دلیل آن را گنجاندن بند متوقف‌کردن مذاکرات با ایران، ذکر کرده بودند.

با وجود گذشت بیش از چهار سال از مصوبهٔ یادشده، دولت لیبرال که خود رأی مثبت به طرح داده بود، همچنان از اجرایی‌کردن آن سر باز می‌زد. اما پس از سرنگونی پرواز پی‌اس۷۵۲ با دو شلیک موشک سپاه پاسداران، فشارها از سوی خانواده‌های پرواز روی دولت کانادا برای قراردادن سپاه در فهرست گروه‌های تروریستی شدت گرفت. ماه اوت گذشته، مهرزاد زارعی، پدر آراد زارعی از کشته‌شدگان هواپیمای اوکراینی، در مخالفت با مماشات دولت کانادا با جمهوری اسلامی و به‌نشانهٔ اعتراض، پیاده‌روی ۱۶ روزه‌ای را از مزار فرزندش در ریچموند هیل انتاریو به‌سمت پارلمان کانادا در اتاوا آغاز کرد. زارعی بعد از حدود ۴۰۰ کیلومتر پیاده‌روی اعتراضی و رسیدن به اتاوا، در نهایت موفق به دیدار با ترودو نشد، زیرا ترودو به دیدار دبیرکل ناتو رفته بود. در عوض از زارعی درخواست شد تا با معاون پارلمانی نخست‌وزیر صحبت کند و در زمانی دیگر به دیدار نخست‌وزیر برود که ابتدا با مخالفت او روبرو شد، اما نهایتاً ضمن مشورت با برخی از اعضای خانواده‌های قربانیان این پرواز، این دیدار را پذیرفت. مهرزاد زارعی در پایان راهپیمایی اعتراضی‌اش گفت که خواستهٔ اصلی او آن است که سپاه پاسداران در فهرست گروه‌های تروریستی قرار گیرد. 

در پی اعتراضات اخیر در ایران و سرکوب و کشتار مردم، در ۲۹ سپتامبر ۲۰۲۲، جمعی از فعالان سیاسی و اجتماعی جامعهٔ ایرانی ساکن کانادا با ارسال نامه‌ای به جاستین ترودو، و رهبران احزاب سیاسی این کشور خواستار حمایت آن‌ها از اعتراض‌های سراسری مردم ایران علیه جمهوری اسلامی شدند. امضاکنندگان این نامه، ضمن استقبال از تحریم گشت ارشاد و برخی از مقامات و نهادهای جمهوری اسلامی از سوی کانادا، خواستار پاسخ محکم‌تر و جامع‌تری از سوی دولت کانادا در مقابل جنایات جمهوری اسلامی علیه بشریت شدند. اتخاذ موضعی محکم‌تر به‌نمایندگی از خانواده‌های قربانیان پرواز پی‌اس۷۵۲ در برابر جمهوری اسلامی، افزودن سپاه پاسداران به فهرست سازمان‌های تروریستی، و ممنوعیت ورود مقامات جمهوری اسلامی و خانواده‌هایشان به کانادا ازجمله خواسته‌های امضاکنندگان این نامه از دولت ترودو بوده است.

روز ۴ اکتبر ۲۰۲۲، در هزارمین روز پس از سرنگونی پرواز پی‌اس۷۵۲، به‌دعوت انجمن خانواده‌ها تجمعی مقابل پارلمان کانادا برگزار شد. حامد اسماعیلیون، سخنگوی این انجمن، در صفحهٔ فیس‌بوک خود در این مورد می‌گوید: «روز هزارم هم خواه‌ناخواه به وقایع ایران گره خورد. با دوستانم در انجمن خانواده‌ها دیروز و امروز در اتاوا بودیم… سعی کردیم خواستهٔ ایرانیان داخل کشور را در مورد اخراج مقامات جمهوری اسلامی و خانواده‌های آن‌ها از کانادا و مبارزه با پول‌شویی جمهوری اسلامی در این کشور را هم در خواسته‌های انجمن قرار بدهیم. مردم از خود اتاوا و شهرهای تورنتو و مونترآل و حتی ونکوور به اتاوا آمده بودند. بیست سی نمایندهٔ مجلسی که حضور یافتند، معاون نخست‌وزیر و برخی وزرا بی‌واسطه روبروی مردم قرار گرفتند. در روز شنبه هم سعی کرده بودیم سیاستمداران بیایند و بشنوند. شک ندارم سیاستمداران شنیدند و به فکر وادار خواهند شد.»

پیِر پوئِلیِوْر، رهبر حزب محافظه‌کار و رهبر اپوزیسیون رسمی کانادا، در جریان پرسش‌های روز ۵ اکتبر ۲۰۲۲ در مجلس عوام، با اشاره به اینکه دولت لیبرال ۱۰۰۱ روز فرصت داشته است به پاسخ این سؤال فکر کند، از جاستین ترودو به‌طور مکرر پرسید که آیا سپاه پاسداران انقلاب اسلامی ایران را گروهی تروریستی می‌داند؟ ترودو بدون توجه به درخواست مکرر پوئلیور مبنی بر آنکه او به‌سادگی پاسخ «بله» یا «خیر» بدهد، توضیحاتی ارائه کرد. او گفت که ایران دولتی حامی تروریسم است و کانادا همچنان سپاه پاسداران انقلاب اسلامی را مورد بازخواست قرار می‌دهد، ازجمله تحریم تعدادی از رهبران ارشد آن‌ها برای اطمینان از اینکه آن‌ها نمی‌توانند پناهگاه امن در کانادا داشته باشند. ترودو گفت: «ما در ۱۰۰۰ روز گذشته در کنار خانواده‌های پی‌اس۷۵۲ ایستاده‌ایم تا از پاسخ‌گویی و عدالت اطمینان حاصل کنیم. ما همچنان‌که مطمئن می‌شویم رهبران سپاه در قبال جنایاتی که مرتکب می‌شوند کاملاً مسئول‌اند،‌ به تحریم آن‌ها ادامه خواهیم داد.»

پس از تمامی فشارهایی که به دولت ترودو وارد آمد، نهایتاً جمعهٔ گذشته شدیدترین تحریم‌ها علیه سپاه پاسداران جمهوری اسلامی که همانا تحریم بیش از ۱۰٬۰۰۰ نفر از مقامات رده‌بالای این ارگان است و در آغاز این یادداشت به آن اشاره شد، اعلام شد، که البته با انتقاد دوبارهٔ رهبر حزب محافظه‌کار کانادا مواجه شد که کماکان خواستار قرارگرفتن نام سپاه در فهرست گروه‌های تروریستی کاناداست. البته گفتنی است که کریستیا فریلند، معاون نخست‌وزیر کانادا، همان روز جمعه به‌تأکید گفت که با برداشتن این قدم‌ها، دولت فدرال در واقع سپاه پاسداران را به‌عنوان نهادی تروریستی می‌شناسد. 

حامد اسماعیلیون سخنگوی انجمن خانواده‌های جانباختگان پرواز پی‌اس۷۵۲ در یادداشتی در فیس‌بوک با توضیح مذاکرهٔ دولت کانادا با انجمن خانواده‌ها در این خصوص نوشت: «دولت کانادا می‌گوید قانونِ قراردادن کامل گروه‌ها زیر برچسب تروریستی و بر مبنای قوانین جنایی، هیچ استثنایی را برنمی‌تابد. پرسیده شد پس در آمریکا چطور انجام شده است. توضیح دادند در آمریکا افرادی که سربازی را در سپاه (به‌طور غیرداوطلبانه) انجام داده‌اند استثنا قرار گرفته‌اند، اما در کانادا چنین چیزی مطلقاً ممکن نیست. پرسیده شد چه راه‌حلی برای تغییر قانون دارید. گفتند باید لایحه‌ای در مجلس تصویب شود که زمان بسیار زیادی خواهد برد. اصرار شد تا سریع‌السیر چنین لایحه‌ای را در مجلس تصویب کنند. گفتند زمان ندارند. پرسید‌ه‌ شد چه کسانی تحت‌تأثیر قرار خواهند گرفت. گفتند تمام دانشجویانی که در سپاه خدمت سربازی گذرانده‌اند. گفته شد در ایران و این روزها قراردادن سپاه در لیست گروه‌های تروریستی مسئلهٔ مرگ و زندگی‌ است و باید این کار صورت بگیرد. سپس در مورد افراد دارای اقامت موقت پرسیده شد. گفتند همهٔ افرادی که اقامت موقت هم دارند با خطر اخراج مواجه خواهند شد. پرسیده شد پس با این حساب مجموع این افراد چه تعدادی هستند. گفتند ده تا پانزده هزار نفر از کسانی که در این کشور زندگی می‌کنند.

گفتیم ما می‌خواهیم سپاه در گروه‌های تروریستی قرار بگیرد به‌خصوص مسائل پول‌شویی و فرماندهان عالی‌رتبه (بالاتر از ستوان‌یکم که بالاترین رتبه در مورد سربازان است) بسیار مهم است. گفتند وکلای ما در حال کار هستند. باید توضیح داده‌شود که در مسائل حقوقی دولت و تنظیم این تصمیم، ما نقشی نداشتیم و فقط طرف مشورت قرار گرفتیم و از آن‌ها خواستیم سپاه را در لیست گروه‌های تروریستی بگذارند و تا حد ممکن افراد عادی آسیبی نبینند‌. نتیجه و تصمیم، بر عهدهٔ دولت بوده است. طبق این تصمیم ده هزار فرماندهٔ سپاه در لیست قرار گرفته‌اند، ۷۶ میلیون دلار برای اجرای آن مقرر شده است و طبق قولی که داده شد تمام زدوبندهای مالی با سپاه در این کشور مورد بررسی قرار خواهد گرفت. ما خواستیم ضمن انجام این فعالیت‌ها کماکان به راه‌حلی فکر کنند تا کلیت این سازمان در لیست قرار بگیرد. در مورد اجرای قانون مگنیتسکی هم قول داده شد. ما همچنان منتظر اضافه‌شدن اسم علی خامنه‌ای، جواد ظریف و ابراهیم رئیسی به این لیست هستیم. و البته اسامی بسیاری به دولت تحویل داده شده است. باید منتظر بود و دید چه می‌کنند.» 

به‌نظر می‌رسد نکته‌ای که حامد اسماعیلیون در پایان یادداشتش به آن اشاره کرده، چیزی است که در بین جامعهٔ ایرانیان کانادا کمتر به آن توجه شده است. در گزارش اخیر سازمان عفو بین‌الملل دربارهٔ اعتراضات اخیر ایران آمده است که «شواهد نشان می‌دهد که مقام‌های جمهوری اسلامی با استقرار اعضای سپاه پاسداران، نیروی شبه‌نظامی بسیج، فرماندهی انتظامی جمهوری اسلامی ایران (فراجا)، پلیس ضدشورش، و نیروهای لباس‌شخصی به مقابلهٔ ظالمانه با اعتراضات پرداخته‌اند.» این در حالی است که تاکنون درخواست مشخصی از سوی نهادها و فعالان سیاسی جامعهٔ ایرانیان کانادا از مقامات کانادایی برای تحت تحریم قراردادن چنین نهادهایی یا شرکت‌ها و نهادهایی که دسترسی به اینترنت را در ایران مختل کرده‌اند، نشده است. در حالی‌که با استفاده از قانون مگنیتسکی امکان تحت تحریم قراردادن افراد فعال در این نهادها وجود دارد. 

نوشته و سرانجام پاسخ دولت لیبرال پس از ۱۰۰۰ روز اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.

رسانهٔ همیاری – ونکوور

بعدازظهر شنبه، ۱۶ ژوئیهٔ ۲۰۲۲، طی نشستی در سالن دانشگاه یوبی‌سی، شعبهٔ میدان رابسون در داون‌تاون ونکوور، سه کتاب جدید دکتر حامد اسماعیلیون با حضور ایشان معرفی شد. سه کتاب یادشده که به‌تازگی توسط انتشارات تازه‌تأسیس پری‌را^۱ در تورنتو منتشر شده است، از این قرارند: «تابستانی با پنج تیر»، «خاطرات بریدهٔ صدراعظم» و «در این خانه برف می‌بارد». 

در ابتدای این نشست، سیامند زندی، مجری برنامه، اعلام کرد که مارک دالتون، نمایندهٔ حزب محافظه‌کار در مجلس فدرال از حوزهٔ پیت‌ مدوز – میپل ریج، در جلسه حضور دارد و از آنجا که قصد دارد جلسه را زودتر ترک کند، مایل است سخنانی ایراد نماید. مارک دالتون طی سخنان کوتاهش با اشاره کرد به اینکه چه اندازه فاجعهٔ سرنگونی پرواز پی‌اس۷۵۲ دردناک بوده و همه را چه مستقیم مانند دکتر اسماعیلیون و چه غیرمستقیم تحت تأثیر قرار داده، خصوصاً با توجه به این واقعیت که این شلیک عامدانه بوده است، گفت که در سال ۲۰۱۸ همهٔ احزاب، ان‌دی‌پی، لیبرال و محافظه‌کار، به‌اتفاق طرحی را برای افزودن سپاه پاسداران ایران به لیست گروه‌های تروریستی ارائه دادند^۲، ولی متأسفانه دولت فعلی در این زمینه بسیار کُند عمل می‌کند که مایهٔ تأسف است. مارک دالتون همچنین اشاره کرد که دعوت کانادا از تیم فوتبال ایران و تقبل هزینه‌ای معادل صد هزار دلار^۳، چیزی جز عادی‌کردن روابط با ایران و به رسمیت‌شناختن آن کشور نبود. او افزود که حزب متبوعش صدای خود را در قبال این مسئله بلند کرد که موجب شد دولت عقب‌نشینی کند. در پایان دالتون گفت که او و حزب متبوعش خود را موظف می‌دانند به دولت فشار آورند تا به تعهدات خود در رابطه با فاجعهٔ پرواز پی‌اس۷۵۲ و پیگیری مجازات خاطیان، عمل کند و مرتب آن را به تأخیر نیندازد.

سپس، سیامند زندی، در معرفی حامد اسماعیلیون، ضمن خواندن بخش‌های کوتاهی از کتاب‌هایش سویهٔ دیگر وی را علاوه بر حرفهٔ دندانپزشکی و نویسندگی، دادخواهی خواند، و از او دعوت کرد تا به پشت تریبون برود.

حامد اسماعیلیون در ابتدای سخنان خود ضمن سپاسگزاری از حضور شرکت‌کنندگان در جلسه، از حضور مارک دالتون و سخنانی که دربارهٔ فاجعهٔ پرواز پی‌اس۷۵۲ و موضوعات و اتفاقات پس از آن ایراد کرد، تشکر و قدردانی نمود. وی گفت قبل از هر چیزی مایل است از مسافران ونکوورِ پرواز پی‌اس۷۵۲ و دیگر مسافرانی که خانواده‌هایشان هم‌اکنون ساکن ونکوورند و در جلسه حضور دارند، یاد بکند. او از جمع حضار خواهش کرد تا به‌یاد روجا امیدبخش، مهران ابطحی، کامیار ابن‌الدین حمیدی و مادر و پدرش، نیلوفر رزاقی و اردلان ابن‌الدین حمیدی، دلارام داداش‌نژاد، دریا طوقیان، فاطمه کازرانی، حسین ساکت، نگار برقعی و همسرش الوند صادقی، سوفی امامی و مادرش سهند صادقی، خواهران قوی، معصومه و مهدیه، بهاره کرمی‌مقدم و امیرحسین قاسمی، به‌پا خیزند و دقیقه‌ای سکوت کنند. 

پس از آن اسماعیلیون بخش‌هایی از سه کتاب تازه‌منتشره‌اش را خواند. وی دربارهٔ «تابستانی با پنج تیر» توضیح داد که این کتاب پنج شخصیت اصلی دارد؛ نمازخوان، مهاجر، انگورباز، ماژور و آدمکش، با چهار رخداد طی رمان. وی افزود که آخرین بازنویسی کتاب را در سال ۱۳۹۵ انجام داده است و قصد داشت آن را منتشر نکند تا زمانی که جمهوری اسلامی دیگر نباشد، ولی پس از فاجعهٔ سرنگونی هواپیما تصمیمش عوض شد و آن را به‌همراه دو کتاب دیگر منتشر کرد. وی بخش‌هایی از فصل «آدمکش» این رمان را خواند. 

سپس ایشان دربارهٔ کتاب «خاطرات بریدهٔ صدراعظم» یادداشتی را که در ابتدای این کتاب آمده خواند: «قرار بود این کتاب پس از بازنویسی‌های مجدد منتشر شود. ژانویهٔ ۲۰۲۰ (هجدهم دی‌ماه) در حال به‌پایان‌بردن آخرین صفحات بودم که جمهوری اسلامی همسرم، پریسا، و دخترم، ری‌را، را با شلیک به هواپیمایشان از من گرفت. یک‌سال بعد صفحات این کتاب را گشودم تا ببینم چه کاری از من ساخته است، اما به‌کلی از فضای نوشتن و از فضای این داستان دور شده بودم. امروز که منتشرش می‌کنم، می‌دانم می‌توانست اثر بسیار بهتری باشد. قرار بود وقتی پریسا از سفرش برگشت کتاب را بخواند و نظرش را به من بگوید. این کتاب از نگاه او نگذشته است. این کتاب را به خاطرهٔ تمام کسانی تقدیم می‌کنم که در جنایات جمهوری اسلامی جان نازنین خود را از کف داده‌اند.» 

در ادامه اسماعیلیون طی توضیحات کوتاهی اشاره کرد که این کتاب شخصیت‌های مختلفی دارد ازجمله مأمور سما، خواننده، نویسنده، پسر پیرمرد، سرمهندس… و پس از آن بخش‌هایی از «مأمور سما» را برای حضار خواند. 

سپس نوبت به معرفی تازه‌ترین کتاب حامد اسماعیلیون رسید؛ «در این خانه برف می‌بارد» با زیرعنوانِ «خاطرات یک بازمانده». او در توضیحی گفت: «این کتاب پنج فصل دارد: پریسا، مهاجرت، سرگیجه، ری‌را و تاریکی، و فصل آخر ضمیمه، هم برداشت شخصی خودم از کل فاجعهٔ شلیک به پرواز پی‌اس۷۵۲ است. می‌دانید که در دو سال و نیم گذشته، گزارش‌های بسیاری منتشر شده، و به‌جز گزارش جمهوری اسلامی، گزارش‌های دیگر اغلب بر مبنای فکت‌ها و اسناد و مستندات است، ولی این بخش ضمیمه برداشت شخصی من از کل ماجراست که چرا و چگونه به پرواز پی‌اس۷۵۲ شلیک کردند.» سپس وی بخش‌هایی از فصل «پریسا» را برای حضار خواند.

پس از آن، در بخش پرسش و پاسخ، حامد اسماعیلیون به پرسش‌ها و اظهارنظرهای تعدادی از حضار پاسخ داد که در اینجا کوشش می‌کنیم تا حد امکان به خلاصه‌ای از آن بپردازیم. شایان ذکر است که حامد اسماعیلیون، تا زمانی‌که مارک دالتون همچنان در جلسه حضور داشت، ابتدا سؤالات را به‌انگلیسی برمی‌گرداند و پاسخ‌هایش را نیز ابتدا به انگلیسی و سپس به فارسی بیان می‌کرد. 

ابتدا یکی از حضار که از ویکتوریا برای شرکت در این جلسه آمده بود، ضمن خوشامدگویی به حامد اسماعیلیون و اشاره به اینکه جمهوری اسلامی با جنایتی که مرتکب شده، موجب شده است که جمعی با عقاید و آراء مختلف در حمایت از ایشان در این جلسه گرد هم آیند، اظهار امیدواری کرد که همه با هم تا روشن‌شدن حقیقت و اجرای عدالت به پیش بروند. وی از اسماعیلیون به‌دلیل همراهی‌اش با قربانیان ۶۷ و آبان ۹۸ قدردانی کرد، و افزود که خوشبختانه با حکمی که به‌تازگی برای حمید نوری صادر شد، امید بیشتری برای پیروزی در پروندهٔ پرواز پی‌اس۷۵۲ هست. 

حامد اسماعیلیون در تأیید اظهارنظر این شخص، گفت حکمی که صادر شد، از نظر او حکمی تاریخی بوده است. او افزود: «البته از این‌گونه حکم‌ها در گذشته هم بوده است، اما با توجه به تغییر روندی که در ایران می‌بینیم و اتفاقاتی که در ایران می‌افتد، این حکم امید زیادی به خانواده‌ها، خصوصاً خانواده‌های پرواز، می‌دهد.»

پرسش‌کنندهٔ بعدی دو سؤال داشت. او از حامد اسماعیلیون خواست اگر اطلاعات جدید یا امیدهایی برای به‌ثمررسیدن حرکت جمعی‌ای که وی نمایندگی‌اش را به‌عهده گرفته‌، وجود دارد، برای جمع بگوید. و دیگر آنکه او از مردم اینجا [کانادا]، از جمع کوچک این نشست، و از مردم داخل ایران چه انتظاری دارد در برابر سختی‌هایی که رژیم طی چهل و چند سال گذشته برای مردم، چه در داخل و چه در خارج از ایران، ایجاد کرده است.

حامد اسماعیلیون در پاسخ گفت: «دو دادگاه وجود دارد؛ یکی دادگاه بین‌المللی کیفری و دیگری دیوان بین‌المللی دادگستری. اوکراین امضاکنندهٔ دادگاه بین‌المللی کیفری نبود، ولی سر جنگ اوکراین ۴۲ کشور به دادستان این دادگاه نامه نوشتند و به‌صورت استثناء به آن رسیدگی کردند و ولادیمیر پوتین و روسیه را دارند می‌برند به دادگاه کیفری‌ای که در لاهه است. این دادگاه کیفری، دادگاهی است با بودجه‌ای محدود و سی پروندهٔ باز نسل‌کشی در دست دارد که طی هر یک از آن‌ها ۴۰۰-۵۰۰ هزار نفر در کشورهای آفریقایی و دیگر کشورها کشته شده‌اند. دولت‌ها فکر می‌کنند که به‌خاطر ۱۷۷ نفر و بودجهٔ محدودی که این دادگاه دارد، و اوکراین امضا‌کننده‌اش نیست، احتمال موفقیت در رفتن به آن دادگاه ضعیف است، و برای همین [بردن پرونده به] دیوان بین‌المللی کیفری را حمایت نکردند؛ با اینکه به‌نظر ما این حق ما بوده که چنین کاری انجام شود، ولی نشد… برنامه‌شان دیوان بین‌المللی دادگستری است، مذاکرات، حل اختلاف در ایکائو و بعد، رفتن به لاهه،‌ سه مرحله‌ای است که باید انجام می‌شده. دو سال برای مذاکرات صبر کردند؛ یعنی چیزی که ما از روز اول می‌گفتیم؛ اینکه شما از جمهوری اسلامی هیچ چیزی نخواهید شنید جز دروغ، بنا داشتند که ظاهراً این را خود تجربه بکنند. بعد از دو سال، پنجم ژانویه اعلام کردند که در واقع مذاکرات به بن‌بست رسیده و حالا وقت رفتن به نهاد بین‌المللی است. برای اینکه جمهوری اسلامی هم دقیقاً نفهمد که این‌ها چه می‌خواهند بکنند، یا چیزی هست که ما نباید بدانیم، خیلی روشن با ما حرف نمی‌زنند. ما می‌دانیم که [هدف] ایکائو است؛ ایکائویی که مقرش هم در مونترآل کاناداست و ۳۶ عضو اصلی دارد که هر سه سال تعیین می‌شوند. سپتامبر امسال انتخابات خواهد بود، نوامبر جایگزین خواهند شد و ژانویه شورای جدید به تثبیت خواهد رسید. در این روند، تعدادی از اعضای آن تغییر خواهند کرد، البته کانادا و دیگر کشورهای اصلی خواهند ماند. بریتانیا می‌خواهد برای شورای جدید صبر کند و کانادا هم متأسفانه می‌خواهد صبر کند و با بریتانیا به جلو برود. این در حالی است که کانادا ۸۵ شهروند از دست داده است و بریتانیا چهار شهروند. بریتانیا عملاً هم طی دو سال و نیم گذشته کاری نکرده و هر چه بوده از طریق فشار انجمن و خانواده‌ها در اینجا بوده است؛ اینکه اگر کانادا نمی‌تواند ائتلاف ایجاد کند، باید به‌صورت مستقل آن را به‌انجام برساند. در آخرین ملاقاتی که ما با وزیر محترم خارجهٔ کانادا سه هفته قبل داشتیم، ایشان خیلی دقیق اشاره نکرد که برنامهٔ زمان‌بندی‌شان چیست، اما ما که حدس می‌زدیم برنامه این است [انتظار تا تشکیل شورای جدید ایکائو]، ایشان تأیید کرد که ظاهراً این پرونده تا ژانویه یا فوریهٔ آینده به ایکائو نخواهد رفت. و البته خوب است این را هم بدانید که وقتی پرونده به ایکائو می‌رود، شش ماه در آنجا می‌ماند برای حل اختلاف. ولی این را هم در نظر بگیرید که مثلاً پروندهٔ ۱۵۰۰ صفحه‌ای پرواز MH17 که چندی پیش به ایکائو رفته، روسیه تقاضای ترجمهٔ روسی آن را کرده است و تصور کنید که چنین چیزی چقدر می‌تواند کار را به تأخیر بیندازد، ولی خوشبختانه طبق تحقیقاتی که شده چون فارسی زبان رسمی در ایکائو نیست، جمهوری اسلامی نمی‌تواند چنین تقاضایی داشته باشد. به‌هر حال، دورنمای لاهه می‌توانست امسال باشد، ولی با تأخیری که ما نمی‌فهمیم چقدرش سیاسی است و چقدرش بوروکراتیک، هنوز پرونده به ایکائو نرفته است. خود دولت می‌گوید که دلیل تأخیر صرفاً بوروکراتیک است، ولی برداشت ما در انجمن خانواده‌ها این است که انگلستان هم در به‌تأخیرانداختن پرونده نقش دارد.»

حامد اسماعیلیون در ادامهٔ پاسخش گفت که در تاریخ چهارم اکتبر امسال و مقارن با هزارمین روز وقوع این جنایت، انجمن خانواده‌ها تظاهراتی را قرار است در اتاوا ترتیب بدهد و امیدوارند که بتوانند تمام گروه‌های سیاسی را در این تظاهرات با خود همراه و هم‌رأی کنند، چون این مسئله‌ای ملی است در این کشور و در ایران، نه مسئله‌‌ای حزبی. 

او در پاسخ به سؤال دوم با اشاره به اینکه ما هر روز با جنایتی جدید مواجه‌ایم، گفت: «الان شش روز است که خانواده‌های مادران آبان در زندان‌اند. اصلاً باورنکردنی است برای من. نمی‌دانم چطور می‌توانیم با این خشم و این شرم کنار بیاییم. پنج گلوله به قلب پژمان قلی‌پور شلیک کرده‌اند و می‌گویند مادرش را با دهان پرخون به زندان برده‌اند. اصلاً باورنکردنی است، ولی این جنایات دارد جلوی چشمان ما صورت می‌گیرد. به‌نظر من، ما باید مدام یاد بکنیم، مدام تکرار بکنیم، مدام به خودمان بگوییم که چه اتفاقی دارد می‌افتد. و در جامعهٔ میزبانمان هم، با توجه به اینکه داریم در جامعهٔ آزادی زندگی می‌کنیم، به‌نظرم ما باید صدای مردم ایران باشیم. این وظیفهٔ تاریخی است و هر کس به‌نوبهٔ خود باید در این راه تلاش بکند.»

سپس پرسش‌کنندهٔ سوم، ابتدا به بازی دوستانهٔ فوتبال بین تیم‌های کانادا و ایران اشاره کرد، و اینکه در آن زمان جامعهٔ ایرانی ونکوور انتظار دیدار حامد اسماعیلیون را داشت، که خوشبختانه بازی لغو شد؛ اشتباهی که نهایتاً از طرف دولت کانادا جبران شد. بعد وی از اسماعیلیون پرسید با توجه به اینکه ایشان در مسائل اجتماعی و سیاسی دست‌به‌قلم است، و اینکه انجمن خانواده‌ها جایگاهی فراتر از فقط نمایندگی خانواده‌ها برای پروندهٔ پرواز پیدا کرده است، جایگاه ایرانیان کانادا را چگونه می‌بیند، و سؤال بعدی ایشان این بود که آیا جامعهٔ‌ ایرانی می‌تواند از طریق نمایندگانش در مجلس به روند پیشرفت پروندهٔ پرواز کمک کند، خصوصاً که بعد از فشارهای تحریم‌ها و محکومیت‌های پی‌در‌پی جمهوری اسلامی در مجامع بین‌المللی و حکم حمید نوری، جو خوبی به‌این منظور ایجاد شده است.

حامد اسماعیلیون در پاسخ به این پرسش‌کننده ابتدا با اشاره به بازی فوتبال گفت: «من متوجه‌ام که عدهٔ زیادی برای این بازی بلیت خریده بودند، حتی از تورنتو. ما با این افراد و حتی با خود بازیکنان فوتبال هیچ مسئله‌ای نداشتیم، و علت اصلی مخالفت ما کسانی بود که می‌خواستند این بازی را برگزار کنند. ما دو هفته قبل از اعلام بازی، با گروه عملیاتی ۷۵۲ (‎752 Task Force) که نهادی دولتی است، تماس گرفتیم و دربارهٔ بازی از آن‌ها پرسیدیم ولی آن‌ها هیچ خبری نداشتند و گفتند شایعه است. در عین حال، سمیناری هم با عنوان امنیت در خاورمیانه (Security in Middle East) توسط مؤسسهٔ صلح و دیپلماسی (Institute for Peace & Diplomacy) داشت برگزار می‌شد که وزارت دفاع کانادا یکی از اسپانسرهای آن بود. مؤسسهٔ صلح و دیپلماسی را هم می‌توانید در اینترنت جست‌وجو کنید و ببینید چه کسانی در رأس آن‌ و چه کسانی اعضای آن‌اند… افراد خاصی به این سمینار دعوت داشتند، و ما به‌شدت عصبانی بودیم، چرا که انتظار می‌رود کسان دیگری از جامعهٔ مدنی ایرانیان خارج از کشور هم به این سمینار دعوت شوند، و چرا باید دولت کانادا و وزارت دفاع آن چنین کاری بکنند. بعد بازی فوتبال را اعلام کردند، در حالی‌که ما روز قبلش به آن‌ها نامه نوشتیم و محترمانه از آن‌ها خواستیم که این کار را نکنند، ولی هیچ‌کس به ما پاسخی نداد و ما در ناامیدی کامل بودیم… ولی ما باید حرف حق را می‌زدیم و روی حرفمان ایستادیم تا بالاخره به لغو بازی انجامید. البته من هیچ‌وقت قانع نشدم که دولت کانادا در [برگزاری] این بازی نقش نداشت.» 

اسماعیلیون در ادامه و اینکه چگونه جامعهٔ ایرانی می‌تواند به انجمن و روند پیشرفت پروندهٔ پرواز کمک کند، گفت مایل است از همه خواهش کند که عضو انجمن شوند. او توضیح داد: «نیازی نیست که حتماً وابسته‌ای را در میان قربانیان داشته باشید تا عضو شوید. حداقلش این است که یک ایمیل می‌گیرید و این قدرت چانه‌زنی ما را با دولت بالا می‌برد. ما الان ۲۰۰۰ عضو داریم، ولی اگر ۲۰٬۰۰۰ – ۵۰٬۰۰۰ عضو داشته باشیم، قدرتمان بیشتر خواهد بود.» 

نفر بعدی از شرکت‌کنندگان جلسه صحبت خود را با تأیید سخنان اسماعیلیون در رابطه با نقش‌داشتن دولت کانادا در اعلام برگزاری بازی فوتبال آغاز کرد. وی گفت که در کانادا حدود ۴۰۰٬۰۰۰ ایرانی وجود دارد که شاید یک تا دو درصد آن لابی‌های جمهوری اسلامی‌اند، اما علی‌رغم تعداد کمشان، افراد تحصیل‌کرده‌ای هستند که در احزاب مختلف کانادا حضور فعال دارند. به‌طور مثال همین سازمان‌هایی که هدفشان بیشتر جذب کانادایی‌هاست و به اسرائیل، سیاه‌پوستان آمریکا، بومیان کانادا و… می‌پردازند و تنها جایی که راجع به آن صحبت نمی‌کنند، ایران است. به‌عقیدهٔ ایشان جمهوری اسلامی از سال‌ها قبل کانادا را به‌دلایل گوناگون کشور مناسبی تشخیص داده و نفوذ افراد خود را در این کشور آغاز کرده بود. وی اضافه کرد که حتی اگر ۲۰٬۰۰۰ نفر از جمعیت کل ایرانی در کانادا بتوانند با هم متحد شوند، کارهای زیادی می‌شود کرد. 

حامد اسماعیلیون ضمن تشکر از ایشان، گفت که چیزی ندارد به گفته‌هایشان بیفزاید.

سپس نوبت به نفر بعدی رسید که ضمن معرفی خود گفت که از بازماندگان اعدامی‌های دههٔ ۶۰ است و چهار نفر از اعضای خانواده‌اش را جمهوری اسلامی در آن سال‌ها اعدام کرده است. او حکم حمید نوری را تبریک گفت و آن را اولین پیروزی جنبش خانواده‌های اعدامی‌های دههٔ ۶۰ دانست که از نظر ایشان نه محکومیت یک فرد بلکه محکومیت یک رژیم بود. او گفت که جنبش دادخواهی در واقع قدمتی حدوداً چهل‌ساله دارد، چرا که به‌یاد دارد در بهار ۵۸ رژیم شروع به بمبارانِ سنندج کرد و او و همسرش جلو دانشگاه تهران برای جمع‌آوری دارو و ارسال آن به کردستان چادر زدند… سپس او از حامد اسماعیلیون دربارهٔ کتاب «تابستانی با پنج تیر» پرسید؛ وی گفت که کتاب را نخوانده است ولی می‌داند که در آن صحبت از شخصیت‌هایی شده است که به‌نظر می‌رسد به آن دوره برمی‌گردد، و او درست آن را متوجه نمی‌شود. او از اسماعیلیون خواهش کرد که دربارهٔ آن شخصیت‌ها توضیح دهد. 

اسماعیلیون در پاسخ به این سؤال گفت: «فکر کنم کتاب را باید بخوانید و بعد دربارهٔ آن صحبت کنیم. به‌هر حال، آنچه من در کتاب «تابستانی با پنج تیر» سعی کرده‌ام بنویسم، فضایی از دههٔ هفتاد و هشتاد در ایران است، هم‌زمان با انتخابات دوم خرداد. من سه کتاب نوشته‌ام که در آن‌ها در واقع سعی کرده‌ام تاریخ پس از بهمن ۵۷ را روایت کنم. یکی «توکای آبی» است که از ۸۸ به‌بعد است. یکی «گاماسیاب ماهی ندارد» دههٔ ۶۰ و این کتاب «تابستانی با پنج تیر» که در واقع فاصلهٔ دههٔ ۷۰ تا ۸۸ را روایت می‌کند. شاید اگر کسی این سه کتاب را با هم بخواند، ربط‌هایی هم بینشان پیدا کند.» وی سپس در واکنش به اظهارنظرات ایشان گفت: «امیدوارم روزی شما همین حرف‌هایی را که دربارهٔ عزیزانتان زدید، در سالن دادگستری تهران بزنید، با حضور تمام آن جنایت‌کاران روبه‌روی شما، و این‌ها شرم کنند از اشک‌هایی که امروز به چشم شما آمد… »

سپس همین پرسش‌کننده خطاب به مارک دالتون سؤالی کرد. او گفت می‌داند که حزب محافظه‌کار در برنامهٔ خود دارد که سپاه پاسداران را در لیست گروه‌های تروریستی قرار دهد که این بسیار خوب است. همچنین همان‌طور که ایشان حتماً می‌داند، خانواده‌ها که حامد اسماعیلیون نماینده‌شان است، می‌خواهند که جمهوری اسلامی در دادگاهی بین‌المللی محاکمه شود، ولی تاکنون هیچ کنشی از طرف این حزب در این زمینه دیده نشده است. او از دالتون خواست پاسخ دهد آیا حزب او قصد دارد که به این درخواست عمل کند و رژیم اسلامی و پروندهٔ پرواز پی‌اس۷۵۲ را به دیوان بین‌المللی دادگستری ببرد. آیا این مسئله و نیز قراردادن سپاه پاسداران در لیست گروه‌های تروریستی در برنامهٔ این حزب هست.

مارک دالتون ضمن تشکر از ترجمهٔ سؤالات و نیز پاسخ‌های حامد اسماعیلیون به انگلیسی، در پاسخ به سؤال فوق گفت فکر می‌کند جامعه‌ٔ ایرانی که بسیاری از آن‌ها تحصیل‌کرده‌اند، برای کانادا بسیار مهم و مشارکت این افراد در جامعهٔ میزبان فوق‌العاده است و به‌همین دلیل هم، کانادا کشور بهتری است. وی افزود: «تا جایی که به حزب محافظه‌کار مربوط می‌شود، ما پذیرای تمام مهاجران از سراسر دنیا هستیم. ما به مهاجران نیاز داریم و برایمان مهم نیست چه مذهبی داشته باشند، چیزی که با آن مخالف‌ایم، تندروها هستند، و منظور از تندرو این است که شما روی اعتقادات خود تا آنجا پافشاری کنید که حق دیگران ضایع شود، حالا می‌خواهد حجاب باشد یا هر چیز دیگری… اما در نهایت ما به مهاجران نیاز داریم. و اما دربارهٔ آنچه که در ایران می‌گذرد و ظلمی که در آنجا بر مردم روا داشته می‌شود، ما بسیار نگران‌ایم و برایمان مهم است.» او در ادامهٔ صحبتش افزود: «در ارتباط با قراردادن سپاه پاسداران در لیست گروه‌های تروریستی، باید بگویم که ما همچنان داریم فشار می‌آوریم، اما در ارتباط با بردن پروندهٔ پرواز پی‌اس۷۵۲ به دیوان بین‌المللی دادگستری، من دارم دربارهٔ آن بیشتر اطلاعات کسب می‌کنم و با همکارانم دربارهٔ آن صحبت می‌کنم. من می‌خواهم که دربارهٔ این مسئله صدایی باشم، و نمی‌خواهم شما حس کنید که مورد سوءاستفاده قرار گرفته‌اید؛ اینکه حزب محافظه‌کار را حمایت کنید و در مقابل ما شما را حمایت نکنیم.» دالتون در پایان سخنانش ضمن تشکر از این سؤال وعده داد که این مسائل را با همکارانش پیگیری خواهد کرد.

در واکنش به سخنان مارک دالتون، پرسش‌کننده گفت که او به‌همراه چند تن دیگر حدود نُه ماه قبل با سه تن از نمایندگان حزب محافظه‌کار ملاقات کرده و همین مسائل را مطرح کرده‌اند، ولی پس از گذشت این مدت هیچ کنشی از جانب آن‌ها مشاهده نکرده‌اند. وی خطاب به دالتون گفت اگر می‌خواهد حمایت جامعهٔ ایرانی را داشته باشد، بهتر است مسائل یادشده را به‌همراه همکاران خود در اتاوا در دستور کار برنامه‌های خود قرار دهند. 

پس از آن، نفر بعدی ضمن معرفی خود گفت به پشت میکروفون آمده است تا چند مطلب را عنوان کند، و مهم‌ترین آن‌ها این است که او نیز یک دادخواه است؛ زندانی جمهوری اسلامی بوده، فرزندش را در زندان به‌دنیا آورده و همسرش در تابستان ۶۷ اعدام شده است. او افزود که خود نیز از شاهدان ۶۷ است، چرا که در آن دوره در زندان بوده است. وی در ادامهٔ سخنانش گفت که در طول سالیان زندگی‌اش در ونکوور، همواره تلاش کرده است تا صدای کشته‌شدگان بیش از ۴۰ دهه جنایات جمهوری اسلامی باشد و زمانی که مسئلهٔ هواپیمای اوکراین پیش آمد، رنجی که متحمل شده به‌جرئت معادل رنج و درد زمانی بوده که خبر اعدام همسرش را شنیده است. او خطاب به حامد اسماعیلیون از ایشان تشکر کرد که در سخنرانی‌هایش تنها از قربانیان پرواز نمی‌گوید، بلکه از دههٔ ۶۰، اعدام‌های ۶۷، آبان ۹۸، خوزستان و… نیز می‌گوید. او ضمن اظهار تأسف از اینکه اپوزیسیون تا به امروز نتوانسته است کنار هم جمع شود، در عین حال اظهار خوشحالی کرد که برای اولین بار افرادی با افکار و نظرات مختلف برای استقبال از ایشان و شنیدن سخنانش زیر یک سقف جمع شده‌اند. وی در خاتمه ضمن آرزوی ادامهٔ نقش انجمن به‌عنوان نهادی که موجب همبستگی مردم می‌شود.

حامد اسماعیلیون در واکنش به اظهارنظرات این شخص گفت واقعاً تعداد خانواده‌های داغداری که از جمهوری اسلامی صدمه دیده‌اند، بی‌شمار است، و او این را در سفرهایی که شهربه‌شهر از تورنتو، مونترآل و ادمونتون گرفته تا ونکوور داشته، شاهد بوده است. او افزود: «شنیدم گویا در کلمبیاست که می‌گفتند اگر بخواهند برای هر یک نفر یک دقیقه سکوت کنند، باید ۱۷ سال سکوت کنند… من نمی‌دانم ما چند سال باید سکوت کنیم بابت این‌همه انسان که در ۴۴ سال گذشته از دست داده‌ایم… نمی‌دانم تا کِی می‌خواهیم صبر کنیم، تحمل کنیم و شاهد باشیم. متروپل همین چند هفته پیش بود، و به‌راحتی باز به مردم شلیک می‌کردند و باز ما می‌دیدیم که ۲۰۰ نفر دیگر کشته شدند و می‌گفتیم خب ۲۰۰ نفر کشته شدند… هواپیما را زدند، ۱۷۷ نفر کشته شدند، ۱۵۰۰ نفر در خیابان کشته شدند، هزاران نفر در زندان‌ها کشته شدند. جنبش سبز را که یادتان است؛ تک‌تیراندازهایشان از بالای ساختمان‌ها به بچه‌ها شلیک می‌کردند… در دههٔ شصت، مدرسهٔ رفاه… این داستان، داستانِ حزب نیست، داستان مردم است. مردم مهم‌ترین آسیب‌دیدگان این ماجراهای جمهوری اسلامی‌اند، و مردم‌اند که حقشان را از جمهوری اسلامی می‌گیرند. من مطمئن‌ام این اتفاق می‌افتد. جریان‌های دادخواهی به‌هم متصل می‌شوند، و می‌دانم که زمان می‌برد تا همه را با هم بتوان همراه کرد… در نهایت، مردم باید تکلیفشان را با این حکومت روشن کنند، هر یک روزی که می‌گذرد، تعدادی به خانواده‌های داغدار اضافه می‌شود…» 

وی در ادامهٔ سخنانش گفت اعتقاد دارد که اگر خانواده‌‌های قربانیان جنایات جمهوری اسلامی حالت تشکیلات داشته باشند، چنانچه قربانیان پرواز دارند، و افرادی انتخاب شوند و خانواده‌ها را نمایندگی بکنند، خیلی مؤثرتر می‌توان کار کرد، همان‌طور که به‌طور مثال قذافی سقوط کرد؛ چرا که یکی از دلایل شش‌گانهٔ سقوط او پرواز لاکربی و دادخواهی خانواده‌ها بود. 

پرسش‌کنندهٔ آخر از حامد اسماعیلیون پرسید با توجه به اینکه او قبل از این حادثهٔ دردناک هم داستان‌نویس بوده است، می‌خواهد بداند که فرایند داستان‌نویسی وی بعد از این حادثه چه‌اندازه به رنجش افزوده و چقدر تسکین و مرهم بوده برای رنج‌ها و زخم‌هایی که داشته است.

اسماعیلیون در پاسخ گفت که او در زمان دانشجویی، مانند بسیاری از دانشجویانی که در کنار تحصیل فعالیت ادبی دارند، در همان حد فعال بود و می‌نوشت. بعد از ترک دانشگاه و رفتن به تهران در کارگاه‌های داستان‌نویسی امیرحسن چهلتن، و سپس در مؤسسهٔ کارنامه که محمد محمدعلی (نویسندهٔ‌ ساکن ونکوور) و امیرحسن چهلتن تدریس می‌کردند، شرکت کرد. وی پس از شش سال، اولین کتابش را در سال ۱۳۸۷ منتشر کرد. او در ادامه گفت: «بعد از اینکه این فاجعه رخ داد، حس می‌کنم با انتشار این کتاب‌های اخیر، نوشتن دیگر برای من تمام شده است. شاید برخی فکر کنند تازه شروع شده، ولی من واقعاً به چیز دیگری جز این هواپیما نمی‌توانم فکر کنم.» او ضمن اشاره به اینکه رمان‌نوشتن مانند یک پروژه است، افزود که برای هر یک از کتاب‌هایش دو تا سه سال وقت صرف کرده است، به‌جز کتاب «در این خانه برف می‌بارد» (خاطرات یک بازمانده) که تصمیمی بسیار شخصی و سخت هم بوده است؛ چرا که می‌بایست دربارهٔ همسر و دخترش که دیگر در این دنیا نیستند می‌نوشته، در جایی که پیش از آن حتی برای ارسال یک عکس او به مادربزرگش از او اجازه می‌گرفته، اما در نهایت تا آنجا که فکر کرده اجازه دارد، در این کتاب از آن‌ها نوشته است، اما پس از این، نوشتن برای او بسیار سخت است. و اگر هم بتواند روزی بنشیند و داستان دیگران را بنویسد، احتمالاً خیلی طول خواهد کشید.

در پایانِ این نشست، صفی طولانی از افرادی که کتاب‌های حامد اسماعیلیون را خریداری‌ کرده بودند، تشکیل شد تا بتوانند آن‌ها را به امضای ایشان برسانند.

گفتنی است کتاب‌های معرفی‌شده در این نشست از طریق این لینک برای خرید در دسترس‌ است.

در پایان توجه خوانندگان گرامی را به کلیپ کوتاهی از این مراسم جلب می‌کنیم:

^۱برگرفته از نام دکتر پریسا اقبالیان، همسر، و ری‌را اسماعیلیون، فرزند از دست‌رفتهٔ دکتر حامد اسماعیلیون.

^۲اشاره به طرح گارنت جَنیوئِس (Garnett Genuis)، نمایندهٔ محافظه‌کار منطقهٔ شروود پارک-فورت ساسکاچوان، برای قراردادن سپاه پاسداران در فهرست سازمان‌های تروریستی و قطع فوری مذاکرات برقراری روابط با ایران در تاریخ ۱۲ ژوئن ۲۰۱۸. هرچند این طرح به‌اتفاق آرا تصویب نشد، بلکه با ۲۴۸ رأی موافق از طرف نمایندگان لیبرال و محافظه‌کار و ۴۵ رأی مخالف از طرف نمایندگان حزب دموکرات نوین، رهبر پیشین حزب سبز و تنها نمایندهٔ این حزب در آن زمان در مجلس عوام و نمایندگان دو حزب استان کبک به تصویب نمایندگان مجلس رسید. برای اطلاعات بیشتر این لینک را ببینید.

^۳در خبرهای منتشرشده در رسانه‌های داخل ایران این رقم چهارصد هزار دلار قید شده بود و به این رقم در بیانیهٔ حزب محافظه‌کار  از سوی مت جنرو، نمایندهٔ منطقهٔ ادمونتون ریوربند، و ریچارد مارتل، وزیر سایهٔ ورزش، اشاره شده بود. برای اطلاعات بیشتر این لینک را ببینید.

نوشته حامد اسماعیلیون: نوشتن دیگر برای من تمام شده است اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.

عصر روز سه‌شنبه ۴ اوت ۲۰۲۰ جلسهٔ مجازی معرفی نامزدهای «کارزار تغییر و بازسازی کنگره ایرانیان کانادا» برای انتخابات آتی این کنگره از طریق برنامهٔ Zoom برگزار شد و هم‌زمان به‌صورت زنده از طریق صفحهٔ فیس‌بوک این کارزار هم پخش شد. در این جلسه که با حضور تنی چند از فعالان سیاسی و اجتماعی از شهرهای مختلف کانادا و همچنین دکتر حامد اسماعیلیون، سخنگوی «انجمن خانواده‌های جانباختگان پرواز PS752» برگزار شد، محمد تاجدولتی روزنامه‌نگار ساکن تورنتو، مدیریت جلسه را بر عهده داشت. 

در ابتدای جلسه شهرام تابع‌محمدی، از مسئولان «کارزار تغییر و بازسازی کنگره ایرانیان کانادا»، اهداف این کارزار را بیان کرد و اشاره کرد که هدف آن‌ها این است که کنگرهٔ ایرانیان کانادا باید نهادی اجتماعی باشد که از منافع همهٔ ایرانیان کانادایی دفاع کند. او غیرحزبی، غیرجانبدار، قانونمند و پاسخگو بودن در برابر اعضا و همچنین تقسیم نکردن اعضای جامعه به خودی و غیرخودی را از ویژگی‌های دیگر کنگرهٔ مورد نظر کارزار تغییر و بازسازی دانست. او افزود کنگره نباید به ابزاری برای پیشبرد منافع عقیدتی و سیاسی یک گروه خاص، چه در سیاست کانادا و چه در سیاست ایران، بدل شود و باید به همهٔ ایرانیان اعم از دیندار یا بی‌دین، سیاست‌گرا یا سیاست‌گریز، مسلمان، بهایی، مسیحی، زرتشتی، جوان سالمند، تازه‌وارد یا مهاجر قدیمی و… تعلق داشته باشد. او سپس سه هدف این کارزار را به این شرح اعلام کرد: ۱- بازسازی کنگره ۲- مشارکت جامعهٔ ایرانی-کانادایی ۳- نیازسنجی جامعهٔ ایرانی-کانادایی. او همچنین پروژهٔ اجتماعی این کارزار را پیگیری دادخواهی خانواده‌های ایرانی-کانادایی سرنگون کردن پرواز ۷۵۲ هواپیمایی اوکراین معرفی کرد. او وعده داد تا زمان برگزاری انتخابات کنگرهٔ ایرانیان کانادا جلسات دیگری برای تشریح پلت‌فرم این کارزار و پرسش‌وپاسخ برگزار شود. در ادامهٔ جلسه، نیما مشعوف از دیگر دست‌اندرکاران کارزار، با تشریح چگونگی انتخاب نامزدها اشاره کرد در گزینش آن‌ها تلاش شده تنوع جامعهٔ ایرانی کانادا لحاظ شود. تلاش شده نامزدها از جریان‌های فکری مختلف باشند. همچنین کوشیده شده تعادل بین نامزدهای زن و مرد برقرار شود. او افزود افراد انتخاب‌شده از نسل‌های مختلف (هم از لحاظ ردهٔ سنی و هم از نظر مدت‌زمان زندگی در کانادا) انتخاب شده‌اند که تجربه‌های مختلفی در جامعهٔ ایرانی-کانادایی دارند و گزینش آن‌ها از شهرهای مختلف باعث می‌شود مسائل مربوط به ایرانیان در همه‌جای کانادا تحت پوشش قرار بگیرد. او تأکید کرد علی‌رغم تنوع نامزدها، همه بر سر این موضوع توافق دارند که باید برای حقوق و امور جامعهٔ ایرانی کانادا با هدف ارتقاء این جامعه فعالیت کنیم و به جا افتادن این جامعه در کانادا کمک کنیم. او افزود هدف این کارزار حمایت از سیاست‌های جمهوری اسلامی نیست و در عین حال هدف براندازی جمهوری اسلامی هم نیست و تنها هدف، رسیدگی به حقوق و امور ایرانیان کاناداست. 

در ادامهٔ برنامه، اسامی ۹ نامزد این کارزار در سه شهر ونکوور، مونترآل و تورنتو به‌شرح زیر و به‌ترتیب معرفی در این جلسه، اعلام شد:

ونکوور: فرید روحانی، مهرنوش احمدی و سوشیانت زنگنه‌پور

مونترآل: امیر خدیر و تینا فرشادگهر

تورنتو: زرین محی‌الدین، مهدی ترابی‌کیا، تارا صابرپور و مهردخت هادی

هر کدام از نامزدها در یک دقیقه خودشان را معرفی کردند و اولویت‌هایشان را در انتخابات برشمردند.

در ادامهٔ جلسه، فرصتی نیز به دکتر حامد اسماعیلیون، سخنگوی «انجمن خانواده‌های جانباختگان پرواز PS752» اختصاص داده شد. او در سخنانش با اعلام اینکه انجمن «انجمن خانواده‌های جانباختگان پرواز PS752» نمایندهٔ ۱۳۰ خانواده از ۱۶۷ جانباختهٔ این پرواز است، به برخی از مصائبی که خانواده‌های جانباختگان به‌ویژه در ایران با آن‌ها مواجه بوده‌اند، اشاره کرد و خطاب به نامزدهای معرفی‌شده خاطرنشان کرد راه دشواری در پیش روی دادخواهی این پرونده است و خواستار حمایت آن‌ها از دادخواهی خانواده‌های جانباختگان این پرواز و کمک به آن‌ها شد.

در ادامهٔ جلسه، تعدادی از پرسش‌های مخاطبان مطرح شد و مسئولان کارزار به آن پاسخ دادند.

کنگرهٔ ایرانیان کانادا در سال ۲۰۰۷ توسط جمعی از فعالان اجتماعی در تورنتو ثبت شد. در طول دورهٔ حیات این سازمان این نخستین‌باری است که نامزدهایی از استان‌های غیر از انتاریو در این انتخابات شرکت می‌کنند.

نوشته معرفی نامزدهای «کارزار تغییر و بازسازی کنگرهٔ ایرانیان کانادا» برای انتخابات آتی این کنگره اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.