روز یکشنبه، ۱۷ ژوئن، شش روز پس از حادثهٔ آتش‌سوزی عظیم در منطقهٔ لین ولی، برنامه‌ای از ساعت ۴ بعد از ظهر تا ۶ عصر در سالن کاردینالِ مرکز اجتماعات لین ولی واقع در شهر نورث ونکوور برگزار شد که طی آن یاد و خاطرهٔ دو قربانی این حادثهٔ تلخ، الهام (نرگس) کاس‌نژاد و پسر ۷ ساله‌اش، سپهر خوشخوی دلشاد، گرامی داشته شد. علی‌رغم زمان بسیار کوتاه فراخوان برای برگزاری این مراسم، استقبال بسیار خوبی از این برنامه شد و کوتاه‌مدتی پس از آغاز مراسم همهٔ صندلی‌های سالن پر شد، به‌گونه‌ای که عدهٔ قابل توجهی دورتادور سالن ایستاده برنامه را دنبال کردند.

آذر ضیامنش، از اعضای هیئت مدیرهٔ جامعهٔ فرهنگی زنان ایرانی در ونکوور، که مدیریت این برنامه را به‌عهده داشت، در ابتدا از حاضران در جلسه خواست که به پا خیزند و بنا به اعتقاد خود با دقیقه‌ای سکوت یا خواندن فاتحه‌ای، به درگذشتگان ادای احترام نمایند.

سپس فرهاد کاس‌نژاد، همسر خواهر زنده‌یاد الهام کاس‌نژاد، به نمایندگی از طرف خانوادهٔ درگذشتگان ضمن ایراد سخنانی به زبان فارسی و انگلیسی، از گروه افرادی که آن مراسم را ترتیب داده بودند، تشکر و قدردانی کرد.

سپس امیر باجه‌کیان، عضو شورای چندفرهنگی بی‌سی، چند کلامی به زبان انگلیسی صحبت کرد. در میان شرکت‌کنندگان در این برنامه، تعدادی غیرایرانی از جمله ویکتوریا روباثم (Victoria Rowbotham)، دستیار دفتری جاناتان ویلکینسون، نمایندهٔ منطقهٔ نورث ونکوور، به‌نمایندگی از طرف وی در این برنامه حضور یافته بود.

در ادامه، سیما غفارزاده، سردبیر و مدیر مسئول رسانهٔ همیاری، و ترانه یادگاری، از اعضای هیئت مدیرهٔ جامعهٔ فرهنگی زنان، سخنان کوتاهی ایراد نموده و تسلیت گفتند.

پس از آن، اسلایدشویی از تصاویر دو تازه‌درگذشته پخش شد و سپس الی لطفی پیام تسلیتی را از طرف زری بهبهانی، مدیر کانون سینیورهای همدل، خواند و به‌دنبالِ آن خانم نهضت اشعاری از حافظ را خواند. بعد نوبت به مهدیار بیاضی رسید تا پیام بوئن ما، نمایندهٔ استانی حوزهٔ نورث ونکوور-لانزدیل، را برای شرکت‌کنندگان در جلسه بخواند.

در ادامه، حمید رضازاده، که اخیراً برادر خود را در سانحهٔ کشتی سانچی از دست داده بود، ضمن ابراز همدردی با بازماندگان، دو سه آواز از آوازهای مورد علاقهٔ زنده‌یاد الهام کاس‌نژاد را خواند.

سپس، مینا سبزواری، مدیر دفتر ونکوور خیریهٔ پردیس، طی سخنانی ضمن تسلیت به بازماندگان، از مشارکت خوب مردمی و همچنین گروه‌ها و نهادهای فرهنگی و اجتماعی شهر برای حمایت از بازماندگان این حادثهٔ تلخ قدردانی کرد و یاد درگذشتگان را که با رفتنشان «غمی سبز» بر دل‌های اعضای جامعهٔ ایرانی ونکوور نشانده‌اند، گرامی داشت.

وی از آن جهت این غم را سبز نامید که گرچه همه را اندوهگین کرده، باعث اتحاد جامعهٔ ایرانی ونکوور شده است؛ به‌گونه‌ای که در این حادثه، مردم تنها به خانواده و بازماندگان تسلیت نمی‌گویند، بلکه به یکدیگر و به جامعهٔ ایرانی تسلیت می‌گویند. و در آخر، مینو لالمی، از دوستان بسیار نزدیک این خانواده، طی ایراد صحبت‌هایی از قدمت کوتاه اما پربار دوستی‌اش با زنده‌یاد الهام کاس‌نژاد گفت.

از اینکه او انسانی بود مسئولیت‌پذیر، وقت‌شناس و منظم که با لبخندی بر چهره‌اش، می‌شد حضور ذهن و هوشیاری‌اش نسبت به پیرامون را حس کرد. وی او را انسانی فرشته‌صفت با روحی بزرگ و قلبی مهربان توصیف کرد که خلأ وجودش همواره احساس خواهد شد.

با سخنان مینو لالمی، در واقع بخش اول برنامه به پایان رسید و خانواده و نزدیکان قربانیان این حادثه سالن را ترک کردند. در ادامهٔ این برنامه، شرکت‌کنندگان با اهدای مبالغ نقدی یا چک، یا خرید آثار هنری تعدادی از هنرمندان شهر که کارهایشان را به همین منظور اهدا کرده بودند، موجبِ جمع‌آوری مبلغی بالغ بر ۱۲٬۰۹۵ دلار شدند که همان‌جا به خانوادهٔ پدرود، مسئول صفحهٔ جمع‌آوری کمک آنلاین از طریق وب‌سایت GoFundMe، تقدیم شد. همچنین مبلغ ۱٬۴۵۰ دلار نیز در روزهای پس از این مراسم اهدا شده بود، به خانوادهٔ پدرود تحویل داده شد.

نوشته گزارشی از مراسم گرامی‌داشت یاد قربانیان حادثهٔ آتش‌سوزی لین ولی نورث ونکوور اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.

سیما غفارزاده – ونکوور

پس از گفت‌وگو با حسام انوری و سینا اتحاد در شمارهٔ ۴۶ نشریه و گفت‌وگو با هیئت مدیرهٔ جامعهٔ‌ فرهنگی زنان ایران در شمارهٔ قبل، افتخار این را داشتیم که با حضور نیلوفر بیضایی، نمایشنامه‌نویس، محقق و کارگردان تئاتر، به تماشای نمایش «بانو در آینه» که بر اساس تعدادی از کارهای او کارگردانی شده است، بنشینیم و همچنین فرصتی بیابیم برای دیدار و گفت‌وگو با او در زمان بسیار کوتاهی که میهمان جامعهٔ فرهنگی زنان بود.

نیلوفر بیضایی که از سال ۱۹۸۵ در آلمان به‌سر می‌برد، پس از پایان تحصیل در رشته‌های ادبیات آلمانی، تئاتر–سینما و تلویزیون و تعلیم و تربیت از دانشگاه فرانکفورت در سال ۱۹۹۴ گروه تئاتر دریچه را پایه‌گذاری کرد و به نمایشنامه‌نویسی و کارگردانی تئاتر پرداخت. آثار نمایشی او حاوی موضوعاتی چون زن و زنانگی محصورشده، فردیت گمشده در جامعهٔ توده‌وار، هویت‌جوئی و بیگانگی و تبعید با نگاه منتقد اجتماعی است.

گفت‌وگو با نیلوفر بیضایی، بی‌اغراق یکی از بهترین تجربه‌ها در این زمینه بود. او که با گشاده‌رویی و لبخند پذیرای ما بود، فروتنانه و صمیمانه پاسخ‌گوی پرسش‌های ما بود که توجه شما را به حاصل آن جلب می‌کنم.

خانم بیضایی عزیز، با سلام و سپاس فراوان از اینکه وقتتان را در اختیار ما گذاشتید، و ضمن خوشامدگویی به ونکوور، تصور نمی‌کنم نیازی به طرح سؤال «معرفی کوتاه خود» از شما باشد، لطفاً در ابتدا کمی‌از فعالیت‌هایی که در حالِ حاضر دارید برایمان بگویید.

با سلام به شما و با سپاس از لطفتان. با کمال میل می‌توانم شرح ماوقعی کوتاه از فعالیت‌هایم در این سال‌ها و همچنین جدیدترین کارهایم بدهم. من از سال ۱۹۸۵ در آلمان زندگی می‌کنم. آنجا در رشته‌های ادبیات آلمانی، تئاتر-سینما و تلویزیون و تعلیم و تربیت تحصیل کرده‌ام و در سال ۱۹۹۴ کارشناسی ارشد گرفتم. در همان سال، گروه تئاتر دریچه را بینان‌گذاری کردم و از آن هنگام تاکنون بیست نمایشنامه کارگردانی کرده‌ام که بیش از چهارصد اجرا در آلمان، شهرهای اروپا، کانادا و آمریکا داشته‌اند. همچنین ده نمایشنامه نوشته‌ام که بخشی از آن‌ها را منتشر کرده‌ام و تعداد زیادی مطلب تحقیقی در مورد تئاتر و همچنین مسائل اجتماعی نوشته‌ام که اکثر آن‌ها در نشریات گوناگون خارج از کشور منتشر شده‌اند. در حال حاضر جدیدترین اثر نمایشی‌ام که «در این مکان و در این زمان» نام دارد و بر اساس داستان‌های خانم مهشید امیرشاهی تنظیم و کارگردانی کرده‌ام، در اروپا در حال اجراست.

همان‌طور که اشاره فرمودید، شما دانش‌آموختهٔ ادبیات آلمانی و هنرهای نمایشی هستید و تا جایی که اطلاع دارم، تقریباً تمام پیشینهٔ حرفه‌ای شما روی نمایشنامه‌نویسی و کارگردانی تئاتر متمرکز بوده است. با این وجود، پس از ۳۳ سال زندگی، تحصیل و فعالیت حرفه‌ای در خارج از ایران، تعداد کارهای شما به زبان فارسی بیش از کارهایتان به زبان آلمانی است. کمی‌ در این‌باره برایمان بگویید. آیا این ناشی از نیرو و کشش زبان مادری‌ست یا ظرفیت‌های و ظرافت‌های زبانی یا سلیقه و هر عامل دیگری؟

در وهلهٔ اول نتیجهٔ نیاز کاملاً شخصی خودم به حفظ ارتباط با زبان فارسی است. من هجده ساله بودم که ناچار به ترک ایران شدم. در سال‌های اول زندگی در آلمان و همچنین در دوران تحصیلم به‌تدریج از زبان فارسی دور شدم و اصلاً از این اتفاق حس خوبی نداشتم. حس کردم چیزی را دارم از دست می‌دهم که اهمیتش را تازه در زمانی دریافته‌ام که از آن دور شده‌ام: زبان فارسی. زبانی که برای من خانه و آشیانه است، بار فرهنگی و تاریخی دارد و مأمنی‌ست که فکر من را پالایش می‌دهد و می‌پروراند. از سوی دیگر، این اجبار ترک وطن مرا تا امروز نیز آزار می‌دهد. برای من حفظ زبان فارسی و پرداختن به مسائل فرهنگی و اجتماعی ایران، نوعی حفاظت از وطنی‌ست که به‌صورت فیزیکی در آن حق حضور و بیان ندارم و من از این طریق آن را به درونی‌ترین لایه‌های روح و اندیشه‌ام پیوند زده‌ام.

ضمن عرض تبریک برای انتخاب نمایش «در این مکان و در این زمان» که اخیراً از سوی تماشاگران فستیوال تئاتر ایرانی‌ هایدلبرگ به‌عنوان بهترین نمایش انتخاب شده است، با توجه به اینکه نمایش یادشده به‌زبان فارسی و بالانویس آلمانی‌ست، دلیل استقبال فراوان از آن را که قرارست تا اواسط امسال روی صحنه باشد، در چه می‌بینید؟ چند درصد از تماشاگران را غیرایرانی‌ها تشکیل می‌دهند؟

مسلماً به‌دلیل اینکه نمایش‌های من به زبان فارسی اجرا می‌شوند، بخش مهمی‌ از تماشاگران کارهایم ایرانی‌اند. در اجراها، در استفاده از بالانویس همیشه به امکان تبلیغ اجرا در میان غیرایرانی‌ها نیز نظر دارم. برای مثال، در شهر خودم فرانکفورت همیشه از بالانویس استفاده می‌کنیم چون حدود بیست درصد از تماشاگران ما غیرایرانی هستند. در برلین اجرا را بدون بالانویس آلمانی انجام دادیم، با وجود آنکه ظرفیت برای آمدن تماشاگران آلمانی نیز وجود داشت. ولی ما در برلین فقط یک شب اجرا داشتیم و برای همان یک شب تمام بلیت‌ها پیش‌فروش شده بود و اگر می‌خواستیم برای آلمانی‌ها نیز اجرا بگذاریم، باید دو شب اجرا می‌گذاشتیم که برایمان ممکن نبود. برای همین در آنجا از استفاده از بالانویس صرف نظر کردیم. یا مورد دیگر اینکه به‌زودی در زوریخ اجرا داریم و برگزارکنندگان اجرای ما امکان تبلیغ در میان سوئیسی‌ها را نیز دارند و برای همین باز از بالانویس استفاده خواهیم کرد.

صحبت از بالانویس شد؛ به‌طور کلی کاربرد بالانویس در تئاتر را با کاربرد زیرنویس در فیلم چگونه مقایسه می‌کنید؟ تا چه اندازه این مسئله به استقبال مخاطب غیرفارسی‌زبان از نمایش‌های شما (که در اصل به‌ زبان فارسی نوشته و اجرا شده‌اند)، کمک می‌کند؟

اصولاً خواندن متن در حین دیدن تصویر، هم در فیلم و هم در تئاتر برای تماشاگر مشکل است و نیاز به تمرکز بیشتری دارد. البته در فیلم استفاده از این شیوه رایج‌تر است در حالی‌که استفاده از آن در نمایش سابقه‌ای طولانی ندارد و اولین بار از آن در اپرا استفاده شد. این شیوه اصلاً ایده‌آل نیست. اما این انتخاب من بود برای اینکه هم بتوانم زبان فارسی را به‌عنوان زبان صحنه‌ای حفظ کنم و هم اینکه با تماشاگر جامعهٔ میزبان ارتباط برقرار کنم. نکتهٔ جالب اینکه اگر به زبان آلمانی کار کنم که در این مورد هم تجربه داشته‌ام، بخشی از تماشاگر ایرانی را از دست می‌دهم. در دو نمایشی که به زبان آلمانی کار کردم و هم از سوی منتقدان و هم از سوی تماشاگران آلمانی با استقبال زیادی روبرو شدند، درصد تماشاگران آلمانی در بعضی اجراها به پنجاه تا هفتاد درصد می‌رسید و این به این معنی است که بخشی از ایرانیان به‌دلیل آلمانی بودن زبان نمایش به دیدن آن نیامدند.

با توجه به علائق شخصی شما – که تصور می‌کنم تحت تأثیر موضوعات مهم اجتماعی و سیاسی روز جهان و ایران است – معمولاً انگیزه‌ها و اولویت‌های شما در انتخاب سوژهٔ کار و زبان اجرا چیست؟

من از پیش به الویت‌ها فکر نمی‌کنم. این الویت‌ها در درون ساختار فکری من جا کرده‌اند. اما در اکثر موارد، این را که کار بعدی‌ام چه باشد، به حس غریزی خودم می‌سپارم. مثلاً ایدهٔ همین نمایش «در این مکان و در این زمان» پانزده سال پیش به ذهنم رسید، اما تا اینکه در ذهن من پخته شود و شکل بگیرد و شکل اجرایی بیابد، این‌همه سال وقت لازم داشت و به‌جایش در این سال‌ها تعداد زیادی نمایش دیگر به صحنه برده‌ام که زمان کار کردن آن‌ها زودتر رسیده بود.

به‌عنوان هنرمندی مهاجر و غیرآلمانی، آیا فکر می‌کنید از امکانات یکسان با آلمانی‌ها برخوردارید؟ آیا کار شما در مقایسه با کار کیفیِ معادلی به‌طور یکسان مورد توجه قرار می‌گیرد؟ همچنین آیا فکر می‌کنید به‌عنوان هنرمندی مطرح و صاحب نام، از طرف جامعهٔ ایرانی در آلمان حمایت می‌شوید؟

مسلماً خیر. البته دلیلش همین انتخاب خودم و اصرارم به کار کردن به زبان فارسی است. چون زبان فارسی در آلمان در مقایسه با کل جامعه، مخاطب محدودی را در بر می‌گیرد و چون حتی استفاده از بالانویس هم نمی‌تواند جای کار کردن و جا افتادن در جامعه و فرهنگ آلمانی را پر کند، بودجه‌ها و امکاناتی که من از مراکز آلمانی دریافت می‌کنم، کمتر از آلمانی‌هایی ست که به زبان خود و برای تمام جامعه کار می‌کنند. با این همه، همین که از این میزان امکانات می‌توانم برای کارهایم بهره ببرم، به این دلیل است که ادارات و مراکز آلمانی، کیفیت هنری کار من را به رسمیت می‌شناسند. در مورد جامعهٔ ایرانی باید بگویم که اگر ابراز علاقه و حمایت معنوی و حضور و استقبال آن‌ها نبود، من نمی‌توانستم این همه سال در تئاتر ایرانی خارج از کشور دوام بیاورم.

و می‌رسیم به نمایش «بانو در آینه»؛ آن را چگونه دیدید؟ ارزیابی‌تان از زاویهٔ دید کارگردان، حسام انوری، به مجموعه کار شما که دستمایهٔ این نمایش بوده است، چیست؟

کارگردانی و اجرا به‌کل از حد انتظار من خارج بود. کار بسیار خوبی بود و پر از تصاویر فکرشده و خوب پرداخته‌شده. حسام انوری از نظر من کارگردانی بسیار خلاق و نوپرداز است و بسیار خوشحالم که او به سراغ متن‌های من رفت. در مورد انتخاب‌های حسام از میان متن‌هایم باید بگویم که بیشترین متنی که در نمایش استفاده شده، از نمایش من به نامِ «بانو در شهر آینه» است و همچنین بخش‌هایی از نمایش «سرزمین هیچ‌کس» و قسمت مربوط به فروغ فرخزاد از نمایش «چهره به چهره در آستانهٔ فصلی سرد» که نمایش در حقیقت با این قسمت پایان می‌یابد. به‌جز این‌ها حسام بخش‌هایی از نمایش‌های کارگردانی‌شده توسط من را استفاده کرده و خودش آن‌ها را کارگردانی کرده است، مثل «مده‌آ» از داریوفو که من در چارچوب نمایش «رؤیاهای آبی زنان خاکستری» آن را در سال ۲۰۰۰ به‌طور کامل اجرا کردم و اتفاقاً بخش‌هایی از آن در یوتیوب نیز هست یا بخش‌هایی از نمایش «سه نظر دربارهٔ یک مرگ» که من در سال ۲۰۰۲ بر اساس داستان‌های خانم مینا اسدی برای اجرای نمایشی تنظیم و کارگردانی کردم. فکر می‌کنم در ترکیبی که حسام استفاده کرده، جای دو اثر نمایشی من خالی است که به طرح کارگردانی او بسیار نزدیک بودند و به‌نظرم حیف آمد که نیستند. یکی «مرجان، مانی و چند مشکل کوچک» که هم به‌لحاظ فرم و هم از نظر محتوا و نوع نوشتار به چارچوب این نمایش کاملاً می‌خورد و شاید زوایای دیگری را در آن می‌گشود و دیگری تابلوی مربوط به قرةالعین در نمایش «چهره به چهره در آستانهٔ فصلی سرد» من. به‌هر حال، اکثر انتخاب‌ها خوب بوده و پرداخت و اجرا عالی. برای او و گروهش موفقیت و خلاقیت ابدی آرزو می‌کنم.

نظرتان دربارهٔ اجرای بازیگران جوان این نمایش – که همه به‌جز شاهرخ مشکین‌قلم هنرمندانی محلی‌اند – چیست؟ آیا تفاوت عمده‌ای بین دو اجرای دوم و سوم مارس دیدید؟

بازیگران همان‌طور که گفتید جوان‌اند، برخی از آن‌ها بسیار پخته‌تر از دیگران بودند و برخی حضور صحنه‌ای قوی‌تری داشتند. اما آنچه مسلم است، اینکه مشخص بود همگی کارشان را جدی می‌گیرند و تلاش کرده‌اند و این بسیار امیدارکننده است. بله، تفاوت میان دو اجرا کاملاً مشهود بود. در اجرای اول مثل اکثر اجراهای اول در تئاتر ممکن است بسیاری از اشکالات تکنیکی و اجرایی به‌وجود بیاید و در اجرای دوم این اشکالات معمولاً برطرف می‌شوند. اما شور و شوق و انرژی و به‌قولی بالا بودن آدرنالین خون بازیگران معمولاً در اجرای اول در بیشترین حد خود است.

آیا فکر می‌کنید این نمایش، بدونِ بازنویسی و تغییری، در کشورهای دیگر از جمله آلمان قابل اجراست؟ آیا آن را در همین حدی که در ونکوور از آن استقبال شد، مورد توجه و استقبال پیش‌بینی می‌کنید؟

بله، صد در صد. نمایش به‌لحاظ کیفیت اجرایی این قابلیت را دارد که برای تماشاگران همهٔ کشورها اجرا شود و نه فقط ایرانیان. برای همین می‌توانم تصور کنم در آلمان برای ایرانیان و آلمانی‌ها اجرا شود. البته در این صورت باید سیستم بالانویس را بیشتر تمرین کنند تا هم‌زمان با گفتارهای صحنه‌ای متن عوض شود. در زمینهٔ بالانویس، اشکالات بسیار بود و اگر بخواهند آن را حفظ کنند، باید جداً روی آن کار کنند.

اگر انتقادی به این نمایش داشته باشید، مهم‌ترین نکته‌ای که مایل‌اید اینجا بیان بفرمایید، چیست؟ و در مقابل، مهم‌ترین نقطهٔ قوت کارگردانی و بازیگری این نمایش را در چه دیدید؟

چیدمان و ترتیب کنار هم گذاشتن اپیزودها و تغییر صحنه‌ها دو موردی هستند که در موردشان حتماً با خود حسام هم صحبت خواهم کرد. نقطهٔ قوت کارگردانی، خلاقیت و بازیگری، انرژی و شور بود که هر دو مثبت‌اند.

با توجه به ارتباط اخیرتان با «جامعهٔ فرهنگی زنان ایران» برای شرکت در جشن روز جهانی زن و بزرگداشت یک عمر فعالیت هنری شما در ونکوور، فضای فعالیت‌های فرهنگی، هنری و اجتماعی شهر ما را، به‌ویژه در مقایسه با شهرهای اروپایی، چگونه دیدید؟

من در سال ۲۰۱۰ هم نمایش «یک پرونده، دو قتل» را در ونکووراجرا کرده‌ام و خاطرات خوبی از شهر شما در ذهن داشتم. در این سفر نیز حس بسیار خوبی داشتم و ایرانیان ونکوور را انسان‌هایی بسیار علاقه‌مند به فرهنگ و هنر یافتم. ایرانیان اروپا نیز همینطورند، اما در اینجا شما این امتیاز را دارید که جمعیت وسیعی از ایرانیان در یک شهر متمرکزند، در اروپا این ایرانیان علاقه‌مند در شهرهای گوناگون پراکنده‌اند و ما به همهٔ آن‌ها دسترسی نداریم.

آیا در آینده‌ای نزدیک برنامه‌ای برای اجرای یکی از نمایش‌هایتان، خصوصاً آخرین کارتان، در ونکوور دارید؟

دوستانی ابراز علاقه کردند که نمایش جدیدم را به ونکوور دعوت کنند. متأسفانه دو تن از افراد گروهم امکان سفر به کانادا را ندارند و من نمی‌خواهم به ترکیب فعلی گروه دست بزنم. برای همین، این کار را متأسفانه نمی‌توانیم به ونکوور بیاوریم.

به‌عنوان حسن ختام، شما از مدافعان جدی حقوق زنان، حقوق همجنس‌گرایان و اقلیت‌های دینی هستید. در آستانهٔ روز جهانی زن، مهم‌ترین آرزوی شما – یا بهترست بگوییم امیدواری شما – برای زنان جهان و خصوصاً زنان ایران چیست؟ و البته هر مطلب دیگری که مایل‌اید اضافه بفرمایید.

زنان ایران همان‌طور که در سخنرانی‌ام هم گفتم، در مقاومت در برابر بی‌حقوقی و تبعیض، بسیار شجاع‌اند و اجحاف را نمی‌پذیرند. همین حرکت زیبای «دختران انقلاب» نمونهٔ روشن و امروزی شهامت و آزادی‌خواهی زنان ایران است. و باز همان‌طور که گفتم، بسیار خوشحال‌ام که یک زن‌ام و خوشحال‌تر اینکه یک زن ایرانی‌ام.

با سپاس دوباره از وقتی که در اختیار رسانهٔ همیاری قرار دادید.

ممنون از شما.

________________________________________________________

دیدار نیلوفر بیضایی با گروه هنرمندان نمایش «بانو در آینه»

ایمان کربلائیان – ونکوور

در جلسه‌ای که گروه تئاتر شهرزاد و خانم نیلوفر بیضایی روز یکشنبه، ۴ مارس، بعد از نمایش «بانو در آینه» داشتند، ابتدا خانم بیضایی از گذشته و سوابق خود سخن گفتند و در ادامه، گپ و گفت با بازیگران این نمایش، باب آشنایی ایشان با آن‌ها را گشود. حسام انوری، کارگردان این نمایش، از مراحل اولیهٔ این کار تا مشکلات و تجربیات به‌دست‌آمده سخن گفت. در ادامه، خانم بیضایی از حسام انوری به‌خصوص برای تصویرسازی‌های بی‌‌نظیر و نوین در این نمایش، اجرای بازیگران، موسیقی متن و… تمجید کردند.

نوشته نیلوفر بیضایی: زبان فارسی برای من خانه و آشیانه است اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.

سیما غفارزاده – ونکوور

جامعهٔ فرهنگی زنان ایرانی در ونکوور مانند سال‌های گذشته‌ به‌مناسبت روز زن در روز سوم مارس ۲۰۱۸ برنامه‌ای برای بزرگداشت نیلوفر بیضایی با حضور شاهرخ مشکین‌قلم در سالن سنتنیال نورث ونکوور تدارک دیده است.

نمایش «بانو در آینه» کلاژی است از آثار نوشته‌شده، ترجمه‌شده یا کارگردانی‌شده توسط نیلوفر بیضایی، که در این روز به روی صحنه خواهد رفت. به‌همین مناسبت در دیداری از تمرینات این نمایش با حسام انوری، کارگردان، و سینا اتحاد، مشاور کارگردان و آهنگ‌سازِ این نمایش گفت‌وگویی داشته‌ایم که توجه شما را به آن جلب می‌کنیم.

با سلام خدمت شما آقایان حسام انوری و سینا اتحاد، سپاسگزاریم که در میانهٔ تمرینات نمایش «بانو در آینه» و طبعاً کمبود وقت، فرصت گفت‌وگویی در اختیار ما گذاشتید. در ابتدا، ‌به‌رسم همیشه، مایل‌ایم کمی‌ از خودتان برای خوانندگانمان بگویید. البته آقای انوری، طی گفت‌وگویی دربارهٔ نمایش «دو تشت آب گرم و دو صد غزل ناگفته» در شمارهٔ ۳۱ نشریه به تاریخ ۱۶ ژوئن ۲۰۱۷، آن دسته از خوانندگان ما که کمتر شما را می‌شناختند، با شما آشنا شدند، لطفاً برای ما از فعالیت‌هایتان در فاصلهٔ میان «دو تشت…» تا نمایش «بانو در آینه» بگویید و اینکه چه شد به سراغ آثار خانم نیلوفر بیضایی رفتید؟

و البته آقای اتحاد، سپاسگزار خواهیم شد شما نیز کمی از خودتان و فعالیت‌های هنری‌تان برای خوانندگان ما بگویید.

حسام انوری: خدمت شما سلام دارم و ممنونم که مجدداً این فرصت را به من و گروهم دادید تا از طریق رسانهٔ خوب شما با مخاطبانتان در ارتباط باشیم. فعالیت اصلی من در حوزهٔ نویسندگی است و معمولاً اگر مشغول نمایشی نباشم، ترجیح می‌دهم وقتم را صرف نوشتن کنم.

این پروژه در ابتدا به درخواست جامعهٔ فرهنگی زنان شکل گرفت. جامعهٔ فرهنگی زنان هر ساله به‌مناسبت روز جهانی زن مراسمی را تدارک می‌بیند و طبق روال هر سال در نظر داشت از یکی از بانوان موفق و پیشتاز ایرانی تقدیر به‌عمل آورد. خانم نیلوفر بیضایی نویسندهٔ برجسته و کارگردان صاحب سبک ایرانی مهمان ویژهٔ برنامهٔ امسال خواهند بود. با توجه به علاقه‌ای که به کار ایشان داشتم، سریعاً پیشنهاد همکاری جامعهٔ زنان را پذیرفتم و قرار بر این شد که نمایشی برای قدردانی و به‌مناسبت حضور ایشان، تدارک ببینم. با توجه به وسعت پروژه، مراحل پیش‌تولید آن از دو ماه گذشته آغاز شد که شامل بازنویسی و انتخاب متن، تمرینات بازیگری و آهنگ‌سازی کار بود که سینای عزیز با تجربهٔ بیش از ۴۴ پروژهٔ موفق اعم از کنسرت و آهنگ‌سازی فیلم و تئاتر، مسئولیت آن را بر عهده دارد.

سینا اتحاد- عکس از آرش ازرحیمی  Rosewood Photography Studio

سینا اتحاد: من هم خدمت شما سلام عرض می‌کنم. بنده موسیقى را در تهران از سن ١٢ سالگى با ساز ویولن شروع کردم و از همان ابتدا علاقهٔ زیادى به یادگیرى و شناخت حوزه‌های مختلف موسیقى و سازهاى گوناگون داشتم. در سن ۱۵ سالگى عاشق موسیقى (‌خصوصاً موسیقى خاورمیانه) شدم از این رو ساز کمانچه را براى شناخت بهتر موسیقى اصیل ایرانى انتخاب و یک سال بعد یادگیری ساز سه‌تار را شروع کردم. فعالیت حرفه‌ایى و اجرای بر روی صحنه را از ١٨ سالگى با کنسرت‌هاى دانشجویى و کوچک در قالب گروه‌هاى مختلف آغاز کردم . پس از مهاجرت به کانادا در سال ٢٠٠٧ فعالیت‌های حرفه‌ای خودم را در ونکوور پی گرفتم. از مهم‌ترین این فعالیت‌ها مى‌توان به تشکیل گروه کرشمه به‌همراه موزیسین‌هاى ساکن ونکوور و اجراى سال ٢٠١٠ با ارکستر سمفونیک ونکوور و سپس تور کانادا در ٢٠١٢ با خوانندگى علیرضا قربانى به سرپرستى استاد حسین بهروزى‌نیا و پس از آن کنسرتی زنده در سى‌بى‌سى ونکوور اشاره کرد. از محضر اساتید بسیاری هم در ایران و هم در کانادا بهره بردم که همگی از بهترین‌های رشتهٔ خودشان بوده‌اند. هم‌زمان با مهاجرت، تحصیلات موسیقى خودم را در ونکوور کامیونیتى کالج ادامه دادم. وى‌سى‌سى بستر خوبى را برایم فراهم کرد تا با موسیقی‌دانان غیرایرانى زیادى آشنا بشوم و در زمینهٔ موسیقى تلفیقى پروژه‌هاى مختلفى را روى صحنه ببرم.

«بانو در آینه» کلاژی از آثار خانم بیضایی‌ست، انتخاب این آثار را بر چه اساسی انجام داده‌اید؟ این کار چه ویژگی‌های بارزی دارد؟

حسام انوری: در گزینش متن، سعی بر این بوده که برش‌هایی انتخابی از آثار ایشان به‌گونه‌ای باشند که ضمن حفظ پیوستگی، در وهلهٔ اول تا حد امکان سبک هنری و سیاق فکری ایشان را نمایندگی کنند و پس از آن با امکانات اجرایی و همچنین سلیقهٔ مخاطبِ این شهر، هماهنگی داشته باشند. شاید بتوان این‌طور گفت که تمامی تکه‌های این کلاژ به‌نوعی روایتگر موقعیت‌های مختلفی است که زنان جامعه از روز آغازین خلفت تا به امروز با آن مواجه بوده‌اند. داستانِ حرکتی که گاه در جا زده، گاه پیش رفته و چه بسا در برهه‌هایی پسرفت کرده است… داستانی ناتمام… .

به‌جز آقای شاهرخ مشکین‌قلم، آیا بقیهٔ بازیگران این نمایش که اگر اشتباه نکنم، به ۱۸ نفر می‌رسند، از ونکوورند؟ تصور می‌کنم اغلب این دوستان تنها با عشق به تئاتر و در کل عشق به هنر است که گرد هم آمده‌اند و احتمالاً هر یک روزانه مشغول کار و حرفهٔ خود نیز هستند. این محدودیت‌ها چه تأثیری در کار شما می‌گذارد؟

حسام انوری: محدودیت که بدون تردید وجود دارد. یک بازیگر حرفه‌ای وقتی که صبح از خواب بلند می‌شود فقط و فقط به یک چیز فکر می‌کند؛ نقشش! از صبح تا شب تمامِ وقت خودش را وقف تمرین، مطالعه، و آموزش می‌کند. حال آنکه بازیگرهای گروه من به‌ناچار جلسات تمرینشان را پس از ساعت‌های کاری با کوله‌باری از خستگی‌های روزانه و نگرانی‌های کاری آغاز می‌کنند. در نگاه اول چنین شرایطی یک فاجعهٔ تمام‌عیار به‌نظر می‌آید. موقعیتی که شاید کمتر کسی بتواند به خروجی قابل قبول آن امید داشته باشد. واقعیت این است که به‌طور معمول خلاقیت هنری در آرامش و با تمرکز حاصل می‌شود. اما در دنیای نمایش لزوماً با واقعیت طرف نیستیم! من در هر جلسهٔ تمرین شاهد یک معجزه‌ام. بازیگری که با شانهٔ خمیده از در سالن تمرین وارد می‌شود به ناگاه توسط نیرویی که نمی‌دانم چه اسمی باید بر روی آن نهاد، انرژی، عشق، انگیزه، یا هر چیز دیگر به پرواز در می‌آید. گاهی دنیای نمایش، دنیای خیال و رؤیاست. خلاصه خدمتتان عرض کنم، بله محدودیت‌ها وجود دارند اما در مقابلِ عشق و علاقهٔ بازیگرها، اهمیت چندانی ندارند و من به جرئت می‌توانم بگویم تعداد زیادی از این بازیگرها چیزی از برخی از بازیگرهای نیمه‌حرفه‌ای ایران کم ندارند. و اینجا بر خود لازم می‌دانم که از زحمات تک‌تکشان قدردانی به‌عمل آورم.

گویا موسیقی از عناصر مهم و قوی در این نمایش است. آیا تمام قطعاتی که در کار خواهد آمد، اصل و ساخته‌شده برای این نمایش است؟ آیا اجرای موسیقی زنده خواهد بود؟

سینا اتحاد: موسیقى و طراحى افکت و صدا از پیش ساخته، پرداخته و ضبط مى‌شود و گام‌به‌گامِ نمایش و ویدئوهاى ساخته‌شده در سالن پخش مى‌شود، به‌جز قسمت‌هایى که با گروه کُر به‌صورت زنده روى صحنه داریم. همچنین در قسمت‌هایی دیگر نوازنده به‌صورت سُلو همراه موسیقىِ ساخته‌شده به اجراى زنده مى‌پردازد.

حسام انوری: اصولاً با توجه به طراحی کلاژگونه‌ای که برای نمایش صورت گرفته بود، ما احتیاج به رنگ‌آمیزی بسیار متنوعِ موسیقیایی داشتیم که به‌همین دلیل استفاده از موسیقی زنده در تمامی اپیزودها، انتخاب‌های ما را محدود و کیفیت کار را تنزل می‌داد. به‌همین جهت تصمیم گرفتیم قطعه‌ها از پیش ساخته شوند و در موارد محدودی با نوازندگی سُلوی روی صحنه همراه شوند.

لطفاً دربارهٔ هنرمندان اجراکنندهٔ موسیقی و تنوع موسیقی این کار برایمان بگویید.

سینا اتحاد: آهنگ‌سازى، ساخت، طراحى افکت‌ها، ضبط، ادیت و مسترینگ به‌عهدهٔ بنده و هنرمند گرامى آقاى تایماز صبا است و در مقولهٔ ایده‌پردازى نظرات کارگردان (آقاى انورى) بسیار تأثیرگذار است.

خوانندهٔ کلاسیک، گروه کُر و نوازندهٔ پیانو هم حضور خواهند داشت که اسامى‌شان بعداً اعلام مى‌شود.

با توجه به تعداد عوامل و منابع انسانی، جلو و پشت صحنه، تئاتر «بانو در آینه» کارِ پرهزینه‌ای باید باشد. آیا از کمک و حمایتی از جانب جامعهٔ ایرانی برخوردار بوده‌اید؟

سینا اتحاد: بله، همان‌طور که فرمودید، این پروژه بسیار پرهزینه است. خوشبختانه حامیان و اسپانسرهاى فرهنگ‌شناس و هنرشناس ارزشمندى در این پروژه در کنار ما و برنامه‌گذار محترم هستند که امیدواریم با توجه به حمایت اسپانسرهاى گرامى و همچنین بلیت‌فروشى، از پس هزینه‌هاى سنگین این پروژه برآییم.

آیا فکر می‌کنید در صورت استقبال مردم، امکان اجرای مجدد این تئاتر در ونکوور هست؟ آیا در فکر اجرای آن در شهرهای دیگر کانادا هستید؟

سینا اتحاد: بله، بنده به‌شخصه بسیار خوشبین‌ام به اجراى مجدد کار. حتى الان با توجه به اینکه هنوز تبلیغاتی به‌صورت وسیع انجام نشده، بیش از نیمی از صندلی‌های سالن سنتنیال به فروش رفته و تمدید شب دوم و سوم دور از ذهن بنده نیست. در مورد شهرهاى دیگر کانادا باید دید شرایط برنامه‌ریزى به چه شکل در آینده پیش مى‌رود.

حسام انوری: در واقع به‌طور معمول طراحی چنین پروژه‌های بزرگی فقط و فقط برای اجراهای بلندمدت صورت می‌گیرد. این حرکت همان‌طور که گفتم با عشق شکل گرفته و ما علاقه داریم که نتیجهٔ این زحمات به درستی دیده شود. خوشبختانه روند استقبال همشهریان فرهنگ‌دوستِ ما از این اثر تا امروز چشم‌انداز روشنی را برای ما نمایان کرده است. با این همه، فکر می‌کنم با توجه به هزینه‌های بسیار بالای اجرا در شهرهای دیگر، تحقق چنین امری مستلزم حضور برنامه‌گذار قوی است.

آقای انوری، آیا از نظر شما هیچ‌یک از نمایش‌هایی که تا کنون کار کرده‌اید، از جمله همین نمایش «بانو در آینه» قابلیت اجرا به زبان انگلیسی را، بدون خدشه‌ وارد کردن به تأثیر آن بر مخاطب، دارند؟

حسام انوری: سؤال بسیار خوبی است و لاجرم محتاج بحث مفصل! با این همه من سعی می‌کنم انصاف داشته باشم، کوتاه در این مورد حرف بزنم و حوصلهٔ مخاطبتان را سر نبرم.

به عقیدهٔ من، تأثیر نمایش بر روی مخاطب تا حد زیادی خارج از ارادهٔ مؤلف است به این معنا که حتی داشتن زبان مشترک هم نمی‌تواند انتقال مفهومی خاص به مخاطب را تضمین کند. اجازه بدهید یک مثال خیلی ساده بزنم. فرض کنید من عاشق بوی گلاب باشم و شما از گلاب متنفر باشید. اگر من بگویم فلانی بوی گلاب می‌داد، چنین گزاره‌ای در ذهن من و شما متفاوت معنا می‌شود. در هر نمایشی این فاصلهٔ برداشتِ معنایی همواره وجود دارد. بدون شک عواملی چون زبان و فرهنگ در عمیق‌تر کردن این گسل تأثیرگذارند. حال می‌توان پرسید کدام آثار کمتر از این بابت لطمه می‌خورند؟ به عقیدهٔ من آثاری که کمتر وابسته به زبان و بیشتر متکی بر پلات و زبان بدن باشند. چرا که به‌طور معمول این دو، کمتر از ترجمه ضربه می‌خورند و کمتر دچار استحاله می‌شوند.

نمایش «بانو در آینه» از این جهت نمایش متمایزی است. چرا که علاوه بر بالانویس انگلیسی که برای تمام اپیزودها تدارک دیده شده است، شاکلهٔ اصلی نمایش بر مبنای تئاتر فیزیکی و بدن شکل گرفته است و از همین جهت می‌تواند ارتباط خوب و دقیقی با مخاطب غیرفارسی‌زبان برقرار کند.

با سپاس دوباره از شما دوستان که با وجود ضیق وقت، با گشاده‌رویی دعوت ما را برای گفت‌وگو پذیرفتید، اگر موضوعی هست که مایل‌اید دربارهٔ آن صحبت کنید و در سؤالات بالا مطرح نشده است، لطفاً بفرمایید.

حسام انوری: باز از شما ممنونم و امیدوارم مردم خوب، فرهنگ‌دوست، و هنرشناس ونکوور با حضور خودشان از این حرکت حمایت کنند و مانند گذشته پشتیبان ما باشند.

سینا اتحاد: من هم به‌نوبهٔ خودم از شما سپاسگزارم و امیدوارم با همراهی همشهریان عزیزمان بستری مناسب برای رشد و شکل‌گیری چنین حرکت‌های فرهنگی‌ای بیش از پیش فراهم شود.

نوشته حسام انوری: در هر جلسهٔ تمرین شاهد یک معجزه‌ام اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.