چند روز پیش جِین گودال (Jane Goodall)، یکی از شناخته‌شده‌ترین دانشمندان رفتارشناسی حیوانات و از برجسته‌ترین فعالان حقوق حیوانات و محیط زیست، پس از ۹۱ سال زندگی سرشار از شهامت، کنجکاوی، علم و دلسوزی برای زمین و زمینیان، چشم از جهان فرو بست و به‌این ترتیب، سیارهٔ ما یکی از بهترین ساکنانش را از دست داد؛ انسانی از جنس تلاش و مسئولیت و نور و امید، جانی شیفته، روحی جست‌وجوگر و مهربان، زنی تنیده با مام زمین… 

جا دارد نگاهی کوتاه و گذرا به زندگی پربار این انسان شجاع و دلسوز بیندازیم.

کودکی 

جین گودال در ۳ آوریل ۱۹۳۴ در لندن متولد شد. او از کودکی علاقهٔ شدیدی به حیوانات و طبیعت داشت، طوری که در سن سه‌سالگی یک بار ساعت‌ها در انباری پنهان شد تا ببیند جوجه‌ها چگونه از تخم بیرون می‌آیند. والدینش فکر کردند او گم شده است و پلیس را خبر کردند، اما وقتی خسته و خاک‌آلود به خانه بازگشت، مادرش به‌جای تنبیه، او را بوسید و به او گفت: «تو ذهن جست‌وجوگری داری، جین. هرگز از پرسیدن نترس.»
جین در همان دورهٔ کودکی و بعد از خواندن کتاب تارزان، آرزو کرد روزی در آفریقا زندگی کند و با حیوانات کار کند.

جوانی و سفر به تانزانیا و شروع تحقیق

در دههٔ ۱۹۵۰، جین با پس‌انداز خودش به کنیا سفر کرد و در آنجا با دکتر لوئیس لیکی، باستان‌شناس و انسان‌شناس مشهور، آشنا شد. لیکی تحت تأثیر دانش و علاقهٔ عمیق جین به حیوانات قرار گرفت و در سال ۱۹۶۰ او را برای مطالعهٔ شامپانزه‌ها به جنگل‌های گامبی در تانزانیا فرستاد.

زندگی با شامپانزه‌ها و دستاوردهای علمی

جین با حداقل امکانات، در جنگل زندگی می‌کرد و سعی می‌کرد با شامپانزه‌ها ارتباط برقرار کند. در ابتدا شامپانزه‌ها از او می‌ترسیدند و فرار می‌کردند، ولی ارتباط عاطفی، صبر، بردباری، سکوت و آرامش کم‌نظیر او باعث شد شامپانزه‌ها سرانجام به او اعتماد کنند. یک روز او شامپانزه‌ای را که بعداً «دیوید گری‌بِرد» نامیدش، مشاهده کرد که با شاخه‌ای، موریانه‌ها را از لانه بیرون می‌کشید. او اولین کسی بود که ساخت ابزار و استفادهٔ از آن توسط حیوانات را ثبت کرد و این لحظه‌ای بود که نگاه انسان به حیوانات دیگر را تغییر داد، چون تا آن زمان تصور می‌شد فقط انسان ابزار می‌سازد. جین همچنین، با ثبت مشاهدات خود نشان داد که احساسات مختلف، هیجان، جنگ، صلح، همکاری و حتی خشونت در جامعهٔ شامپانزه‌ها نیز وجود دارد و آن‌ها بسیار بیشتر از آنچه تصور می‌شد به انسان‌ها شباهت دارند.

مسخره‌شدن از سوی جامعهٔ علمی مردانه

جین در طول زندگی خود در عرصه‌های بسیاری مبارزه کرد و بی‌شک یکی از این عرصه‌ها، فضای مردانهٔ حاکم بر دنیای علم نیم قرن پیش بود. او زمانی گفت: «در واقع، لازم نیست کار زیادی بکنی تا زنی «دشوار» به‌حساب بیایی. برای همین است که ما این‌همه زیادیم.»

۶۵ سال پیش، ورود یک زن آن هم بدون مدرک دانشگاهی، به دنیای رفتارشناسی حیوانات، کار ساده‌ای نبود. جامعهٔ علمی مردانهٔ آن زمان، حضور یک دختر جوان را که با شامپانزه‌ها صحبت، همدلی و همدردی می‌کرد، برنمی‌تافت. جین به‌جای شماره‌گذاری شامپانزه‌ها، آن‌ها را نام‌گذاری کرده بود و به آن‌ها نام‌هایی مانند فلو، فی‌فی، دیوید گری‌بِرد داده بود. این کار، او را در معرض تمسخر بیشتر مدعیان علم قرار داده بود. آن‌ها می‌گفتند: «نام‌گذاری روی حیوانات؟ نه! حیوان عدد دارد، نه اسم! او فقط یک دختر است، نه یک دانشمند.»

اما جین توجهی به این انتقادات نمی‌کرد. او فلو و فی‌فی را می‌شناخت. با آن‌ها می‌خندید، با آن‌ها اشک می‌ریخت، آن‌ها را می‌فهمید و از آن‌ها به‌عنوان «دوستان من» یاد می‌کرد. او با رفتار خود نشان داد که علم می‌تواند با همدلی، عشق و احترام همراه باشد.

با وجود تمام مخالفت‌ها و جو حاکم، لیکی به پشتیبانی خود از جین ادامه داد و با گذشت زمان، دستاوردهای جین در دنیای رفتارشناسی حیوانات غیرقابل‌انکار شد. جین، بعدها بدون داشتن مدرک کارشناسی، از دانشگاه کمبریج دکترای رفتارشناسی حیوانات را دریافت کرد. 

ازدواج و تولد فرزند

جین در سال ۱۹۶۴ با هیو وان لاویک، فیلم‌بردار طبیعت، ازدواج کرد و در سال ۱۹۶۷، تنها فرزندش، هوگو اریک لاویک به دنیا آمد. هوگو مدتی را نیز با جین در گامبی گذراند. جین پس از چند سال از همسرش جدا شد و سپس با مردی دیگر به نام درک برایسون ازدواج کرد که چند سال بعد بر اثر ابتلا به سرطان درگذشت.

فعالیت‌های زیست‌محیطی و حقوق حیوانات

جین در دههٔ ۱۹۸۰، وقتی متوجه شد که جنگل‌های شامپانزه‌ها در حال نابودی‌اند، تصمیم گرفت به‌جای پژوهش میدانی، برای نجات طبیعت و حیوانات سفر و سخنرانی کند. پس از آن، او برای چندین دهه بی‌وقفه و بیشتر روزهای سال دور دنیا گشت، از این کشور به آن کشور، از تالارهای سخنرانی تا مدارس کوچک، از سازمان ملل تا دهکده‌های آفریقایی، تا اهمیت حفظ جنگل‌ها و محیط زیست را به مردم یادآوری کند. او موسسهٔ «جین گودال» را برای حمایت از حقوق حیوانات و محیط زیست پایه‌ریزی کرد و برنامه‌ای جهانی به‌نام «ریشه‌ها و جوانه‌ها» (Roots & Shoots) را مخصوص کودکان و نوجوانانی که دوست دارند زمین را نجات دهند، بنیاد نهاد. اسم «ریشه‌ها و جوانه‌ها» نشان‌دهندهٔ این است که تغییرات مثبت از ریشه‌ها (آگاهی، آموزش، ارتباط با طبیعت) آغاز می‌شوند و به جوانه‌هایی (اقدامات، پروژه‌ها، نسل جدید) می‌رسند که آینده را شکل می‌دهند. این برنامه شامل فعالیت‌های مختلف در سه حوزه است:

• کمک به انسان‌ها
• مراقبت از حیوانات
• حفاظت از محیط زیست

جین گودال از طرفداران سرسخت حقوق حیوانات، پایان آزمایش‌ روی حیوانات و مقابله با استفاده از حیوانات در سیرک‌ها و باغ‌وحش‌ها بود و تا پایان زندگی خود برای احقاق حقوق حیوانات تلاش کرد. او می‌گفت: «بگذارید احترام به همهٔ موجودات زنده را یاد بگیریم. بگذارید خشونت و عدم مدارا را با درک و محبت جایگزین کنیم و عشق… »

او تا آخرین روز زندگی خودش در سن ۹۱ سالگی به سفر دور دنیا و آگاهی‌رسانی به اقشار مختلف جوامع ادامه داد. 

گیاه‌خواری

جین بیش از ۵۰ سال گیاه‌خوار (Vegetarian)^۱ بود و در سال‌های آخر به پاک‌گیاه‌خواری (Veganism)^۲ رو آورد. او همواره این نوع تغذیه و روش زندگی را تبلیغ و ترویج می‌کرد، هم به‌منظور رعایت حقوق حیوانات و هم برای مقابله با گرمایش زمین. او در سال ۲۰۲۱ یک کتاب آشپزی وگان نیز منتشر کرد. برخی از اشارات او در زمینهٔ گیاه‌خواری و وگانیسم:

«حدود ۵۰ سال پیش، من خوردن گوشت را متوقف کردم. وقتی به تکهٔ گوشت خوک توی بشقابم نگاه کردم، فکر کردم: این نمایانگر ترس، درد و مرگ است. این همان چیزی بود که مرا تغییر داد و من فوراً به رژیم گیاهی رو آوردم.»

«من در دههٔ ۱۹۷۰ با خواندن کتاب رهایی حیوانات (اثر پیتر سینگر) گیاه‌خوار شدم. همان‌جا و در همان لحظه خوردن گوشت را کنار گذاشتم. اگر نسخهٔ بازنگری‌شدهٔ «رهایی حیوانات: اکنون» را خوانده بودم، خیلی زودتر پاک‌گیاه‌خوار می‌شدم.»

«باید افراد بیشتری را گیاه‌خوار کنیم و به آن‌ها کمک کنیم تا درک کنند موضوع، فقط رنج حیوانات نیست (که البته همین من را گیاه‌خوار کرد)، بلکه آسیب عجیب به محیط‌زیست و حجم عظیم گازهای گلخانه‌ای‌‌ای است که کل ماشین عظیم دامداری صنعتی تولیدشان می‌کند.»

«حیوانات مزرعه به‌مراتب از آنچه تاکنون تصور کرده‌ایم، آگاه‌تر و هوشمندترند و با وجود اینکه به‌عنوان بردگان اهلی پرورش یافته‌اند، ماهیتاً موجودات مستقلی‌اند. لذا آن‌ها شایستهٔ احترام ما و کمک ما هستند. چه کسی برای آن‌ها دادخواهی خواهد کرد اگر ما سکوت کنیم؟ هزاران نفری که می‌گویند «حیوانات را دوست دارند»، یک یا دو بار در روز می‌نشینند تا از گوشت موجوداتی لذت ببرند که با احترام و مهربانی اندک با آن‌ها رفتار شده، صرفاً برای تولید گوشت بیشتر.»

«من گیاه‌خوارم و یکی از دلایل آن این است که حیوانات را محترم می‌دارم. می‌دانم آن‌ها همه موجودات مستقلی‌اند. و من گاو را نخواهم خورد همان‌طور که سگم را نمی‌خورم. …خوک‌ها از بسیاری از سگ‌ها باهوش‌ترند.»

«من می‌گویم که این یک مسئولیت انسانی است. …وقتی آماده باشی اعتراف کنی که ما انسان‌ها تنها موجودات روی کرهٔ زمین نیستیم که شخصیت، ذهن و احساسات داریم، آنگاه ما مسئولیت داریم با آن‌ها (موجودات دیگر) به‌شکل انسان‌دوستانه‌تر رفتار کنیم.»

«حیوانات به‌اندازهٔ ما سزاوار جایگاهی روی این سیاره‌اند و تفاوت میان ما این است که انسان‌ها صدایی دارند که می‌توانند از آن برای کمک به آرمان حیوانات استفاده کنند، و این وظیفهٔ ماست که از آن استفاده کنیم تا تفاوتی مثبت ایجاد کنیم.»

و جین هرگز از هزینه‌کردن صدای خود برای بی‌صدایان دریغ نکرد چنان‌که خودش می‌گفت: «حداقل کاری که از دستم برمی‌آید، این است که برای حقوق کسانی که خودشان نمی‌توانند صحبت کنند، صحبت کنم.»

افتخارات و جوایز

جین گودال بیش از ۴۵ دکترای افتخاری از دانشگاه‌های سراسر دنیا، جایزهٔ صلح سازمان ملل و همچنین مدال افتخاری از ملکهٔ انگلستان دریافت کرد. در سال ۲۰۲۱، عنوان دِیم (Dame)، معادل زن شوالیه به او اعطا شد.

کتاب‌ها و مستندها^۳

کتاب‌های معروف جین گودال عبارت‌اند از:

• در سایهٔ بشر (In the Shadow of Man)
• چرا باید امید داشته باشیم (Reason for Hope)
• کتاب امید (The Book of Hope) که کتابی تأثیرگذار در دوران بحران محیط زیست است.

مستندهای فراوانی دربارهٔ زندگی‌ جین گودال ساخته شده‌اند، ازجمله مستند معروف «Jane» به کارگردانی برت مورگن.

امید در دل ناامیدی
جین به‌شدت از عملکرد بشر و مخصوصاً نابودی طبیعت به‌دست او ناامید و دلسرد بود و این را بارها عنوان کرد: «اینجاییم، باهوش‌ترین گونه‌ای که تاکنون روی زمین زیسته. پس چطور ممکن است تنها سیاره‌ای را که در اختیار داریم، نابود کنیم؟»

اما او آن‌قدر ناامید نبود که فکر کند کار از کار گذشته است و گونهٔ ما و این سیاره دیگر قابل‌نجات‌دادن نیستند. درست برعکس، او پیام‌آور امید بود و این امید را لازمهٔ ایجاد تغییرات می‌دانست، اما نه امید توخالی و منفعل به‌معنای «آرزو کردن»، بلکه امیدی که با تلاش و کوشش برای ایجاد تغییرات مورد نظر همراه است. او ایجاد تغییرات مثبت را وظیفهٔ تک‌تک انسان‌ها می‌دانست و سعی می‌کرد این مسئولیت را به همه یادآوری کند:

«امید اغلب بد فهمیده می‌شود. مردم معمولاً فکر می‌کنند امید فقط یک خیال‌پردازی منفعلانه است: امیدوارم چیزی اتفاق بیفتد، اما هیچ‌کاری نمی‌کنم. این دقیقاً برعکس امید واقعی است؛ امید واقعی نیازمند عمل و مشارکت است.»

«ما با ششمین انقراض بزرگ، تغییرات اقلیمی، ازدست‌رفتن جنگل‌ها و فقر روبه‌روییم. اما امید یعنی عمل‌کردن با وجود تمام این‌ها. یعنی گفتن اینکه: من سهم خودم را انجام می‌دهم. و وقتی با هم همراه می‌شویم، این سهم‌های کوچک تبدیل به یک جنبش می‌شوند.»

«هریک از ما مهمیم، نقشی برای ایفاکردن داریم و تأثیر می‌گذاریم. هریک از ما باید مسئولیت زندگی خودمان را بپذیریم و از همه مهم‌تر، برای موجودات زندهٔ اطرافمان — به‌ویژه برای یکدیگر — احترام و عشق قائل شویم.»

«تو نمی‌توانی یک روز کامل را بگذرانی، بی‌آنکه تأثیری بر جهان اطراف خود گذاشته باشی. کاری که می‌کنی تفاوتی ایجاد می‌کند، و تو باید تصمیم بگیری چه نوع تفاوتی می‌خواهی به وجود بیاوری.»

مرگ

جین گودال در روز اول اکتبر ۲۰۲۵ و درحالی‌که برای سخنرانی در لس‌آنجلس بود، به مرگ طبیعی درگذشت. 

او در سال ۲۰۲۴ در مصاحبه‌ای گفته بود: «ماجراجویی بزرگ بعدی من، در ۹۰ سالگی، مرگ خواهد بود. یا هیچ‌چیزی نیست یا چیزی هست. اگر چیزی نباشد که خب هیچ، تمام. اما اگر چیزی باشد، نمی‌توانم تصور کنم ماجراجویی‌ای بزرگ‌تر از کشف آن وجود داشته باشد.
من باور دارم که چیزی هست، به‌خاطر تجربه‌هایی که خودم داشته‌ام — و تجربه‌هایی که دیگران داشته‌اند؛ تجربه‌هایی بسیار نیرومند.»

بله، اگر بعد از مرگ چیزی باشد، جین گودال حالا دیگر آن را دریافته است. اما تصور من این است که حتی اگر بعد از مرگ «چیزی» نباشد، او در لحظهٔ آخر، با حیرت و بهتی لذت‌بخش به عمر ۹۱ سالهٔ خود نگریسته و سبُک‌بال و سرشار از حسی ناب از آن گذشته است، چون فروتنانه و خالصانه هرآنچه را که برای بهترکردن این دنیا در توان داشته، انجام داده است و چه لذتی بالاتر از این؟ چه لذتی بالاتر از یک زندگیِ زندگی‌شده و سرشار از خیر و نیکی برای دیگران؟

باشد که بذرهای امید، مهربانی و مسئولیتی که در دل هزاران و میلیون‌ها انسان کاشته است، به بار بنشینند و این سیاره را به جایی بهتر برای زندگی همهٔ موجودات زنده تبدیل کنند. 

یادش گرامی و راهش پررهرو باد.

^۱گیاه‌خواری بر سه نوع است:

• گیاه‌خواری لاکتو-اُوو (Lacto-Ovo-Vegetarianism): گیاه‌خواران لاکتو-اوو از خوردن هر نوع گوشت (گوشت قرمز، پرندگان، ماهی و جانوران دریایی) خودداری می‌کنند، ولی محصولات حیوانی دیگر مانند لبنیات، تخم‌مرغ یا عسل را مصرف می‌کنند.
• گیاه‌خواری لاکتو (Lacto-Vegetarianism): گیاه‌خواران لاکتو در کنار چشم‌پوشی از انواع گوشت، از خوردن تخم‌مرغ نیز خودداری می‌کنند، ولی لبنیات و عسل را مصرف می‌کنند.
• گیاه‌خواری اُوو (Ovo-Vegetarianism): گیاه‌خواران اوو در کنار چشم‌پوشی از انواع گوشت، از خوردن لبنیات هم خودداری می‌کنند ولی تخم‌مرغ و عسل را مصرف می‌کنند.

^۲پاک‌گیاه‌خواری یا وگنیسم (Veganism): پاک‌گیاه‌خوار یا گیاه‌خوار کامل یا وگن، به کسی گفته می‌شود که از مصرف همهٔ محصولات حیوانی یعنی هر نوع گوشت، لبنیات، تخم‌مرغ و عسل خودداری می‌کند. البته تعریف وگن به حوزهٔ غذا محدود نمی‌شود؛ افراد وگن از پوشیدن یا استفاده از هر نوع محصول حیوانی دیگر نیز خودداری می‌کنند.

^۳بسیاری از کتاب‌های جین گودال و فیلم‌های مربوط به او در کتابخانه‌های مترو ونکوور در دسترس است و می‌توان آن‌ها را به رایگان امانت گرفت.

نوشته ‌به‌یاد جِین گودال؛ زنی تنیده با مام زمین اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.

هر سال در آستانهٔ نوروز در مورد دلایل نادرست‌بودن خرید ماهی قرمز آگاهی‌رسانی می‌شود، ولی هنوز هم تعدادی از ایرانیان، اواخر اسفندماه این حیوانات را می‌خرند، در تُنگ گِرد کوچکی روی سفرهٔ هفت‌سین قرار می‌دهند و طبق روال هر سال، چند هفته یا چند ماه بعد جسدشان را از تنگ می‌گیرند و در سطل ‌زباله می‌اندازند و حتی فکر می‌کنند این روند طبیعی و عادی زندگی یک ماهی قرمز است. این در حالی است که در صورت نگهداری در آکواریوم با شرایط مناسب، این حیوانات ۵ تا ۱۰ سال عمر می‌کنند و در محیط‌های طبیعی‌تر مانند استخرها و حوض‌های بزرگ، عمرشان به ۳۰ سال هم می‌رسد.

خرید ماهی قرمز اشتباه است، چون در وهلهٔ اول، مانند خرید هر حیوان دیگر، باعث تشویق پرورش‌دهندگان و دلالان حیوانات به پرورش و فروشِ بیشتر حیوانات می‌شود. آمار مرگ‌ومیر در زمان پرورش، انتقال و فروش، بالاست. حیواناتی هم که تا زمان فروش زنده می‌مانند، محکوم به زندگی کوتاه در شرایط بسیار بد در خانهٔ خریداران‌اند. بیشتر خریداران نمی‌دانند که نگهداری از این حیوانات کوچک و اجتماعی مسئولیتی بزرگ است که نیاز به تجربه، فضای کافی و تجهیزات مناسب دارد. مخصوصاً نگهداری از این حیوانات در تنگ‌های گِرد، ظلم مضاعف به آن‌هاست. بد نیست بدانیم که در تعدادی از کشورهای اروپایی مانند آلمان، ایتالیا و فنلاند، فروش تنگ‌های گرد ماهی ممنوع است. همهٔ کارشناسان بر سر این موضوع که تُنگ‌های گرد به‌هیچ عنوان برای نگهداری ماهی‌ها مناسب نیستند، اتفاق نظر دارند، چون فرم گِرد باعث به‌حداقل‌رسیدن سطح تماس آب با هوا و نرسیدن اکسیژن کافی به ماهی‌ها می‌شود. علاوه بر این، ماهی‌ها برای تنظیم دمای بدن خود در تنگ‌های گرد مشکلات بیشتری دارند. حتی مدتی پیش در کشور فرانسه که هنوز فروش تنگ‌های گرد ماهی را ممنوع نکرده است، یکی از تولیدکنندگان بزرگ آکواریوم اعلام کرد که از آن پس فقط آکواریوم با حداقل ظرفیت ۱۵ لیتر آب و به‌‌فرم مستطیلی تولید خواهد کرد چون (نقل به‌مضمون) قراردادن ماهی‌ها در تنگ‌های کوچک بدون دستگاه فیلتر و اکسیژن‌ را حیوان‌آزاری می‌داند و ماهی‌های قرمز در شرایط خوب می‌توانند تا ۳۰ سال زندگی کنند و به طول ۲۵ سانتیمتر برسند، ولی در این تنگ‌های کوچک گرد می‌چرخند و می‌چرخند و به جنون می‌رسند و در عرض چند هفته یا چند ماه می‌میرند.

بهترین کار این است که اصولاً ماهی قرمز نخریم و باعث پرورش و خرید و فروش بیشتر این حیوانات نشویم، ولی اگر ماهی قرمز داریم، باید بهترین شرایط ممکن را برای او فراهم کنیم. در بهترین حالت می‌توانیم این ماهی‌ها را به حوض‌های مناسب در باغ‌ها و اماکن خصوصی منتقل کنیم و به‌طور مرتب به آن‌ها غذارسانی کنیم. البته می‌بایست توجه داشت که ماهی‌های قرمز را نباید در نهرها، رودخانه‌ها، دریاچه‌ها، برکه‌ها، آبگیرها و به‌طور کلی طبیعت رها کرد، چون با این کار تعادل اکوسیستم به‌هم می‌خورد و حیوانات بومی از بین می‌روند.

در صورت نگهداری از ماهی‌های قرمز در آکواریوم، به این نکات توجه کنید:

از نگهداریِ تکی خودداری کنید: ماهی‌های قرمز موجوداتی اجتماعی‌اند و نباید به‌صورت تکی نگهداری شوند.

ظرف ماهی‌ها: ماهی‌ها نیاز به آکواریوم مستطیلی بزرگ با دهانهٔ گشاد دارند. اگر دهانه گشاد نیست، آکواریوم باید حتماً پمپ هوا داشته باشد. در غیراین‌صورت، اکسیژن کافی به ماهی‌ها نمی‌رسد. در حالت اصولی، آکواریوم باید فیلتری متناسب با سایزش داشته باشد تا در سطح آب جریان به‌ وجود بیاورد. می‌توانید کف آکواریوم را با لایهٔ نازکی از شن رنگ‌نشده بپوشانید تا ماهی‌ها حس بهتری داشته باشند. مراقب باشید شن‌ها نوک‌تیز نباشند.

عوض‌کردن آب آکواریوم: هیچ‌وقت تمام آب آکواریوم را یک‌باره عوض نکنید. آب تازه را در یک سطل بریزید و بگذارید ۲۴ ساعت بماند تا کلر از آن خارج شود. سپس نصف آب آکواریوم را خالی کنید (اگر بخواهید اصولی عمل کنید، باید برای این کار یک پمپ مخصوص تخلیهٔ آکواریوم داشته باشید، فیلتر و پمپ هوا را خاموش کنید و بعد نصف آب را با پمپ مخصوص بکشید) و با آب تازه جایگزین کنید. مراقب باشید موقع عوض‌کردن آب، ماهی‌ها دچار استرس نشوند.

غذای ماهی‌ها: فقط از غذاهای آماده که مخصوص ماهی قرمز است، استفاده کنید و همیشه یک نوع غذا ندهید. ماهی‌های قرمز به تنوع غذایی نیاز دارند و در فصول مختلف، رژیم‌های غذایی متفاوتی دارند. مقدار غذا باید متناسب باشد. وجود غذای مانده در آکواریوم می‌تواند باعث بیماری و مرگ ماهی‌ها شود.

دمای آکواریوم: دمای مناسب بین ۱۰ تا ۲۵ درجه است و باید مراقب بود درجه‌حرارت به‌صورت ناگهانی تغییر محسوس نکند.

نور: ماهی‌ها را هرگز در آفتاب یا تماس مستقیم نور قرار ندهید، ولی محل قرارگرفتن آکواریوم باید طوری باشد که ماهی‌ها تغییر شب و روز را حس کنند.

این‌ها حداقل نکاتی است که برای نگهداری از ماهی‌های قرمز باید رعایت شود. برای اطلاعات دقیق‌تر، لطفاً به سایت‌های مربوطه مراجعه کنید.

ماهی‌های قرمز موجوداتی پیچیده با احساسات و هوش بالا هستند. آن‌ها دکوراسیون نیستند و فلسفهٔ وجودی‌شان، قرارگرفتن بر سر سفرهٔ هفت‌سین ما نیست. آن‌ها را نخریم و سال نو را با شکنجهٔ این حیوانات آغاز نکنیم!

نوشته چرا نباید ماهی‌ قرمز بخریم! اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.

بسیاری از رفتارها و برخوردهای ما با مسائل تا حد زیادی از شرطی‌شدگی و آن هم، نه شرطی‌شدگیِ ناشی از تجارب خودمان، بلکه از شرطی‌شدگی موروثی ما سرچشمه می‌گیرند. صدالبته که استفاده از تجارب و آگاهی نسل‌های گذشته، مهم‌ترین عامل پیشرفت بشر بوده، است و خواهد بود اما مشکل زمانی آغاز می‌شود که بدون به‌چالش‌کشیدن باورها یا رفتارهای نسل‌های پیشین آن‌ها را کورکورانه می‌پذیریم و به نسل‌های آینده هم منتقل می‌کنیم.

برخورد غیراخلاقی، نامناسب و حتی غیرعقلانی ما با برخی از گونه‌های حیوانی متأسفانه از همین شرطی‌شدگی موروثی ناشی می‌شود. شوربختانه موش‌ها یکی از بارزترین قربانیان باورها و رفتارهای اشتباه موروثی ما هستند. اکثر مردم با دیدن موش‌ها دچار چندش و وحشت می‌شوند، جیغ می‌کشند یا رفتارهای عجیب دیگری از خود بروز می‌دهند. آن‌ها هیچ دلیل عقلانی و قانع‌کننده‌ای برای این همه وحشت و نفرت ندارند چون هیچ نقطهٔ تفاوت ظاهری یا رفتاری خاصی در موش‌ها وجود ندارد که آن‌ها را از سایر حیوانات پستاندار متمایز کند. حتی با درنظرگرفتن توصیفات اغراق‌آمیز در مورد بیماری‌زایی این حیوانات، باز هم به‌سختی می‌توان این‌همه واکنش منفی و عجیب در برابر این حیوانات را توجیه کرد. واقعیت این است که این رفتارها، موروثی‌اند و ربطی به تجارب شخصی ندارند. ما این‌طور تربیت شده‌ایم که به موش‌ها نه به‌چشم یک حیوان پستاندار کوچک بلکه به‌عنوان یک هیولا، طاعون، بیماری، موجود موذی یا لولو نگاه کنیم. 

در این مطلب، به برخی از رفتارهای خشونت‌آمیز رایج در برابر موش‌ها و چگونگی داشتن همزیستی به‌دور از خشونت با این حیوانات باهوش و بامحبت خواهیم پرداخت.

موش‌ها، حیواناتی بسیار باهوش و عاطفی‌اند

موش‌ها حیواناتی از ردهٔ پستانداران و راستهٔ جوندگان‌اند. بیش از ۳۰ نوع موش وجود دارد. شناخته‌شده‌ترین موش‌ها همان موش‌های خانگی‌اند که در واقع، حیوانات وحشی‌اند اما بیشتر در کنار انسان‌ها زندگی می‌کنند.

موش‌ها بسیار باهوش‌اند. موش‌های خانگی حافظۀ خیلی خوبی دارند و اگر مسیری را یاد بگیرند، هرگز آن را فراموش نمی‌کنند. موش‌هایی که به‌عنوان حیوان خانگی نگهداری می‌شوند، درست مثل سگ‌ها و گربه‌ها اسم خود و حتی بعضی دستورها و کلمات را یاد می‌گیرند و نسبت به آن‌ها واکنش نشان می‌دهند.

علاوه بر هوش فراوان، موش‌ها بسیار عاطفی‌اند و زندگی اجتماعی سرشاری دارند. آن‌ها مادرانی بسیار دلسوزند و جان خود را برای فرزندانشان به خطر می‌اندازند و حس همدردی بالایی نسبت به همنوعان خود دارند. در یک آزمایش ساده در دانشگاه شیکاگو، پژوهشگران تلاش کردند بفهمند آیا در موش‌ها حس همدردی وجود دارد یا نه و صدالبته که پاسخ مثبت بود. آن‌ها در آزمایشات مختلف یک موش را آزاد گذاشتند و موش دیگری را در یک مخزن زندانی کردند. موش آزاد با شنیدن ناله‌های موش گرفتار راه آزادکردن او را کشف و در کمترین زمان ممکن او را آزاد می‌کرد. او این کار را بدون دریافت جایزه انجام می‌داد. در آزمایشات بعدی، محققان به موشی که آزاد بود برای آزاد‌کردن موش دوم چند عدد شکلات دادند. جالب اینجاست که در همۀ موارد موش آزاد حداقل یکی از شکلات‌ها را برای موش دربند نگه می‌داشت! یک نکتهٔ جالب دیگر این بود که در این آزمایشات موش‌های ماده رفتار نوع‌دوستانه‌تری از خود نشان دادند. از میان شش موش ماده، هر شش مورد و از میان ۲۴ موش نر، ۱۷ مورد برای آزادکردن موش اسیر اقدام کردند. حدس می‌زنید ما انسان‌ها در شرایط مشابه چه آماری را ثبت کنیم؟

محبت موش‌ها فقط به همنوعانشان محدود نمی‌شود. موش‌هایی که به‌عنوان حیوان خانگی نگهداری می‌شوند، نسبت به آدم‌های خودشان بسیار بامحبت و وفادارند.

بد نیست بدانیم که موش‌ها فوق‌العاده وسواسی‌اند، بسیار بیشتر از گربه‌ها. آن‌ها روزی چند بار خود را کاملاً تمیز می‌کنند. احتمال ابتلا به انگل‌ها در موش‌ها به‌مراتب کمتر از سگ‌ها و گربه‌هاست.

موش‌ها، متهمان بی‌گناه و در عین حال محکومان ابدی پروندهٔ شیوع طاعون در اروپا در قرون وسطی

موش‌ها هم مانند تمام جوندگان و حیوانات دیگر (ازجمله انسان‌ها) می‌توانند ناقل بیماری‌ها باشند ولی در مورد انتقال بیماری‌ها از طریق موش‌ها بسیار اغراق شده است و همچنان می‌شود. آن‌ها قربانی یک بدشانسی بزرگ تاریخی‌اند که باعث شده است برچسب «بیماری‌زا بودن» برای ابد بر پیشانی آن‌ها چسبانده شود: در چند دورهٔ تاریخی و مهم‌تر از همه قرون وسطی، طاعون در اروپا به‌شدت شیوع پیدا کرد و قربانیان بسیاری گرفت. عامل بیماری طاعون نوعی باکتری است که از طریق برخی از انواع کک‌ها منتقل می‌شود. قرن‌ها و تا همین چند سال پیش تصور می‌شد که کک‌های موش‌ها و در نتیجه، خود موش‌ها مسئول انتقال و شیوع این بیماری در قرون وسطی در اروپا بوده‌اند و به‌همین دلیل، در ذهن بسیاری از مردم نام «موش» با طاعون و بیماری گره خورده است در حالی‌که تحقیقات جدید این نظریه را رد می‌کنند و کک‌های نوع انسانی را مسئول شیوع این بیماری در قرون وسطی می‌دانند. با این وجود، پاک‌کردن یک ذهنیت اشتباه که چند قرن نسل به نسل منتقل شده است، بسیار سخت است.

باید به این مسئله هم توجه کرد که حتی اگر این بیماری از طریق کک‌های موش‌ها منتقل شود، موش‌ها عامل بیماری طاعون نیستند بلکه خودشان قربانیان اول این بیماری‌اند. شاید فکر کنید «چه فرقی می‌کند؟ مهم این است که این حیوانات به شیوع آن کمک می‌کنند.» ولی بد نیست به این نکته توجه کنیم که بیماری طاعون در بیشتر نقاط دنیا ریشه‌کن شده است و دلیلی برای نگرانی از شیوع مجدد آن وجود ندارد و در ضمن این بیماری می‌تواند از طریق کک‌های سایر حیوانات (کک‌های انسان‌ها، گربه‌ها و غیره) هم منتقل شود و کک‌های موش‌ها تنها منتقل‌کنندگان آن نیستند. اگر هم قرار باشد نگران انتقال سایر بیماری‌ها باشیم، باید در وهلهٔ اول از انسان‌ها بترسیم چون بیشتر بیماری‌های شایع در حیوانات دیگر با انسان‌ها مشترک نیستند و فقط گونهٔ خودشان را تهدید می‌کنند. تعداد بیماری‌های مشترک میان هر کدام از ما با انسان‌های دیگر و همچنین، احتمال انتقال این بیماری‌ها در بین انسان‌ها به‌مراتب بیشتر از تعداد بیماری‌های مشترک بین انسان و گونه‌های دیگر است، آن هم گونه‌هایی که به‌ندرت در تماس مستقیم با ما هستند. البته این به‌معنای بی‌توجهی به احتمال انتقال بیماری‌ها از طریق حیوانات نیست. رعایت بهداشت در همهٔ شرایط یک ضرورت است اما این به آن معنا نیست که خواستار حذف و نابودی و عدم حضور گونه‌های دیگر شویم، آن هم گونه‌هایی که از قضا قسمت مهمی از چرخهٔ اکوسیستم‌اند و بدون آن‌ها این چرخه دچار تزلزل می‌شود. وظیفهٔ ما پیداکردن راه‌هایی است که در عین حفظ سلامتی خودمان، کمترین آسیب را به گونه‌های دیگر بزنند.

استفاده از تله‌های چسبی، جنایتی آشکار و غیرقابل‌انکار در برابر حیوانات

متأسفانه در سال‌های اخیر استفاده از تله‌های چسبی برای حذف فیزیکی موش‌ها بسیار رایج شده است. این روش، یکی از خشن‌ترین و غیراخلاقی‌ترین راه‌ها برای کنترل جمعیت موش‌هاست. حیواناتی که در این تله‌ها اسیر می‌شوند، ممکن است روزها زجر بکشند تا در نتیجهٔ تشنگی، گرسنگی، اضطراب و خون‌ریزی‌های داخلی و خارجی بمیرند؛ روزهایی که هر لحظه‌اش مانند یک سال می‌گذرد. گاهی هم آن‌ها برای نجات خود دست و پای خود را می‌جوند و قطع می‌کنند که باعث مرگ آن‌ها در نتیجۀ خون‌ریزی می‌شود. 

گاهی هم پوست حیوانات در نتیجهٔ تقلا برای آزادکردن خود کنده می‌شود و حیوان به درجه‌ای از درد و رنج می‌رسد که حتی تصور آن برای ما غیرممکن است. 

علاوه بر این، این تله‌ها جان حیوانات دیگر مانند پرندگان، خفاش‌ها، حلزون‌ها، قورباغه‌ها، مارمولک‌ها، گربه‌ها، سنجاب‌ها و جوندگان دیگر را نیز به خطر می‌اندازند.

نجات حیوانات از تله‌های چسبی

اگر حیوانی را اسیر در تله‌های چسبی یافتید، لطفاً بدون ازدست‌دادن وقت برای نجات او اقدام کنید.

وسایل لازم:

• روغن مایع خوراکی
• چند تکه پارچه یا دستمال آشپزخانه
• یک پارچۀ تر
• یک جعبۀ کفش دردار که چند سوراخ برای نفس‌کشیدن در آن ایجاد شده است.
• اگر حیوان بزرگ است، بهتر است یک دستکش کلفت هم داشته باشید چون خطر گازگرفتگی وجود دارد.

مراحل آزادکردن:

۱. سر حیوان را با یک دستمال آشپزخانه بپوشانید تا آرام شود و تقلا نکند و با دستی که دستکش دارید از حرکت سر حیوان به‌طرف جایی که قرار است آزاد کنید، جلوگیری کنید.

۲. مقداری روغن را در جایی که بدن حیوان به تله چسبیده است بریزید و به‌آرامی ماساژ دهید. روغن، چسب را حل می‌کند و کم‌کم قسمت‌هایی از بدن حیوان آزاد می‌شود. در قسمت‌های آزادشده، یک دستمال یا پارچه بین بدن حیوان و تله قرار دهید تا دوباره نچسبد و به کار خود ادامه دهید تا تمام قسمت‌های بدن حیوان آزاد شود. این کار ممکن است چند دقیقه طول بکشد.

۳. با دستمال یا پارچۀ خیس روغن‌های اضافه را از روی بدن حیوان پاک کنید. 

۴. اگر امکانش را دارید، حیوان را به دامپزشکی برسانید چون احتمال آنکه آسیب‌های درونی دیده باشد یا آب بدنش از دست رفته باشد زیاد است و/یا ممکن است در نتیجۀ تقلای مداوم و طولانی تمام انرژی بدنش تحلیل رفته باشد و بعد از آزادشدن دوام نیاورد. علاوه بر این، روغن مالیده‌شده به بدن حیوانات، تنظیم دمای بدن را بسیار سخت می‌کند. اگر به دامپزشک دسترسی ندارید، حیوان را به‌مدت چند ساعت در جای تاریک، آرام و گرم نگه دارید تا خشک شود و کمی آب برای خوردن در اختیار او قرار دهید. سپس او را داخل جعبۀ سوراخ‌دار (مثلاً کارتون کفش که تعداد زیادی سوراخ در آن ایجاد کرده‌اید) قرار دهید و در آن را ببندید و به محلی مناسب و نزدیک بُرده، آزاد کنید.

اگر در محیط بیرون حیوانی را اسیر در تلهٔ چسبی پیدا کردید و به‌علت داشتن فوبیا نمی‌توانید به حیوان دست بزنید و کس دیگری هم برای نجات حیوان در دسترس نیست، لااقل مقدار زیادی روغن مایع خوراکی را در محل چسبیدن حیوان بریزید و اجازه بدهید خود حیوان کم‌کم خودش را آزاد کند. البته حیوان فقط زمانی می‌تواند این کار را انجام دهد که از زمان گرفتارشدنش زیاد نگذشته باشد و کاملاً به تله نچسبیده باشد و آب و انرژی بدنش تحلیل نرفته باشد. در غیر این‌صورت، لطفاً به‌هر ترتیب ممکن از دیگران کمک بگیرید و حیوان را از آن وضعیت نجات دهید.

استفاده از سم برای کشتن موش‌ها، جنایتی دیگر در برابر حیوانات و طبیعت

استفاده از سم، هم از نظر حقوق حیواناتی و هم از نظر زیست‌محیطی غیرقابل‌قبول و توجیه‌ناپذیر است. بیشتر سمومی که برای موش‌ها استفاده می‌شوند حیوانات را فوری نمی‌کشند بلکه آن‌ها را یک تا چند روز عذاب می‌دهند تا سرانجام در نتیجهٔ خون‌ریزی داخلی بمیرند. اگر شاهد مرگ شخصی در نتیجهٔ خون‌ریزی داخلی بوده باشید، حتماً می‌دانید که این مرگ حتی با وجود مراقبت‌های پزشکی تا چه اندازه دردناک است. حالا تصور کنید این مرگ بدون مُسکّن‌ها و مراقبت‌ها باشد و چندین روز طول بکشد. حتماً تصدیق خواهید کرد که هیچ موجودی سزاوار این‌همه درد و عذاب و این مرگ وحشتناک نیست. 

بدیهی است که پخش این مواد سمّی نه‌تنها موش‌ها بلکه تمام جوندگان دیگر و حتی حیواناتی مانند سگ‌ها و گربه‌ها و کودکان را در معرض خطر جدی قرار می‌دهد.

علاوه بر این، احتمال اینکه موشی در فاصلهٔ زمانی میان مصرف سم و لحظهٔ مرگ ‌از سوی حیوانات دیگر مانند روباه‌‌ها، پرندگان شکارچی، گربه‌ها و غیره شکار و خورده شود، زیاد است مخصوصاً که حال مساعدی ندارد و آسیب‌پذیرتر است. نتیجه چه می‌شود؟ انتقال سم به حیوانات شکارچی و بیماری و در بدترین حالت، مرگ آن‌ها. 

حتی اگر موش شکار نشود، این سم از طریق ادرار، خون‌ریزی یا تجزیهٔ بدن پس از مرگ به طبیعت راه پیدا می‌کند و چون تجزیه‌پذیر نیست تا مدت‌ها در طبیعت باقی می‌ماند.

استفاده از تله‌های فنری برای کشتن موش‌ها، یک روش شکنجه‌آمیز و غیرانسانی دیگر

سازندگان تله‌های فنری این تله‌ها را به‌عنوان ابزارهایی برای کشتن فوری و کم‌درد موش‌ها معرفی می‌کنند اما اغلب واقعیت با این ادعا فاصلهٔ زیادی دارد. این تله‌ها طوری ساخته می‌شوند که به‌محض قرارگرفتن موش در نقطه‌ای خاص یا گاززدن طعمه، ضربه‌ای شدید به نخاع یا سر حیوان وارد شود و او فوری بمیرد، اما سازندگان این تله‌ها فراموش می‌کنند که موش‌ها حیواناتی بسیار سریع‌اند و بدنی بسیار ریز و انعطاف‌پذیر دارند. در اکثر موارد، موش‌ها قبل از آزادشدن فنر خطر را حس می‌کنند و می‌چرخند و در نتیجه، ضربهٔ شدید یا قطعی عضو در اعضایی از بدن مانند دست و پا صورت می‌گیرد و حیوان را فوری نمی‌کشد بلکه او را در زجر و عذابی چندروزه قرار می‌دهد تا بالاخره بمیرد، مگر آنکه کسی که تله را گذاشته است در فاصله‌های زمانی کوتاه به آن سر بزند و با روش دیگری موش گرفتار را بکُشد! گاهی هم موش‌ها موفق می‌شوند با اعضای قطع‌شده از تله فرار کنند و پس از چند روز درد و رنج در گوشه‌ای دیگر می‌میرند. در واقع، به‌ندرت پیش می‌آید که این تله‌ها دقیقاً به نقطه‌ٔ مورد نظر از بدن حیوان ضربهٔ کاری بزنند و باعث مرگ آنی او شوند.

پس با چه روشی موش‌ها را بکُشیم که درد و رنج کمتری داشته باشد؟

بهتر است به‌جای این سؤال از خودمان بپرسیم: «آیا مجبوریم موش‌ها را بکُشیم؟»

این حق طبیعی هر کسی است که نخواهد با یک موش هم‌خانه شود و مثلاً در آشپزخانه‌اش با فضلهٔ این حیوانات روبرو شود یا نخواهد موش‌ها کابل‌ها و لوازم کارخانه‌اش را بجوند یا به محصولات کشاورزی در انبارش آسیب بزنند، ولی برای جلوگیری از تمام این‌ها، دورکردن موش‌ها کافی‌ است و ضرورتی برای کشتن این حیوانات باهوش و باعاطفه وجود ندارد. همیشه به این نکته فکر کنیم که کشتن یک موجود صاحب مغز و احساسات که می‌خواهد زندگی کند و مثل خود ما احساسات پیچیده و رؤیاها و کابوس‌ها و نگرانی‌ها و دغدغه‌ها و فرزندان و خانواده و دوستانی دارد، در صورتی که از سر اجبار نباشد غیراخلاقی است و باید به‌معنای واقعی کلمه «آخرین» گزینه باشد. آیا بهتر نیست به‌جای کشتن یک حیوان دارای شعور و احساسات، یک مادر دلسوز که فرزندانش در جایی منتظر او هستند تا غذایی برایشان بیاورد یا به آن‌ها شیر بدهد، یک بچهٔ بازیگوش که دارد دنیا را کشف می‌کند، یک موجود جوان که از سر ناچاری و برای لقمه‌ای غذا یا برای فرار از سرما به نزدیکی ما پناه آورده است، فقط کاری کنیم که او از منزل و محدودهٔ ما خوشش نیاید و به محیط دیگری برود؟ 

اینکه دوست نداشته باشیم این حیوانات با ما زندگی کنند هیچ مشکلی ندارد و برای دورکردن آن‌ها روش‌های اخلاقی وجود دارند ولی اینکه انتظار داشته باشیم هیچ‌جا چشممان به موش‌ها نخورد و آن‌ها کلاً نابود شوند، خودخواهانه و غیرعقلانی است. این مثل آن است که بگوییم در داخل شهر نباید کلاغ، کبوتر، گنجشک، گربه و غیره وجود داشته باشد.

برخی از روش‌های بدون خشونت برای دورکردن موش‌های ناخواسته از منزل، انبار یا کارخانه

۱. موش‌ها به محلی رو می‌آورند که در آن آب و غذای کافی وجود داشته باشد. کاری کنید که هیچ منبع آبی برای آن‌ها وجود نداشته باشد (مثلاً اگر برای پرندگان یا حیوانات خانگی خود آب می‌گذارید، در طول شب ظرف را جمع کنید). همچنین، تمام غذاهای خشک (چه غذای خودتان و چه غذای حیوانات خانگی) را در ظرف‌هایی قرار دهید که قابل‌جویدن نباشند. باقیماندۀ هیچ غذایی را در طول شب بیرون نگذارید. در سطل زباله باید آن‌قدر محکم باشد که آن‌ها نتوانند واردش شوند یا برای مدتی هر شب سطل زباله را خالی کنید.

۲. از تله‌های زنده‌گیر برای گرفتن و بیرون‌بردن موش‌ها استفاده کنید. این تله‌ها جعبه‌ها یا قفس‌هایی کوچک‌اند و طوری ساخته می‌شوند که به‌محض ورود موش، در آن‌ها بسته شود و انواع و اقسام آن در بازار و فروشگاه‌های آنلاین موجودند. برای جذب موش‌ها یک قاشق مرباخوری کرهٔ بادام‌زمینی در انتهای آن قرار دهید. فاصلۀ بین در قفس و جایی را که موش در آن گیر می‌افتد، طوری تنظیم کنید که دُم موش زیر در نماند و نشکند. اگر برای ساعات طولانی از تله دورید و این امکان وجود دارد که موش برای مدت طولانی در قفس بماند، یک ظرف آب هم در آن قرار دهید. با این‌حال، سعی کنید در فواصل زمانی کوتاه به تله سر بزنید چون ممکن است حیوان اسیر در اثر استرس و تقلا بمیرد.

۳. موش‌ها را زیر نظر بگیرید و سوراخ‌هایی را که آن‌ها از آنجا وارد می‌شوند، پیدا کنید. معمولاً با ردگیری جویدگی‌ها و فضله‌ها می‌توان محل ورود و خروج آن‌ها را مشخص کرد. سوراخ‌ها را ابتدا به‌صورت موقتی و پس از آنکه موش‌ها را با تلهٔ زنده‌گیر گرفتید و مطمئن شدید دیگر موشی داخل خانه نیست، با مواد دائمی و محکم مسدود کنید.

۴. در صورت امکان، از دستگاه‌های خاص صداساز برای راندن موش‌ها استفاده کنید. این دستگاه‌ها صداهایی با فرکانس خاص تولید می‌کنند که برای موش‌ها و برخی حیوانات دیگر آزاردهنده‌اند ولی گوش انسان آن‌ها را نمی‌شنود. این دستگاه‌ها را می‌توان به‌صورت آنلاین سفارش داد و در گاراژها، خانه‌ها، کارخانه‌ها و غیره نصب کرد. این دستگاه‌ها می‌توانند تا چند صد متر مربع را پوشش دهند. لطفاً اگر در محل موردنظر، حیوان خانگی‌ای وجود دارد با شرکت سازنده یا فروشنده در این‌باره مشورت کنید چون این صداها می‌توانند برای حیوانات دیگر هم آزاردهنده باشند.

۵. قراردادن یک تکه‌پارچۀ آغشته به آمونیاک در محل‌های موردعلاقۀ موش‌ها یا چند تکه پنبه که روی هر کدام دو قطره روغن نعناع ریخته شده باشد، می‌تواند این حیوانات را بتاراند چون از بوی آن‌ها خوششان نمی‌آید.

۶. کاشتن نعناع در باغچۀ حیاط یا گلدان‌های بالکن می‌تواند موش‌ها را فراری دهد.

۷. آوردن یک یا دو گربه به خانه یا محل موردعلاقهٔ موش‌ها هم آن‌ها را می‌تاراند. همچنین می‌توانید وانمود کنید که در آنجا گربه وجود دارد در حالی‌که گربه‌ای در کار نیست. برای این کار، خاک گربهٔ مصرف‌شده را از دوستانی که گربه دارند بگیرید، در چند ظرف بریزید و در محل‌های مختلف قرار دهید.

۸. در محل‌هایی مانند کارخانجات و کارگاه‌ها که نه خود موش‌ها بلکه جویدگی سیم‌ها، کابل‌ها، لوله‌های آب و گاز و غیره مسئلۀ اساسی است، می‌توانید از موادی که برای موش‌ها بدبو هستند (مثلاً بوی نعناع) استفاده کنید. این مواد را می توان به‌صورت آنلاین سفارش داد. همچنین، خود شما هم می‌توانید یک مادۀ مؤثر طبیعی درست کنید. برای این کار، تعدادی سیر و ترب کوهی و فلفل‌قرمز خردشده را در روغن خوراکی مایع بریزید و بگذارید چند روز بماند. سپس قسمت‌های جامد باقی‌مانده را از روغن جدا کنید و روغن را داخل یک ظرف اسپری بریزید و به کابل‌ها و لوله‌هایی که لازم است از جویدگی موش‌ها مصون بمانند، بپاشید.

۹. ماهی یک‌بار حدود دو لیتر سرکۀ سیب را با هشت لیتر آب مخلوط کنید و دور خانه یا محل موردنظر بپاشید.

در صورت افزایش بی‌رویهٔ جمعیت موش‌ها در شهرها، شهرداری‌ها باید از چه روشی برای کنترل جمعیت آن‌ها استفاده کنند؟ آیا در هر صورت مجبور نخواهند بود این حیوانات را بکُشند؟

وظیفهٔ شهرداری‌ها در وهلهٔ اول آن است که با کنترل مناسب پسماند و زباله از جمع‌شدن موش‌ها در یک محل جلوگیری کنند، اما اگر نیاز به کنترل جمعیت موش‌ها در یک محله یا شهر باشد، خوشبختانه در سال‌های اخیر، شرکت‌های نوپا موفق به کشف مواد طبیعی‌ای شده‌اند که زادووَلد در موش‌ها را برای مدت محدودی مختل می‌کنند و به این ترتیب، باعث کاهش مؤثر جمعیت موش‌ها می‌شوند. یکی از این شرکت‌ها، ماده‌ای به‌نام ContraPest ارائه کرده است (از اسمش مشخص است که هدف اولیهٔ سازندگانش، دوستی با موش‌ها نبوده است و به‌قول خودشان به‌صورت تصادفی موفق به کشف این مواد شده‌اند) که باید در قالب خوراکی در منطقه پخش شود و شامل دو مادهٔ اصلی است: ماده‌ای که باعث توقف تخمک‌گذاری در موش‌های ماده برای ۴۵ روز می‌شود و مادهٔ دیگری به نام triptolide که باعث توقف تولید اسپرم در موش‌های نر برای ۴۵ روز می‌شود. این ماده در قسمتی از شهر سیاتل که جمعیت قابل‌توجهی از موش‌ها را دارد، آزمایش شده است و براساس مشاهدات، پس از چند ماه جمعیت موش‌ها ۹۰ درصد کاهش یافته است. بر اساس اطلاعات این شرکت این ماده، یک مادهٔ طبیعی کاملاً بی‌ضرر است که نه‌تنها موش‌ها را از روش‌های خشونت‌آمیز کشتار نجات می‌دهد، بلکه از آنجا که هیچ سمی در کار نیست، به طبیعت و گونه‌های دیگر (مخصوصاً گونه‌هایی که موش‌ها را می‌خورند) آسیبی نمی‌زند.

سخن پایانی

فراموش نکنیم این سیاره فقط متعلق به ما انسان‌ها نیست و با این‌حال، ما همه‌جای آن را اشغال کرده‌ایم و با طمع فراوان، در حال چپاول همهٔ منابع آنیم. ما می‌توانیم در ضمن رعایت بهداشت و برخی ضوابط، همزیستی متعادل، معقول و صلح‌آمیزی با سایر موجودات داشته باشیم و به حق زندگی آن‌ها احترام بگذاریم. 

چقدر جای افسوس خواهد داشت اگر موش‌ها، حیواناتی که اکثر ما به چشم یک ویروس یا بیماری یا موجود موذی به آن‌ها نگاه می‌کنیم، آن‌همه حس همدردی و عاطفه از خودشان نشان بدهند و ما، به‌عنوان موجوداتی که خودمان را پرچم‌دار وجدان و شعور و اخلاق می‌دانیم چنان از حس همدردی خالی باشیم که حاضر باشیم موجودات صاحب شعور و احساس را با روش‌های سادیستیک مختلف شکنجه کنیم و بکُشیم چون از آن‌ها خوشمان نمی‌آید! 

توجه کنیم که احترام به طبیعت و موجودات دیگر، قسمتی جدایی‌ناپذیر از بهداشت روانی است که اگر مهم‌تر از بهداشت فیزیکی نباشد، کمتر از آن هم اهمیت ندارد.

نوشته همزیستی مسالمت‌آمیز با موش‌ها اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.

در قسمت اول این مطلب، در مورد وضعیت کلی و معضلات سگ‌ها در دنیای امروز و در قسمت دوم، در مورد روش‌های کمک به بهبود وضعیت سگ‌ها در کل دنیا به‌اختصار صحبت کردیم. در این قسمت، به‌طور خاص به وضعیت سگ‌ها در ایران و سپس نحوهٔ کمک به آن‌ها می‌پردازیم.

وضعیت خاص سگ‌ها در ایران

ترکیب تعدادی از شرایط، سگ‌های ایران را در وضعیتی بسیار خاص و بحرانی قرار می‌دهد، وضعیتی که در کمتر کشور دیگری مشاهده می‌شود:

جمعیت بالای سگ‌های بی‌خانمان
بیشتر جمعیت سگ‌های بی‌خانمان در ایران، سگ‌هایی‌اند که مردم برای گله‌داری و نگهبانی در روستاها، باغ‌ها و کارگاه‌ها از آن‌ها نگهداری می‌کرده‌اند و بعد به حال خود رها شده‌اند یا از شرایط اسف‌بار آنجا فرار کرده‌اند یا از این‌گونه سگ‌ها زاده شده‌اند. عدم توجه به مسئلهٔ عقیم‌سازی باعث می‌شود که هر سال در روستاها، باغ‌ها و غیره توله‌های ناخواستهٔ زیادی به دنیا بیایند که متأسفانه اغلب در بدو تولد با روش‌های بسیار خشونت‌آمیز کشته می‌شوند یا در کودکی از محل زندگی خود بیرون انداخته می‌شوند. همچنین، در روستاها، بیشتر صاحبان سگ‌ها خواهان توله‌های نر قوی‌اند تا بعد از رسیدن به بلوغ، وظیفهٔ نگهبانی از جایی را بر عهده بگیرند یا به‌عنوان سگ نگهبان فروخته شوند. به‌این ترتیب، توله‌های ماده و توله‌های نر ضعیف به کار آن‌ها نمی‌آیند. بنابراین، این توله‌ها را در جایی به حال و روز بد خود رها می‌کنند. بدیهی است که وضعیت حیوانات بی‌خانمان بسیار بد است: گرسنگی و تشنگی مداوم و کشنده، تصادفات، دردها، آسیب‌ها و بیماری‌ها، آزار و شکنجهٔ حیوان‌آزاران، قسمت جدایی‌ناپذیر زندگی روزمرهٔ این حیوانات است. 

بی‌تفاوتی گستردهٔ مردم نسبت به درد و رنج حیوانات

به‌دلیل عدم فرهنگ‌سازی و بدتر از آن، تبلیغ مداوم ضدارزش‌ها در رسانه‌ها، مراکز آموزشی، کتاب‌ها و غیره، گروه بزرگی از مردم ایران نه‌تنها حیوان‌دوست نیستند، بلکه کوچک‌ترین ارزشی برای جان و حقوق حیوانات قائل نمی‌شوند. به‌این ترتیب است که مثلاً هر روز صدها نفر حیوانی را با ماشین زیر می‌گیرند و حتی پیاده نمی‌شوند تا حیوان را که احتمالاً زنده مانده است به کلینیک دامپزشکی برسانند. این حیوانات گاهی روزها بدون امکان حرکت و با دردی غیرقابل‌تصور در سرما و گرما کنار جاده‌ها و خیابان‌ها می‌مانند تا جان بسپارند. سگ‌ها از قربانیان عمدهٔ تصادفات رانندگی و بی‌تفاوتی رانندگان‌اند.
به‌همین ترتیب، ممکن است همسایه‌ها سال‌ها شاهد آزار فیزیکی و روحی یا گرسنگی و تشنگی دادن به حیوانی بینوا باشند و هیچ اقدامی برای نجات او نکنند.

البته به‌ندرت در اینجا و آنجا و برای دوره‌هایی کوتاه مسئولانی هم پیدا می‌شوند که تلاشی مثبت برای فرهنگ‌سازی در جهت گسترش حقوق حیوانات می‌کنند، مثلاً گاهی شاهد تلاش‌های برخی از شهرداری‌ها برای گسترش فرهنگ حیوان‌دوستی هستیم، ولی متأسفانه این‌ها موارد استثنائی‌اند و در برابر سیل عظیم تبلیغات حیوان‌ستیزانه از سوی اکثر شهرداری‌ها و نهادهای آموزشی و رسانه‌ها، قطره‌ای کوچک که خیلی زود ناپدید می‌شوند و اثری از آن‌ها باقی نمی‌ماند. 

عرف و باورهای مذهبی سگ‌ستیزانه

علاوه بر تمام بی‌مهری‌هایی که تقریباً همهٔ حیوانات کم و بیش در ایران می‌بینند، یک عرف شوم دیرینهٔ دیگر تحت عنوان «باورهای مذهبی» بر سرنوشت سگ‌ها در ایران سایه انداخته است: گروه بزرگی از مردم از دیرباز سگ‌ها را موجوداتی نجس می‌دانند یا مثلاً بر این باورند که وجود سگ‌ها فرشته‌ها را از منزل دور می‌کند یا در محلی که سگ وجود دارد، نمی‌توان نماز خواند. اگرچه کشورهای مسلمانی را هم می‌بینیم که مردمشان تضادی میان دین‌داری و دوستی و همزیستی با سگ‌ها نمی‌بینند، ولی این باورها در گروهی از مردم ایران چنان ریشه‌دارند که مبارزه با آن‌ها کار ساده‌ای نیست. این دیدگاه که در بستری از آموزش‌های نادرست و کمبود آموزش‌های درست، در برخی اقشار نسل به نسل هم منتقل می‌شود، سبب می‌شود که نرخ سگ‌آزاری یا بی‌تفاوتی نسبت به موارد سگ‌آزاری به حداکثر برسد. 

این فرهنگ خودش را نه‌تنها در آزار و بی‌تفاوتی نسبت به آزار حیوانات بی‌خانمان بلکه در برخورد با سگ‌هایی که سرپرستی هم دارند به‌خوبی نشان می‌دهد، به‌این ترتیب که گروه نسبتاً بزرگی از مردم حتی نمی‌خواهند در کوچه، خیابان، پارک و غیره چشمشان به سگی بیفتد حتی اگر سگ به قلاده باشد. 

خوشبختانه امروزه گروه بزرگی از مردم زیر بار این باورهای حیوان‌ستیزانه نمی‌روند. به‌همین دلیل، تعدادی از کسانی که از یک‌طرف با این فرهنگ عدم مدارا در مقابل حیواناتی مانند سگ و گربه بزرگ شده‌اند و این دیدگاه تا لایه‌های زیرین و حتی پنهانی شخصیتشان رسوخ کرده است و از طرف دیگر، دوست دارند تصویری علمی و روشنفکرانه از خود به نمایش بگذارند، با نوشتن مقالات اغراق‌آمیز و غیرواقع‌بینانه در مورد آسیب سگ‌ها و گربه‌ها به محیط زیست، بهداشت جامعه و غیره مرتب سعی می‌کنند گروه غیرمذهبی جامعه را با خود همسو کنند و آن‌ها را در برابر حضور این حیوانات در جامعه بشورانند. بدیهی است که مخصوصاً رسانه‌های داخلی هم مرتب به این دست از افراد پر و بال می‌دهند و سعی می‌کنند از همزیستی مسالمت‌آمیز میان انسان‌ها و این حیوانات جلوگیری کنند.

عدم وجود قوانین برای احترام به حقوق حیوانات و حتی اجرای قوانین نوشته و نانوشتهٔ حیوان‌ستیزانه و مخصوصاً سگ‌ستیزانه

در ایران نه‌تنها هیچ قانون جزایی‌ای برای مقابله با حیوان‌آزاری وجود ندارد، بلکه قانون اغلب خود مشوّق حیوان‌آزاری یا لااقل در ضدیت با دوستی و همزیستی با حیوانات است. برای نمونه، نیروی انتظامی در همه‌جای ایران تحت عنوان «ممنوعیت سگ‌گردانی» با گرداندن سگ‌ها، چه پیاده و چه در خودروی شخصی، برخورد و چه‌بسا برخورد شدید می‌کند. بنابراین، سرپرستان با معضلات بزرگی برای گرداندن سگ‌‌های خود روبه‌رو هستند. این در حالی است که یک سگ، روزانه حداقل به دو و ترجیحاً به سه بار گردش در محیط بیرون نیاز دارد. برای آنکه مقایسه‌ای داشته باشیم، در آلمان اگر کسی سگ تحت سرپرستی خود را حداقل دو بار در روز و برای مدت یک ساعت برای گردش در هوای آزاد بیرون نبرد، با برخورد قضایی روبرو می‌شود و ممکن است سرپرستی سگ را از دست بدهد.

به‌عنوان نمونه‌ای دیگر، ساکنان یک مجموعهٔ مسکونی در ایران به خود اجازه می‌دهند از همسایهٔ خود که سگی را در آپارتمان خود نگهداری می‌کند و سگ را حتی بیرون هم نمی‌آورد، شکایت کنند چون دوست ندارند در کل ساختمان سگی باشد و جالب اینکه قانون در اکثر موارد دیدگاه آن‌ها را تأیید می‌کند چون کسی که در مسند اجرای قانون نشسته است، به‌احتمال زیاد به‌دلیل همان باورهای عرفی و مذهبی با نگهداری سگ و حتی نزدیک‌شدن یک سگ به آدم‌ها مخالف است.

وضعیت اسف‌بار و فاجعه‌آمیز سوله‌های شهرداری‌ها

شوربختانه عدم رواداری مردم نسبت به سگ‌ها و تماس‌های مداوم آن‌ها با شهرداری‌ها و درخواست برای بردن هر سگ بینوایی که به‌نحوی از محلهٔ آن‌ها سر در آورده است، سبب می‌شود که شهرداری‌ها این سگ‌ها را با استفاده از نیروهای اغلب خشن و آموزش‌ندیده بگیرند و در دسته‌های بسیار بزرگ و حتی چندهزارتایی در سوله‌هایی در جاهای دورافتاده در حومهٔ شهرها زندانی کنند. این سوله‌های جهنمی اغلب چیزی جز قسمت بسیار کوچکی از بیابانی برهوت که با فنس محصور شده، نیستند: سگ‌های نر و ماده در محوطه‌های جدا نگهداری می‌شوند. ازدحام جمعیت آن‌قدر زیاد است که اغلب سگ‌ها کوچک‌ترین فضای خصوصی‌ای ندارند و شبانه‌روز در هم می‌لولند، آن‌ها گرسنه و تشنه و خسته و سرمازده و گرمازده‌اند، اغلب سقفی برای محافظت در برابر آفتاب سوزان یا باران ندارند و اکثراً دچار جرب و شکستگی‌ها و انواع بیماری‌ها هستند. در این محیط‌ها، توله‌ها و سگ‌های خجالتی‌تر در زمان کوتاهی می‌میرند. حیوانات از شدت گرسنگی به خوردن اجساد هم‌بندی‌های خود رو می‌آورند. مدفوع و ادرار حیوانات تمیز نمی‌شود و به‌مرور زمان تبدیل به قسمت سفت و ثابتی از کف می‌شود و با هر باران، دوباره آبکی می‌شود و بوی تعفن آن همه‌جا را فرا می‌گیرد. حیوانات عملاً در مدفوع و ادرار خود می‌ایستند و می‌خوابند چون جایی برای رفتن ندارند. در بسیاری از این سوله‌ها، عمل کشتن حیوانات در یک یا چند روز هفته انجام می‌شود. هرگز آمار و پروتکل‌ها به‌صورت شفاف به عموم گزارش نمی‌شوند. در برخی دیگر از سوله‌ها، حیوانات خودبه‌خود زجرکش می‌شوند. در بیشتر سوله‌ها در روزهایی خاص غذای ناکافی و نامناسبی پخش می‌شود، غذایی که به همه نمی‌رسد و حیوانات ضعیف‌تر برای خودداری از درگیری با حیوانات قوی‌تر جرئت خوردن آن را ندارند. 

در این میان، در شهرهای مختلف، تعدادی از حامیان دلسوز با پیگیری‌های فراوان توانسته‌اند شهرداری‌ها را «راضی» کنند که در روزهایی خاص به سوله‌ها بروند و با هزینهٔ خود برای حیوانات غذا ببرند یا محوطهٔ سوله‌ها را تمیز کنند. به‌عبارت دیگر، این شهرداری‌ها یا پیمانکاران شهرداری‌ها بر حامیان منّت گذاشته‌اند و به آن‌ها «اجازه» داده‌اند، وظایفی را بر دوش بکشند که در واقع بر عهدهٔ خود آن‌هاست اما در انجامشان کوتاهی می‌کنند.

تنها راه نجات حیوانات از این جهنم آن است که شخصی ثابت کند که به یک یا چند سگ کار نیاز دارد و سرپرستی یک یا چند حیوان را برعهده بگیرد، ولی جالب توجه آن است که هیچ تبلیغاتی برای واگذاری این حیوانات نمی‌شود و در دنیای بیرون از سوله‌ها هیچ‌کس نمی‌داند در این لحظه چه سگ‌هایی برای واگذاری در سوله‌ها هستند و فقط در صورتی‌که کسی حضوری و با ارائهٔ مدرک ثابت کند که به سگ گله‌داری یا نگهبان نیاز دارد، می‌تواند سگی را به سرپرستی بگیرد. در واقع نه‌تنها خود پیمانکاران شهرداری‌ها تبلیغاتی برای این حیوانات نمی‌کنند، بلکه عموم مردم اجازهٔ بازدید از این محل‌ها را ندارند و حتی اگر چند نفر از حامیان بتوانند مجوز ورود به سوله و تهیهٔ غذا برای سگ‌ها با هزینهٔ خودشان را بگیرند، اجازهٔ فیلمبرداری از محل یا سگ‌ها را ندارند و حتی ممکن است گوشی همراه آن‌ها قبل از ورود به سوله از سوی نگهبانان ضبط شود.

عدم وجود پناهگاه‌های کافی و مناسب

پناهگاه‌های حیوانات در ایران سابقهٔ دیرینه‌ای ندارند. اولین پناهگاه حیوانات، پناهگاه وفا بود که در سال ۱۳۸۲ به‌همت خانم فاطمه معتمدی تأسیس شد. خوشبختانه در سال‌های اخیر، پناهگاه‌ها و نقاهتگاه‌هایی در بسیاری از شهرهای ایران دایر شده‌اند، ولی با توجه به جمعیت بسیار بالای حیوانات یتیم، بیمار، آسیب‌دیده و بی‌خانمان در ایران به‌هیچ‌وجه کافی نیستند. علاوه بر این، به‌علت کمبود امکانات مالی، این پناهگاه‌ها تفاوت‌های بسیار عمده‌ای با پناهگاه‌های استاندارد در کشورهای پیشرفته دارند. به این نکته هم توجه کنیم که پناهگاه‌ها محلی موقتی برای نگهداری حیوانات آسیب‌دیده و نیازمندند و حتی بهترین پناهگاه‌ها جوابگوی نیازهای عاطفی و روحی حیوانات نیستند. هدف باید پیداکردن خانه‌های دائمی مناسب برای حیوانات باشد، اما در ایران یک سؤال اساسی مطرح است: کدام خانه؟ کسی این سگ‌ها را نمی‌خواهد، نه به‌عنوان حیوان خانگی و نه به‌عنوان حیوانی که برای خودش در گوشه‌ای از یک محله در شهر یا روستا زندگی کند. در هر شهر و روستا گروهی از مردم هستند که وجود و حضور این حیوانات را برنمی‌تابند و آن‌ها را شکنجه می‌کنند و می‌کُشند. حتی تعداد زیادی از کسانی که برای قبول سرپرستی این حیوانات پا پیش می‌گذارند، حیوان‌آزار یا سرپرستان بسیار بدی از آب در می‌آیند و پس از مدتی مشخص می‌شود که حیوان واگذارشده به آن‌ها سرنوشت شومی داشته است. بنابراین، اغلب نه امکان پیداکردن خانهٔ مناسب برای حیوانات هست و نه امکان رهاسازی مجدد حیوانات بعد از درمان و عقیم‌سازی. به‌این ترتیب، پناهگاه‌ها در بدو تأسیس تا رسیدن به ظرفیت حداکثری خود پذیرای حیوانات جدیدند ولی پس از آن، اغلب به جعبه‌های بسته‌ای تبدیل می‌شوند که نمی‌توانند حیوانات نیازمند جدیدی را قبول کنند چون مجبورند از حیواناتی که قبول کرده‌اند تا آخر عمرشان نگهداری کنند.

شکنجه و کشتار بی‌رویهٔ سگ‌ها چه از سوی شهرداری‌ها و چه از سوی مردم
آزار، شکنجه و کشتار سیستماتیک سگ‌ها از سوی شهرداری‌ها و مردم با انواع و اقسام روش‌ها از سم‌خوارکردن گرفته تا با سلاح‌های گرم موضوع جدیدی نیست. همیشه بوده و اغلب نادیده گرفته شده است و هنوز هم ادامه دارد و همچنان، نادیده گرفته می‌شود. از دیگر موارد آزار و شکنجهٔ سیستماتیک سگ‌ها می‌توان به بریدن گوش‌ها و حتی گاهی دُم این حیوانات به‌دست روستاییان، بستن سگ‌ها در یک اتاق تاریک برای مدت طولانی برای به اصطلاح هار (تهاجمی) کردن آن‌ها یا گرسنه و تشنه نگه‌‌داشتن دائمی و متناوب سگ‌های نگهبان و گله‌داری اشاره کرد.

مشکلات اقتصادی، مانعی بزرگ برای حمایت از حیوانات

خوشبختانه در سال‌های گذشته گروهی از مردم نسبت به درد و رنج سگ‌ها (و گربه‌ها) حساس شده‌اند و برای امداد، عقیم‌سازی، غذارسانی و ساماندهی به وضعیت این حیوانات فعال شده‌اند. تعدادی از حامیان و دوستداران حیوانات، زندگی‌شان را برای نجات و کمک به حیوانات و پایان‌دادن به این وضعیت اسف‌بار در طبق اخلاص گذاشته‌اند ولی این «طبق‌های اخلاص» اندک برای غلبه بر این‌همه مشکلات بزرگ کافی نیستند. با توجه به اینکه دولت کوچک‌ترین کمکی به این دست پروژه‌ها نمی‌کند، برای به‌بارنشستن این فعالیت‌ها نیاز به همیاری همگانی است ولی شرایط اقتصادی بد این همیاری را هم به حداقل رسانده است. بنابراین، کفگیر بیشتر گروه‌ها و فعالان و پناهگاه‌های دلسوز به تهِ دیگ خورده است و امکان فعالیت‌های عمده را از آن‌ها می‌گیرد. بدیهی است که دود این ناتوانی و کمبودها در چشم حیواناتی می‌رود که هر روز در گوشه و کنار این مرز و بوم قربانی انواع محرومیت‌ها، آزارها و ظلم‌ها می‌شوند.

عدم امکان فعالیت سازمان‌های بین‌المللی برای نجات حیوانات در ایران

معمولاً سازمان‌های بین‌المللی برای کمک به حیوانات در کشورهایی که جمعیت بزرگی از حیوانات بی‌خانمان دارند یا دچار فقر، جنگ و بلایای طبیعی‌اند، پیش‌قدم می‌شوند، پروژه‌هایی را برای عقیم‌سازی و درمان رایگان و رسیدگی به حیوانات کلید می‌زنند، مردم را آموزش می‌دهند، پناهگاه‌هایی تأسیس می‌کنند و تجارب طولانی‌مدت خود را در اختیار نیروهای داوطلب محلی قرار می‌دهند. با وجود این‌همه حیوان نیازمند و وضعیت بد اقتصادی کنونی در ایران، جا داشت که این سازمان‌های بین‌المللی در ایران هم فعال شوند ولی عدم وجود امنیت کافی برای اعضای آن‌ها در ایران از یک‌سو و وضعیت خاص سیاسی و تحریم اقتصادی ایران سبب می‌شود که این سازمان‌ها حتی جرئت نداشته باشند به ایمیلی در این زمینه پاسخ دهند مبادا که به پول‌شویی برای ایران متهم شوند.
به‌این ترتیب، می‌توان گفت سگ‌های ایران جزو تنهاترین سگ‌های روی زمین‌اند. آن‌ها برای عامهٔ مردم داخل کشور اهمیتی ندارند، قانون‌گذاران و مجریان قانون با آن‌ها دشمنی دارند و سازمان‌های بین‌المللی هم امکان دسترسی و کمک به آن‌ها را ندارند.

چگونه می‌توانیم به سگ‌ها در ایران کمک کنیم؟

حتی به‌عنوان یک ایرانی در خارج از کشور و شاید درست‌تر باشد اگر بگوییم «اتفاقاً» به‌عنوان یک ایرانی در خارج از کشور می‌توانیم نقش مؤثری در حل معضل سگ‌های بی‌خانمان و بهبود وضعیت این حیوانات در داخل کشور داشته باشیم:

سگی از ایران را به سرپرست بگیریم

اگر امکانش را داریم یکی از سگ‌های بی‌خانمان ایران را از پناهگاه‌ها، نقاهتگاه‌ها یا گروه‌های حمایتی به سرپرستی بگیریم. سگ‌های بی‌خانمان و بومی ایران، از قدرشناس‌ترین، باعاطفه‌ترین، زیباترین و باهوش‌ترین موجودات روی زمین‌اند. 

به گروه‌های حمایتی در ایران کمک کنیم

مخصوصاً در وضعیت بسیار بد اقتصادی کنونی، بدون کمک‌ و همدلی تمام اقشار، گروه‌های حمایتی زیر بار فشارها کمر خم می‌کنند و له می‌شوند. 

به پناهگاه‌ها، نقاهتگاه‌ها و گروه‌های حمایتی داخل ایران که در جهت درمان، عقیم‌سازی، غذارسانی و رسیدگی به وضعیت سگ‌ها فعال‌اند یا به‌صورت داوطلبانه در سوله‌های شهرداری‌ها برای بهبود نسبی وضعیت حیوانات اسیر تلاش می‌کنند، کمک کنیم. 

در اینجا توجه به چند نکته لازم است:

۱. از کار اصولی و استاندارد حمایت کنیم

بهتر است به گروه‌هایی کمک کنیم که کار حمایت از حیوانات را اصولی انجام می‌دهند، مثلاً در کنار غذارسانی، به مسئلهٔ عقیم‌سازی سگ‌ها هم توجه دارند و از رشد جمعیت آن‌ها جلوگیری می‌کنند.

۲. با هوشیاری کمک کنیم و راه سوءاستفاده را بر سودجویان ببندیم

بدیهی است که در هر کار خیرخواهانه‌ای افرادی سودجو هم وجود دارند که از عواطف پاک دیگران سوءاستفاده می‌کنند. کار حمایت از حیوانات هم استثنا نیست. بنابراین با هوشیاری و چشم باز کمک کنیم. خوشبختانه برخی از پناهگاه‌های بزرگ که سابقهٔ فعالیت طولانی در این زمینه را دارند امتحان خود را پس داده‌اند و در سال‌های اخیر بسیاری از گروه‌های تازه‌تأسیس کوچک‌تر هم به‌صورت کاملاً شفاف فعالیت می‌کنند به‌این ترتیب که این گروه‌ها، به‌موازات صفحات اینستاگرام و فیسبوک خود، گروه‌ واتساپ مخصوص کسانی که به آن‌ها کمک مالی می‌کنند، دارند و به‌صورت روزانه، هفتگی و ماهانه، لیست تمام دریافت‌ها و پرداخت‌ها را اعلام و فیلم و عکس تمام فعالیت‌ها را منتشر می‌کنند و حتی برخی از گروه‌ها، فیش گردش حساب خود را به‌طور کامل در اختیار اعضای گروه می‌گذارند تا خیال کسانی را که به آن‌ها کمک می‌کنند از بابت عدم سوءاستفادهٔ مالی آسوده کنند.

راه دیگر کمک آن است که به‌جای پرداخت مستقیم به شماره کارت گروه‌ها، مبلغ مورد نظر را به کلینیک‌های دامپزشکی یا فروشگاه‌هایی که این گروه‌ها از آنجا برای حیوانات غذا، وسایل، دارو یا مصالح تهیه می‌کنند بفرستیم و سپس فیش را برای گروه حمایتی ارسال کنیم. از آنجا که شماره‌های تماس و شماره‌های کارت کلینیک‌ها در اینترنت منتشر می‌شوند، کنترل این مورد بسیار آسان‌تر از سایر موارد است.

علاوه بر این، می‌توانیم کمک مالی را به حساب اشخاص معتمد خودمان در ایران بریزیم و از آن‌ها بخواهیم وسایل و مواد مورد نیاز پناهگاه‌ها و گروه‌ها را برایشان بخرند و ارسال کنند (اگر وسیلهٔ باارزشی برای پناهگاهی که شناخت کافی از آن نداریم می‌خریم، وسیله را از حالت نو و آکبند خارج کنیم و با چسباندن برچسب‌های غیرقابل‌کندن یا نوشتن با ماژیک‌های خاص یا روش‌های دیگر مشخص کنیم که این وسیله اهدایی به فلان پناهگاه است).

به‌عنوان مسافر، کمک کنیم سگی که در محل زندگی ما سرپرستی پیدا کرده است، به سرپرست خود برسد

اگر به ایران رفت و آمد داریم، در زمان بازگشت از ایران، یک یا چند حیوان حمایتی (سگ یا گربه) را که در شهر ما سرپرست دلسوزی پیدا کرده‌اند، همراه خودمان بیاوریم. در پروازهای بین‌المللی، حیوانی را بدون مسافر قبول نمی‌کنند. بنابراین، برای آنکه هر حیوان واگذارشده به سرپرست خود برسد نیاز به مسافری است که او را به‌عنوان همراه قبول کند. روند کار معمولاً به این صورت است:

۱. مسافر یک کپی از بلیت و گذرنامهٔ خود را به گروه حمایتی می‌دهد تا آن‌ها در پرواز برای حیوان موردنظر جا رزرو کنند. 

۲. چند ساعت پیش از پرواز و در زمان تحویل بارها، گروه حمایتی، حیوان را در یک باکس به فرودگاه می‌آورد، تحویل قسمت بار می‌دهد و هزینه را پرداخت می‌کند و مدارک مربوط به خروج سگ را تحویل مسافر می‌دهد. 

۳. مسافر موقع رسیدن به مقصد، باکس را از قسمت بار تحویل می‌گیرد و در همان فرودگاه، تحویل سرپرست سگ می‌دهد. 

به‌این ترتیب، این کار زحمت خاصی برای مسافر ندارد، ولی خدمت بزرگی به حیوانات و گروه‌های حمایتی است. با این کار اولاً حیوانی از دربه‌دری و بلاتکلیفی نجات پیدا می‌کند و به سرپرست دلسوز خود می‌رسد. ثانیاً باری از روی دوش گروه حمایتی یا شخص حامی که حیوان را امداد و درمان کرده است و احتمالاً با هزار و یک مشکل برای نگهداری سگ در منزل خود یا مکانی دیگر دست‌و‌پنجه نرم می‌کند، برداشته می‌شود. روانه‌شدن یک حیوان به‌سوی سرپرست و منزل نهایی، به گروه‌های حمایتی که مرتباً در کار امداد حیوانات‌اند، این امکان را می‌دهد که حیوانات نیازمند بعدی را پذیرش کنند. در غیر این صورت، آن‌ها قادر به نجات حیوانات نیازمند بعدی نخواهند بود.

سخن پایانی

وضعیت اسف‌بار سگ‌ها و حیوانات دیگر در ایران تغییر نمی‌کند مگر آنکه همگی برای این تغییر آستین‌ها را بالا بزنیم و وارد گود شویم. هر کدام از ما، با هر مقدار از امکانات، شرایط یا درآمد می‌توانیم سهمی در پایان‌دادن به این‌همه درد و رنج داشته باشیم. دریغ نکنیم! 

نوشته سگ‌ها را دریابیم – قسمت سوم: کمک به بهبود وضعیت سگ‌ها در ایران اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.

در بخش اول این مطلب که می‌توانید آن را در اینجا بخوانید، به‌اختصار در مورد وضعیت کلی و معضلات سگ‌ها در دنیای امروز صحبت کردیم:

• زندگی نامناسب سگ‌های بدسرپرست
• درد و رنج سگ‌های بی‌خانمان و کشتار بی‌رحمانهٔ آن‌ها در بسیاری از نقاط دنیا
• نژادسازی و پرورش سگ‌ها در مراکز توله‌کشی در شرایط اسف‌بار
• روانه‌شدن سگ‌های خریداری‌شده از سوی افراد بی‌مسئولیت به پناهگاه‌ها و یوتانایزشدن گروهی از آن‌ها به‌دلیل پیدانشدن سرپرست در مهلت مقررشده و کمبود جا

در این مطلب، به راه‌هایی می‌پردازیم که با انجام آن‌ها می‌توانیم به بهبود وضعیت سگ‌ها در دنیا کمک کنیم و در بخش سوم این مطلب، به‌دلیل وضعیت خاص و بحرانی سگ‌ها در ایران، به برخی از مواردی اشاره خواهیم کرد که با انجام آن‌ها می‌توانیم از خارج از ایران به بهبود وضعیت سگ‌ها در داخل ایران کمک کنیم.

جای سگ‌ها در کنار و زیر سایهٔ حمایتی انسان‌هاست

صدالبته که اسارت، رسم و راه طبیعت نیست. در طبیعت و بر اساس قوانین طبیعی، هر موجودی آزاد و صاحب‌اختیار و حاکم بر سرنوشت خویش است و به وجود و تصمیم هیچ موجود دیگری وابسته نیست، ولی بشر هزاران سال است که قوانین طبیعت را زیر پا گذاشته است. ما در لحظهٔ آغازین حیات بشر بر روی زمین قرار نداریم تا بتوانیم همهٔ راه‌ها را به‌درستی آغاز کنیم بلکه وارث دنیایی هستیم که نیاکانمان با تمام دستاوردها و اشتباهاتشان به‌ جا گذاشته‌اند. ما نمی‌توانیم راه‌های رفته را نارفته و اشتباهات انجام‌شده را ناکرده کنیم. پس باید با واقع‌بینی و همه‌جانبه به شرایط فعلی موجود بر روی زمین با تمام تضادهایش نگاه کنیم و دنبال رویکردهایی، هرچند کج‌دارومریز، باشیم که هم کمترین آزار و ظلم ممکن را به همهٔ گونه‌ها تحمیل کنند و هم در درازمدت ما را به‌تدریج از راه کج‌رفته به مسیر درست بازگردانند. اجازه بدهید این رویکرد را در مورد سگ‌ها بیشتر باز کنیم:

توجه کنیم که سگ‌ها از گرگ‌ها مشتق شده‌اند. در حال حاضر، فقط ۳۰۰ هزار گرگ در سراسر زمین وجود دارند در حالی‌که تعداد سگ‌های اهلی، بالغ بر یک میلیارد است. به‌عبارت دیگر، به‌ازای هر گرگ، ۳۳٬۰۰۰ سگ وجود دارد. بیشتر گونه‌های حیوانی وحشی در نتیجهٔ نابودی زمین به‌دست بشر در حال انقراض‌اند ولی سگ‌ها، گربه‌ها و برخی حیوانات دیگر قرن‌ها به‌دست بشر پرورش داده شده‌اند و به این جمعیت انبوه رسیده‌اند. بیشتر سگ‌ها (و گربه‌ها) به‌هیچ عنوان قابلیت بازگشت به طبیعت را ندارند، ولی حتی اگر چنین چیزی امکان‌پذیر بود و این حیوانات می‌توانستند به زندگی طبیعی و قابلیت و خوی شکار پیشین خود باز گردند، این بازگشت تبدیل به معضلی بزرگ برای گونه‌های دیگر می‌شد، گونه‌هایی که بشر مسئول نابودی آن‌هاست و حتی بدون وجود حیوانات پرورش‌داده‌شده به‌دست بشر هم شانس بسیار کمی برای بقا دارند. به‌همین دلیل، این فقط یک توهّم است که با وحشی‌شدن مجدد این حیوانات، مشکلی حل خواهد شد. باید بپذیریم برخی از مسائل بازگشت‌ناپذیرند و فقط می‌توانیم با توجه به شرایط موجود تصمیمی بگیریم که به‌قول معروف نه سیخ بسوزد و نه کباب. سگ‌ها (و گربه‌ها) باید در کنار و زیر چتر حمایتی آدم‌ها باقی بمانند و البته با روش‌های انسانی باید جلوی زادووَلد آن‌ها گرفته شود تا به‌مرور جمعیت آن‌ها کمتر و کمتر شود. همچنین، با فرهنگ‌سازی مؤثر باید کاری کرد که این حیوانات در کنار انسان‌ها زندگی امن و مناسبی داشته باشند. ما به‌عنوان موجوداتی که این حیوانات را از طبیعت خود و زندگی مستقل دور کرده‌ایم، نسبت به سرنوشت تک‌تک آن‌ها مسئول‌ایم و باید بهترین زندگی ممکن را برای هر کدام از آن‌ها فراهم کنیم.

حیوانات را نخریم، به سرپرستی بگیریم

همان‌طور که در مطلب پیشین گفته شد، بحث نژاد خالص، نژادسازی و نژادپرستی در رابطه با سگ‌ها، موضوعی است که پرورش‌دهندگان سگ‌ها برای رونق‌دادن به کار و کاسبی خود بر سر زبا‌ن‌ها انداخته و رواج داده‌اند. خرید حیوانات از پرورش‌دهندگان، مشوّق آن‌ها برای پرورش و فروش حیوانات بیشتر است. این کار به‌شدت به مشکل حیوانات بی‌خانمان و ناخواسته دامن می‌زند. علاوه بر این، باعث ادامهٔ کار صنعت غیراخلاقی توله‌کشی و آزار و شکنجهٔ حیوانات «مولّد» می‌شود؛ حیواناتی که سال‌ها به‌منظور توله‌کشی و غالباً در شرایط بسیار بد نگهداری می‌شوند. بنابراین، فارغ از گونه و نژاد حیوان، خرید حیوانات از پرورش‌دهندگان، اشتباه و در جهت آزار بیشتر حیوانات است اما بدتر از آن، ایجاد تقاضا برای نژادها با نقص‌های ژنتیکی است که باعث ادامهٔ پرورش این حیوانات و زجرشان در نتیجهٔ این نواقص می‌شود. برای نمونه، ایجاد تقاضا برای حیوانات با صورت پهن و دماغ بسیار کوتاه (مانند سگ‌های پکینز، شیتزو، باکسر، پاگ و غیره یا گربه‌های پرشین و گربهٔ موکوتاه انگلیسی) باعث تشویق پرورش‌دهندگان به پرورش بیشتر این حیوانات و به‌دنیاآمدن حیواناتی می‌شود که تمام عمر با مشکلات تنفسی و تنظیم حرارت بدن خود درگیرند. در سال ۲۰۲۱ کشور هلند هر نوع پرورش این حیوانات و استفاده از آن‌ها در تبلیغات را ممنوع کرد، ولی متأسفانه این ممنوعیت هنوز در بیشتر کشورها وجود ندارد و آزار حیوانات برای ارضای سلیقهٔ مشتریان هنوز ادامه دارد. بنابراین، بسیار ضروری است که مردم بدانند ایجاد تقاضا برای این نژادها، ظلم مضاعف در حق حیوانات است.

با وجود ۲۵۰ تا ۵۰۰ میلیون سگ بی‌خانمان در دنیا که به‌سختی روزشان را به شب و شبشان را به روز می‌رسانند و اکثر قریب‌به‌اتفاقشان در حسرت کمی امنیت و محبت به‌تلخی جان می‌سپارند، البته که قبول سرپرستی یک حیوان و دادن یک زندگی شایسته به او، کاری بس ارزشمند در جهت نجات یک زندگی و کم‌کردن رنج در دنیاست. بنابراین، اگر شرایط و امکانات لازم برای نگهداری از یک یا چند حیوان را داریم، این شانس را به حیواناتی که در پناهگاه‌ها در حسرت ذره‌ای آرامش و یک دست نوازشگرند یا در سوله‌های مرگ، خیابان‌ها و حومه‌ها لحظه‌به‌لحظه را در درد، دلهره و دربه‌دری می‌گذرانند، بدهیم. حتی اگر کسی علاقه به گروه‌های خاصی از سگ‌ها دارد، با کمی جست‌وجو در پناهگاه‌های نزدیک و دور احتمالاً آن‌ها را در پناهگاه‌ها خواهد یافت، ولی همیشه به خاطر داشته باشیم بهترین نژاد سگ، نژاد «امدادشده» است.

لطفاً به حیوانی بی‌پناه یا فراموش‌شده پناه بدهید و به او نشان بدهید که زندگی فقط ترس و فرار و آوارگی و گرسنگی و ناامنی و دلهره و حسرت نیست و بگذارید او به شما نشان بدهد که آنچه در بسیاری از انسان‌ها مرده است، همچنان در حیوانات دیگر زنده است: محبت و یکرنگی. بگذارید او شما را به عشق مؤمن کند و هر روز شاهد خواهید بود چگونه یک موجود غمگین و رنج‌کشیده ذره‌ذره به زندگی امیدوارتر می‌شود و قدم‌به‌قدم از سایهٔ خودش بیرون می‌آید، اعتمادبه‌نفس پیدا می‌کند و برق شادی در چشمانش نمایان می‌شود… این زیباترین حس دنیاست. شما شاهد بالندگی یک موجودید. شما یک زندگی را شاد و امن کرده‌اید. شما یک قلب شکسته را شفا داده‌اید و شاهد این بالندگی و پیشرفت بودن، از هر پاداشی که فکرش را بکنید باارزش‌تر است.

سرپرست خوب و متعهدی باشیم

نگهداری درست از حیوانات و هم‌خانگی با آن‌ها، نیاز به مقدار زیادی تعهد، مسئولیت‌پذیری، عشق، همدلی و حتی فداکاری و ازخودگذشتگی دارد. واقعیت این است که گروه بزرگی از آدم‌ها لیاقت و شایستگی سرپرستی حیوانات را ندارند و شوربختانه، حیوانات زیادی هزینهٔ این عدم شایستگی از یک‌سو و اصرار به «مالکیت» یک حیوان از سوی دیگر را می‌پردازند.

بر اساس آمار، ۶۵۰ میلیون سگ در دنیا سرپرست دارند ولی این لزوماً به آن معنا نیست که آن‌ها زندگی خوبی دارند. درست برعکس، اکثر این سگ‌ها اسیر و بازیچهٔ دست آدم‌های غیرمتعهدی‌اند که سگ را با دستگاه آژیر خطر، مأمور نگهبانی، مجسمهٔ باغ یا حیاط یا کارخانه، کالایی برای مالکیت و خریدوفروش، سرگرمی موقتی و غیره اشتباه گرفته‌اند.

سگ‌ها نیز مانند تمام حیوانات دیگر، موجوداتی بسیار پیچیده‌اند که به مراقبت شایستهٔ جسمی و روحی چندین‌ساله تا لحظهٔ مرگ طبیعی نیاز دارند. آن‌ها به غذا و بهداشت و درمان مناسب، آرامش، امنیت، بازی و سرگرمی، آزادی حداکثری برای حرکت در همه‌جای خانه، تعامل حداکثری با آدم‌ها، تعامل با سگ‌های دیگر، گردش و تفریح روزانه در محیط بیرون و هوای آزاد (حداقل دو و ترجیحاً سه بار در روز)، توجه و عشق زیاد نیاز دارند.

قبول سرپرستی یک حیوانِ به‌اصطلاح خانگی از بسیاری جهات مانند قبول یک فرزندخوانده است:

 – ما هرگز فرزندمان را در حیاط نمی‌گذاریم و در را به رویش نمی‌بندیم تا اتاق‌هایمان تمیز بمانند.

– هرگز فرزند اولمان را از سرمان باز نمی‌کنیم چون فرزند دوم به دنیا آمده است.

– هرگز فرزندمان را به‌خاطر شغل جدید، اسباب‌کشی، ورود شریک تازه به زندگی‌مان آواره و دربه‌در نمی‌کنیم.

– از فرزندمان و نیازهای جسمی و عاطفی‌اش غافل نمی‌شویم چون کارمان زیاد شده است.

– ارزش فرزندمان برای ما بسیار فراتر از وسایل و مبلمان منزلمان است.

– فرزندمان را ترک نمی‌کنیم چون دیگر مثل سابق برایمان جذاب نیست.

– وقتی فرزندمان بیمار یا ضعیف می‌شود، او را در کوچه نمی‌گذاریم یا به یتیم‌خانه نمی‌سپاریم چون خسته شده‌ایم.

قبول سرپرستی یک حیوان خانگی به‌معنای پذیرش یک مسئولیت بزرگ است که تا آخرین لحظهٔ زندگی طبیعی او بر شانهٔ ماست. اگر هم شرایط استثنایی به وجود آید که معادلات کاملاً تغییر کنند و دیگر به‌نفع حیوان نباشد که در کنار ما باشد یا به‌راستی امکان ادامهٔ نگهداری مناسب از او را نداشته باشیم، این وظیفهٔ ماست که برای او خانهٔ جدیدی پیدا کنیم که در آن وضعیتش لااقل بدتر از وضعیت کنونی نباشد. 

حیوان‌خواندگی، مسئولیت بزرگی است. اگر می‌توانیم به حیوانی به‌عنوان عضو خانواده نگاه کنیم، از این خدمت دریغ نکنیم اما اگر نمی‌توانیم، هیچ حیوانی را به‌خاطر هوس آواره و دربه‌در نکنیم. حیوانات، عروسک یا دکوراسیون منزل نیستند که هر وقت از آن‌ها خسته شدیم آن‌ها را عوض کنیم یا دور بیندازیم.

جلوی زادووَلد سگ تحت سرپرستی خودمان را بگیریم

در حالی‌که صدها میلیون سگ بی‌خانمان و صدها میلیون سگ بدسرپرست در دنیا وجود دارد، تنها چیزی که سگ‌ها به آن نیاز ندارند، جمعیت بیشتر است. پس سگ تحت سرپرستی خود را با عمل جراحی، عمل وازکتومی یا با استفاده از داروها (این روش متأسفانه فقط موقتی است) عقیم و نازا کنیم و از ورود حیوانات نگون‌بخت بیشتر به این دنیا جلوگیری کنیم.

سرپرست موقت شویم 

سرپرست‌های موقت (fosters) نقش بسیار مؤثری در نجات و تغییر سرنوشت شوم سگ‌ها بازی می‌کنند و اغلب مرز بین مرگ و زندگی، مرز بین رنج و نجات‌اند. آن‌ها به‌طور موقت از سگ‌های بی‌سرپرست یا نیازمندِ مراقبت‌های خاص نگهداری می‌کنند تا برای آن‌ها سرپرست یا جای مناسبی پیدا شود. همان‌طور که در مقالهٔ پیشین گفته شد برخی از پناهگاه‌ها در کشورهای پیشرفته به هر سگ مهلت بسیار محدودی (دو تا چند هفته) می‌دهند و اگر در این مدت سرپرستی برای سگ پیدا نشود، او را یوتانایز می‌کنند. بسیاری از امدادگران برای نجات این سگ‌ها پا پیش می‌گذارند، آن‌ها را از پناهگاه‌ها بیرون می‌آورند و به سرپرست‌های موقت می‌سپارند و در شبکه‌های اجتماعی و غیره برای واگذاری آن‌ها تبلیغ می‌کنند تا برایشان سرپرستی دائمی پیدا کنند. علاوه بر این، خود پناهگاه‌ها گاهی برای نگهداری از حیواناتی که نیاز به مراقبت‌های خاص دارند از افراد داوطلب می‌خواهند که سرپرست موقت شوند و برای مدتی از آن‌ها نگهداری کنند، مثلاً ممکن است حیوانی به‌علت سن بسیار کم، ابتلا به بیماری، کهولت سن یا انجام عمل جراحی برای مدتی نیاز به رسیدگی خاص داشته باشد و پناهگاه نیروی کار کافی برای انجام این مراقبت‌ها نداشته باشد. در این صورت، غالباً خود پناهگاه هزینهٔ غذا، دارو و درمان حیوانات را به سرپرست موقت پرداخت می‌کند و او وظیفهٔ نگهداری موقت از حیوان را به‌صورت داوطلبانه و رایگان بر عهده می‌گیرد.

به حیوانات پناهگاه‌ها رسیدگی و کمک کنیم 

ما می‌توانیم با کمک و رسیدگی به حیوانات در پناهگاه‌ها، زندگی آن‌ها را کمی شادتر و قابل‌تحمل‌تر کنیم:

• ساعاتی از هفته را به کار داوطلبانه در پناهگاه‌های شهرمان اختصاص دهیم.
• بسیاری از پناهگاه‌ها برنامهٔ گردش با سگ‌ها را دارند و در برخی از روزها و ساعات هفته به افراد داوطلب اجازه می‌دهند سگی را برای چند ساعت به گردش ببرند. برای بسیاری از سگ‌ها این ساعات، زیباترین ساعات‌اند و برای رسیدن به آن لحظه‌شماری می‌کنند.
• با خرید غذا، اسباب‌بازی، تخت و وسایل مختلف برای حیوانات پناهگاه‌ها زندگی آن‌ها را کمی راحت‌تر و شادتر کنیم.
• با کمک‌های نقدی به پناهگاه‌های دور یا نزدیک کمک کنیم تا شرایط بهتری برای حیوانات مقیم فراهم کنند.

سخن آخر

سگ‌ها راه بسیار درازی را با آدم‌ها پیموده‌اند و برای این همزیستی و تطبیق با آدم‌ها هزینهٔ بسیار هنگفتی را پرداخت کرده‌اند و هنوز هم می‌کنند. این وظیفهٔ ماست که با عملکرد درست و در مرکز قراردادن نیازهای این حیوانات و نه به خواسته‌های خودخواهانه‌مان، به زندگی آن‌ها سروسامان دهیم. آن‌ها شایستهٔ یک زندگی مناسب‌اند. «تمام» حیوانات شایستهٔ زندگی مناسب و امن بدون ظلم سیستماتیک بشرند. خود ما شایستهٔ جامعه‌ای هستیم که از آزار سیستماتیک به هر موجودی خودداری کند و هر کسی، انسان و حیوان، در آن احساس آرامش و امنیت کند. خوشبختی و آرامش آن‌ها، خوشبختی و آرامش ماست. پس قسمتی از راه‌حل باشیم و اگر نمی‌توانیم، لااقل قسمتی از معضل هم نباشیم.

قسمت بعدی این مطلب را در اینجا بخوانید

نوشته سگ‌ها را دریابیم – قسمت دوم: کمک به بهبود وضعیت سگ‌ها اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.

انسان گرگ را دید و با خود فکر کرد «چه دندان‌هایی، چه نیرویی، چه جذبه‌ای، چه سرعتی، من هرگز به گَرد پایش هم نمی‌رسم. اگه بتوانم رامش کنم، چه ابزار خوبی برای شکار و محافظت از خودم در برابر حیوانات دیگر خواهم داشت. در آن‌صورت، حتی می‌توانم در زمان گرسنگی و ضرورت، خود او را بکشم و بخورم.»

گرگ مثل انسان نبود. هرگز از کسی استفادهٔ ابزاری نکرده بود. اصولاً در مرامش نبود که از کسی استفادهٔ ابزاری کند. رفتارش ساده بود و فلسفهٔ زندگی‌اش، ساده‌تر. او یاد گرفته بود که با گله و برای گله‌اش زندگی کند، از آن‌ها محافظت کند و در همه‌چیزشان شریک باشد. دشمنی و دوستی‌اش مثل صفر و یک، شفاف و متمایز بود. با خودش فکر کرد «این موجود دوپا به من غذا می‌دهد، جا می‌دهد و روی سرم دست نوازش می‌کشد، پس دوست من است، خودش و خانواده‌اش گلهٔ من‌اند. اصلاً او خدای من است. هر کاری از من بخواهد برایش انجام می‌دهم. اگر لازم باشد جانم را برایش فدا می‌کنم.» 

و گرگ بیشتر از جانش را فدا کرد: آزادی‌اش را، عزتش را، سرنوشتش را… او در طول هزاران سال فراموش کرد که روزی گرگ بوده و تبدیل شد به خیانت‌شده‌ترین وفادارِ روی زمین یا شاید هم وفادارترین خیانت‌شدهٔ روی زمین: «سگ».

اسمش به‌عنوان قهرمان داستان‌ها خوش درخشیده است. تاریخ زندگی بشری پر از داستان‌های معرفت و وفای سگ است، معرفت و وفایی که گروهی از انسان‌ها را شیفته و والهٔ خودش کرده است اما باعث شده که بسیاری دیگر بیشتر و بیشتر از او سوءاستفاده کنند.

راستی کجا ایستاده است سگ بعد از هزاران سال همراهی و همدلی با بشر؟

در این مطلب به‌اختصار به تاریخچه، موقعیت فعلی و همچنین معضلات سگ‌ها در دنیای امروز و مخصوصاً در ایران می‌پردازیم و در مطلب بعدی، نگاهی به کارهایی می‌اندازیم که هر کدام از ما می‌توانیم با انجام آن‌ها به سگ‌ها در همهٔ دنیا و خصوصاً سگ‌ها در ایران که امروز شوربختانه به یکی از سگ‌ستیزترین کشورهای دنیا تبدیل شده است، کمک کنیم.

تاریخچهٔ سگ 

همزیستی گسترده میان انسان‌ها و سگ‌ها به حدود ده‌هزار سال پیش باز می‌گردد؛ زمانی‌که انسان‌ها شروع به کشاورزی و دامپروری کردند و سگ‌ها را به موجودات کار در مزرعه تبدیل کردند. در طول تاریخ، انسان‌ها همه‌جا و به‌هر ترتیبی از سگ‌ها استفاده کرده‌اند و هنوز هم می‌کنند: به‌عنوان نیروی جنگ، نیروی محافظ، نگهبان گله، نیروی تجسس و پلیس، همراه و پرستار معلولان و نابینایان و غیره. 

با آغاز قرن نوزدهم، فصل جدیدی در همزیستی سگ و انسان آغاز شد. سگ‌ها تا آن زمان همیشه به‌صورت طبیعی آمیزش و زادووَلد کرده بودند. گزینش طبیعی، بر اساس یک اصل ساده استوار بود: سگ‌های قوی زنده می‌ماندند و با سگ‌های قوی مانند خودشان آمیزش می‌کردند و فرزندانی به وجود می‌آوردند که قوی بودند و شانس خوبی برای بقا داشتند، ولی با آغاز قرن نوزدهم و تغییر شیوهٔ زندگی مردم، دیگر برای آدم‌ها فقط کاربرد سگ‌ها مهم نبود. آن‌ها دوست داشتند سگ‌هایی با ظاهر و ویژگی‌های متمایز داشته باشند و با آن‌ها برتری خودشان را به رخ دیگران بکشند و به‌این ترتیب، پای پرورش‌دهندگان سگ به میدان باز شد. آن‌ها شروع به آمیزش اجباری بین نژادهایی از سگ کردند که برای آمیزش با هم مناسب نبودند یا نقطه‌ضعف‌ها و نقص‌های ژنتیکی داشتند. این عمل خودخواهانهٔ بشر در طول دو قرن منجر به تولید حدود ۳۴۰ نژاد مختلف سگ شد، از سگ‌هایی با قد و قوارهٔ یک موش گرفته تا سگ‌های بسیار بزرگ، سگ‌هایی با آرواره‌ها و جمجمه‌های متفاوت و البته بعضاً با نقص‌های ژنتیکی. هدف، رسیدن به ویژگی ظاهری خاصی بود که بین مردم طرفدار داشته باشد مثل موی براق‌تر، دماغ پهن و کوتاه، جثهٔ ریز یا برعکس، جثهٔ خیلی درشت و غیره.

برای پرورش‌دهندگان مهم نبود که حیوانات با این تغییرات دچار چه مشکلاتی می‌شوند، مثلاً چون صورت پهن و دماغ کوتاه از نظر گروه بزرگی از مردم بامزه است، نژادهای دماغ‌کوتاه مثل شی‌واوا، شیتزو، باکسِر، مالتِزِر، مُپس و غیره را به وجود آوردند بدون اینکه به این مسئله توجه کنند که کوتاه‌شدن دماغ سگ‌ها، باعث اختلال در تنفس و تنظیم حرارت بدن آن‌ها می‌شود و این حیوانات باید عمری به خاطر این تغییرات ظاهری رنج بکشند.

در نتیجهٔ این دست‌کاری‌ها، سگ بیش‌ازپیش احاطه بر سرنوشت خود را از دست داد و تبدیل به سگی شد که امروز می‌بینیم؛ موجودی که عموماً بدون بشر شانسی برای بقا ندارد ولی همچنان با چشم‌های نگران و مشتاق مثل غول چراغ جادو پیش روی آدمش می‌ایستد و با چشمانش می‌گوید: «بگو چه کاری انجام بدهم تا خوشحال شوی».

رواج نژادپرستی در ارتباط با سگ‌ها و صنعت توله‌کشی و خریدوفروش سگ

تولید نژادها با نواقص یا نقطه‌ضعف‌های ژنتیکی تنها ظلم و خیانتی نیست که پرورش‌دهندگان سگ‌ها در حق آن‌ها کردند و همچنان می‌کنند. آن‌ها برای رونق‌دادن به کار و کاسبی خود، اصطلاحات بی‌معنایی مانند «نژاددار» یا «نژاد خالص» را بر سر زبان‌ها انداختند انگار که هر نژاد سگ یک گونهٔ کاملاً متفاوت است. کاری که این پرورش‌دهندگان با سگ‌ها انجام می‌دهند مثل این می‌ماند که گروهی تاجر جنایت‌کار، تعدادی آدم با مشخصات ظاهری خاص را در جایی زندانی کنند و هر کدام از آن‌ها را مجبور کنند هر سال با آدمی با همان مشخصات ظاهری آمیزش کند و فرزندی به دنیا بیاورد که همان مشخصات ظاهری و ژن‌ها را دارد و این بچه‌ها را به‌عنوان «نژاد خالص» به کسانی که دوست دارند سرپرستی بچه‌ای را بر عهده بگیرند، بفروشند. خب تا اینجا خیلی بی‌معناست، ولی بی‌معناتر آن است که عدهٔ زیادی که خودشان را عاشق بچه‌ها می‌دانند در این دام بیفتند و به‌جای اینکه به یک بچهٔ بی‌سرپرست و بی‌خانمان عشق و محبت بدهند، این بچه‌های «نژاددار» را بخرند گویی بچه‌های دیگر هیچ ارزشی ندارند چون از پدر و مادری با ژن‌های متفاوت به دنیا آمده‌اند. این رویکرد آن‌قدر مضحک و در همان حال، تلخ به نظر می‌رسد که آدم فکر می‌کند غیرممکن است واقعیت داشته باشد، ولی این دقیقاً همان چیزی است که در پرورش سگ‌ها اتفاق افتاده است. در حالی‌که صدها میلیون سگ بی‌خانمان در دنیا به‌سختی روزشان را شب و شبشان را روز می‌کنند و در جهنمی تمام‌عیار در حسرت سرپناهی امن و مناسب و کمی محبت دست و پا می‌زنند، توله‌کشان هر سال میلیون‌ها سگ به‌اصطلاح «نژادخالص» را روانهٔ بازار می‌کنند انگار که تمام آن سگ‌های بی‌خانمان کوچک‌ترین ارزشی ندارند و کسانی هم که خودشان را سگ‌دوست می‌دانند، دوستی خاله‌خرسه می‌کنند و با خرید این سگ‌ها از توله‌کشان به این تجارت کثیف و غیرمنطقی رونق و اعتبار می‌دهند، درحالی‌که می‌توانستند با قبول سرپرستی سگی بی‌خانمان، او را از رنج و درد دائمی نجات بدهند و قسمتی از راه‌حل باشند. 

البته مشکل پرورش و خریدوفروش سگ‌ها به همین‌جا هم ختم نمی‌شود. گروه بزرگی از افرادی که این سگ‌ها را می‌خرند، اطلاعات زیادی در مورد نگهداری سگ ندارند و دیر یا زود این حیوانات را به‌دلایل مختلف رها می‌کنند و به مشکل حیوانات بی‌خانمان دامن می‌زنند. 

نکتهٔ مهم دیگر اینکه بیشتر سگ‌هایی که برای توله‌کشی استفاده می‌شوند، در شرایط اسف‌باری نگهداری می‌شوند. زندگی این حیوانات عموماً به قفس‌های کثیف و زادووَلدکردن محدود می‌شود؛ زندگی ملال‌آور و پردرد و رنجی که تصورش هم از ذهن ما خارج است.

مراکز پرورش سگ، تاریخچهٔ نسبتاً درازی در کشورهای پیشرفته دارند و مبارزه با آن‌ها کار ساده‌ای نیست ولی به‌تازگی حرکت‌هایی در گوشه و کنار دنیا برای محدودکردن تجارت حیوانات صورت می‌گیرد. برای نمونه، در سال ۲۰۱۷ قانونی در ایالت کالیفرنیای آمریکا تصویب شد که بر اساس آن، فروشگاه‌های حیوانات خانگی یا همان پت‌شاپ‌ها اجازهٔ فروش سگ، گربه یا خرگوش از مراکز پرورش حیوانات را ندارند. همچنین در کانادا هم برخی از شهرها ازجمله ونکوور چنین قانونی را تصویب کرده‌اند. این فروشگاه‌ها فقط اجازه دارند حیوانات بی‌خانمان از پناهگاه‌ها یا حیوانات امدادشده از سوی گروه‌های امداد را واگذار کنند. متأسفانه این رویه در کشورهای درحال‌توسعه درست برعکس است، مثلاً در ایران مرتب بر تعداد مراکز پرورش سگ افزوده می‌شود. آن‌ها راه اشتباهی را می‌روند که بسیاری دیگر خیلی وقت پیش رفته‌اند و حالا دارند از آن باز می‌گردند.

سگ‌ها، قربانیان دائمی حیوان‌آزاری و بی‌تفاوتی مردم

توله‌کشان و دلالان سگ تنها کسانی نیستند که مستقیم یا غیرمستقیم در حق سگ‌ها ظلم و خیانت می‌کنند. آزار و ظلم به سگ‌ها به اشکال مختلف در همه‌جای دنیا ادامه دارد.

بارزترین نوع سگ‌آزاری، آزار، شکنجه و کشتار موردی آن‌ها به‌‌دست افراد دگرآزار است که در همه‌جای دنیا وجود دارند ولی در کشورهایی مثل ایران که قانون، توجهی به حقوق حیوانات ندارد و حتی خود مشوّق فرهنگ حیوان‌آزاری یا لااقل بی‌تفاوتی نسبت به درد و رنج حیوانات است و بسیاری از مردم هم نسبت به سرنوشت حیوانات بی‌تفاوت‌اند، بسیار مشهودتر است.

نوع شایع‌تری از حیوان‌آزاری که کمتر به آن توجه می‌شود، نگهداری از حیوانات بدون توجه به نیازهای جسمی و روحی آن‌هاست. زندگی سگ‌های بدسرپرست در گرسنگی، تشنگی و کمبودهای مختلف، ملال و کسالت دائمی، سرما و گرما و ناامنی، ترس و اضطراب و تنهایی خلاصه می‌شود. به‌عبارت دیگر، این گروه کمتر از گروهی که به‌دست افراد سادیست شکنجه و کشته می‌شوند رنج نمی‌کشند ولی چون درد و رنجشان مزمن‌تر و بی‌سروصداتر است، به چشم نمی‌آیند.

یوتانایزکردن سگ‌های رهاشده از سوی سرپرستان بی‌مسئولیت در بسیاری از کشورهای به‌اصطلاح پیشرفتهٔ دنیا

متأسفانه هنوز هم کشتن سگ‌های بی‌سرپرست در پناهگاه‌ها حتی در بسیاری از کشورهای پیشرفته، ازجمله آمریکا و کانادا، قانونی است و برخی از پناهگاه‌ها به‌دلیل یا به‌بهانهٔ کمبود جا، هر چندوقت یک‌بار گروهی از سگ‌ها را می‌کُشند. البته در این کشورها، گله‌های سگ بی‌خانمان وجود ندارند و سگ‌های بی‌سرپرست، عموماً سگ‌هایی‌اند که روزی توسط افراد بی‌مسئولیت از توله‌کشان خریداری و بعد از مدتی، به پناهگاه برده شده‌اند یا در جایی رها شده‌اند و سپس پلیس اقدام به گرفتن آن‌ها کرده است. این پناهگاه‌ها به هر سگ یک بازهٔ زمانی (معمولاً بین دو تا چند هفته) می‌دهند. اگر در مهلت تعیین‌شده سرپرست سگ پیدا نشود و کس دیگری هم سرپرستی سگ را قبول نکند، او را با «مرگ آسان» می‌کشند.

حتی بعضی از پناهگاه‌ها در آمریکا هنوز هم از روش خفه‌کردن با گاز برای کشتن سگ‌ها استفاده می‌کنند که به‌هیچ عنوان نمی‌توان آن را «مرگ آسان» نامید چراکه مرگی بسیار دردناک است.

در برخی از کشورهای پیشرفته مانند آلمان و اتریش کشتن سگ‌ها و گربه‌ها به‌بهانهٔ کمبود جا در پناهگاه‌ها غیرقانونی است و هیچ‌ فرد یا نهادی اجازهٔ یوتانایزکردنِ این حیوانات را ندارد مگر آنکه حیوان دچار بیماری سخت و در رنج و عذاب باشد.

چگونه می‌توان به کشتار سگ‌ها در پناهگاه‌های کشورهای پیشرفته پایان داد

راه‌حل‌ها کاملاً مشخص‌اند و در برخی از کشورها به‌درستی اجرا می‌شوند:

• تعطیل یا حداقل محدودکردن فعالیت مراکز توله‌کشی (ترجیحاً برای همیشه و حداقل تا زمانی‌که پناهگاه‌ها پر از حیوانات بی‌سرپرست‌اند.)
• تشویق مردم برای به‌سرپرستی‌گرفتن حیوانات بی‌سرپرست از پناهگاه‌ها به‌جای خرید سگ‌ها از توله‌کشان و دلال‌ها از طریق آگاهی‌رسانی و فرهنگ‌سازی و همچنین قراردادن مالیات‌های سنگین برای خرید سگ‌ها از توله‌کشان
• تشویق مردم به عقیم‌سازی حیوانات تحت سرپرستی خود
• ایجاد حس مسئولیت نسبت به حیوان‌ تحت سرپرستی در مردم از طریق فرهنگ‌سازی در مراکز آموزشی و رسانه‌‌ها… اگر مردم یاد بگیرند به حیوان تحت سرپرستی خود به‌عنوان عضو خانواده نگاه کنند، نه‌تنها از او به‌خوبی نگهداری می‌کنند بلکه هرگز او را به حال خود رها نمی‌کنند یا به پناهگاه‌ها واگذار نمی‌کنند.
• جُرم‌انگاری رهاسازی سگ تحت سرپرستی؛ متأسفانه هنوز بسیارند افرادی که سگی را می‌خرند، پس از مدتی از او خسته می‌شوند، او را در جایی می‌بندند و می‌روند… جرم‌انگاری این کار (توأم با نظارت بر نحوهٔ نگهداری حیوانات تحت سرپرستی و جرم‌انگاری نگهداری نامناسب از حیوان) می‌تواند اثر بازدارندگی قابل‌توجهی داشته باشد.

قتل‌عام سگ‌های بی‌سرپرست یا اسیرکردن آن‌ها در سوله‌های جهنمی، بزرگ‌ترین معضل در رابطه با سگ‌ها در بسیاری از کشورها

بزرگ‌ترین مشکل حقوق حیواناتی در بسیاری از کشورهای توسعه‌نیافته و درحال‌توسعه و حتی در برخی کشورهای به‌اصطلاح پیشرفته که هنوز جمعیت سگ‌های بی‌سرپرستِ رها در آن‌ها بزرگ است، آزار و کشتار سگ‌های بی‌خانمان برای کنترل جمعیتشان است. 

سگ‌ها سالی دو بار زادووَلد می‌کنند و هر بار چند توله به دنیا می‌آورند. توله‌ها هم در حدود هفت‌ماهگی به بلوغ می‌رسند و می‌توانند شروع به زادووَلد کنند. طبیعی است که جمعیت سگ‌ها می‌تواند سریع افزایش پیدا کند. بر اساس اطلاعات سازمان بهداشت جهانی، در سراسر دنیا ۲۰۰ میلیون سگ بی‌خانمان وجود دارد. برخی از منابع دیگر، از تعداد خیلی بیشتری صحبت می‌کنند. زندگی این حیوانات هیچ شباهتی به زندگی حیوانات وحشی‌ای که در طبیعت زندگی می‌کنند، ندارد؛ اکثر آن‌ها نمی‌توانند شکار کنند (حتی اگر می‌توانستند، با توجه به عدم تعادل جمعیتشان با جمعیت حیوانات وحشی، تبدیل به معضلی برای حیات وحش می‌شدند)، تغذیه از زباله‌ها، گرسنگی، ترس دائمی از سنگ و چوب و حیوان‌آزاران، بیماری‌ها، گرما و سرمای طاقت‌فرسا، تصادفات… 

اجازه بدهید وضعیت سگ‌های بی‌خانمان در ایران را نگاه کنیم: 

گروهی از سگ‌های بی‌خانمان در ایران، سگ‌هایی‌اند که به‌دست گله‌داران یا به‌منظور نگهبانی پرورش داده شده‌اند، حتی گوش‌هایشان در کمال بی‌رحمی بریده شده است و بعد به حال خود رها شده‌اند یا فرار کرده‌اند و گروهی دیگر، فرزندان و نوادگان این سگ‌ها هستند که در خیابان‌ها یا حومهٔ شهرها به دنیا آمده‌اند.

این حیوانات، چه در زمانی که در کنار سرپرست عموماً بی‌مسئولیت و بی‌وجدانشان‌اند و چه وقتی که بی‌خانمان می‌شوند، قربانی انواع و اقسام ظلم‌ها و جنایت‌های سیستماتیک و فراگیرند؛ فقط گوش‌هایشان نیست که بریده است، فقط پایشان نیست که می‌لنگد، فقط گرسنگی و تشنگی نیست که به آن‌ها فشار می‌آورد. آن‌ها درمانده‌اند، دل‌شکسته‌اند، وحشت‌زده‌اند، خسته‌اند از دویدن و دویدن و نرسیدن، از نامردمی‌ها، از سنگ و چوب و زنجیر و تفنگ نابکاران، از آزار و شکنجه، از دیدن جنازهٔ سم‌خوارشدهٔ مادر، از مشاهدهٔ پرپرشدن فرزندان و دوستانشان به‌دست آدم‌ها، از زندگی‌ای که هر لحظه‌اش بدتر از مرگ است. زندگی این حیوانات یک دردنامهٔ تمام‌عیار است.

از طرف دیگر، ترس از گازگرفتگی و خطر انتقال بیماری‌ هاری و مهم‌تر از آن، باورها و عرف حاکم بر جامعه باعث می‌شوند که گروهی از مردم از وجود این حیوانات در محل زندگی خود ابراز نارضایتی کنند و حتی خواستار نابودی آن‌ها شوند. این گروه، بعد از هزاران سال همراهی و همدلی و دگردیسی سگ‌ها، حالا دیگر همزیستی با آن‌ها را بر نمی‌تابند. آن‌ها فراموش کرده‌اند که نسل‌های پیشین خودشان قابلیت زندگی مستقل را از این حیوان گرفته‌اند و فراموش می‌کنند که حتی اگر این حیوانات قابلیت زندگی در طبیعت را هم داشته باشند که صدالبته اکثریت قریب‌به‌اتفاقشان ندارند، مگر ما دیگر طبیعت یا جایی برای زندگی آن‌ها باقی گذاشته‌ایم؟ آن‌ها فقط می‌خواهند که سگ‌ها نباشند و به‌این ترتیب باعث می‌شوند که تعدادی از شهرداری‌ها که یادشان رفته این حیوانات هم حق زندگی دارند و شهروندان آن سرزمین محسوب می‌شوند، هرازچندگاهی اقدام به کشتار بی‌رحمانهٔ سگ‌ها کنند یا آن‌ها را اسیر کنند و در سوله‌های جهنمی بدون آب و غذای کافی یا شرایط مناسب زندانی ‌کنند تا زجرکش شوند. 

راه حل برای کنترل جمعیت سگ‌های بی‌خانمان در کشورهایی که در آغاز راه‌اند

فارغ از مسائل اخلاقی، انسانی و اجتماعی، کشتار سگ‌ها راه کارآمدی برای کنترل جمعیت آن‌ها هم نیست. اگر بود، مسئلهٔ سگ‌های بی‌خانمان در ایران و بسیاری از کشورهای دیگر که همیشه از این روش‌های خشونت‌آمیز و غیرانسانی استفاده کرده‌اند، خیلی وقت پیش حل شده بود. دلیل عدم‌موفقیت این روش کاملاً مشخص است؛ سگ‌ها مانند اجداد خودشان، گرگ‌ها، قلمرو دارند و از ورود سگ‌های دیگر به قلمروی خودشان جلوگیری می‌کنند. کشتار سگ‌ها در یک منطقه، جمعیت سگ‌ها در آن منطقه را به‌طور ناگهانی کاهش می‌دهد و باعث می‌شود سگ‌ها از مناطق دیگر به آن منطقه بیایند و حتی بیشتر از معمول زادووَلد کنند. به‌این ترتیب، بعد از چند ماه تعداد سگ‌ها دوباره به تعداد قبل از کشتار بر می‌گردد. این کار را می‌شود تا ابد تکرار کرد ولی آزموده را آزمودن خطاست. نیازی به کشف یا اختراع جدید هم نیست. برای رسیدن به موفقیت، کافی است به تجربهٔ کشورهایی نگاه کنیم که با روش‌های منطقی و اخلاقی، مشکل سگ‌های بی‌خانمان را به‌طور کلی حل کرده‌اند یا در حال مهارکردن موفقیت‌آمیز آن‌اند؛ روش‌هایی توصیه‌شده از سوی سازمان‌های بهداشت جهانی، فائو و سازمان‌های بزرگ حفاظت از حیوانات که در چندین دههٔ گذشته نقش مؤثری در رفع این معضل در مناطق مختلف داشته‌اند. 

راه حل این کشورها، شامل دو قسمت است:

۱- تشویق مردم به عقیم‌سازی حیوانات تحت سرپرستی خود و اجرای پروژه‌های رایگان عقیم‌سازی و واکسیناسیون در مناطق محروم.

۲- کنترل جمعیت سگ‌های بی‌خانمان با روش زنده‌گیری-عقیم‌سازی-رهاسازی؛ در این روش، سگ‌های بی‌خانمان به‌دست افراد آموزش‌دیده زنده‌گیری می‌شوند، دامپزشکان آن‌ها را عقیم، واکسینه و انگل‌زدایی می‌کنند و بعد از گذراندن دورهٔ نقاهت، دوباره به محل زندگی خودشان برگردانده می‌شوند. عقیم‌کردن سگ‌های ماده، باعث کنترل جمعیت سگ‌ها و عقیم‌کردن سگ‌های نر، باعث کاهش رفتارهای تهاجمی آن‌ها نسبت به مردم و سگ‌های دیگر می‌شود.

برای تضمین موفقیت این پروژه‌ها، حیوانات عقیم‌شده تحت نظارت و حمایت قرار می‌گیرند و به‌طور منظم انگل‌زدایی و واکسینه می‌شوند. همچنین، در صورتی‌که مردم از نظر فرهنگی هنوز به نقطه‌ای نرسیده‌ باشند که خودشان به این حیوانات رسیدگی کنند، در جاهایی خاص و به‌دور از جاهای پرجمعیت به آن‌ها غذارسانی می‌شود. این سگ‌های عقیم‌شده مثل سربازهای محافظ از منطقه مراقبت می‌کنند و از ورود سگ‌های مناطق دیگر و همچنین، حیوانات وحشی به منطقه جلوگیری می‌کنند. از طرف دیگر چون این‌ حیوانات‌ واکسینه‌شده و تحت نظارت‌اند، مردم می‌توانند با خیال آسوده با آن‌ها همزیستی داشته باشند.

پروژه‌های زنده‌گیری-عقیم‌سازی-رهاسازی در درازمدت مشکل سگ‌های بی‌خانمان را به‌صورت پایدار حل می‌کنند. این پروژه‌ها مانند یک جورچین‌اند که وجود همهٔ تکه‌های آن برای رسیدن به نتیجهٔ نهایی الزامی است. این تکه‌ها عبارت‌اند از:

مسئولیت‌پذیری در برابر سگ‌ها

سگ راه بسیار درازی را با انسان پیموده است. ما به او خیانت کردیم ولی او هنوز چشمش به ماست. او هنوز فکر می‌کند ما خدای او هستیم. او هنوز همهٔ معرفتش را به ما ارزانی می‌کند. او هنوز دلش می‌خواهد مثل غول چراغ جادو جلویمان بایستد و بگوید «چی‌کار کنم که خوشحال بشی؟». فرقی نمی‌کند به چه چیزی باور داشته باشیم یا نداشته باشیم، فقیر باشیم یا ثروتمند، زیبا باشیم یا زشت، خوب باشیم یا بد، او می‌تواند دریچه‌ای از عشق بی‌قیدوشرط را پیش روی ما باز کند و چیزهای زیادی را به هر کدام از ما بیاموزد. آیا لایق این‌همه عشق خواهیم شد؟ آیا شمّه‌ای از محبت خالصی را که او هزاران سال به پای ما ریخته است، برایش رو خواهیم کرد یا همچنان به او خیانت خواهیم کرد؟ این تصمیمی است که خودمان می‌گیریم.

قسمت بعدی این مطلب را در اینجا بخوانید

نوشته سگ‌ها را دریابیم – قسمت اول: تاریخچه و معضلات فعلی سگ‌ها در سراسر دنیا اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.

هزاران سال پیش، از کبوتر به‌عنوان نماد عشق در کنار الهه‌هایی مانند ونوس و آفرودیت استفاده می‌شد. شاید دلیل این انتخاب، رقص زیبا و عاشقانهٔ کبوترها در مراسم خواستگاری و همچنین، تک‌همسری بودن و وفاداری آن‌ها به جفتشان بوده باشد. در سال ۱۹۴۹، پابلو پیکاسو در طراحی پوستر کنگرهٔ صلح پاریس، از نقش یک کبوتر استفاده کرد. از آن پس، کبوتر به نماد صلح در جامعهٔ بشری تبدیل شد. این در حالی است که بیشتر کبوترهای اهلی، علاوه بر آنکه قربانی زیاده‌خواهی بشر شده‌اند و از طبیعت و زندگی طبیعی خود دور افتاده‌اند، اغلب مورد بی‌مهری، بی‌تفاوتی و حتی کینه و دشمنی آدم‌ها قرار می‌گیرند و از صلح و آرامشی که نماد آن شده‌اند، سهمی ندارند.

کبوترهای اهلی از کجا می‌آیند و چگونه به کبوترهای شهری تبدیل شده‌اند؟

پنج هزار سال پیش مردم در سواحل اقیانوس اطلس و اقیانوس آرام ساکن شدند و شروع به کشاورزی کردند. دانه‌های کشاورزی آن‌ها باعث جذب کبوترهایی شد که در صخره‌های ساحلی این دو اقیانوس زندگی می‌کردند و به‌این ترتیب بود که آدم‌ها کبوترها را به اسارت گرفتند و شروع به پرورش آن‌ها برای گوشت، تخم، پَر، فضله برای تولید کود کشاورزی و همچنین به‌عنوان طعمه برای جلب پرندگان شکاری کردند. خوشبختانه در قرن گذشته استفاده از گوشت و تخم کبوترها رونق خود را از دست داده است. در نتیجه، تعدادی از بازماندگان کبوترهای پرورش‌داده‌شده در شهرها رها و ساکن شدند و شروع به زادووَلد کردند و جمعیت کبوترهای شهری را به وجود آوردند.

البته در طول چند هزار سال گذشته، استفاده از کبوترها محدود نشده است و با افزایش شناخت آدم‌ها از کبوترها، موارد استفادهٔ دیگری نیز به موارد بالا اضافه شده‌اند. برای نمونه:

استفاده از کبوترها به‌عنوان پستچی یا شرکت‌کننده در مسابقات نامه‌رسانی

کبوترها پرندگان تک‌همسری‌اند، نسبت به جفت و خانوادهٔ خود بسیار پایبند و مسئولیت‌پذیرند و وابستگی شدیدی نسبت به زادگاه و آشیانهٔ خود دارند و هر جایی باشند، تلاش می‌کنند به لانه و کانون خانوادهٔ خود بازگردند. علاوه بر این، آن‌ها توانایی قابل‌توجهی در مسیریابی دارند و همچنین می‌توانند تا ۱۶۰ کیلومتر در ساعت پرواز کنند. ترکیب این ویژگی‌ها سبب شد که استفاده از کبوترها به‌عنوان پرندگان نامه‌بر در بسیاری از نقاط دنیا رایج شود و پرورش کبوترهای نامه‌بر هم آغاز شد. اگرچه امروزه بشر نیازی به خدمات پُستی کبوترها ندارد، متأسفانه پرورش کبوترها برای شرکت در مسابقات نامه‌رسانی همچنان در نقاط زیادی از دنیا ادامه دارد. هر سال، پرورش‌دهندگان تعداد زیادی کبوتر را پرورش می‌دهند و مجبور به شرکت در این مسابقات می‌کنند و برای شکستن رکوردها، آن‌ها را مرتب با چالش مسافت‌های طولانی‌تر و سخت‌تر روبرو می‌کنند؛ چالشی که بسیاری از کبوترها از پس آن برنمی‌آیند. آن‌ها در نتیجهٔ اشتباه در جهت‌یابی یا خستگی بیش‌ازحد در راه می‌میرند، شکار می‌شوند یا خسته و کوفته و راه‌گم‌کرده به جمعیت پرندگان شهری در شهرهای مختلف دنیا اضافه می‌شوند.

استفاده از کبوترهای زینتی در جشن‌ها و مراسم عروسی

دیرگاهی است که کبوترهای به‌اصطلاح «زینتی» برای استفاده به‌عنوان «نماد عشق و وفاداری» در جشن‌هایی مانند مراسم عروسی پرورش داده می‌شوند و متأسفانه این امر تا امروز نیز ادامه دارد. پرورش‌دهندگان، این کبوترها را در اسارت کامل و غالباً در قفس‌های کوچک پرورش می‌دهند تا در یک جشن عروسی، «رسالت» خود را به‌عنوان نماد عشق و وفاداری به انجام برسانند و پولی به جیب پرورش‌دهنده‌شان سرازیر کنند. پایان تلخ این حیوانات کوچک‌ترین اهمیتی برای پرورش‌دهندگان ندارد. شوربختانه عروس و داماد هم از این سرنوشت شوم باخبر نیستند.

آن‌ها در نهایت شادی و در دقایقی «رمانتیک»، این پرندگان نگون‌بخت را در هوا «آزاد» می‌کنند و نمی‌دانند که با این کار نه‌تنها باعث مرگ پردرد و رنج آن‌ها می‌شوند، بلکه سبب ادامهٔ این صنعت کثیف و پرورش و قربانی‌کردن کبوترهای بسیار دیگری در آینده می‌شوند. این کبوترها که غالباً چیزی جز قفس و فردی که به آن‌ها غذا ‌داده است نمی‌شناسند، راه «خانه» را پیدا نمی‌کنند و غریبانه در محیط شهر سرگردان می‌شوند. برخلاف کبوترهایی که در شهر متولد می‌شوند، آن‌ها نمی‌دانند کجا باید غذا پیدا کنند یا پناه بگیرند. همچنین، وسایل نقلیه، خطرات شهری و خطر پرندگان شکاری را نمی‌شناسند. تعدادی از آن‌ها از زور گرسنگی به آدم‌ها پناه می‌برند، گیر حیوان‌آزاران می‌افتند و حتی جانشان را بر سر این اعتماد کورکورانه از دست می‌دهند. تعدادی دیگر از شدت گرسنگی یا سرما می‌میرند، با وسایل نقلیه تصادف می‌کنند یا شکار می‌شوند. تقریباً همهٔ کبوترهایی که در جشن‌ها «آزاد» می‌شوند، در فاصلهٔ کوتاهی با درد و رنج فراروان می‌میرند. بدیهی است تا زمانی که مردم آگاه نشوند و سفارش برای این کبوترها وجود داشته باشد، این چرخهٔ درد و رنج نیز ادامه خواهد داشت. 

کبوترها حدود پنج سال زندگی می‌کنند. کبوترهای وحشی دو بار در سال و آن هم فقط در زمان‌های خاص تخم‌گذاری می‌کنند و در هر دورهٔ تخم‌گذاری که ۱۸ روز طول می‌کشد، یک یا دو جوجه به دنیا می‌آورند. پس از چهار هفته جوجه‌ها پروازکردن را می‌آموزند و از شش‌ماهگی می‌توانند جفت‌گیری کنند.

انسان‌ها در طول هزاران سال پرورش این پرندگان، طی روندی که به «اصلاح نژادی» معروف شده است، کاری کرده‌اند که این پرندگان چهار، شش یا حتی ده بار در سال تخم‌گذاری کنند تا سود بیشتری را نصیب پرورش‌دهندگان کنند. بدیهی است که کبوترهای شهری این ویژگی را حفظ کرده‌اند و همچنان، چندین بار در سال تخم‌گذاری می‌کنند. این امر باعث شده است که رشد جمعیت کبوترهای شهری بسیار سریع باشد. از سوی دیگر، این پرندگان زندگی و غذای مناسب ندارند. آن‌ها باید از زباله‌های بشر تغذیه کنند یا کنار رستوران‌ها و اغذیه‌فروشی‌ها و لابه‌لای پای رهگذران و مشتریان بلولند و خرده‌های نان یا سیب‌زمینی سرخ‌شده را از روی زمین جمع‌آوری کنند در حالی‌که این غذاها به‌هیچ عنوان برای آن‌ها مناسب نیستند، سیستم گوارشی آن‌ها را به هم می‌ریزند و باعث آبکی‌شدن فضلهٔ آن‌ها می‌شوند، سیستم ایمنی آن‌ها را ضعیف می‌کنند و آن‌ها را مستعد بیماری‌های گوناگون می‌کنند.

با این‌حال، آن‌ها اغلب برای به‌دست‌آوردن همین غذای ناچیز ناسالم به‌شدت زخمی می‌شوند یا جان خود را از دست می‌دهند. تصادف با وسایل نقلیه، آزار و شکنجه از سوی افراد حیوان‌آزار، زباله‌های رشته‌مانند روی زمین مانند نخ و سیم و تورهای ماهیگیری که دور پاهای آن‌ها می‌پیچند و از خون‌رسانی به پاها جلوگیری می‌کنند و در نهایت به خشکیدن و ازدست‌رفتن پاها منجر می‌شوند… همه و همه فقط قسمتی از معضلات کبوترهای شهری‌اند. 

از طرف دیگر، ناآگاهی مردم باعث کینه نسبت به این پرندگان بی‌آزار و دوست‌داشتنی شده است. بسیاری از مردم به کبوترها به‌عنوان عوامل بیماری‌زا نگاه می‌کنند، در حالی‌که اکثریت قریب‌به‌اتفاق بیماری‌های کبوترها فقط قابل‌انتقال به کبوترهاست و هیچ خطری برای گونه‌های دیگر، ازجمله آدم‌ها ندارد. در واقع، کبوترها به‌هیچ عنوان بیماری‌زاتر از سایر پرندگان شهری یا حیوانات اهلی مانند سگ و گربه نیستند و لازم است با قدرت تمام در برابر این پیش‌داوری‌های نادرست و غیرعلمی آگاهی‌رسانی شود.

به‌هر تقدیر، این پیش‌داوری‌ها از یک‌سو و سرعت زیاد زادووَلد این پرندگان از سوی دیگر باعث شده است که تعداد زیادی از شهرهای دنیا قوانین نه‌چندان حیوان‌دوستانه‌ و حتی کاملاً خشونت‌آمیزی در مورد این پرندگان داشته باشند. برای نمونه، در بسیاری از شهرها غذارسانی به کبوترها ممنوع است، قانونی که باعث ادامهٔ چرخهٔ مصرف غذای نامناسب از سوی این پرندگان می‌شود یا بدتر از آن، از روش‌های مختلف برای ترساندن، تاراندن و حتی قتل‌عام این پرندگان استفاده می‌شود. 

غذاهای مناسب برای کبوترها کدام‌اند؟

هر کبوتر بالغ باید روزانه ۴۰ گرم غذای مناسب بخورد تا سالم بماند. غذاهای مناسب برای کبوترها عبارت‌اند از: گندم، چاودار، ذرت خام، گندم آلمانی، جو، ارزن، بذر کتان، مغز تخم آفتابگردان، مغز بادام زمینی (مخصوصاً در زمستان بسیار مناسب است)، دانهٔ گلرنگ، عدس خام، نخودفرنگی…

تغذیهٔ کبوترها باید متنوع باشد. همچنین، شن و ماسه‌های مخصوصی در بازار وجود دارند که می‌توان به غذای کبوترها اضافه کرد. این شن‌ها و ماسه‌های مخصوص که ترکیبات مختلف دارند، شامل تمام مواد معدنی‌‌ای‌اند که کبوترها برای رشد، سَم‌زدایی و رسیدن به سیستم ایمنی بالا نیاز دارند. 

راه کنترل جمعیت و کمک به کبوترهای شهری چیست؟

مشکل ازدیاد جمعیت کبوترها از یک‌سو و رنج این حیوانات در شهرها مشابه مشکلات حیوانات اهلی دیگر مانند سگ‌ها و گربه‌هاست که هزاران سال به‌دست بشر پرورش داده‌ شده‌اند، از طبیعت خود جدا شده‌اند، تغییر یافته‌اند و حالا دیگر بشر حضور آن‌ها را در کنار خود برنمی‌تابد و حتی خواستار نابودی آن‌هاست. این دیدگاه، نه‌تنها کارساز و مؤثر نیست، بلکه به‌شدت غیراخلاقی و غیرمسئولانه است. ما نسبت به حیواناتی که هزاران سال پرورش داده‌ایم، مسئولیم و باید در همان حال که به این حیوانات زندگی‌ای شایسته می‌دهیم، با استفاده از روش‌های اخلاقی و مؤثر از افزایش جمعیت آن‌ها جلوگیری کنیم.

این رویه برای کبوترها از سال‌ها پیش در برخی از شهرهای دنیا از سوی حیوان‌دوستان و فعالان حقوق حیوانات دنبال می‌شود. آن‌ها برای کبوترها برج یا مراکز مخصوص می‌سازند و به کبوترها جای مناسبی برای زندگی، لانه‌سازی و غذای مناسب می‌دهند. به‌این ترتیب، کبوترها مجبور نیستند برای به‌دست‌آوردن غذای ناسالم و ناکافی روی کف زمین در سطح شهرها و لابه‌لای پاهای آدم‌ها به این طرف و آن طرف بدوند، سیستم ایمنی بالاتری دارند و کمتر بیمار می‌شوند، فضله‌شان آبکی نیست و می‌تواند به‌عنوان کود مورد استفاده قرار گیرد.

برای جلوگیری از افزایش جمعیت کبوترها، در این برج‌ها یا مراکز، تخم پرندگان با توپ‌های پلاستیکی جایگزین می‌شوند. با اینکه این کار روشی بسیار مؤثر و مسئولانه برای کاهش مداوم جمعیت این پرندگان در شهرهاست، متأسفانه بیشتر شهرداری‌ها و دولت‌ها از این دست پروژه‌ها حمایت یا حمایت کافی نمی‌کنند. در نتیجه، تمام کارکنان این برج‌ها را داوطلبان دلسوز تشکیل می‌دهند و تمام هزینه‌های این برج‌ها فقط از کمک‌های مالی مردمی تأمین می‌شوند، کمک‌هایی که اغلب کافی نیستند. چنین محدودیت‌هایی سبب می‌شوند که این پروژه‌ها محدود به برخی شهرها یا حتی به برخی مناطق شهرها شوند. بدیهی است که آگاهی مردم در این زمینه و افزایش کمک‌های مردمی می‌تواند سهم بسزایی در کاهش جمعیت کبوترها در شهرها و رنج فراوان آن‌ها شود. همچنین، باید با افزایش آگاهی و فرهنگ‌سازی، مردم و مسئولان شهری را درگیر این موضوع کرد و دیدگاه عموم و قوانین حیوان‌ستیزانه را تغییر داد.

یکی دیگر از روش‌های ‌خشونت‌پرهیز برای کنترل جمعیت کبوترهای شهری که از چند سال پیش از سوی تعدادی از شهرداری‌های دنیا به کار گرفته شده است، پخش غذای آغشته به ماده‌ای مخصوص با قابلیت کاهش زادووَلد در کبوترهاست. این مادهٔ غیرسمّی، آسیبی به کبوترها یا حیوانات دیگر نمی‌زند، ولی قابلیت جوجه‌شدن تخم‌ها را کاهش می‌دهد. تولیدکنندگان این ماده ادعا می‌کنند که با استفاده از این روش، جمعیت کبوترها هر سال نصف می‌شود تا زمانی که به ۱۰ تا ۱۵ درصد جمعیت اولیه برسد. 

علاوه بر این، خوشبختانه در اکثر شهرهای کشورهای پیشرفته مراکز یا گروه‌هایی متشکل از افراد داوطلب برای کمک به کبوترهای آسیب‌دیده یا بیمار وجود دارند. لطفاً از کنار کبوترهای بیمار یا زخمی بی‌تفاوت نگذرید و در صورتی‌که خودتان امکان کمک به آن‌ها را ندارید، به این گروه‌ها خبر دهید تا برای نجات کبوترها اقدام کنند. برای نمونه گروه داوطلبان امدادرسانی به کبوترها در ونکوور را می‌توانید در اینجا بیابید.

همچنین، توجه کنیم که کبوترها باید پس از امداد و درمان دقیقاً در همان نقطه‌ای که گرفته شده‌اند، رها شوند تا بتوانند به آغوش خانواده و آشیانهٔ خود باز گردند.

نوشته کبوترهای شهری را دریابیم اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.

جمعیت پرندگان وحشی مانند سایر گونه‌های حیوانات به‌شدت رو به کاهش است. مهم‌ترین عواملی که زندگی و بقای پرندگان را تهدید می‌کنند، نابودی زیستگاه‌های طبیعی پرندگان به‌دست بشر و همچنین، نابودی جمعیت حشرات در نتیجهٔ نابودی زیستگاه‌ها از یک سو و استفاده از سموم و سایر مواد شیمیایی و انواع دیگر آلودگی‌های ایجادشده به‌دست بشر از سوی دیگر است.

بدیهی است که هر کدام از ما با مصرف مسئولانه‌تر و تلاش برای ایجاد آلودگی کمتر می‌توانیم نقش مؤثری در کاهش سرعت این روند مرگ و نابودی داشته باشیم، ولی موارد دیگری هم وجود دارند که می‌توانیم با انجام‌دادن آن‌ها به بقای همسایگان زیبا و کوچک بال‌دارمان کمک کنیم. در این مطلب به تعدادی از این موارد می‌پردازیم.

باغ یا حیاطمان را به فضایی مناسب برای پرندگان تبدیل کنیم 

متأسفانه امروزه بسیاری از مردم، باغ و حیاط خود را به فضای چمن یکدستِ به‌ظاهر «مرتبی» تبدیل می‌کنند که فرصتی برای زندگی گونه‌های مختلف پرندگان یا حیوانات دیگر باقی نمی‌گذارد. این در حالی است که یک باغ با فضاهای زیستی کوچک متنوع مانند انواع درختان و گیاهان، حوض کم‌عمق، سنگ‌های بزرگ طبیعی و غیره می‌تواند سهم بسزایی در بقای حشرات و پرندگان و سایر حیوانات وحشی مانند جوجه‌تیغی‌ها داشته باشد. بهترین کمکی که می‌توانیم به همسایگان کوچکمان بکنیم این است که فضای حیاط یا باغمان را به فضایی قابل‌استفاده برای آن‌ها تبدیل کنیم، جایی که در آن بتوانند لانه‌سازی کنند یا غذای مورد نیاز خود را از میوه‌ها، دانه‌ها و حشرات موجود در آن فراهم کنند. برای رسیدن به این منظور، در طراحی و رسیدگی به باغ خود به این نکات توجه کنیم:

– از سموم شیمیایی استفاده نکنیم:

سموم شیمیایی مورد استفاده در باغداری، به دانه‌ها و میوه‌ها و حشرات و سپس به بدن مصرف‌کنندگان آن‌ها، یعنی پرندگان و حیوانات دیگر منتقل می‌شوند، در بافت‌های چربی آن‌ها ذخیره می‌شوند، باروری‌شان را کاهش می‌دهند و در اعصاب و سیستم ایمنی‌شان اختلال به‌ وجود می‌آورند. باغ مناسب برای پرندگان، باغی است که در آن فقط از روش‌های طبیعی برای ازبین‌بردن آفت گیاهان استفاده شود. خود پرندگان و حیوانات کوچکی که به این دست باغ‌ها رو می‌آورند، روش طبیعیِ کارسازی در مبارزه با آفت‌ها هستند. مثلاً یک خانوادهٔ چرخ‌ریسک در طول یک سال، ۳۰ کیلوگرم سوسک و آفت‌های دیگر گیاهان را می‌خورد.

– در «مرتب»‌بودن افراط نکنیم:

هر چقدر باغ یا باغچه، حالت طبیعی‌تری داشته باشد، حشرات و پرندگان بیشتری را به خود جذب می‌کند. همیشه در قسمتی از باغ یا باغچه چمن‌ها را دست‌نخورده باقی بگذاریم، قسمتی از سنگ‌های طبیعی باغ را به حال خود رها کنیم، در فصل پاییز اجازه بدهیم قسمتی از برگ‌های ریخته‌شده یا کمپوست در گوشه‌ای باقی بمانند… این فضاها، هم با جذب حشرات به یک رستوران طبیعی برای پرندگان و حیوانات کوچک دیگر مانند جوجه‌تیغی‌ها تبدیل می‌شوند و هم فضایی مناسب برای لانه‌سازی برخی از آن‌ها فراهم می‌کنند. توجه کنیم که ما با برپا کردن شهرها، جاده‌ها، مزارع، معادن و غیره محیط زندگی این حیوانات را از آن‌ها گرفته‌ایم و می‌گیریم. باغ طبیعی ما فرصتی برای بازگرداندن قسمت بسیار کوچکی از این فضای مصادره شده است. 

– در باغ، تنوع گیاهی و زیستی به وجود بیاوریم:

اجازه دهیم گل‌ها، گیاهان، بوته‌ها و درختان بومی در باغ یا باغچه برویند. این گیاهان، حشرات بیشتر و در نتیجه، پرندگان بیشتری را جذب می‌کنند. نکتهٔ کلیدی، تنوع است. هر چقدر تنوع گیاهی باغ بیشتر باشد، تعداد و تنوع پرندگانی که به باغ سر می‌زنند یا حتی در آن لانه می‌سازند بیشتر می‌شود. 

– لانه‌های آماده در اختیار پرندگان قرار دهیم:

می‌توانیم بعد از تحقیق در مورد مشخصات لانه‌های مناسب برای گونه‌های مختلف پرندگان، خودمان این لانه‌ها را درست کنیم یا لانه‌های آماده را از بازار خریداری کنیم و در گوشه‌ای از باغ که سایه و امن است، نصب کنیم. البته اگر گربه یا گربه‌هایی داریم که در باغ و محیط بیرون رفت و آمد دارند، بهتر است از قراردادن این لانه‌ها در باغ خودداری کنیم و جوجه‌های آینده را در خطر جدی قرار ندهیم. نکتهٔ دیگر این است که باید لااقل یک بار در سال داخل این لانه‌ها را کاملاً تمیز کنیم چون می‌توانند به محل رفت و آمد حشرات یا تجمع انگل‌ها تبدیل شوند.

– در صورت نیاز، به پرندگان غذا بدهیم:

پرندگان کوچک و آوازه‌خوان را می‌توان از نظر تغذیه به دو دستهٔ اصلی تقسیم کرد: 

– پرندگان دانه‌خوار:

پرندگان دانه‌خوار، منقار کوتاه و قوی دارند که برای شکستن پوست دانه‌ها مناسب است. خانوادهٔ گنجشک‌ها، خانوادهٔ سهره‌ها (فنچ‌ها) و چرخ‌ریسک‌ها در این دسته قرار می‌گیرند.

– پرندگان نرم‌خوار:

پرندگان نرم‌خوار، مخصوصاً در فصل بهار و تابستان غذای نرم مانند میوه‌ها و حشرات را بر دانه‌ها و مغزها ترجیح می‌دهند. توکایان، سار، دارکوب، سینه‌سرخ، الیکایی‌ها، گنجشک‌ پرچین، کمرکولی‌ جنگلی و دارخزک در این دسته قرار می‌گیرند.

کاهش چشمگیر محیط‌های طبیعی و منابع غذایی برای پرندگان باعث شده است که هر سال سازمان‌های حفظ محیط زیست بیشتری در مناطق مختلف دنیا بر ضرورت دادن غذا به پرندگان تأکید کنند. 

غذارسانی در فصل زمستان، در برخی مناطق آخرین امید برای زنده نگه‌داشتن پرندگانی است که در این فصل نه به میوه‌ها و دانه‌ها دسترسی دارند و نه به حشرات. همچنین در فصل بهار، دادن دانه‌ها به پرندگان همه‌چیزخوار این امکان را به آن‌ها می‌دهد که خودشان از دانه‌ها تغذیه کنند و از حشرات ناکافی موجود برای سیر و بزرگ کردن جوجه‌هایشان استفاده کنند. البته در سال‌های اخیر غذاهای پرندگان شامل حشرات پرورش‌داده‌شده هم در بازار موجودند که جز در موارد استثنایی (مانند پرستاری از جوجه‌های یتیم یا پرندگان زخمی و بیمار) لزومی به استفاده از آن‌ها و تشویق صنعت پرورش و کشتار حشرات نیست و با فراهم‌کردن شرایط طبیعی مناسب در باغ یا باغچه می‌توان بدون دستکاری در روند طبیعت، به پرندگان در تأمین حشرات مورد نیاز برای رشد جوجه‌‌ها کمک کرد.

چالش‌های غذادهی به پرندگان و انتقادات وارد بر آن

غذادهی به پرندگان، در کنار محاسن، چالش‌ها و معایبی نیز دارد که برخی از آن‌ها به خود عمل غذادادن و بسیاری دیگر، به عدم رعایت اصول غذادهی باز می‌گردند و باید به آن‌ها توجه کرد:

– جمع‌شدن پرندگان در یک محل، می‌تواند احتمال انتقال بیماری‌ها و انگل‌ها را افزایش ‌دهد. بدیهی است هر چقدر بهداشت ظروف غذاخوری و آبخوری کمتر باشد، خطر انتقال بیماری‌ها بیشتر می‌شود. همچنین، خطر انتقال بیماری‌ها در فصل تابستان بسیار بیشتر از فصل سرماست و در فصول گرم، باید توجه مضاعفی به مقولهٔ بهداشت کرد. در ادامهٔ مطلب، به نکات لازم برای رعایت نظافت ظروف غذا و آب اشاره می‌کنیم.

– غذادادن به پرندگان مهاجر در فصل کوچ از یک سو و گرمایش زمین از سوی دیگر می‌توانند باعث انصراف آن‌ها از کوچ‌کردن و به‌هم‌خوردن روند طبیعی زندگی این حیوانات شوند. البته این مورد بیشتر در مورد پرندگانی مانند قوها، غازها و اردک‌ها صادق است. اگر چه این مطلب در مورد کمک به پرندگان آبزی نیست، بد نیست به این نکته اشاره کنیم که در فصول گرم، غذادهی به قوها، غازها و اردک‌ها غیرضروری است و توصیه نمی‌شود. همچنین، نان به‌هیچ عنوان غذای مناسبی برای این پرندگان نیست و فقط در صورتی که در مقادیر بسیار کم و در تکه‌های خیلی ریز به این پرندگان داده شود، بی‌ضرر است. از طرف دیگر، ته‌نشین‌شدن باقیماندهٔ غذا در کف رودخانه‌ها و برکه‌ها، باعث نابودی اکوسیستم آب‌ها می‌شود. بنابراین، در فصل پاییز و زمستان، برای کمک به تعدادی از این پرندگان که ممکن است به‌دلایل مختلف مانند آسیب‌دیدگی خود یا اعضای خانواده‌شان کوچ نکنند یا «هنوز» کوچ نکرده باشند یا در هر صورت دچار کمبود غذا باشند، در وهلهٔ اول باید غذای مناسب تهیه کرد (غلات خام، پَرَک گندم و جو و ذرت و سایر غلات، کاهو یا غذای آماده برای اردک‌ها که در بازار موجود است) و در وهلهٔ دوم این غذا را کنار آب ریخت و نه داخل برکه‌ها و رودخانه‌ها مگر آنکه غذا آن‌قدر سبک باشد که روی آب بایستد و ته‌نشین نشود و پرندگان بتوانند همهٔ آن را بخورند (غذاهای آماده در بازار برای اردک‌ها معمولاً آن‌قدر سبک‌اند که روی آب می‌ایستند) یا عمق آب آن‌قدر کم باشد که پرندگان بتوانند غذای ته‌نشین‌شده را به‌صورت کامل مصرف کنند.

– دادن غذای نامناسب به پرندگان می‌تواند سلامت آن‌ها را تهدید کند، مثلاً دادن نان به پرندگان، مخصوصاً در مقادیر زیاد، می‌تواند باعث انسداد معدهٔ آن‌ها شود یا دادن غذاهای حاوی نمک می‌تواند سلامت پرندگان را تهدید کند. به‌عنوان نمونه‌ای دیگر، در فصل بهار، ممکن است جوجه‌هایی که به‌تازگی لانهٔ خود را ترک کرده‌اند، بادام‌زمینی و تخم‌های آفتابگردان را که دوستداران پرندگان به‌منظور کمک به والدین آن‌ها در اختیار گذاشته‌اند، بخورند و نتوانند آن‌ها را به‌درستی ببلعند و دچار خفگی شوند. در ادامهٔ مطلب به نکاتی در مورد انتخاب درست غذا اشاره خواهد شد.

– قرار دادن ظروف غذا در جاهای نامناسب می‌تواند پرندگان را در معرض خطر بیشتر مانند شکارشدن توسط گربه‌ها یا پرندگان شکارچی یا برخورد با شیشه‌ها قرار دهد. در ادامهٔ مطلب، به نکاتی برای به‌حداقل‌رساندن این خطر اشاره خواهیم کرد.

– توجه کنیم که غذای خریداری‌شده برای پرندگان در جایی کاشت، داشت و برداشت می‌شود. پروسهٔ تولید غذا به‌دست بشر، یکی از عوامل مهم نابودی زیستگاه‌ها و حشرات است که به‌نوبهٔ خود، پرندگان و به‌طور کلی، حیوانات بیشتری را با معضل کمبود زیستگاه‌ها و غذا مواجه می‌کند. بنابراین، عاقلانه‌تر آن است که در دوره‌هایی از سال که پرندگان وحشی غذای طبیعی کافی دارند، از غذادادن به آن‌ها پرهیز کنیم و غذادهی را به دوره‌های سخت سال که منابع غذای طبیعی کافی نیستند (مثل فصل سرما و اول بهار) محدود کنیم. در این صورت است که مزایای غذادهی بر معایب آن می‌چربند. بدیهی است که این تصمیم در وهلهٔ اول به شرایط طبیعی محیطی که در آن زندگی می‌کنیم بستگی دارد و ممکن است از یک منطقه به منطقهٔ دیگر متفاوت باشد. 

نکات مهم برای غذادهی درست به پرندگان 

برای غذادهی درست به پرندگان، لازم است به نکات زیر توجه کنیم:

– غذادهی در فصل زمستان:

محبوب‌ترین غذاها در فصل زمستان که تقریباً همهٔ پرندگان با کمال میل می‌خورند، مغز تخم آفتاب‌گردان و مغز خرد شدهٔ بادام‌زمینی است. از غذاهای مورد علاقهٔ دیگر برای پرندگان دانه‌خوار می‌توان به دانهٔ کنف، دانهٔ خشخاش، دانهٔ کتان، کلزا، گندم سیاه و جوی دوسر اشاره کرد. برای پرندگان نرم‌خوار، می‌توان از توت‌ها و میوه‌های خشک‌شده، کشمش، جو پرک، آجیل (مغزهای) بی‌نمک خُرد یا آسیاب‌شده و تکه‌های سیب و گلابی تازه استفاده کرد. در صورت استفاده از میوه‌های تازه، باید باقی‌ماندهٔ غذا را هر روز جمع‌آوری کرد و دور ریخت. همچنین، در دمای هوای صفر یا زیر صفر باید از میوه‌های تازه چشم‌پوشی کرد چون خوردن میوهٔ یخ‌زده به پرندگان آسیب می‌زند.

– کیک‌های چرب مخصوص پرندگان:

در زمستان می‌توان برای تأمین چربی مورد نیاز بدن پرندگان از مخلوط روغن و دانه‌ها و مغزها برای درست کردن کیک‌های مخصوص پرندگان استفاده کرد. این کیک‌ها به‌صورت آماده در بازار موجودند ولی به‌سادگی می‌توان در منزل هم آن‌ها را تهیه کرد. برای این کار، ۲۰۰ گرم روغن نارگیل را گرم کنید تا کاملاً ذوب شود. چند قالب بیسکویت‌پزی را روی یک کاغذ شیرینی‌پزی قرار دهید و مقداری تخم آفتابگردان (با پوست یا بی‌پوست) و دانه‌های دیگر در هر کدام بریزید و قالب‌ها را با روغن نارگیل ذوب‌شده پر کنید و اجازه دهید مایه خنک و سفت شود. مایهٔ جامدشده را از قالب‌ها خارج کنید و با استفاده از یک نخ به شاخهٔ درختی آویزان کنید.

اگر از غذاها، کیک‌ها و گلوله‌های غذای آماده در بازار استفاده می‌کنید، لطفاً فقط انواع بدون تور پلاستیکی را خریداری کنید چون گاهی پاهای پرندگان در این تورهای پلاستیکی گیر می‌کنند و در صورتی‌که کسی آن‌ها را نجات ندهد، این اتفاق می‌تواند منجر به مرگ آن‌ها شود. علاوه بر این، اگر کسی این تورهای پلاستیکی را جمع‌آوری نکند، در نهایت از طبیعت سر در می‌آورند و آسیب‌های زیادی به طبیعت می‌زنند.

– غذادهی در فصل بهار و تابستان:

در مورد غذادهی به پرندگان وحشی کوچک در بهار و تابستان نظرات کارشناسی متفاوتی وجود دارد. بیشتر کارشناسان معتقدند که غذادهی در ابتدای فصل بهار کمک بزرگی به پرندگان است چون این دقیقاً زمانی است که غذا بسیار کم است و پرندگان ماده برای تخم‌گذاری به انرژی، پروتئین و کلسیم بیشتری نیاز دارند. این کارشناسان توصیه می‌کنند که دادن غذاهای چرب زمستانی در اول بهار ادامه پیدا کند. همچنین، برخی از کارشناسان بر این باورند که گذاشتن غذاهایی مانند بادام زمینی و تخم آفتابگردان در فصل گرما هم مفید است چون به پرندگان همه‌چیزخوار که برای سیر و بزرگ کردن جوجه‌هایشان به انرژی زیادی نیاز دارند این امکان را می‌دهد که خودشان با این غذاها سیر شوند و از موجودی حشرات که در حال حاضر اندک و ناکافی است، برای سیر و بزرگ کردن جوجه‌هایشان استفاده کنند. از طرف دیگر، برخی دیگر از کارشناسان بر این باورند که دراختیارگذاشتن مغز تخم آفتابگردان و بادام‌زمینی و غذاهای چرب در فصل گرما مناسب نیست چون والدین گاهی از روی درماندگی ناشی از کمبود موجودی حشرات، از این غذاها به جوجه‌هایشان می‌خورانند. این در حالی است که جوجه‌ها قابلیت هضم غذاهای چرب را ندارند و از طرف دیگر، ممکن است مغز کامل تخم‌آفتابگردان یا تکه‌های بزرگ بادام‌زمینی باعث خفگی جوجه‌ها شود. همچنین، این کارشناسان می‌گویند حشرات خشک‌شده، غذای مناسبی برای جوجه‌ها نیستند و مردم را از دادن حشرات خشک‌شده به پرندگان در فصل بهار و تابستان منع می‌کنند. این گروه از متخصصان توصیه می‌کنند مردم در صورت غذادهی در فصل گرما، از دانه‌های ریز بومی مانند تخم کنف، تخم خشخاش و تخم گل خار استفاده کنند. 

– نظافت ظرف‌های غذا:

برای رعایت نظافت ظرف‌ها و به‌حداقل‌رساندن احتمال انتقال بیماری‌ها و انگل‌ها باید به نکات زیر توجه کرد:

۱- ظرف‌هایی مناسب‌اند که پرندگان قادر به راه‌رفتن در آن‌ها نباشند و غذا به فضلهٔ پرندگان آلوده نشود.

۲- ظرف‌ها باید طوری ساخته شده باشند که آب باران در آن‌ها نفوذ نکند. در غیر این صورت، غذا خیلی زود کپک می‌زند.

۳- بهتر است به جای ریختن یک‌بارهٔ غذای خیلی زیاد در ظرف‌ها، غذا به‌تدریج و به‌مقدار کم ریخته شود تا آلوده نشود، کپک نزند و همیشه تازه باشد.

۴- به‌صورت هفتگی یا حداقل دو هفته یک‌بار باید ظرف‌ها کاملاً خالی شوند و با آب داغ به‌مدت ۳ دقیقه یا ترجیحاً با آب جوش شسته شوند. نیازی به استفاده از مواد شیمیایی نیست.

۵- اگر با وجود توصیه‌ها از لانه‌های مخصوص غذادهی که پرندگان می‌توانند در آن‌ها بایستند یا راه بروند استفاده می‌کنید، باید حداقل هر دو هفته یک بار این لانه‌ها را تمیز کنید. برای این کار، تمام غذا را جمع کنید، غذاهایی را که کثیف یا خیس شده‌اند جدا کنید، کف لانه را با برس تمیز و سپس کاملاً خشک کنید و دوباره روی کف، غذای تمیز بریزید.

۶- در صورت مشاهدهٔ پرندهٔ بیمار یا مرده در نزدیکی محل غذادهی، ظرف یا لانه را جمع کنید و برنامهٔ غذادهی را برای چند هفته کلاً تعطیل کنید.

– محل مناسب برای غذادهی: 

ظرف غذا باید ترجیحاً در محلی قرار بگیرد که بتوانیم از دور بر آن نظارت کنیم و گربه‌ها امکان کمین‌کردن در اطراف آن و غافلگیرکردن پرندگان را نداشته باشند. از طرف دیگر، اگر در جایی زندگی می‌کنیم که پرندگان شکاری مانند قرقی در آن زیاد است، بهتر است در فاصلهٔ چند متریِ محل غذادهی چند درخت یا بوته باشند تا در صورت حملهٔ پرندگان شکاری، پرندگان کوچک جایی برای فرار کردن داشته باشند. 

البته در بازار ظروف غذا با میله‌های محافظ هم وجود دارند که می‌توانند پرندگان کوچک را از حملهٔ حیوانات شکارچی در زمان خوردن غذا محافظت کنند.

نکتهٔ بعدی، جلوگیری از برخورد پرندگان به شیشه‌هاست که در یکی از مقالات پیشین به‌طور کامل به آن پرداختیم (برای خواندن این مطلب اینجا کلیک کنید). ظرف غذا باید در جایی قرار بگیرد که پرندگان موقع پرواز به‌سوی آن یا برخاستن از آن دچار اشتباه نشوند و با شیشه‌های پنجره‌ها برخورد نکنند. لطفاً از استفاده از شیشه‌های آینه‌ای در این محل‌ها خودداری کنید و در صورت نیاز، با چسباندن برچسب‌های مخصوص به پشت شیشه‌ها احتمال اشتباه گرفتن این پنجره‌ها با آسمان را از بین ببرید.

– آب تازه در اختیار پرندگان قرار دهیم:

پرندگان در تمام فصول سال به آب آشامیدنی و همچنین، آب برای حمام‌کردن نیاز دارند. در بسیاری از مناطق، دراختیارگذاشتن آب تمیز برای پرندگان حتی مهم‌تر و ضروری‌تر از دراختیارگذاشتن غذاست. در تمام فصولی که بارندگی کم است و همچنین، در زمستان، زمانی که آب برکه‌ها و گودال‌ها یخ می‌زند، می‌توانیم با قراردادن یک یا چند ظرف آب مناسب در حیاط، باغ، بالکن و اطراف محیط زندگی خود، کمک بزرگی به بقای پرندگان کنیم. در اینجا نیز باید به چند نکته توجه کنیم:

– ظروف مسطح و کم‌عمق مناسب‌ترند: مناسب‌ترین ظروف، ظروف بسیار کم‌عمق‌ و قابل شستشو هستند. زیرگلدانی‌های بزرگ پلاستیکی یا سفالی برای این کار بسیار مناسب‌اند چون پرندگان می‌توانند به آسانی در آن‌ها بایستند و آب‌تنی کنند و از طرف دیگر، احتمال خفه‌شدن جوجه‌ها در این ظرف‌ها صفر است. برای اینکه حشرات هم بتوانند به‌راحتی و بدون غرق‌شدن آب بخورند، می‌توان در وسط ظرف یک سنگ بزرگ گذاشت.

– رعایت بهداشت ظروف و آب، حیاتی است: در صورت عدم رعایت بهداشت، ظروف آب به وسیله‌ای برای انتقال بیماری‌ها و انگل‌هایی مثل سالمونلا در میان پرندگان تبدیل می‌شوند. بنابراین، باید هر روز ظروف آب را تمیز و با آب تازه پر کرد. اگر تعداد پرندگان و حیواناتی که از ظرف آب می‌خورند خیلی زیاد است، بهتر است حتی روزی چند بار ظرف را تمیز و آب را عوض کنید. برای تمیز کردن ظروف، ترجیحاً از مواد شیمیایی استفاده نکنید. می‌توانید آب را خالی کنید، ظرف را با برس تمیز کنید، یک لیوان آب جوش در آن بگردانید و سپس آب تازه در آن بریزید. اگر هوا آفتابی است، می توانید برای نابود کردن ویروس‌ها یا انگل‌های احتمالی، به جای گرداندن آب جوش در ظرف، ظرف را یک روز تمام زیر آفتاب بگذارید. بدیهی است که در صورت استفاده از روش دوم، باید دو ظرف داشته باشید و یک روز در میان از آن‌ها استفاده کنید.

– ظرف آب را در مکان درست قرار دهیم: ظرف آب باید در سایه قرار بگیرد، جایی که پرنده‌ها برای رسیدن به آن یا هنگام برخاستن از آن، در خطر برخورد با پنجره‌ها نباشند. همچنین، ظرف باید در مکانی قرار گیرد که پرندگان را در خطر شکار‌شدن توسط گربه‌ها و حیوانات شکارچی دیگر قرار ندهد مخصوصاً که پرندگان در زمان آب‌تنی، هوشیاری کمتری دارند و احتمال شکارشدن آن‌ها در حالت آب‌تنی بیشتر از زمان‌های دیگر است.

خطر شکار شدن پرندگان توسط گربه‌های تحت سرپرستی خودمان را به حداقل برسانیم

گربه‌ها ذاتاً حیوانات شکارچی‌اند و در صورت پرسه‌زدن در محیط بیرون می‌توانند حیوانات کوچک، از جمله پرندگان را، شکار کنند. اگر گربه‌های تحت سرپرستی شما به محیط بیرون رفت و آمد می‌کنند، می‌توانید با رعایت چند نکته احتمال شکار پرندگان توسط آن‌ها را به حداقل برسانید:

۱- بستن یک زنگولهٔ کوچک به گردن‌بند گربه باعث فرار به‌موقع پرندگان و جوندگان و نصف‌شدن احتمال شکار آن‌ها توسط گربه می‌شود. به‌جای زنگولهٔ کوچک می‌توان دور گردن‌بند یک روکش پارچه‌ای رنگارنگ بست. این روکش‌ها در بازار موجودند و با رنگ‌های درخشان خود باعث می‌شوند که پرندگان به‌موقع گربه‌ها را ببینند و فرار کنند. کارایی روکش‌های رنگارنگ در مورد پرندگان در حدود همان زنگوله است و با استفاده از این روش، شانس موفقیت گربه در شکار به ۵۰ درصد می‌رسد.

۲- اگر پرنده‌ای در بالای درختی در باغ لانه ساخته است و این امکان وجود دارد که گربهٔ تحت سرپرستی شما از درخت بالا برود، می‌توانید با بستن حلقهٔ محافظ مخصوص دور درخت از این اتفاق جلوگیری کنید. این حلقه‌ها برای انسان، گربه و سایر حیوانات خطری ندارند.

۳- عقیم‌سازی گربه‌ها در کنار همهٔ مزایای دیگر، میل به شکار را در گربه‌ها کاهش می‌دهد.

۴- بازی‌کردن روزانه با گربه‌ها نیز تمایل آن‌ها به شکار را کم می‌کند.

۵- اگر امکانش را دارید، به‌جای دادن دو وعدهٔ بزرگ غذا در روز، غذا را در چند نوبت کوچک‌تر به گربه‌ها بدهید. این کار نیز میل به شکار را در گربه‌ها کاهش می‌دهد.

۶- در فصل گرما بیشترین آمار شکار مربوط به جوجه‌هایی‌ست که تازه لانهٔ خود را ترک کرده‌اند. بستن زنگوله یا روکش رنگی به گردن‌بند گربه‌ها کمک زیادی به جوجه‌ها نمی‌کند، چون آن‌ها تجربهٔ کافی ندارند و به‌اندازهٔ کافی سریع نیستند. جوجه‌ها معمولاً در اولین ساعات روز بعد از طلوع خورشید و همچنین، در هنگام غروب خورشید روی زمین به دنبال غذا می‌گردند. بنابراین، مفیدترین کار این است که از وسط ماه مه تا آخر ژوئیه (در نیم‌کرهٔ شمالی)، یعنی دوره‌ای که جوجه‌ها بالغ نشده‌اند، از زمان طلوع خورشید تا چند ساعت بعد از آن و همچنین، در زمان غروب از بیرون رفتن گربه‌های عزیزمان جلوگیری کنیم.

منابع:

https://www.nabu.de/tiere-und-pflanzen/voegel/helfen/29859.html

https://www.nabu.de/tiere-und-pflanzen/voegel/helfen/vogelfuetterung/index.html

https://baden-wuerttemberg.nabu.de/tiere-und-pflanzen/voegel/voegelnhelfen/vogelfuetterung/24824.html

https://www.eulen-greifvogelstation.at/ratgeber/fuettern-von-enten-und-schwaene

https://bremen.nabu.de/tiere-und-pflanzen/voegel/voegelnhelfen/27691.html

نوشته کمک به بقای پرندگان وحشی کوچک اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.

تالین ساهاکیان – آلمان

اگرچه این مطلب بر اساس منابع معتبر و اطلاعات تأیید‌شده از سوی سازمان‌های تخصصی در زمینهٔ بهداشت و سلامت تهیه شده است، تغییر رژیم غذایی بسته به شرایط جسمی هر فرد با فرد دیگر متفاوت است. در صورتی‌که می‌خواهید تغییری عمده در شیوهٔ تغذیهٔ خود ایجاد کنید، حتماً با پزشک متخصص مشورت نمایید.

در مقالات قبلی در مورد نحوهٔ تأمین پروتئین، ویتامین‌ها و مواد معدنی در تغذیهٔ کاملاً گیاهی صحبت کردیم. در این مقاله، به تأمین چربی‌ها در تغذیهٔ گیاهی می‌پردازیم. تغذیهٔ گیاهی نه‌تنها می‌تواند چربی‌های مفید برای بدن را تأمین کند، بلکه در صورت رعایت چند نکتهٔ ساده، می‌تواند میزان چربی‌های مضر ورودی به بدن را به حداقل برساند. 

انواع چربی‌ها (چربی خوب و بد چیست؟)

مصرف زیاد چربی برای بدن زیان‌آور است، ولی بدن برای ترمیم بافت‌ها، تولید هورمون‌ها و نقل و انتقال برخی ویتامین‌ها به مقدار کمی چربی نیاز دارد. چربی‌ها از واحدهای کوچک‌تری به‌نام اسیدهای چرب ساخته شده‌اند. چربی‌ها را می‌توان به چند دسته تقسیم کرد:

۱. چربی‌های اشباع‌شده (باید به میزان خیلی کم مصرف شوند): 

مصرف زیاد چربی‌های اشباع‌شده می‌تواند به بالارفتن کلسترول خون و در نتیجه، بیماری‌های قلبی-عروقی منجر شود. چربی‌های اشباع‌شده در دمای اتاق جامدند و پایدارتر از اسیدهای چرب اشباع‌نشده‌اند و احتمال ترشیدن آن‌ها در طول زمان کمتر است. به‌همین دلیل، این چربی‌ها با وجود مضربودن، در مرحلهٔ سرخ‌کردن غذاهای صنعتی استفادهٔ فراوانی دارند. کاربرد این چربی‌ها، یکی از دلایل مضربودن غذاهای صنعتی است.

منابع این نوع چربی عبارت‌اند از: شیر، کره، پنیر و بستنی، انواع گوشت (حتی گوشت ماهی)، روغن نارگیل، روغن نخل و روغن هستهٔ نخل.

براساس اعلان سازمان بهداشت جهانی، مواد غذایی حاوی چربی‌های اشباع‌شده نباید بیش از ۷ درصد کالری موردنیاز بدن را تأمین کنند.

۲. چربی‌های اشباع‌نشدهٔ حاوی اسید چرب ایزومر (مضر – فقط مقدار خیلی کم آن بی‌ضرر است):

برای ترکیب روغن‌های گیاهی، یا جامد یا نیمه‌جامد کردنِ آن‌ها، معمولاً از روش هیدروژنه‌کردن استفاده می‌شود. پس از هیدروژنه‌شدن، میزان روغن‌های اشباع‌نشدهٔ چندتایی موجود در روغن کمتر و میزان روغن‌های اشباع‌شده در آن بیشتر است. علاوه بر این، پس از هیدروژنه‌شدن، روغن‌ها مقدار زیادی چربی اشباع‌نشدهٔ تکی با ترکیب خاص به‌نام ترنس (trans) دارند. این چربی اشباع‌نشدهٔ تکی برخلاف چربی‌های اشباع‌نشدهٔ تکیِ طبیعی برای سلامت زیان‌آور است. چربی‌های ترنس از نظر پایداری شبیه اسیدهای چرب اشباع‌شده‌اند. ۱۰ تا ۳۳ درصد مارگارین‌ها و روغن‌های گیاهی هیدروژنه‌شده را چربی‌های ترنس تشکیل می‌دهد و هرچقدر این مارگارین‌ها و روغن‌ها سفت‌تر باشند، چربی‌های ترنس بیشتری دارند. علاوه بر مارگارین‌ها و روغن‌های گیاهی هیدروژنه‌شده، سیب‌زمینی سرخ‌شده و بسیاری از غذاهای آماده مانند همبرگر و سوسیس حاوی این نوع چربی‌اند.

۳. چربی‌های اشباع‌نشدهٔ تکی (سالم):

این چربی‌ها سالم‌اند. روغن زیتون، روغن گلرنگ (کافشه)، روغن کانولا، روغن کنجد، روغن بادام‌زمینی، روغن بادام و بسیاری از مغزهای دیگر شامل چربی‌های اشباع‌نشدهٔ تکی‌اند. 

۴. چربی‌های اشباع‌نشدهٔ چندتایی (سالم):

این چربی‌ها نیز سالم‌اند. روغن ذرت، روغن سویا، روغن آفتاب‌گردان، روغن هستهٔ کتان و روغن ماهی شامل چربی‌های اشباع‌نشدهٔ چندتایی‌اند.

توجه کنید که بیشتر مواد غذایی بیش از یک نوع چربی دارند، مثلاً یک مادهٔ غذایی ممکن است شامل مقدار زیادی چربی‌های اشباع‌نشدهٔ چندتایی و مقدار کمی چربی‌های اشباع‌شده باشد. در این صورت، جزو منابع چربی‌های اشباع‌نشدهٔ چندتایی طبقه‌بندی می‌شود.

چربی‌های حیاتی برای بدن ما کدام‌اند؟

بدن ما به دو نوع چربی به‌نام‌های امگا ۳ و امگا ۶ نیاز دارد. این دو اسید چرب که جزو اسیدهای چرب اشباع‌نشدهٔ چندتایی‌اند، می‌توانند در بدن به اسیدهای چرب مفید دیگر تبدیل شوند.  هر دوی این اسیدهای چرب در روغن‌های گیاهی وجود دارند.

• منابع امگا ۳ عبارت‌اند از: روغن تخم کتان، روغن کانولا، روغن سویا، گردو، تخم کدو، سبزیجات با برگ‌های سبز تیره و جلبک‌ها.
• منابع امگا ۶ عبارت‌اند از: روغن آفتاب‌گردان، روغن گلرنگ، روغن سویا، گردو، روغن بذر کتان و بسیاری از غذاهای دیگر.

انواع چربی‌های امگا ۳

چربی‌های امگا ۳ انواع مختلف دارند و نمی‌توان میزان یک نوع اسید چرب امگا ۳ را یک‌به‌یک با میزان چربی امگا ۳ از نوع دیگر مقایسه کرد. برای نمونه، برخی از گیاه‌خواران مقدار امگا سهٔ موجود در گردو یا تخم کتان را یک‌به‌یک با مقدار امگا سهٔ موجود در ماهی مقایسه می‌کنند، ولی اینجا صحبت از دو نوع امگا سهٔ متفاوت است:

گردو و تخم کتان، چربی امگا ۳ با زنجیرهٔ کوتاه دارند، در حالی‌که ماهی، چربی امگا ۳ با زنجیرهٔ بلند دارد. مقدار کمی از امگا ۳ موجود در روغن گردو یا تخم کتان می‌تواند در بدن ما تبدیل به روغن‌های امگا ۳ با زنجیرهٔ بلند شود ولی این به آن معنا نیست که بتوان این دو چربی را یک‌به‌یک با هم مقایسه کرد. از طرف دیگر، ماهی اصلاً امگا ۳ با زنجیرهٔ کوتاه ندارد.

مهم‌ترین انواع اسیدهای چرب امگا ۳ عبارت‌اند از:

۱. آلا ALA‏ (Alpha-Linolenic Acid) یا امگا ۳ با زنجیرهٔ کوتاه که کوتاه‌ترین اسیدهای چرب امگا ۳ هستند و شامل ۱۸ مولکول کربن با سه اتصال‌اند. بدن به‌تنهایی قادر به تولید اسیدهای چرب آلا نیست و این اسیدهای چرب باید از راه غذا به بدن برسند.

۲. EPA‏ ‎(Eicosa-Pentaenoic Acid)‎ که اسید چرب با زنجیرهٔ بلندتر شامل ۲۰ مولکول کربن با ۵ اتصال است.

۳. DHA‏ ‎(Docosa-Hexaenoic Acid)‎ که بلندترین اسید چرب امگا ۳ است و ۲۲ مولکول کربن و ۶ اتصال دارد.

بدن پستانداران قادر است مقداری از اسیدهای چرب با زنجیرهٔ کوتاه (آلا) را به اسیدهای چرب بلند یعنی EPA و DHA تبدیل کند.

میزان این تبدیل بستگی به پارامترهایی مانند سن، جنسیت، وضعیت جسمی عمومی شخص و غیره دارد. براساس تحقیقات انجام‌شده، به‌طور متوسط بدن مردان کمتر از ۸ درصد آلا و بدن زنان حداکثر ۲۱ درصد آلا را تبدیل به EPA می‌کند. میزان تبدیل آلا به DHA که بلندترین زنجیره را دارد، کمتر از این است و برای زنان حداکثر ۹ درصد و برای مردان کمتر از ۴ درصد برآورد شده است (منابع ۱ و ۲). همان‌طور که مشاهده می‌کنید، تبدیل امگا ۳ با زنجیرهٔ کوتاه به امگا ۳ با زنجیرهٔ بلند در بدن زنان بهتر صورت می‌گیرد. به‌طور کلی بسیاری از کارشناسان تغذیه معتقدند میزان تبدیل این زنجیره‌های کوتاه به زنجیره‌های بلند کم است و عموم مردم آن‌قدر منابع امگا ۳ با زنجیرهٔ کوتاه نمی‌خورند که بدن بتواند از آن‌ها به‌اندازهٔ کافی امگا ۳ با زنجیرهٔ طولانی تولید کند. به‌همین دلیل سفارش می‌شود که اسیدهای چرب با زنجیرهٔ بلند هم به‌اندازهٔ کافی در برنامهٔ غذایی گنجانده شوند.

منابع اصلی روغن‌های چرب امگا ۳ کدام‌اند؟

• منابع اصلی برای اسیدهای چرب امگا ۳ با زنجیرهٔ کوتاه (آلا):

غذاهای گیاهی مانند تخم کتان، تخم چیا، شاه‌دانه، گردو، جلبک‌ها (مثلاً اسپیرولینا)، لوبیاها مخصوصاً ماش، کدوحلوایی، برگ‌های سبز، خانوادهٔ کلم‌ها، خانوادهٔ توت‌ها، برنج وحشی، ادویه‌جات و سبزیجات معطر، انبه، خربزه، برگ مو، روغن خردل و همچنین تخم‌مرغ ارگانیک.

• منابع اصلی برای اسیدهای چرب امگا ۳ با زنجیرهٔ بلند یعنی EPA و DHA:

ماهی صیدشده از دریا، روغن ماهی، گوشت، تخم‌مرغ و لبنیات ارگانیک، جلبک‌ها و روغن جلبک.

نقش اسیدهای چرب امگا ۳ با زنجیرهٔ بلند در سلامتی

این اسیدهای چرب، نقش مهمی در سلامت ما بازی می‌کنند:

• DHA یکی از اجزاء ساختاری مغز، اسپرم، بیضه‌ها و بیرونی‌ترین بافت عصبی مغز و شبکیه است.
• DHA  برای رشد عصبی و بینایی در دورهٔ جنینی و کودکی ضروری است.
• EPA  و DHA باعث بهبود کارکرد شناختی مغز، حافظه و خلق‌وخو می‌شوند.
• EPA  و DHA باعث تقویت سیستم ایمنی می‌شوند.
• EPA  و DHA می‌توانند سطح لیپید را متعادل کنند و باعث سلامت قلب و عروق شوند.
• حدس زده می‌شود که مصرف EPA و DHA خطر گرفتگی رگ‌های قلبی را کاهش می‌دهد.

با توجه به اینکه چربی‌های امگا ۳ با زنجیرهٔ بلند به‌فراوانی در گوشت ماهی و حیوانات دریایی وجود دارند، آیا بهتر نیست ماهی و حیوانات دریایی دیگر را در غذای خود بگنجانیم؟

مصرف اسیدهای چرب امگا ۳ با زنجیرهٔ بلند برای سلامت ما لازم یا لااقل مفیدند، ولی آیا بهترین راه برای دریافت این اسیدهای چرب، مصرف ماهی و حیوانات دریایی دیگر است؟ خوشبختانه نه!

بد نیست بدانیم حیواناتی مانند گاوها یا ماهی‌ها EPA و DHA خود را از کجا تأمین می‌کنند:

• گاوها، EPA و DHA موردنیاز بدن خود را از علف‌ها و گل‌های مختلف به دست می‌آورند. چون در دامداری صنعتی، گاوها از خوردن علف‌ها و گل‌های مختلف محروم‌اند، مقدار امگا ۳ موجود در شیر و گوشت آن‌ها ناچیز است. 
• ماهی‌ها EPA و DHA موردنیاز بدن خود را از خوردن مستقیم یا غیرمستقیم جلبک‌های میکروسکوپی به دست می‌آورند. به‌عبارت دیگر، منبع اصلی EPA و DHA جلبک‌ها هستند و ماهی‌ها با خوردن جلبک‌ها خود به منبع این چربی‌ها تبدیل می‌شوند. این بدان معناست که تنها ماهی‌هایی که از دریاها شکار می‌شوند و مستقیم یا غیرمستقیم از جلبک‌های میکروسکوپی تغذیه کرده‌اند، شامل این اسیدهای چرب‌اند. ماهی‌های پرورشی از این جلبک‌ها تغذیه نمی‌کنند و در نتیجه EPA و DHA هم ندارند.

این در حالی ا‌ست که گیاه‌خواران می‌توانند EPA و DHA موردنیاز بدن خود را مستقیماً از جلبک‌ها به دست آورند. امروزه تولیدکنندگان زیادی، چربی‌های EPA و DHA را از ریزجلبک‌های کِشت‌شده در آزمایشگاه استخراج می‌کنند و این روغن‌ها را به‌صورت فله‌ای (در بطری) یا به‌صورت کپسول در اختیار مصرف‌کنندگان قرار می‌دهند. این روغن‌ها تمام خواص مثبت روغن ماهی را دارند بدون آنکه مضرات آن را داشته باشند. توجه کنید که امروزه آب‌های اقیانوس‌ها و دریاچه‌ها آلوده به مواد خطرناک و بدتر از همه فلزات سنگین مانند سرب‌اند. روغن ماهی مورداستفاده در بیشتر مکمل‌ها به‌خوبی تصفیه نمی‌شود و دارای سرب و فلزات سنگین دیگر و همچنین ناخالصی‌هاست. مصرف ماهی و قرص روغن ماهی آلوده به این ناخالصی‌ها بیشتر از آنکه برای بدن سودآور باشد، زیان‌آور است، مخصوصاً در دوران بارداری. قرص‌های امگا ۳ تهیه‌شده از جلبک‌ها در آزمایشگاه‌ها و از طریق کشت جلبک‌های میکروسکوپی تولید می‌شوند و به‌همین دلیل نه ناخالصی دارند و نه به فلزهای سنگین آلوده‌اند. به این ترتیب، مصرف روغن‌های امگا ۳ تهیه‌شده از ریزجلبک‌ها به‌مراتب امن‌تر از مصرف ماهی یا روغن ماهی است.

جا دارد در اینجا به این نکته هم اشاره کنیم که خوشبختانه نتایج یک تحقیق گسترده در اروپا در مورد سرطان و تغذیه که در آن بیش از ۱۴٬۰۰۰ زن و مرد ۳۹ تا ۷۸ ساله شرکت داشتند، نشان داد که میزان تبدیل آلا به EPA و DHA در افرادی که ماهی نمی‌خورند یا گیاه‌خوار یا وگن‌اند، بسیار مؤثرتر از کسانی‌ست که ماهی می‌خورند، به‌طوری‌که با وجود تفاوت زیاد در میزان امگا ۳ مصرفی، اختلاف کوچکی در سطح پلاسمای EPA و DHA خون ماهی‌خواران، افراد وجترین و افراد وگن وجود دارد. (منبع)

با این‌حال، مصرف روغن‌های امگا ۳ با زنجیرهٔ بلند که از ریزجلبک‌ها تهیه می‌شوند، برای همهٔ گروه‌های گیاه‌خوار در هر سن و شرایطی مفید است و مخصوصاً در دوران بارداری و شیردهی بسیار توصیه می‌شوند.

روزانه به چه مقدار چربی امگا ۳ نیاز داریم؟

این جدول، میزان موردنیاز روزانهٔ بدن به امگا ۳ را نشان می‌دهد. این اطلاعات در سال ۲۰۰۲ از سوی بورد تخصصی غذا و تغذیهٔ موسسهٔ پزشکی آمریکا منتشر شد: (منبع)

براساس اطلاعات منتشرشده از سوی سازمان بهداشت جهانی، مقدار موردنیاز روزانهٔ EPA و DHA به‌شرح زیر است:

یک نکتهٔ مهم در انتخاب روغن‌های خوراکی: بیشتر روغن‌هایی را مصرف کنیم که علاوه بر آنکه چربی‌های اشباع‌شده و ترنس کمتر دارند، نسبت امگا ۳ به امگا ۶ در آن‌ها بیشتر است.

سازمان بهداشت جهانی توصیه می‌کند که ۲٫۵ تا ۹ درصد انرژی مصرفی بدن از امگا ۶ و ۰٫۵ تا ۲ درصد آن از امگا ۳ تأمین شود. (منبع) بر اساس این سفارش، میزان امگا ۶ مصرفی باید حداکثر چهار تا پنج برابر امگا ۳ باشد (بعضی از کارشناسان حتی بر این باورند که نسبت امگا ۳ به امگا ۶ در بهترین حالت باید ۱ به ۲٫۳ یا حتی ۱ به ۱ باشد) و این نکته‌ای است که باید در تغذیه رعایت شود. مشکل از آنجا شروع می‌شود که بیشتر روغن‌هایی که در پخت‌وپز و همچنین در غذاهای صنعتی مورداستفاده قرار می‌گیرند، امگا ۶ بسیار زیاد و مقدار بسیار ناچیزی امگا ۳ دارند. این باعث می‌شود که نسبت ۱ به ۴ امگا ۳ به امگا ۶ رعایت نشود. مصرف بی‌رویهٔ امگا ۶ و عدم تعادل آن با مصرف امگا ۳ دو مشکل به وجود می‌آورد: امگا ۶، تبدیل امگا ۳ با زنجیرهٔ کوتاه به امگا ۳ با زنجیرهٔ بلند را مختل می‌کند. از طرف دیگر، امگا ۶ زیاد باعث التهاب در بدن می‌شود که عاملی بیماری‌زاست و باعث بیماری‌های مختلف ازجمله بیماری‌های قلبی-عروقی می‌شود. 

در آشپزی از چه روغن‌هایی استفاده کنیم؟

همان‌طور که قبلاً گفته شد، گروه بزرگی از موادی که ما در طول روز مصرف می‌کنیم (مخصوصاً گروه مغزها و دانه‌ها)، مقداری چربی دارند که نیاز عمدهٔ بدن ما را به چربی‌ها پوشش می‌دهند. تمرکز اصلی ما در مصرف روغن‌ها این است که امگا ۳ موردنیاز بدن را پوشش دهیم و بین امگا ۳ و امگا ۶ مصرفی تعادل به وجود بیاوریم. از طرف دیگر، این چربی‌ها نسبت به گرما حساس‌اند و خوردن روغنی که حاوی امگا ۳ فراوان است و یک ساعت در غذا جوشیده است با خوردن روغنی که بدون دخالت گرما و مواد شیمیایی (به‌صورت بکر) گرفته شده است و در معرض حرارت قرار نگرفته است، یکی نیست چون این روغن در نتیجهٔ اکسیداسیون تغییر خاصیت داده است. خوردن روغنی که به‌مدت طولانی و با حرارت بالا پخته شده است، راه مناسبی برای پوشش نیازهای بدن به چربی نیست. بهترین حالت این است که روغن‌های مفید را روی سالادها یا غذاهای پخته‌شده بریزیم.  روغن‌های پخته‌شده بیشتر از آنکه مفید باشند، زیان‌آورند. به‌همین دلیل، باید میزان روغن مصرفی در پخت‌وپز را تا حد امکان کم کرد، مثلاً می‌توان به جای سرخ‌کردن پیاز، پیاز را با چند قطره روغن و با درِ بسته و حرارت ملایم پخت یا کمی تفت داد یا در بسیاری از سوپ‌ها و آش‌ها می‌توان از روغن صرف‌نظر کرد.

جدول زیر، ترکیب چربی‌های مختلف در چند نوع روغن خوراکی را نشان می‌دهد:

همان‌طور که در این جدول مشاهده می‌کنید، روغن‌های آفتابگردان و ذرت که از معمول‌ترین روغن‌های مورداستفاده در پخت‌وپزند، امگا ۶ زیاد و امگا ۳ بسیار کم دارند و کمکی به تأمین امگا ۳ و تأمین تعادل بین امگا ۳ و امگا ۶ نمی‌کنند. در میان روغن‌های گیاهی، روغن کتان، بیشترین مقدار امگا ۳ را دارد طوری‌که از آن برای تهیهٔ قرص‌ها با زنجیرهٔ کوتاه امگا ۳ (آلا) استفاده می‌کنند، ولی این روغن برای پخت‌وپز مناسب نیست چون اولاً مزهٔ آن خنثی نیست و ثانیاً نقطهٔ دود پایینی دارد. از این روغن می‌توان، در تهیهٔ سس برای سالادها استفاده کرد یا مقدار کمی از آن را بعد از پختن غذا روی آن ریخت.

در میان روغن‌های رایج برای پخت‌وپز، روغن کانولا نسبت امگا ۳ به امگا ۶ بیشتری دارد و برای پخت‌وپز بسیار مناسب‌تر از روغن‌های آفتابگردان، ذرت و حتی سویاست.

در انتخاب روغن مناسب برای پخت‌وپز، علاوه بر درنظر‌گرفتنِ نسبت بین امگا ۳ و امگا ۶، باید به «نقطهٔ دود» روغن نیز توجه کرد. نقطهٔ دود (نقطهٔ سوختن)، دمایی است که روغن در آن شروع به سوختن و تولید مواد مضر می‌کند.

درجه حرارت غذا در هنگام تفت دادن به ۱۲۰ درجه، در هنگام سرخ‌کردن به ۱۶۰ تا ۱۸۰ درجه و در هنگام پختن در فر به ۱۸۰ درجه می‌رسد. به‌همین دلیل، بسته به کاربرد باید روغنی انتخاب شود که نقطهٔ دود آن از درجه حرارت غذا هنگام پختن بیشتر باشد.

این جدول، نقطهٔ دود چند روغن خوراکی را نشان می‌دهد: (منبع)

خلاصه: تأمین امگا ۳ در برنامهٔ غذایی کاملاً گیاهی 

در صورت رعایت نکات زیر در تغذیهٔ گیاهی نه‌تنها تمام چربی‌های مفید برای بدن تأمین می‌شوند، بلکه بدن به بهترین تعادل چربی می‌رسد:

• منابع گیاهی امگا ۳ با زنجیرهٔ کوتاه (گردو، تخم کتان خرد یا آسیاب‌شده یا روغن آن، شاه‌دانه، برگ‌های تیرهٔ سبزرنگ، خانوادهٔ کلم‌ها، کدو حلوایی و غیره) را در برنامهٔ غذایی خود بگنجانید. ساده‌ترین راه برای تأمین امگا ۳ با زنجیرهٔ کوتاه برای افراد بزرگسال، خوردن روزانهٔ چند قطره روغن کتان (مثلاً با سالاد یا جدا) است.

• برای اطمینان از پوشش کامل نیاز بدن به اسیدهای چرب امگا ۳ با زنجیرهٔ بلند، از روغن‌های EPA و DHA موجود در بازار که از ریزجلبک‌ها به دست آمده‌اند، استفاده کنید. این روغن‌ها، هم به‌صورت فله‌ای و هم به‌صورت کپسول در بازار موجودند. خوردن این روغن‌ها ضروری نیست ولی برای همهٔ گروه‌های سنی مفید است و مخصوصاً در دورهٔ بارداری و شیردهی به همهٔ مادران گیاه‌خوار سفارش می‌شود. همچنین می‌توان هر روز مقدار مجاز آن را به شیر، آب‌میوه، سرلاک یا غذای نوزادان و کودکان گیاه‌خوار اضافه کرد و به این ترتیب، از تأمین امگا ۳ در بدن آن‌ها اطمینان حاصل کرد.
• آلا، EPA و DHA وظایف و فواید متفاوتی دارند و همدیگر را جایگزین نمی‌کنند. به‌همین دلیل، اگر مثلاً از روغن‌های استخراج‌شده از جلبک‌ها استفاده می‌کنید، دقت کنید که فقط شامل DHA نباشند، بلکه هم EPA و هم DHA را پوشش دهند (۲۵۰ تا ۵۰۰ میلی‌گرم EPA و ۲۵۰ تا ۵۰۰ میلی‌گرم DHA). همچنین مصرف این روغن‌ها به‌معنای بی‌نیازی از امگا ۳ با زنجیرهٔ کوتاه (آلا) نیست. 
• مصرف روغن‌ها در زمان پخت‌وپز را به حداقل برسانید. به‌جای سرخ‌کردن، تفت بدهید یا بهتر از آن، با حرارت کم بپزید. بهترین حالت این است که روغن‌های شامل امگا ۳ را به‌صورت ارگانیک، بکر و بدون پختن مصرف کنید، برای نمونه، روی سالادها یا غذاهای پخته‌شده بریزید.
• تا جای ممکن از روغن‌هایی استفاده کنید که چربی اشباع‌شده و امگا ۶ کم و امگا ۳ زیاد دارند (مصرف امگا ۹ هم فوایدی دارد). برای نمونه، به‌جای استفاده از روغن آفتابگردان که امگا ۶ زیاد و امگا ۳ کم دارد، از  روغن کانولا یا روغن بذر کتان استفاده کنید.
• به نقطهٔ دود روغن‌ها توجه کنید و روغنی را انتخاب کنید که نقطهٔ دود آن بیشتر از دمای پخت باشد.
• خوردن غذاهایی مانند سیب‌زمینی سرخ‌کرده، غذاهای آماده‌شده به‌صورت صنعتی، چیپس و مارگارین‌ها را که شامل روغن‌های ترنس‌اند، به حداقل برسانید.

نوشته چگونه می‌توان تغذیهٔ گیاهی سالم داشت؟ – قسمت چهارم: تأمین چربی‌ها اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.

از ویکتور هوگو نقل است که «چیزی قدرتمندتر از ایده‌ای که زمان آن فرا رسیده است، وجود ندارد». این جمله در همهٔ زمینه‌ها صادق است، فرقی نمی‌کند ایده‌ای که زمان آن فرا رسیده است، در زمینهٔ فناوری باشد، سیاست، اقتصاد، آموزش یا اخلاق.

وگانیسم، یکی از ایده‌هایی است که به‌جرئت می‌توان گفت سرانجام زمان آن فرا رسیده است. در حال حاضر، بشر در آستانهٔ تغییر جهتِ اخلاقی بزرگی در زمینهٔ نوع رابطه با حیواناتِ دیگر قرار دارد. صد البته که پایان‌دادن به استثمار و کشتار حیوانات، ایدهٔ جدیدی نیست و جرقه‌های اول این جهان‌بینی را می‌توان در اندیشه‌های فیلسوفان و مردم عامهٔ کهن در نقاط مختلف دنیا جست‌وجو کرد. اگرچه شوربختانه تاکنون این نگرش هرگز به فراگیری جهانی نرسیده است، ولی چند نکته زمان ما را از دوره‌های تاریخی دیگر متمایز می‌کنند:

۱- در هیچ دوره‌ای از تاریخ، بشر در سراسر دنیا این‌چنین از مصرف محصولات حیوانی بی‌نیاز نبوده است. فراوانی و تنوع بی‌سابقهٔ غذاهای گیاهی در عصر حاضر و تولید انواع و اقسام پوشاک و وسایل با کیفیت ممتاز بدون استفاده از پوست، مو، پر و اعضای حیوانات، دریچه‌های تازه‌ای در الگوهای مصرفی ما باز کرده است.

۲- «رشد جمعیت» یا بهتر است بگوییم «انفجار جمعیت» بشر مخصوصاً در قرن اخیر، باعث شده است که استثمار حیوانات پرورشی به مرزی ورای تصور برسد و حیواناتی که در بردگی انسان‌اند، حتی نگون‌بخت‌تر از هر زمان‌ دیگری باشند و در سیستم‌های برده‌داری و استثماری کنونی، عملاً با آن‌ها مانند ماشین و وسایل بی‌جان برخورد شود. آگاهی از این شرایط اسف‌بار، انسان‌های بیشتری را به‌سمت تغییرات کلی سوق می‌دهد.

۳- در هیچ زمانی، بشر این‌چنین از نقش و اهمیت اقلیم بر زندگی و آیندهٔ خود و دیگران آگاه نبوده است و دامداری، یکی از مهم‌ترین عوامل نابودی محیط زیست و گرمایش زمین در زمان ماست.

۴- بشرِ امروز ذاتاً عدالت‌طلب‌تر و برابری‌طلب‌تر از نیاکان خودش است و کم و بیش، بسیاری از سنگلاخ‌های اخلاقی مبتنی بر تبعیض ازجمله نابرابری نژادی، قومی و جنسیتی را پشت سر گذاشته یا در حال پشت‌ِسرگذاشتنِ آن‌هاست. خوشبختانه یک ذهن برابری‌طلب، نگاه بالا به پایین و استثماری به حیواناتِ دیگر را هم برنمی‌تابد حتی اگر برای مدتی این آگاهی را در خود خفه کند.

۵- در هیچ زمانی، پخش اطلاعات، چه اطلاعات درست و چه نادرست، به‌این سادگی و سرعت اتفاق نیفتاده است. این تبادل و حتی تصادم اطلاعات، باعث جرقه‌خوردن افکار زیادی می‌شود و مردم را به تفکر بیشتر وا می‌دارد و زمینه را برای تغییرات بزرگ فراهم می‌کند.

هیچ شکی نیست که رابطهٔ بشر با حیواناتِ دیگر در آینده‌ای نزدیک کاملاً تغییر خواهد کرد، چه در برابر این تغییر مقاومت کنیم و چه با آن همراه شویم. هرکدام از ما می‌توانیم چند سال دیگر به‌ همین الگوی مصرف ادامه بدهیم و باعث بردگی، شکنجه و کشتار صدها و هزاران حیوان دیگر بشویم و زمین را بیشتر از قبل آلوده و ویران کنیم یا همین امروز آگاه شویم و قسمتی از این ارتقای اخلاقی در تاریخ بشر باشیم و حال و آیندهٔ زمین و زمینیان را بهبود بخشیم.

وگانیسم چیست؟

وگانیسم، نه آن‌گونه که عده‌ای تصور می‌کنند یک «مُد» یا «جریان موقت» است که بیاید و بعد از دور خارج شود و نه یک «رژیم غذایی». وگانیسم، یک جهان‌بینی است که بر اساس احترام به استقلال و حقوق حیوانات پایه‌ریزی شده است و کشتار، استثمار و استفادهٔ ابزاری از حیوانات را جایز نمی‌داند.

به زبان ساده و عامیانه:

• «وگانیسم» یعنی غذاهای گیاهی مانند حبوبات، سبزیجات، میوه‌‌ها، غلات، مغزها و روغن‌های گیاهی را می‌خورم، ولی با خوردن تکه‌های اجساد حیوانات، از کشتار و استثمار آن‌ها پشتیبانی نمی‌کنم. فسنجان و قورمه‌سبزی من با سویا، قارچ یا بادمجان است و روزهای تعطیل آفتابی به‌جای جنازه‌های حیوانات، سبزیجات و فرآورده‌های گیاهی را کباب می‌کنم.
• «وگانیسم» یعنی در صورت تمایل، از شیرها، پنیرها، ماست‌ها، دوغ‌ها، خامه‌ها و کره‌های گیاهی تهیه‌شده از بادام، سویا، جو، گردو، فندق، گندم، تخم آفتابگردان و غیره استفاده می‌کنم و به شیری که برای آن گوساله، بزغاله یا بره‌ای‌ست که بدون مادر و بدون شیر مانده یا حتی در بدو تولد مثل زباله دور انداخته شده، لب نمی‌زنم.
• «وگانیسم» یعنی نیازی به خوردن تخم قاعدگی مرغ‌ها ندارم و با خرید آن‌ها، از کشتار جوجه‌های نر یک‌روزه و اسارت، استثمار، آزار و کشتار مرغ‌ها پشتیبانی نمی‌کنم.
• «وگانیسم» یعنی کیف، کفش، کمربند، کت و مبلمان من از پارچهٔ نخی، کتان، چرم مصنوعی یا سایر مواد غیرحیوانی درست شده‌اند و هیچ حیوانی به‌صورت سیستماتیک و عمدی برای تولید آن‌ها شکنجه و کشته نشده است.
• «وگانیسم» یعنی قسمتی از بالش یا کت من از پَر حیواناتی که پرهایشان چند بار در سال و بدون بی‌حسی از بدن خون‌آلود آن‌ها کنده می‌شود، پُر نشده است.
• «وگانیسم» یعنی حاضر نیستم برای تولید پیراهن یا کراوات ابریشم من، زندگی هزاران کرم ابریشم به دیگ آب جوش ختم شود.
• «وگانیسم» یعنی لباس‌های پشمی را که به‌احتمال زیاد برای آن‌ها گوسفندها از سرما لرزیده‌اند یا استثمار شده و در نهایت، از کشتارگاه سر درآورده‌اند یا قسمتی از گوشت بدنشان بدون بی‌حسی بریده شده است (عمل مالزینگ)، نمی‌خرم.
• «وگانیسم» یعنی محصولات آرایشی-بهداشتی‌ای را می‌خرم که روند تولیدشان با خشونت گره نخورده است و حاضر نیستم برای تولید کرم دست و صورت، ژل، شامپو، صابون، عطر، لاک ناخن، ریمل، و مواد شویندهٔ من، صدها و هزاران خرگوش و موش چندین ماه شکنجه و سپس کشته شوند.
• «وگانیسم» یعنی با خرید بلیت، از اسارت و آزار حیوانات در سیرک‌ها، آکواریوم‌ها، باغ‌وحش‌ها و برنامه‌های تفریحی‌ای که به حیوانات آزار می‌رسانند، پشتیبانی نمی‌کنم.
• «وگانیسم» یعنی باور دارم هر حیوانی برای خودش وجود دارد و حق هیچ حیوانی، اسارت و استثمارشدن نیست.
• «وگانیسم» یعنی با استثمار، برده‌داری، خشونت و بی‌عدالتی مخالفم و با تمام اشکال آن در هر جایی و در هر زمانی مبارزه می‌کنم.
• «وگانیسم» یعنی خود را جزء کوچکی از هستی می‌دانم که قرار است با بقیه هماهنگ شود و قرار نیست با سلطه‌جویی و زیاده‌خواهی، حقوق دیگران را ضایع کند.
• «وگانیسم» یعنی می‌دانم که کامل نیستم و هرگز کامل نخواهم بود. می‌دانم که بی‌آزار نیستم و هرگز کاملاً بی‌آزار نخواهم بود، ولی تلاش می‌کنم تا جایی که در اختیار و توان من است، آزار کمتری برسانم.
• «وگانیسم» یعنی زیباتر زندگی می‌کنم و اجازه می‌دهم دیگران هم زیباتر زندگی کنند.

آیا وگانیسم سخت نیست؟

آیا شما هم جزو کسانی هستید که می‌گویند «من یکی هرگز نمی‌توانم وگان بشوم»؟ جالب است بدانید که اکثریت قریب‌به‌اتفاق افراد وگان هم زمانی همین را گفته‌اند. از زمان کودکی، مصرف محصولات حیوانی جزئی از عادات روزمرهٔ ما بوده و ذهن ما آن را با اشکال مختلفِ لذت و نیاز گره زده‌ است. برای هر کدام از ما، عبور از برخی از این عادات، چالش‌آفرین‌ است، ولی هیچ‌کدام از این چالش‌ها آن‌قدر بزرگ نیستند که نتوانیم بر آن‌ها پیروز شویم.

در واقع در اینجا قضیه، «توانستن» نیست. ممکن است اکثریت قریب‌به‌اتفاق ما هرگز نتوانیم قهرمان اول شنای دنیا یا برندهٔ جایزهٔ نوبل فیزیک بشویم. این یک واقعیت است. خواستن همیشه توانستن نیست، ولی با توجه به امکانات موجود در زمان فعلی و مخصوصاً در کشورهای پیشرفته «همهٔ» ما بدون استثنا می‌توانیم عادات غذایی و مصرف خودمان را تغییر بدهیم و مواد و وسایل حیوانی را با مواد و وسایل غیرحیوانی جایگزین کنیم. اگر فکر می‌کنیم قادر به انجام این کار نیستیم، برای آن است که هنوز دلایل کافی برای این تغییر را نداریم. وقتی بدانیم و با جان و دل حس کنیم دقیقاً به چه دلیلی می‌خواهیم تغییر کنیم، بی‌هیچ شک و تردید بر این عادات فائق خواهیم آمد. اصولاً استفاده از کلمهٔ «سخت» برای توصیف وگانیسم درست نیست. صد البته که هر تغییری در ابتدا نیاز به همت و اراده و کمی نظم دارد، ولی بعد از مدتی ملکهٔ ذهن (و در مورد غذا، ملکهٔ ذائقه) می‌شود. از سوی دیگر، تا همین ۱۵ یا ۲۰ سال پیش، عدم مصرف محصولات حیوانی، ارادهٔ بسیار قوی‌تری را طلب می‌کرد و نیاز به برنامه‌ریزی خیلی بیشتری داشت، چون وگانیسم در بیشتر جاها ناشناخته بود، غذاهای کاملاً گیاهی در رستوران‌ها و کانتین‌ها و قطارها و غیره به‌ندرت سرو می‌شدند و در زمینهٔ پوشاک و کیف و کفش و سایر وسایل، گزینه‌های غیرحیوانی کمتری در دسترس بودند. امروزه وگانیسم در جامعه کاملاً پذیرفته شده است و در همهٔ زمینه‌ها گزینه‌های وگان در همه‌جا به‌فراوانی موجود و در دسترس‌اند: شیرها، ماست‌ها و پنیرهای وگان، برگرها، کباب‌ها، سوسیس‌ها و کالباس‌های گیاهی، کیف‌ها، کفش‌ها، کمربندها، پوشاک گرم و مبلمانی که از پوست و موی حیوانات درست نمی‌شوند، گزینه‌های وگان در کانتین‌ها و رستوران‌ها، وجود مشاوران و علم کافی در مورد تغذیهٔ وگان…
نه، وگان‌بودن به‌هیچ‌عنوان سخت نیست. «سخت» آن چیزی است که یک حیوان اسیر در دست انسان از لحظهٔ تولد تا لحظه‌ای که در کشتارگاه جان می‌دهد، دم‌به‌دم تجربه می‌کند.

چگونه به این راه قدم بگذاریم؟

بعضی از افراد یک‌شبه وگان می‌شوند و برخی دیگر، قدم‌به‌قدم وارد این راه می‌شوند، مثلاً در قدم اول، گوشت را حذف می‌کنند (یا حتی اول گوشت قرمز و سپس گوشت سفید) و در مراحل بعدی گام‌به‌گام لبنیات، تخم‌مرغ، عسل، چرم، پشم و غیره را حذف می‌کنند. اینکه کدام راه برای هر فرد مناسب‌تر است، بستگی به شخصیت فرد دارد. برای برخی از مردم، سنگ بزرگ علامت نزدن است و برای برخی دیگر، سنگ‌های کوچک آن‌قدر جذاب نیستند که ارزش زدن را داشته باشند.

اگر جزو دستهٔ اولیم، تغییر قدم‌به‌قدم روش مناسب‌تری است. در این صورت، باید به این نکته توجه کنیم که در هر قدم، محصول حیوانی حذف‌شده را با محصولات گیاهی جایگزین کنیم و نه با نوع دیگری از محصولات حیوانی مثلاً اگر در قدم اول گوشت قرمز را حذف می‌کنیم، آن را واقعاً با حبوبات، سبزیجات و فرآورده‌های گیاهی جایگزین کنیم و نه با گوشت بوقلمون، مرغ و ماهیِ بیشتر.

نکتهٔ مهم دیگر در این ارتقای اخلاقی آن است که به وگانیسم به‌عنوان یک «لذت» نگاه کنیم و نه یک «ریاضت». ما چیزی از حقوق خودمان را از دست نمی‌دهیم، بلکه داریم حقوق طبیعی موجودات دیگر را که به‌ناحق از آن‌ها گرفته‌ایم، به آن‌ها پس می‌دهیم و در صورتی که قسمت تغذیه را به‌صورت مناسب جایگزین کنیم، به تندرستی خودمان کمک می‌کنیم، روند پیری را کند می‌کنیم و احتمال مبتلاشدنمان به بیماری‌ها را کاهش می‌دهیم.

از سوی دیگر، غذاهای گیاهی آن‌چنان متنوع و خوشمزه‌اند که حتی لازم نیست از طعم‌های خوب و تنوع چشم‌پوشی کنیم. تاکنون مجموعاً ده‌ها و صدها هزار دستور غذای وگان در سایت‌ها و شبکه‌های اجتماعی مجازی ارائه شده‌اند. در واقع، برای هر غذایی که فکرش را بکنیم چندین دستور غذای وگان پیدا می‌کنیم. تعذیهٔ وگان نه‌تنها ما را محدود نمی‌کند، بلکه به‌احتمال زیاد باعث می‌شود غذاها و مزه‌های جدید بی‌شماری را امتحان کنیم.

همچنین، می‌توانیم وگانیسم را ابتدا برای دوره‌ای محدود مثلاً یک ماه امتحان کنیم. البته در این صورت باید توجه داشته باشیم که این مدت کوتاه، لزوماً مشتی از خروار نیست و هر چقدر بیشتر در این راه بمانیم، راه بر ما هموارتر خواهد شد و کفهٔ لذت‌ها سنگین‌تر از کفهٔ چالش‌ها خواهد بود. با این‌حال، این دوره‌های یک یا چند ماهه این امکان را به ما می‌دهند که متوجه بشویم همه‌چیز برای این تغییر جهت اخلاقی در سطح فردی و جامعه مهیاست. در آستانهٔ سال نو و ماه ژانویه قرار داریم و ماه ژانویه با ویگنیوئری (Veganuary) گره خورده است، چالشی که از سال ۲۰۱۴ آغاز شده و مردم دنیا را تشویق می‌کند با آغاز سال جدید، تغذیهٔ وگان را برای یک ماه آزمایش کنند و از افراد و نهادهایی که برای ترویج گیاه‌خواری فعال‌اند، مشاوره و راهنمایی بگیرند. در ژانویهٔ ۲۰۲۳، بیش از هفتصد هزار نفر در سراسر دنیا، در چالش ویگنیوئری شرکت کردند* و این رقم هر سال رو به افزایش است. هر روز برای شروع یک زندگی مهربان‌تر روز خوبی است و صد دلیل محکم برای این تغییر خوب وجود دارد. همین امروز، بهترین روز از میان روزهای باقیماندهٔ عمر ما برای خارج‌شدن از چرخهٔ استثمار و خشونت و آزار است، ولی اگر به‌جای ۱۰۰ دلیل خوب، به ۱۰۱ دلیل خوب نیاز داریم، چه دلیلی بهتر از شروع سال جدید با شیوهٔ زندگی مهربان‌تر و عادلانه‌تر؟

*وب‌سایت ویگنیوئری
https://veganuary.com/veganuary-2023-breaks-all-records

نوشته ویگنیوئری بهانه‌ای برای شروع مهربان‌تر و عادلانه‌تر سال جدید اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.