در چهار دههٔ اخیر به‌دنبال مهاجرت گستردهٔ ایرانیان به آمریکای شمالی، اروپا و آسیا، نوروز و به‌ویژه هفت‌سین به پدیده‌ای جهانی تبدیل شده‌اند. جستجویی کوتاه در اینترنت هزاران پست را ارائه می‌دهد که هفت‌سین را توضیح می‌دهند و تقریباً همهٔ آن‌ها مبتنی بر نظریه‌های خودساخته‌اند، بدون هیچ ارتباطی با آموزه‌های زرتشتی که منشأ نوروز است. نوروز، باستانی‌ترین جشن ملی ایرانیان ریشه در باور‌های اجداد ایرانیان در هزارهٔ سوم قبل از میلاد، تفکر مذهبی‌ زرتشتی و رسم‌‌های رایج در فرهنگ‌های منطقهٔ بین دو رود دجله و فرات دارد. نوروزی که امروز در ایران جشن گرفته می‌شود، به‌ویژه، ریشه در اسطورهٔ آفرینش زرتشتی‌ها در دورهٔ ساسانی، قبل از قرن هفتم میلادی دارد. براساس این اسطوره خداوند خرد، اهورامزدا، هفت آفریدهٔ اول را می‌آفریند: آسمان، آب، زمین، اولین گیاه، اولین حیوان، اولین انسان، و آتش و خورشید با هم. از آنجایی که اهورامزدا می‌دانست اهریمن به آن‌ها حمله خواهد کرد، شش امشاسپند یا جاودانه‌های مقدس را نیز آفرید و با خود گروهی هفت‌گانه تشکیل داد که از هفت آفریدهٔ اول نگهبانی می‌کردند. امشاسپنتان: شهریور، اردیبهشت و بهمن نگاهبانی از آسمان، آتش و حیوانات، و اسفند (سپندارمذ)، خرداد و امرداد، نگهبانی از زمین، آب‌ها و گیاهان را به‌عهده می‌گیرند. اهورامزدا خودش نگهبان انسان و آتش مقدس می‌شود. این هفت آفریدهٔ اول، نماد‌هایشان هنوز در سفرهٔ هفت‌سین نوروزی مشاهده می‌شوند و هیچ ارتباطی به حرف سین یا شین ندارند. 

این جهان مینوی شکل مادی نداشته، زمان در آن مفهومی‌ نداشت، ستارگان و ماه و خورشید هم بی‌‌حرکت بودند. روز و شب، فصل‌ها و مرگ هم وجود نداشتند. پس از گذشت سه هزار سال، اهورامزدا دنیای مادی را می‌آفریند و گیتی به وجود می‌آید، در نتیجه نور و آتش دیده می‌شوند. پس از آفریدن گیتی، اهریمن روشنایی را می‌بیند، آن را می‌خواهد و برای رسیدن به نور به دنیای مینوی بدون بدی و مرگ حمله می‌کند. اهورامزدا برای مقابله با اهریمن، گیاه، حیوان و انسان را قربانی می‌کند و از قربانی‌کردن این سه‌، تمام موجودات زنده به وجود می‌آیند تا بتوانند در مقابل اهریمن از آفریده‌های اهورامزدا دفاع کنند. روزی که قربانی‌های سه‌گانه اتفاق می‌افتد، ستاره‌ها حرکت می‌کنند، روز و شب و فصل‌ها آغاز می‌شوند. این روز که در آن زمان و گردش زندگی آغاز می‌شود، روز نو نامیده می‌شود و مبنای جشن نوروز که هم‌زمان با شروع بهار است. ابوریحان بیرونی در فصل مربوط به جشن‌های پارسیان در کتاب آثار الباقیه در قرن دهم اشاره می‌کند که ایرانیان نوروز را دلیل پیدایش و آفرینش جهان و آغاز گردش زمان می‌دانند. 

قدیمی‌ترین مدارک دربارهٔ برگزاری جشن سال نو به زمان هخامنشیان ۵۰۰ قبل از میلاد باز می‌گردد. در نقش‌برجسته‌های تخت‌جمشید، داریوش بزرگ و جانشین او خشایار، در حال پذیرفتن مهمانان و نمایندگان کشور‌های زیر کنترل ایرانیان در جشن سال نو تصویر شده‌اند. داریوش بزرگ خود بر تخت نشسته است و در جلوی او ظرفی برای سوزاندن امثال اسفند است که هنوز در نوروز و بسیاری موارد دیگر رایج است. مورخان یونانی ذکر کرده‌اند که در جشن‌های سال نو در تخت‌جمشید، موبدِ موبدان شراب و شاخه‌های سبز را به شاه تقدیم می‌کرده است. تقویم‌های زرتشتی از ۵۰۰ قبل از میلاد و بعد در زمان اشکانیان و ساسانیان بحث‌های گوناگون در مورد زمان برگزاری این جشن دارند، که به‌خاطر تغییرات در تقویم زمان برگزاری آن تفاوت می‌کرده است. گاهی‌ نوروز هم در بهار و هم در تابستان جشن گرفته می‌شده است، ولی‌ بعد از اصلاح تقویم، نوروز با آغاز بهار همسان می‌شود. در کتاب ویس و ورامین که به دورهٔ اشکانی باز می‌گردد، فخرالدین اسعد گرگانی اشاره می‌کند به میهمانی‌ای از سوی پادشاه و شهبانوی مَروْ، و دیگر بزرگان و همسرانشان در باغ با درختان پرشکوفه، موسیقی و خوردنی‌ها و شراب. هم‌زمان، مردم عادی با جشن و سرور، موسیقی و رقص در باغ‌ها، گل‌چینی، میهمانی، هدیه‌دادن و مسابقات اسب‌دوانی روز را به‌خوشی می‌گذراندند. 

منابع ساسانی اشاره می‌کنند به نوروز خُرد، در روز اول فروردین، و نوروز بزرگ در روز ششم فروردین، که تا به امروز به‌عنوان زادروز زرتشت جشن گرفته می‌شود. این منابع همچنان اشاره می‌کنند به خانه‌تکانی، جشن و سرور، نیایش، تهیهٔ لباس‌های نو، هدیه‌دادن و رویاندن هفت تخم گیاهی (هفت‌چین)، قبل از نوروز در میدان‌های شهر‌ها که در روز ششم فروردین این سبزه‌های رشدکرده با موسیقی و مراسم شاد چیده می‌شدند. به گفتهٔ ابوریحان بیرونی از هفت نوع غلاتی که در میدان‌ها می‌کاشتند برای پیش‌بینی وضعیت کشاورزی در سال جدید نیز استفاده می‌شده است. کتابی از قرن دوازده میلادی به‌نام کتاب المحاسن و الاضداد که نویسندهٔ آن معلوم نیست، صبح نوروزی در دربار پادشاهان ساسانی را بازگو می‌کند. در این کتاب آمده است که به‌خاطر آنکه رنگ سفید نماد پاکی است، در روز اول نوروز هفت بشقاب سفید سفالی، هفت سکهٔ درهم سفید، شکر سفید، هفت نوع غلات کاشته‌شده مانند گندم و جو، و هفت شاخهٔ گیاه به خدمت پادشاه می‌آوردند. پادشاه با سرکشیدن شیر و خوردن پنیر و بادام‌هندی جشن نوروزی را آغاز می‌کرده است. از دیگر رسم‌ها در زمان ساسانی شکر هدیه‌دادن به یکدیگر بوده است که تا اوایل قرن بیستم به شکل کله‌قند‌های کوچک سر سفرهٔ نوروزی گذاشته می‌شد. 

مراسم مهم دیگر، جشن فروردیان یا فروردگان ده روز قبل از نوروز برای بزرگداشت ارواح رفتگان بوده است. ایرانیان باستان به رفتگان خود احترام زیاد می‌گذاشتند و باور داشتند که ارواح رفتگانشان، فره‌وشی، ده‌ روز قبل از نوروز برای دیدن بستگان خود به زمین باز می‌گردند. سوری به‌معنای جشن است. ارواح رفتگان با خانه‌تکانی، نیایش، میهمانی و سورخورانی و با روشن‌کردن آتش جشن گرفته می‌شد. ابوریحان بیرونی اشاره به حضور فیروز، فرشتهٔ نگهبان ارواح رفتگان در جشن سوری می‌کند. فیروز با روشن‌کردن آتش‌ جشن را آغاز می‌کرده است. حاجی فیروز امروزی باقی‌‌ماندهٔ سنت ستایش از فیروز است و رنگ سیاه صورت، ارتباط با دنیای مردگان را به‌خاطر می‌آورد. در آهنگ‌های قدیمی مربوط به حاجی‌فیروز هنوز هم خوانده می‌شود که حاجی فیروزم، آتش‌افروزم. سنت رفتن به گورستان‌ها در شب جمعهٔ آخر سال بازماندهٔ رسم باستانی احترام به ارواح رفتگان است که هنوز هم رایج می‌باشد. 

از مهم‌ترین جنبه‌های نوروز، سفرهٔ هفت‌سین است. واژهٔ هفت‌سین، از قرن بیستم در متن‌های فارسی‌ وجود دارد و قبل از آن اسمی از هفت‌سین در منابع برده نشده است. در نتیجه واژه‌ای تازه و نادرست است. هرچند هفت‌چین اشاره به چیدن هفت گیاه در منابع موجود است. زرتشتیان از واژهٔ هفت‌سین استفاده نمی‌کنند. در گذشته آنچه در سفره وجود داشت، نماد هفت آفریدهٔ اول و امشاسپنتا‌های نگهبان آفریده‌ها بوده است، که هنوز هم در سفره هستند، هرچند که اسمشان با سین ارتباطی‌ ندارد. گیاه‌ها و گل‌ها نمودار آفریده‌های گیاهی‌اند، و تخم‌مرغ، نمایندهٔ انسان، مردم و باروری‌ است. در واقع واژهٔ تخم‌مرغ در ادبیات اوستایی سمبل مردم است. شمع نمادی از آتش و اردیبهشت است، و زرتشتیان همیشه شمع را جلوی آینه می‌گذارند تا بازتاب نور را افزایش دهند. تا قرن بیستم مردم برای سفرهٔ نوروزی آب باران جمع می‌کردند. آب نمایانگر خرداد، نگهبان آب‌ها بود. ماهی‌ نمایندهٔ حیوانات و همچنین، سمبل کاراماهی است؛ یک ماهی‌ اسطوره‌ای که در اولین اقیانوس به جنگ نیرو‌های اهریمنی می‌رود. زرتشتیان از شیر یا سایر لبنیات به‌عنوان نماد حیوانات استفاده می‌کنند. سکه‌ها نشان‌دهندهٔ ثروت و همچنین نماد امشاسپند شهریور نگهبان آسمان و فلزات است. زرتشتیان در سفرهٔ نوروزی خود کارد و چنگال یا بشقاب‌های فلزی را به‌عنوان نماد شهریور می‌گذارند. زرتشتیان روی سفرهٔ خود هاون سنگی نیز می‌گذارند، زیرا براساس افسانهٔ آفرینش، آسمان از سنگ ساخته شده است. سنبل، سبزه، سبزی، سیب و میوه‌ها نماد امرداد نگهبان گیاهان هستند. بیدمشک و همچنین اسفند نماد سپندارمذ است. سپندارمذ نگهبان زمین دارای قدرت شفابخش نیز است و ازجمله گیاهان دارویی‌ای که به او نسبت داده می‌شود، سیر است. سیری که ایرانیان آن را به‌عنوان دارو و وسیله‌ای برای دفع چشم بد و قدرت شیطانی نیز می‌شناختند. سماق و سنجد نمایانگر دنیای گیاهی‌اند و از جمله گیاهان و میوه‌هایی‌اند که مفید به حساب می‌آیند. سمنو که کاملاً برای سفره ضروری است، از جمله خوردنی‌هایی است که باور داشته‌اند می‌تواند باروری را بهبود بخشد. سمنو به آناهید (ایزدبانو آناهیتا نگهبان زنان باردار و فرزندان) نسبت داده می‌شود و عموماً به‌دست زنان تهیه می‌شد که هنگام هم‌زدن مخلوط آشپزی آرزو می‌کردند که شوهران خوب یا فرزندان خوب به دست آورند. سرکه جایگزین شراب شده است که در مراسم زرتشتی مصرف می‌شود. 

در تقویم زرتشتی، روز سیزده فروردین به نام تیر یکی از مقدسان زرتشتی است که نگهبان باران و آب‌ها هم بوده است. رسم انداختن سبزهٔ نوروزی در آب‌ها یادگار زمانی‌ است که ایرانیان با گذراندن روز در طبیعت و اهدا گل‌ و گیاه به آب‌ها در این روز از مقدسان نگهبان آب‌ها سپاسگزاری می‌کردند1. از دیگر ویژگی‌های نوروز که اسمی از آن مانده، مراسم میر یا امیر نوروزی است. در این جشن یک فرد عادی برای حکومت از یک تا پنج روز انتخاب می‌شد. امیر نوروزی به سنت‌های نوروزی پیش از اسلام بازمی‌گردد. پیشینهٔ زرتشتی میر نوروزی راپیتوین، ایزد موکل ظهر است که در زمستان عقب‌نشینی می‌کند و با آمدن بهار باز می‌گردد. میر نوروزی از اختیارات قابل‌توجهی برخوردار بود، ازجمله حق تنبیه رعایای خود، و همچنین وعدهٔ ثروت. میر نوروزی پس از چند روز از سلطنت خلع و ناپدید می‌شد. تمام مراسم با روحیهٔ شادی و رقص و موسیقی انجام می‌شد. انتخاب پادشاه دروغین در بسیاری از کشورهای منطقه رایج بود. در ایران، نقش پادشاه دروغین در جشن‌های زرتشتی گنجانده شده بود و تا قرن بیستم در بسیاری از مناطق هنوز رایج بود. این جشن بسیار شاد بود و چند روز همراه با موسیقی و رقص در شهرها برگزار می‌شد. 

دو شخصیت دیگر تا قرن بیستم نیز وجود داشتند؛ کوسه و خجسته که نماد نگهبانان گیاهان یا روح گیاهان بودند در زمستان و در تابستان. کوسه، پیر و زشت بر اسب پیر یا قاطر با کلاغ در یک دست، نماد زمستان بود. در حالی‌که خجسته، جوان و خوش‌رو سوار بر اسبی زیبا با شاهینی که در یک دستش نشسته، نشانگر بهار بود. ابوریحان بیرونی در کتاب آثار الباقیه اشاره به مراسمی نوروزی می‌کند که در آن مردی سوار بر اسب با ریش کوتاه و بادبزن در دست که اشاره به آمدن فصل گرماست، در کوچه و بازار می‌گشته است و اگر بعدازظهر پیرمردان ریش‌سفید در مسیر او یافت می‌شدند با شوخی آن‌ها را دنبال می‌کردند که بروند، زیرا پیرمرد ریش‌سفید نماد زمستان است و با آمدن بهار، زمستان به پایان می‌رسد. عمونوروز با ریش سفیدش، احتمالاً یکی دیگر از جلوه‌های زمستان است. 

برای ایرانیان باستان، نوروز جشن ستایش از ایزدان، زندگی‌ و طبیعت بوده است. برای ایرانیان امروز، نوروز سمبل هویت، ستایش از طبیعت، محکم‌کردن دوستی‌ها و سپاس از بزرگسالان و خانواده است. سفرهٔ نوروزی قدمتی طولانی دارد و عمیقاً ریشه در باورهایی دارد که عناصر طبیعت را مقدس و شایستهٔ حفاظت می‌دانند. تقلیل این سنت گران‌بها به هفت‌سین یا شین که هیچ ارتباطی با جشن زندگی و طبیعت ندارد، از اهمیت این سنت در دنیای مدرن که طبیعتش در خطر انقراض است، می‌کاهد. اگرچه مفهوم هفت‌سینِ مدرن سرگرم‌کننده، جذاب و خوشایند است، اما ممکن است به اسطورهٔ جدیدی تبدیل شود که هیچ ارتباطی با حافظه و تاریخ جمعی ما ندارد. 

نوروزتان پیروز

*معصومه پرایس دارای فوق لیسانس در رشتهٔ مردم‌شناسی از دانشگاه لندن و نویسندهٔ هفت کتاب دربارهٔ جنبه‌های مختلف فرهنگ ایران است. سایت اینترنتی ایشان در مورد فرهنگ ایران بسیار مورد استفادهٔ فرهنگیان و عامهٔ مردم در آمریکای شمالی قرار دارد. برای اطلاعات بیشتر در مورد تحقیقات و کتاب‌های خانم پرایس به سایت‌های اینترنتی ایشان مراجعه کنید:

www.cultureofiran.com

www.anahitaproductions.com

منابع:

– Mary Boyce. Zoroastrians: Their Religious Beliefs and Practices. Routledge & Kegan Paul. London, Boston and Henley, 1979. 

– Mary Boyce. A Persian Stronghold of Zoroastrianism. Oxford, At the Clarendon Press, 1977. 

– John R Hinnells. Persian Mythology. Peter Bedrick Books. New York, 1985.

– Nowruz. Encyclopedia Iranica. https://www.iranicaonline.org/articles/nowruz-index

– Selections of Zadspram. Avest.org. http://avesta.org/mp/zadspram.html

– Haft Sin. https://iranicaonline.org/articles/haft-sin

– بندهش. فرنبغ دادگی. گزارنده مهرداد بهار. انتشارات توس، ۱۳۶۹

نوشته سفره نوروزی یا هفت سین؟ اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.

در این مقاله سعی شده است تا با گذری کوتاه بر نوروزخوانی در مناطق مختلف ایران، این رسم دیرین بازشناسی شود.

نوروزخوانی یا بهارخوانی یا نوروزی، گونه‌ای از آوازخوانی است که در گذشته بیش از امروزه در ایران رواج داشته است. خاستگاه این‌گونه آوازخوانی بیشتر در استان‌های مازندران و گیلان بوده است، و در حال حاضر این مراسم به‌صورت محدود در برخی نقاط ایران برگزار می‌شود[۱].

ناصر وحدتی، خواننده و پژوهشگر فولکلور، دربارهٔ آئین‌های موسیقایی سال نو در مناطق شمالی کشور توضیح می‌دهد و  با اشاره به مراسم «نوروزخوانی» می‌گوید: «این مراسم از آئین‌های بسیار دور و دراز در منطقهٔ ما (گیلان و مازندران) است، یعنی شاید قدمت آن به دو تا سه هزار سال پیش برسد و زمانی که چلهٔ کوچک به پایان می‌رسد، آغاز می‌شود.»

او با بیان اینکه «چله نشینی» یعنی «به اندوه‌نشینی» اظهار می‌کند: «با فرا رسیدن آخر آذر ماه، مردم خودشان را برای روزهای بد و سخت زمستان آماده می‌کردند. چلهٔ اول از ابتدای دی‌ ماه شروع می‌شد و تا دهم بهمن ماه ادامه داشت، و چلهٔ دوم نیز از یازدهم بهمن آغاز می‌شد و آخر همین ماه پایان می‌‌یافت. چلهٔ دوم ۲۰ روز است، اما به‌دلیل اینکه انسان از حضور سرما مرارت می‌کشد، به آن چله می‌گویند. وقتی این دو چله سپری می‌شود، زمین نفس می‌کشد، می‌‌شکفد و به سمت نوروز می‌رویم که در این زمان، نوروزخوانان به‌‌صورت یک یا دو نفره می‌آمدند و می‌خواندند: باد بهاران آمده / نوروز نوسالان آمده / مژده دهید، ای دوستان / عید سلطان آمده.»

وحدتی اضافه می‌کند: «نوروزخوان‌ها می‌آمدند و ۱۰ دقیقه‌ در حیاط خانه‌های مردم آواز می‌خواندند، مقداری برنج یا پول به‌عنوان انعام می‌گرفتند و می‌رفتند. آواز آن‌ها در دستگاه ماهور و یک دستگاه دیگر خوانده می‌شد و هیچ سازی آن‌ها را همراهی نمی‌کرد. نوروزخوان‌ها کار خود را تا چهارشنبه‌‌سوری ادامه می‌دادند.»[۲]

برخی از مشخصات کلی نوروزخوانی از گذشته تا به امروز عبارت بودند از:

۱. پیشینه این‌ گونهٔ آوازی مربوط به دوران قبل از اسلام است و بعد از ورود اسلام و مذهب شیعه، اشعار نوروزخوانان با مفاهیم مذهبی و روایات اسلامی آمیخته شده است.

۲. نوروزخوانی یا بهارخوانی، تا چند دهه پیش به‌شکلی گسترده در بسیاری از نواحی ایران، به‌ویژه نواحی البرز شمالی و جنوبی، مازندران، گیلان و تالش و دیلمان، کومش و طالقان رواج داشته است و امروزه به‌شکل پراکنده، در روستاهای دوردست مشاهده می‌شود.

۳. نوروزخوانان، آوازخوانان و نوازندگان دوره‌گردی بوده‌اند که آمدن بهار را به مردم بشارت می‌دادند. 

۴. نوروزخوانی همواره با هنر اجرا همراه بوده است و در جشن باستانی نوروز، گاه به‌‌همراه اجرای خرده‌نمایش‌هایی برای بیرون‌ راندن نمادین سرما و استقبال از بهار، موسیقی نیز عرضه می‌شده است.

۵. شیوهٔ اجرای این نمایش‌ها در نواحی گوناگون، زمان اجرای مراسم و حتی ترانه‌های آن‌ها با یکدیگر تفاوت داشته است.

۶. نغمه‌های نوروزخوانی بسیار ساده و روان بوده، زیرا نوروزخوانان اغلب موسیقی‌دانانی غیرحرفه‌ای و از  مردم عادی روستاها بوده‌اند. گردش ملودی نیز در نوروزخوانی‌ها ساده و روان بوده، و این واقعیت که راویان این نوع موسیقی از میان مردم عادی برخاسته و موسیقی‌دان حرفه‌ای نبوده‌اند، به سادگی اجرا می‌انجامیده است.

۷. اشعار مورد استفاده توسط نوروزخوانان به زبان فارسی و نیز لهجه‌ها و گویش‌های محلی بوده است.

۸. نوروزخوانی، مراسمی شاد و توأم با محبت و مهر و نیکی به یکدیگر بوده و نوروزخوانان علاوه بر شاد کردن فضای محله‌ها و روستاها،  شاخه‌‌هایی از درخت شمشاد به‌همراه داشته‌اند و به صاحب‌‌خانه‌‌ها می‌دادند و برایشان دعا می‌کردند. مردم هم آمدن نوروزخوان‌ها به خانه‌‌هایشان را خوش‌‌یمن می‌دانستند و به آنان خوراکی‌هایی مانند برنج، شیرینی، تخم‌مرغ و حتی پول می‌دادند.

۹. در هر منطقه، آوازهای نوروزخوانان از آوازهای همان منطقه تأثیر می‌پذیرفت و دامنهٔ صوتی کوتاه، آن را از سایر موسیقی‌های آوازی آن منطقه متمایز می‌کرد. ضمن آنکه در برخی مناطق، فرم و ساختار اجرا حالتی غیرملودیک به آن می‌داد .

۱۰. استفاده از همخوانی  به‌صورت سؤال و جواب، ویژگی بسیاری از نوروزخوانی‌ها بوده است.

۱۱. نوروزخوان به توصیف و بازگویی احساسات مردم در بازنگری دوباره بهار و نوروز و همچنین  تبلیغ افکار آئینی و اعتقادات مذهبی می‌پرداخت. نوروزخوان، حتی در بازگویی وقایع ناگوار سیاسی و اجتماعی به‌شیوهٔ تمثیلی و کنایی و غالباً در قالب طنز و هجو، در نقش ناقل اخبار و وقایع ظاهر می‌شد و مانند یک رسانه از نقطه‌ای به نقطهٔ دیگر می‌رفته و همه را در جریان خبرها قرار می‌داده است.

۱۲. بسیاری از بخش‌های اشعار نوروزخوانان طنزآمیز بود و به‌خاطر ذات سرورآمیز نوروز، این اشعار با استقبال مردم مواجه می‌شد. اگر در سطح کلان سیاسی و نظامی کشور هم اتفاقاتی می‌افتاد، نوروزخوانان افراد آگاهی بودند که این اطلاعات را به مردم می‌دادند.

۱۳. در نوروزخوانی از آغاز تا پایان، همهٔ موضوعاتی که بیان می‌شود، با شعر هجایی و همراه با موسیقی است. بخشی از این اشعار فی‌البداهه بوده و به فراخور شرایط سروده می‌شده است. 

۱۴. اشعار نوروزخوانی از سه محور برخوردار است. اول: نام و یاد خدا و اولیای دین، دوم: آمدن نوروز سلطانی، سوم: آرزوی سلامتی، طول عمر و رفع بلا برای مردم.

۱۵. برخی از گونه‌های نوروزخوانی‌های متأخر که در چهارگاه‌، بیات ترک‌، شور و دشتی خوانده شده‌اند‌، به‌شدت تحت تأثیر موسیقی دستگاهی ‌ایران قرار دارد‌. ‌این تأثیر که فرایند گسترش موسیقی ردیفی ‌ایران از طریق تعزیه و برخی دیگر از انواع موسیقی مذهبی می‌باشد‌، موجب پیدایش ‌این دسته از نوروز‌خوانی‌ها شده است‌. نمونه‌های موجود نوروزخوانی در دوگاه‌، سه‌گاه و شور نیز از نظر ساخت نغمه، پیوندهای عمیقی با موسیقی نواحی البرز دارد‌. علاوه بر نوروزخوانی با مایگی‌ها و پرده‌هایی که قبلاً از آن‌ها یاد شده‌، ملاحظهٔ تعداد قابل توجهی نوروزخوانی در شوشتری‌، همایون‌، دشتی‌، اصفهان و تُرک حکایت از تأثیری است که نوروزخوانان جنوب البرز در منطقهٔ شمالی به جای گذارده‌اند‌.

نوروزخوانی در مناطق مختلف ایران

مراسم نوروزخوانی که پیشینه‌ای سه‌هزارساله دارد، در مناطق مختلف ایران با نام‌های متفاوتی شناخته می‌شود.

آذربایجان

«تکم» بزی ساخته‌شده از چوب است که «تکم‌چی» چند روز قبل از نوروز در کوچه‌ها می‌چرخاند. او با خواندن اشعاری به زبان آذری نوید بهار می‌دهد.

گیلان

در گیلان گروهی سه‌نفره نوروزخوانی می‌کنند. یکی از آن‌ها به «سرخوان» معروف است و اشعاری را می‌خواند. دو نفر دیگر آن را تکرار می‌کنند. یک نفر هم کوله‌باری دارد و هدایای مردم را جمع می‌کند.

مازندران

در این استان افرادی به نام «نوروزخوان» آوازهای نوروزی می‌خوانند. هنگامی‌که نوروزخوانان وارد محلی می‌شوند، یکی از آن‌ها نوروزخوانی می‌کند و دیگری یا همراهان وی بعد از خواندن اشعار توسط نوروزخوان اصلی، آن شعر را تکرار می‌کنند و یکی از آنان نیز به انجام حرکات نمادین شادی‌بخشی می‌پردازد.

نوروزخوانان، پیام‌آوران شادی و بهارند که در آستانهٔ سال نو و روزهای پایانی سال، بساطشان در مناطق مختلف مازندران گسترده می‌شود و از گذشتهٔ دور با فروکش کردن سرمای زمستان و نزدیک شدن بهار و تجدید حیات طبیعت، پیک‌های نوروزی روستاها و شهرهای مازندران با اجرای مراسم، بازی‌های نمایشی، خواندن اشعار و ترانه‌هایی در وصف بهار و نوروز، به عاشقان طبیعت بشارت آمدن نوروز را می‌دهند.

نوروزخوانی از ملودی‌های کهن به‌حساب می‌آید و از نظر مضمون، بخشی از موسیقی آئینی مازندران است. زمان مناسب خواندن این آواز از نیمهٔ دوم یا سوم اسفندماه تا نوروز است و به‌ندرت تا دههٔ نوروز هم ادامه می‌یابد و بعد از آن، مراسم نوروزخوانی تمام می‌شود.

لرستان

در این استان فردی به نام «میر نوروزی» در کوچه‌های شهر می‌گردد و بشارت نوروز را می‌دهد. مردم او را عزیز می‌دارندو برایش هدیه می‌آورند.

تالش

در تالش همچون آذربایجان، آئین «تکم‌گردانی» رسم موسیقی نوروزی است. تکم‌گردانی به‌عنوان یکی از جشن‌ها و نمایش‌های اصیل نوروز با قدمتی دیرینه است. تکم عروسکی چوبی به شکل بز است که تکم‌گردان آن را به دست گرفته و همراه با آن به خواندن اشعار نوروزی، دعا و آرزوی داشتن سال جدید و پربار می‌‌پردازد. تکم‌چی اشعار مخصوص تکم را با آهنگی خاص و به زبان تالشی، ترکی و محلی می‌خواند و اشعار تکم در چند آهنگ که خاص مراسم تکم‌گردانی است، خوانده می‌شود.

شاهرود [۳]

نوروزخوانی در شاهرود به دو طریق انجام می‌شود. گروه اول شامل مردانی است که از طریق نوروزخوانی روزگار می‌گذرانند. نوروزخوان‌ها از اوایل اسفند ماه از روستاهای وامرزان، جزن، مایان و حسن‌آباد دامغان به شاهرود و روستاهای اطراف آن می‌آیند. شنیده شدنِ صدای نوروزخوانان با لهجهٔ خاصشان در کوچه و خیابان، نشان از مژدهٔ آمدن بهار است و در اصطلاح، نوروز‌خوان‌ها را بهار لاله‌زار، شعرخوان یا پیش‌بهار می‌گویند. نوروزخوان‌ها ملبس به قبای بلند سفید یا مشکی بوده و گیوه به پا می‌کنند و با عصایی در دست، در گروه‌های دو تا پنج نفری سراسر منطقهٔ قومس (سمنان) به‌ویژه شاهرود را زیر پا می‌گذارند.

اشعاری را که نوروزخوان‌ها می‌خوانند، از پدران خود فرا گرفته‌ و خود نیز دارای قریحهٔ شاعری‌اند. نورزخوان‌ها وقتی بر در هر خانه‌ای می‌رسند، با اشعار موزون و آوازخوانی و آهنگ مناسب، حلول سال نو را به اهل خانه تبریک می‌گویند. مردم حضورنوروزخوان‌ها را به فال نیک می‌گیرند و بعضی‌ها به‌عنوان تبرک از آنان، نقل یا خرمایی را می‌گیرند و بر سر سفرهٔ هفت‌سینشان می‌گذارند.

گروه دوم نوروزخوان‌ها، نوجوانانی‌‌اند که پس از غروب آفتاب در محله‌ها و روستاها حلول سال نو را تبریک می‌گویند. اشعاری که در نوروزخوانی خوانده می‌شود، در هر منطقه دارای قالب خاصی است، مثلاً در مجن بیشتر اشعار دارای رنگ و بوی مذهبی است ولی در روستای ابرسج بیشتر از نوروز، بهار و عید گفته می‌شود. نوروزخوانی را در ابرسج نوروزی نیز می‌گویند.

کردستان

کوسه‌نوروز یا کوسه‌گردی (کوسه‌وه‌وی)

کوسه‌گردی از جمله بازی‌ها و نمایش‌هایی است که تا دو دهه پیش به‌عنوان مقدمهٔ نوروز در استان کردستان برگزار می‌شده است. این رسم شاید دقیقاً نوروزخوانی نباشد، ولی بسیار به رسم نوروزخوانی شباهت دارد.

کوسه، فردی از اهالی روستا (معمولاً شبان روستا) بود. این فرد، ظاهری غیرعادی و در عین حال مضحک به خود می‌داده است. شاخ‌هایی از چوب و داس برای خود درست می‌کرده و ریشی از پنبه یا پشم و سبیل درازی از موی بز می‌ساخته است. برای اجرای مراسم، یکی از جوانان روستا نقش زنِ کوسه را بازی می‌کرده؛ لباس کُردی زنانه می‌پوشیده و سرخاب و سفیدآب می‌کرده است. کوسه و زنش به‌همراه جمعی از جوانان در داخل روستا شروع به گشت‌زنی می‌کرده‌اند و موجب شوخی و خندهٔ مردم می‌شده‌اند. با ورود به هر خانه‌ای، صاحب‌خانه به استقبالشان شتافته و هدایایی به مناسبت نوروز مانند انواع خشکبار، روغن، کره و تخم‌مرغ به آن‌ها ارزانی می‌کرده است. نکتهٔ قابل توجه این بوده که تا صاحب‌خانه هدیه‌ای به کوسه ارزانی نمی‌کرده، وی خانه را ترک نمی‌کرده است.

عشایر مناطق مختلف

در میان عشایری که کوچنده و در حرکت‌اند، مراسم‌ نوروزی به شکل‌های دیگری برگزار می‌شود. در این مناطق، علاوه بر اجرای مراسم نوروزخوانی؛ گوسفندان را با رنگ‌های متنوع و شاد رنگ‌آمیزی می‌کنند، زنان شیرینی‌های محلی می‌‌پزند و دختران هم قالی‌های جهیزیهٔ خود را باید تا شب عید تمام می‌کنند.

تهران و سایر شهرهای ایران

رسم نوروزخوانی در شهرهای بزرگی چون تهران هنوز زنده است. حاجی فیروز چهره‌ای شناخته‌شده در فرهنگ فولکلور ایرانی است که در روزهای پایانی سال، به شهرها می‌آید تا خبر رسیدن نوروز را به مردم بدهد. حاجی فیروز مردی لاغراندام است که کلاه دوکی بر سر دارد و گیوه‌های نوک‌تیز و لباسی سرخ بر تن می‌کند. او یک دایره‌ٔ زنگی یا تنبک در دست می‌گیرد و به رقص، شیرین‌کاری و خواندن آواز می‌پردازد و هر کس می‌تواند بسته به وسع خود مقداری پول به او پرداخت کند.

[ ۱]ویکی‌پدیا

[۲]برگرفته از وب‌سایت تبیان

[۳] فرهنگ مردم شاهرود، سید علی‌اصغر شریعت‌زاده

دیگر منابع:

نوروز در ایران، پیمان بزرگ‌نیا

ویکی‌پدیا

وب‌سایت‌های مرتبط با نوروزخوانی

نوشته نوروزخوانی، آئین کهن موسیقایی در ایران اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.

ماهی‌ به‌عنوان نمادی مهم، تاریخی طولانی در منطقهٔ بین‌النهرین باستان و ایران دارد. ساکنان بین‌النهرین در گذشته‌های بسیار دور بر این باور بودند که اولین انسان‌ها به‌صورت نیمه‌انسان، نیمه‌ماهی از دریا بیرون آمده و پا بر خشکی نهاده‌اند. نمونهٔ چنین انسان-ماهی‌ اسطوره‌ایی در پاسارگاد در یکی‌ از دروازه‌های کاخ کوروش بزرگ نیز دیده می‌شود. قدیمی‌‌ترین مدرک مستند دربارهٔ اهمیت نمادین ماهی‌ در ایران، شئ کوچک حکاکی‌شده بر سنگ از شهر باستانی شوش است که اکنون در موزهٔ لوور پاریس نگاهداری می‌شود. این شئ کوچک که نخ‌ریس نامیده می‌شود، زنی اشرافی و مهم را نشان می‌دهد که بر چهارپایه‌ای مجلل و تزئین‌شده نشسته و نخ می‌تابد. پشت سرش، ندیمه‌ای ا‌و را باد می‌زند، و جلوی او میز کوچکی است با ظرف خوراکی شامل یک ماهی‌ تزئین‌شده. این زن یک بافندهٔ معمولی نیست. لباس، آرایش مو و تزئینات چهارپایه و میز با پنجه‌های شیر که نماد قدرت است، نشان می‌دهد که او الهه یا زنی‌ مهم در معبد یا شاه‌دختی در دربار است. از منابع دوران هخامنشی می‌دانیم که زنان بالامقام، پارچه‌های نفیسی می‌بافته‌اند، از آن جامه‌های مجلل درست می‌کرده‌اند و آن‌ها را شب ازدواج به شوهر‌های خود یا معابد هدیه می‌داده‌اند. از آنجایی‌که نیمهٔ دیگر این شئ که نشان می‌داده این زن به که ادای احترام می‌کند از میان رفته است، حدس اینکه او برای که یا چه معبدی نخ ریسی می‌کند، ممکن نیست. ولی همین‌که بانویی بالارتبه در حال بافندگی تشریفاتی با ظرفی‌ حاوی ماهی‌ دیده می‌شود، می‌توان حدس زد که به احتمال زیاد این عمل با مراسم باروری یا سال نو (زندگی‌ نو) ارتباط دارد. زیرا ماهی‌ نماد باروری هم بوده است.

در مجموعهٔ نفیس گنجینهٔ پیداشده در آمو دریا در موزهٔ بریتانیا در لندن، ماهی‌ ساخته‌شده از طلای بسیار زیبا و ظریف وجود دارد که به دوران هخامنشی حدود پنج قرن قبل از میلاد می‌رسد. این ماهی‌ سوراخی در دهانش دارد که نشان می‌دهد از این ظرف برای حمل و ریختن عطر یا روغن‌های کمیاب استفاده می‌شده است. چنین اشیاء گران‌قیمت و نفیسی معمولاً در مراسم خاصی که باز ارتباط با خدایان، معابد یا درباریان دارد، استفاده می‌شده است.

از دوران ساسانی، اطلاعات بیشتری در مورد ماهی‌ و نقش نمادین آن به‌ویژه در نوروز در دست است. در کتاب بندهشن (بنیان آفرینش) که به قرن هفت میلادی می‌رسد، اسطورهٔ آفرینشِ زرتشتیان این دوره توضیح داده شده است. این اسطوره در ابتدا چگونگی‌ آفرینش هفت آفریدهٔ اول، آسمان، زمین، آب، اولین گیاه، اولین حیوان، اولین انسان و خورشید – آتش را شرح می‌دهد. در این اسطوره، تمام نیروهای خوب توسط خداوند خرد (اهورا مزدا) و تمام نیرو‌های شیطانی در دو دنیای روشن و تاریک جدا از هم توسط  اهریمن آفریده می‌شوند. جدال ما بین این دو نیرو‌های خوب و بد سرانجام منتهی‌ می‌شود به قربانی کردن اولین گیاه، حیوان و انسان. از این، قربانی کردن تمام گیاه‌‌ها، حیوانات و انسان‌ها به‌وجود می‌آیند تا نیرو‌های کافی‌ برای جنگ با نیروهای اهریمنی وجود داشته باشد. آن روزی که این قربانی کردن انجام می‌شود، ستاره‌‌ها، خورشید و ماه به‌حرکت درمی‌آیند و گردش زمان، روز و شب و فصل‌ها آغاز می‌شوند. این روز که گردش زندگی‌ آغاز می‌شود، اولین نوروز نامیده شده است. از جمله حیواناتی هم که برای دفاع از دنیای خوب آفریده می‌شوند، ماهی‌ اسطوره‌ای در اقیانوسی اسطوره‌ای است به نام کارا ماهی‌. در موزهٔ ملی‌ واقع در تهران در بخش ایران باستان، ظرفی‌ نقره و طلاکوب‌شده وجود دارد که تصویری از این اقیانوس اسطوره‌ای و ماهی‌‌های درون آن دارد.

اهمیت نمادین ماهی‌ در کتاب بندهشن جنبهٔ کیهانی هم دارد. در بخش دوم این کتاب، ماهی‌، آخرین و دوازدهمین صور فلکی است که به نام ماهیک (ماهی‌) نامیده می‌شود. این ماهیک در بخش چهاردهم نیز که دربارهٔ طبیعت حیوانات است، ظاهر می‌شود. در این فصل، نام ده نوع ماهی‌ من‌جمله ماهیک ذکر می‌شود. در بخش بیست و هفتم کتاب که در مورد سالاری انسان و ماهی‌ است، کار ماهی‌ (کارا ماهی‌ و آریز هم نامیده شده‌اند) سرکردهٔ ماهیان و دیگر حیوانات دریایی است که به جنگ نیرو‌های اهریمنی می‌روند.

در نهایت می‌شود گفت که اهمیت ماهی‌ در ادبیات زرتشتی این دوره، هم به‌خاطر جنبهٔ کیهانی آن به‌عنوان آخرین صور فلکی و هم به‌خاطر اهمیت کارا ماهی‌ در اسطورهٔ آفرینش و نقش آن به‌عنوان سرکردهٔ موجودات حیوانی‌ در جنگ با نیرو‌های اهریمنی می‌باشد. تمام کشورهایی که نوروز را جشن می‌گیرند، از ماهی‌ به‌عنوان خوراک ویژهٔ این جشن باستانی استفاده می‌کنند، و این تصادفی نیست به‌خصوص که ماهی‌ در بیشتر این کشور‌ها کمیاب‌تر از گوشت است. آنچه که در سفرهٔ هفت‌سین نوروزی مشاهده می‌شود، گل، گیاه، خاک، آب، ماهی‌، آینه (نماد آسمان)، تخم‌مرغ (مردم) و شمع (نماد آتش و اهورا مزدا) برای بزرگداشت هفت آفریدهٔ اول می‌باشند و به‌نوعی جشن زندگی‌ و بزرگداشت اسطورهٔ افرینش زرتشتیان دورهٔ ساسانی‌اند و تمام موجوداتی که در این آفرینش و جدال نیک و بد سهم داشته‌اند، به‌یاد آورده می‌شوند.

نوروزتان پیروز

*معصومه پرایس دارای فوق لیسانس در رشتهٔ مردم‌شناسی از دانشگاه لندن و نویسندهٔ هفت کتاب دربارهٔ جنبه‌های مختلف فرهنگ ایران است. سایت اینترنتی ایشان در مورد فرهنگ ایران بسیار مورد استفادهٔ فرهنگیان و عامهٔ مردم در آمریکای شمالی قرار دارد. برای اطلاعات بیشتر در مورد تحقیقات و کتاب‌های خانم پرایس به سایت‌های اینترنتی ایشان مراجعه کنید:

www.cultureofiran.com

www.anahitaproductions.com

نوشته ماهی‌ نوروزی، ریشه و تاریخ اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.

نوروز باستانی‌ترین جشن ملی بسیاری از کشورها از جمله ایران، افغانستان و تاجیکستان، ریشه در باور‌های اجداد ایرانیان در هزارهٔ سوم قبل از میلاد، تفکر مذهبی‌ زرتشتی و رسم‌های رایج در فرهنگ‌های منطقهٔ بین دو رود دجله و فرات دارد. نوروزی که امروز در ایران، افغانستان، تاجیکستان و کشورهای دیگر جشن گرفته می‌شود، به‌خصوص، ریشه در اسطورهٔ آفرینش زرتشتی‌ها در دورهٔ ساسانی دارد. در کتاب بندهشن که اسطورهٔ آفرینش دورهٔ ساسانی را بازگو می‌کند، این‌چنین آمده است که در ابتدا روشنی بود و اهورامزدا، خداوند خرد، جایگاهش در نور بود. در ابتدا تاریکی بود و ارباب خشم، اهریمن، جایگاهش در تاریکی بود. خداوند خرد با آفریدن هفت آفریدهٔ اول، آسمان، آب، زمین، اولین گیاه، اولین حیوان و اولین انسان: کیومرث که هم نر و هم ماده بوده، و سرانجام خورشید و آتش با هم، نهایتاً دنیا را می‌‌آفریند. این جهان مینوی شکل مادی نداشته است، زمان در آن مفهومی‌ نداشته است، و ستارگان، ماه و خورشید هم بی‌‌حرکت بوده‌اند. روز و شب، فصل‌ها و مرگ هم وجود نداشته‌اند. پس از گذشت سه هزار سال، اهورامزدا دنیای مادی را می‌‌آفریند و گیتی  به‌وجود می‌آید، در نتیجه نور و آتش دیده می‌شوند. برای نگهبانی این آفریده‌ها، اهورامزدا شش جاودان مقدس یا امشاسپنتا را هم می‌‌آفریند، و هر کدام محافظت یکی‌ از آفریده‌ها را به‌عهده می‌گیرند. امشاسپنتانِ شهریور، اردیبهشت و بهمن نگاهبانی از آسمان، آتش و حیوانات، و سپندارمذ و خرداد و امرداد حفاظت از زمین، آب‌ها و گیاهان را به‌عهده می‌گیرند. اهورامزدا خودش نگهبان انسان و آتش مقدس می‌شود. این هفت آفریدهٔ اول، نماد‌هایش هنوز در سفرهٔ هفت‌سین نوروزی مشاهده می‌شوند و ارتباطی به حرف سین یا شین ندارند. پس از آفریدن گیتی، اهریمن روشنایی را می‌‌بیند، آن را می‌خواهد و برای رسیدن به نور به دنیای مینوی بدون بدی و مرگ حمله می‌کند. اهورامزدا برای مقابله با اهریمن، گیاه، حیوان و انسان را قربانی می‌کند و از قربانی‌کردن این سه‌، تمام موجودات زنده به‌وجود می‌‌آیند تا بتوانند در مقابل اهریمن از آفریده‌های اهورامزدا دفاع کنند. خورشید و ماه، حرکت می‌کنند، روز و شب و فصل‌ها آغاز می‌شوند. این روز که زمان و گردش حیات آغاز می‌شود، اولین نوروز نامیده شده و هم‌زمان با شروع بهار است. ابوریحان بیرونی در فصل مربوط به جشن‌های پارسیان در کتاب آثارالباقیه در قرن دهم اشاره می‌کند که ایرانیان نوروز را دلیل پیدایش و آفرینش جهان و آغاز گردش زمان می‌دانند و این اسطوره را به‌طور مختصر شرح می‌دهد.

قدیمی‌‌ترین مدارک دربارهٔ برگزاری جشن سال نو به زمان هخامنشیان، ۶۰۰ سال قبل از میلاد، باز می‌گردد. در کنده‌کاری‌های تخت جمشید، داریوش بزرگ و پسرش خشایارشا در حال پذیرفتن مهمانان و نمایندگان کشور‌های تحتِ کنترل ایرانیان در جشن سال نو تصویر شده‌اند. تقویم‌های زرتشتی از سال ۵۰۰ قبل از میلاد و در زمان اشکانیان و ساسانیان بحث‌های متعدد و مفصل در مورد زمان برگزاری این جشن دارند، که به‌خاطر تغییرات در تقویم، زمان برگزاری آن تفاوت می‌کرده است. گاهی‌ هم نوروز هم در بهار و هم در تابستان جشن گرفته می‌شده است، ولی‌ بعد از اصلاح تقویم، نوروز با آغاز بهار همسان می‌شود. در کتاب ویس و رامین که اصل آن به دورهٔ اشکانی باز می‌گردد، فخرالدین اسعد گرگانی به میهمانی‌ای توسط پادشاه و شهبانو و دیگر بزرگان و همسرانشان در باغ با درختان پرشکوفه، موسیقی و خوردنی‌ها و شراب، اشاره می‌کند. و هم‌زمان، مردم عادی با جشن و سرور، موسیقی و رقص در باغ‌ها، گل‌چینی و میهمانی و هدیه دادن و مسابقات اسبدوانی، روز را به خوشی می‌گذرانده‌اند.

منابع ساسانی اشاره می‌کنند به نوروز خُرد، در روز اول فروردین، و نوروز بزرگ در روز ششم فروردین، که بعدها و تا به امروز به‌عنوان زادروز زرتشت جشن گرفته می‌شود. این منابع همچنان اشاره می‌کنند به خانه‌تکانی، جشن و سرور، نیایش، تهیهٔ لباس‌های نو، هدیه دادن، و رویاندن هفت تخم گیاهی (هفت‌چین)، قبل از نوروز در میدان‌های شهر‌ها که در روز ششم فروردین این سبزه‌های رشدکرده با موسیقی و مراسم شاد چیده می‌شده‌اند. به‌گفتهٔ ابوریحان بیرونی از این هفت نوع غلاتی که در میدان‌ها می‌کاشته‌اند، برای پیش‌بینی وضعیت کشاورزی در سال جدید نیز استفاده می‌شده است. کتابی از قرن دوازده میلادی به‌نام کتاب المحاسن و الاضداد، صبح نوروزی در دربار پادشاهان ساسانی را بازگو می‌کند. در این کتاب آمده است به‌خاطر آنکه رنگ سفید نماد پاکی است، در روز اول نوروز هفت شاخه گیاه، هفت بشقاب سفید سفالی، هفت سکهٔ درهم سفید، به‌همراه شکر سفید به خدمت پادشاه می‌آوردند. پادشاه با سر کشیدن شیر و خوردن آجیل جشن نوروزی را آغاز می‌کرده است. از دیگر رسم‌ها در زمان ساسانی، هدیه دادنِ شکر به یکدیگر بوده است که تا اوایل قرن بیستم به شکل کله‌قند‌های کوچک سر سفرهٔ هفت سین گذاشته می‌شدند. مراسم مهم دیگر، جشن سوری ده روز قبل از نوروز برای بزرگداشت ارواح رفتگان بوده است. ایرانیان باستان به رفتگان خود احترام زیاد می‌‌گذاشتند و باور داشتند که ارواح رفتگانشان، فره‌وشی، ده‌‌‌‌ روز قبل از نوروز برای دیدن بستگان خود به زمین باز می‌گردند. این رفتگان در جشنی به نام سوری، با خانه‌تکانی، نیایش، میهمانی و سورخورانی و با روشن کردن آتش، جشن گرفته می‌شدند. ابوریحان بیرونی اشاره به حضور پیروز، فرشتهٔ نگهبان ارواح رفتگان در جشن سوری می‌کند. پیروز با روشن کردن آتش‌ جشن را آغاز می‌کرده است. حاجی فیروزِ امروزی باقی‌‌ماندهٔ سنت ستایش از پیروز است و رنگ سیاه صورت، ارتباط با دنیای مردگان را  به‌خاطر می‌آورد. در آهنگ‌های قدیمی مربوط به حاجی فیروز هنوز هم خوانده می‌شود که «حاجی فیروزم، آتش‌افروزم». سنت رفتن به گورستان‌ها در جمعهٔ آخر سال بازماندهٔ رسم باستانی احترام به ارواح رفتگان است که هنوز هم رایج می‌باشد.

از مهم‌ترین جنبه‌های نوروز، سفرهٔ هفت‌سین است. واژهٔ هفت‌سین، از قرن بیستم در متن‌های فارسی‌ وجود دارد و قبل از آن اسمی از هفت‌سین در منابع برده نشده است. در نتیجه اصطلاحی تازه می‌باشد. هر چند هفت‌چین اشاره به چیدن هفت گیاه، در منابع موجود است. در گذشته آنچه در سفره وجود داشته، نماد هفت آفریدهٔ اول و امشاسپنتا‌های نگهبان آفریده‌ها می‌‌بوده است، که هنوز هم در سفره هستند، هر چند که نامشان با سین ارتباطی‌ ندارد. گیاه‌ها و گل‌ها نمودار آفریده‌های گیاهی، تخم مرغ، نمایندهٔ انسان و مردم، شمع و آینه، نمودار آتش و آسمان، ماهی‌ نمایندهٔ حیوانات و همچنین، سمبل کاراماهی، یک ماهی‌ اسطوره‌ای که در اولین اقیانوس به جنگ نیرو‌های اهریمنی می‌رود، می‌باشند. شیرینی و سکه، سمبل زندگی‌ شیرین و ثروت، آب و خاک در گلدان گل‌ها نمایندهٔ آب و زمین می‌‌باشند. سمنو از گذشته به‌خاطر بالا بردن باروری مصرف می‌‌شده است،  سیر به‌خاطر مزایای بهداشتی، نمودارِ سلامت، و سرکه، نمایندهٔ شراب که در جشن‌ها همیشه سر سفره‌ها بوده است. در تقویم زرتشتی، روز سیزده فروردین به نام تیر یکی از مقدسان زرتشتی است که نگهبان باران و آب‌ها هم بوده است. رسمِ انداختن سبزهٔ نوروزی در آب، یادگار زمانی‌ است که ایرانیان با گذراندن روز در طبیعت و اهداء گل‌ و گیاه به آب‌ها در آن روز از مقدسان نگهبانِ آب‌ها سپاسگزاری می‌کردند.

از دیگر ویژگی‌های نوروز که اسمی از آن مانده، مراسم میر یا امیر نوروزی است. این جشن بسیار باستانی، ریشه در مراسم سال نو و اسطورهٔ آفرینش در بابل باستان دارد. در این اسطوره، نظم از اولین آفرینش‌ها است و قبل از آن دنیا سراسر آشوب و بدون نظم بوده است. بابلی‌ها چند روز قبل از شروع سال نو وانمود می‌کردند که هنوز آشوب بر دنیا حاکم است و با نقش عوض کردن بی‌نظمی ایجاد می‌کردند. مثلاً خدمتکار منزل نقش ارباب، یا آدمی معمولی نقش پادشاه را برای چند روزی بازی می‌کردند. در روز آخر قبل از سال جدید با برگشتن به موقعیت خودشان نظم دوباره برقرار می‌شده است. بسیاری از کشور‌های منطقه، مثل ایران و حتی روم باستان، این جشن بسیار شاد را در فرهنگ‌های خود قبولانده و باعث سرگرمی و شادی شهروندانشان می‌شدند. شخصیت دیگری که هنوز در مراسم نوروزی حضور دارد عمو نوروز است. زرتشتیان در دوران قبل از اسلام اسطوره‌های دینی خود نظیر نوروز را به‌صورت قصه‌خوانی یا نمایشی برای شهروندانشان اجرا می‌کردند. ابوریحان بیرونی در کتاب آثارالباقیه اشاره به مراسمی نوروزی می‌کند که در آن مردی سوار بر اسب با ریش کوتاه و بادبزن در دست که اشاره به آمدن فصل گرماست، در کوچه و بازار می‌گشته است و اگر بعدازظهر پیرمردان ریش‌سفید در مسیر او یافت می‌شدند، با شوخی آن‌ها را دنبال می‌کردند که بروند، زیرا پیرمرد ریش‌سفید نماد زمستان است و با آمدن بهار زمستان به پایان می‌رسد. برای ایرانیان باستان، نوروز جشن ستایش از ایزدان، زندگی‌ و طبیعت بوده است. برای همهٔ کسانی که امروزه نوروز را جشن می‌گیرند، نوروز سمبل، هویت، ستایش از طبیعت، محکم کردن دوستی‌‌ها و سپاس از بزرگسالان و خانواده است.

نوروزتان پیروز

*معصومه پرایس دارای فوق لیسانس در رشتهٔ مردم‌شناسی از دانشگاه لندن و نویسندهٔ هفت کتاب دربارهٔ جنبه‌های مختلف فرهنگ ایران است. سایت اینترنتی ایشان در مورد فرهنگ ایران بسیار مورد استفادهٔ فرهنگیان و عامهٔ مردم در آمریکای شمالی قرار دارد. برای اطلاعات بیشتر در مورد تحقیقات و کتاب‌های خانم پرایس به سایت‌های اینترنتی ایشان مراجعه کنید:

www.cultureofiran.com

www.anahitaproductions.com

نوشته چهارشنبه‌سوری و نوروز – جشن بزرگداشت ارواح رفتگان و نیایش هفت آفریدهٔ اول اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.