در نگاه دوباره به نمایشنامهٔ «چهار صندوق» بهرام بیضایی، چیزی که بیش از همه پررنگ می‌شود، این است که این اثر فقط داستان چند شخصیت روی صحنه نیست؛ داستان جامعه، ترس‌های مشترک ما، فاصله‌هایی که میانمان ساخته می‌شود و قدرتی‌ست که گاهی خودمان به وجود می‌آوریم. 

بیضایی در این نمایش با زبانی ساده اما پر از لایه‌های معنایی، از شکل‌گیری قدرت، ازبین‌رفتن اعتماد و شکست اتحاد حرف می‌زند. «چهار صندوق» در قالب مضحکه‌ای با الهام از شیوهٔ روحوضی ایرانی نوشته شده؛ اما پشت ظاهر ساده و طنزآمیز آن، پرسش‌هایی جدی دربارهٔ رابطهٔ انسان‌ها با قدرت و مسئولیتی که در ساختن جهانِ اطراف خود دارند، مطرح می‌شود.

داستان در فضایی بی‌زمان و بی‌مکان آغاز می‌شود؛ جایی‌که چهار شخصیت روی صحنه حضور دارند.

آن‌ها اسم ندارند و تنها با رنگ‌هایشان شناخته می‌شوند: سرخ، سبز، زرد و سیاه

هر رنگ می‌تواند نمایندهٔ بخشی از جامعه باشد؛ آدم‌هایی با باورها، دغدغه‌ها و ترس‌های متفاوت، اما چیزی که این چهار نفر را کنار هم قرار می‌دهد، احساس یک خطر مشترک است؛ خطری که حتی دقیقاً نمی‌دانند چیست و از کجا می‌آید!

آن‌ها برای مقابله با این ترس تصمیم می‌گیرند چیزی بسازند که از آن‌ها محافظت کند؛ یک مترسک. مترسکی که قرار است نگهبانشان باشد. اما اتفاقی عجیب می‌افتد. چیزی که خودشان ساخته‌اند، جان می‌گیرد. حرف می‌زند. قدرت می‌خواهد. و کم‌کم همان کسانی را کنترل می‌کند که او را به وجود آورده‌اند!

شاید تلخ‌ترین بخش «چهار صندوق» همین باشد؛ اینکه گاهی چیزی که قرار بوده امنیت بیاورد، به‌دلیل ترس و بی‌اعتمادی، تبدیل به چیزی می‌شود که آزادی را از بین می‌برد!

مترسک می‌داند قدرت واقعی چهار رنگ در کنار هم بودنشان است. همان اتحاد و همکاری‌ای که او را ساخته، می‌تواند باعث نابودی او هم بشود. پس برای زنده‌ماندن، کاری می‌کند که رنگ‌ها دوباره یکی نشوند.

او میانشان فاصله می‌اندازد. هرکدام را از نقطهٔ ضعف خودش کنترل می‌کند. برای هر رنگ راه متفاوتی پیدا می‌کند، چون می‌داند ترس‌های ما همیشه شبیه هم نیستند. یکی را با تهدیدِ ازدست‌دادن دارایی خاموش می‌کند، دیگری را با بازی‌دادن غرور و حتی مخالفتش!

یکی از لحظه‌های درخشان نمایش، جایی است که مترسک به زرد اجازهٔ مخالفت می‌دهد، اما همان مخالفت را هم به ابزاری برای قوی‌ترنشان‌دادن خودش تبدیل می‌کند. انگار حتی اعتراض هم اگر آگاهانه نباشد، می‌تواند بخشی از بازی قدرت شود و این همان چیزی است که «چهار صندوق» را بعد از این‌همه سال هنوز زنده نگه داشته است. 

بیضایی دربارهٔ یک زمان یا یک مکان مشخص حرف نمی‌زند؛ دربارهٔ الگوهایی حرف می‌زند که بارها در تاریخ و زندگی انسان‌ها تکرار شده‌اند: ترس، قدرت، جدایی، سکوت و فراموش‌کردن اینکه تغییر فقط زمانی ممکن است که دوباره کنار هم قرار بگیریم.

«چهار صندوق» قصهٔ چهار رنگ است، اما شاید در نهایت قصهٔ همهٔ ما باشد؛ قصهٔ لحظه‌هایی که یکی نبودیم.

نمایش «چهار صندوق» نوشتهٔ بهرام بیضایی، به‌کارگردانی مهدی ساکی، با بازیگری سها سناجو، پیروز میرزایی، مجید تفرشی، بنیامین درآیه، و مهدی ساکی، به‌تهیه‌کنندگی گروه هنری کماکان و پشتیبانی تهیه‌کنندگی انجمن هنری شیفت، در تاریخ ۱ و ۲ ژوئیه در سالن فایرهال ونکوور روی صحنه خواهد رفت.

این اجرا سپس در تاریخ‌های ۱۱ و ۱۲ ژوئیه در تورنتو و ۱۵ ژوئیه در مونترال میزبان مخاطبان خواهد بود.*

*«چهار صندوق» به‌کارگردانی مهدی ساکی و تهیه‌کنندگی گروه هنری کماکان و انجمن هنری شیفت، در تاریخ ۱ و ۲ ژوئیه در سالن فایرهال در ونکوور به روی صحنه خواهد رفت. این نمایش سپس در تاریخ‌های ۱۱ و ۱۲ ژوئیه در تورنتو و ۱۵ ژوئیه در مونترآل اجرا خواهد شد.

برای تهیهٔ بلیت اجرای ونکوور به وب‌سایت زیر مراجعه کنید: 

https://www.firehallartscentre.ca/event/four-boxes-a-tale-of-a-timeless-struggle

نوشته چهار صندوق؛ قصهٔ همیشگی ما، قصهٔ یکی نبودن اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.

مسعود سخایی‌پور، LJI Reporter – ونکوور

عکس‌ها: امیرحسین رشیدی 

باخبر شدیم نمایش «تیرسیاس» که الهام‌گرفته از اعتراضات و جنبش‌های مردم ایران علیه سرکوب و نابرابری است، در روزهای ۷ و ۸ مارس در سالن پرزنتیشن هاوس، نورث ونکوور از سوی انجمن هنری بلک‌آوت ارائه خواهد شد.

به‌همین مناسبت فرصتی یافتیم تا با مهرآفرین بیگی، نویسنده و کارگردان این نمایش، گفت‌وگویی داشته باشیم که توجه شما را به آن جلب می‌کنیم.

برای اطلاعات بیشتر دربارهٔ تهیهٔ بلیت این نمایش از این لینک دیدن کنید:
https://www.blackouttheater.com/nextprojects/tiresias

* * * * *

با سلام و سپاس از وقتی که برای این گفت‌وگو گذاشتید، لطفاً در ابتدا برای خوانندگانی که کمتر با شما و کارتان آشنایی دارند، کمی دربارهٔ پیشنیهٔ هنری‌تان بگویید.

من فارغ‌التحصیل رشتهٔ ادبیات نمایشی از دانشگاه سورهٔ تهران در مقطع کارشناسی، و فارغ‌التحصیل رشتهٔ تئاتر و هنرهای صحنه‌ای از دانشگاه پاریس ونسن در مقطع کارشناسی ارشد هستم. فعالیت هنری‌ام را به‌عنوان بازیگر و نویسندهٔ تئاتر، رادیو و فیلم کوتاه از سال ۲۰۰۹ در ایران آغاز کردم و بعد به پاریس رفتم و در آنجا به‌همراه دانشجوهای فرانسوی و بین‌المللی و همچنین پیش‌کسوتان تئاتر ایرانی کارم را ادامه دادم. در حال حاضر، ساکن ونکوور هستم و به‌عنوان یک هنرمند مستقل فعالیت خودم را ادامه می‌دهم. اولین پروژهٔ هنری‌ام را در ونکوور با اجرای کوتاهی از همین متن در فستیوال استند در سال ۲۰۲۴ آغاز کردم و اجرای نمایش تیرسیاس در راستا و ادامهٔ آن خواهد بود.

در معرفی این نمایش آمده است که « تیرسیاس»، نمایشی تأثیرگذار، و الهام‌گرفته از اعتراضات و جنبش‌های مردم ایران علیه سرکوب و نابرابری است. چه شد که نام « تیرسیاس»، شخصیت اسطوره‌ای یونانی، و نه نامی از شخصیت‌های اسطوره‌ای ایرانی، را برای این نمایش برگزیدید؟

انتخاب این اسم از پیشینهٔ من در علاقه به ادبیات نمایشی یونان می‌آید. تیرسیاس، نام یک شخصیت اسطوره‌ای بسیار آشنا در آثار یونان باستان است که به‌دست یکی از خدایان براساس داوری‌ای که انجام می‌دهد، نابینا می‌شود ولی در عوض به او حکمت پیش‌گویی اعطا می‌گردد.

آیا این نمایش را پیش از اعتراضات خونین اخیر در ایران نوشته بودید، یا پس از آن؟

ایدهٔ این متن برای من از شروع جنبش مهسا در سال ۲۰۲۲ شکل گرفت که از قضا هم‌زمانی داشت با مهاجرت من به کانادا. روزهای بسیار سختی بود برای مردم ایران و بالطبع من به‌عنوان یک مهاجر تازه‌رسیده از یک طرف دست‌به‌گریبان شرایط جدید و چالش‌های مهاجرت بودم و از طرف دیگر نگران و مشوش از اتفاقات داخل ایران. یادم می‌آید که نوشتن این متن برای من کارکردی اعتراضی و در عین حال روان‌درمانی داشت. از طرفی احساس می‌کردم باید به‌نوعی دِینم را به آدم‌هایی که به خیابان رفتند ادا کنم و در عین حال نوشتن و گفتن از ایران به‌نحوی تسکینی بر روح زخم‌خوردهٔ خودم بود.

آیا این نمایشنامه اقتباسی است، یا صرفاً با الهام‌گرفتن از اعتراضات اخیر خودتان آن را نوشته‌اید؟

خیر، این متن اقتباس از اثر دیگری نیست و تنها با الهام از شخصیت‌های واقعی نوشته شده است. دختران و پسران شجاع ایران‌زمین که برای آزادی به خیابان رفتند، برای من تأثیرگذار بودند. حتی سعی کردم در گوشه‌گوشهٔ متن از دیالوگ‌های اصلی این شخصیت‌های واقعی وام بگیرم.

لطفاً بفرمایید چه مدت روی این نمایش کار و تمرین کرده‌اید؟ چه کسانی در به‌ثمررساندن این کار همراه شما بوده‌اند؟ 

​​نوشتن این نمایشنامه از دو سال پیش آغاز شده و همچنان در حین تمرینات هم دچار تغییر و تحول است. مخصوصاً تمام سعیمان بر این است که نمایش و داستان را به اتفاقات جدید پیش‌آمده در ایران هم پیوند بزنیم.

مسلماً کار در این شرایطِ بسیار سخت که همه تحت تأثیر کشتار هولناک در ایران قرار دارند و همچنان نگران وضعیت عزیزانشان در ایران‌اند، برای شما و همکارانتان بسیار دشوار بوده است. چطور توانستید بر این مشکلات فائق آیید و روی تمرینات تمرکز کنید.

در واقع شرایط بسیار سختی را پشت سر گذاشتیم و همچنان می‌گذرانیم. ما هم مانند بقیه خسته، سوگوار و خشمگین شدیم، احساس کردیم هر لحظه می‌خواهیم دست از زندگی و کار بکشیم. اما تصمیم گرفتیم ادامه بدهیم چون این کار برای ما فقط یک اجرای تئاتر نبوده، آیین مبارزه است برای ادامه‌دادن و ادای دینی است به سرزمینمان ایران. نکتهٔ دیگر اینکه به‌نظر من هنر همواره نجات‌بخش و درمانگر بوده است و تحت هیچ شرایطی نباید آن را حذف کرد.

با چه چالش‌های دیگری برای به‌ثمررساندن اجرای این نمایش روبه‌رو بوده‌اید؟

فکر می‌کنم مهم‌ترین چالشی که بر سر راه یک هنرمند مهاجر و مستقل است، پیداکردن گروه و فراهم‌کردن بودجهٔ مناسب است. با توجه به اینکه نمایش به زبان فارسی است، با محدودیت‌های بیشتری هم مواجه بودیم، که البته باید تشکر فراوان بکنم از گروه هنری بلک‌آوت و امیرنعیم حسینی عزیز که با حمایت‌هایشان این مسیر را برای من و گروهم هموار کردند.

اگر بخواهید یک پیام از این نمایش برای مخاطبان بگویید، آن چیست؟ 

این اجرا شما را دعوت می‌کند به تجربه و درک جهان از نگاه انسان‌های مبارزی که یک روز صبح از خانه بیرون رفتند و وقتی بازگشتند دیگر هیچ‌چیز مثل قبل عادی نبود. برای ساعتی یادمان می‌رود چه کسی هستیم و جای افرادی می‌نشینیم که شاید پیش از آن حتی از وجودشان بی‌خبر بودیم، اما هر کدام از ما می‌توانستیم جای آن‌ها باشیم. 

آرزویتان برای مردم ایران چیست؟

آرزو می‌کنم و ایمان دارم که به‌زودی سرزمین عزیزمان، ایران، را از دست این مزدوران اشغالگر پس می‌گیریم.

بعد از « تیرسیاس»، برنامه‌تان برای ادامهٔ فعالیت‌های تئاتری‌تان چیست؟

در حال حاضر در حال کارکردن بر روی یک متن دیگر با مضمون مهاجرت هستم که امیدوارم بعد از اتمام این اجرا به‌زودی آمادهٔ ارائه شود.

در پایان، ضمن سپاس دوباره از وقت شما برای این گفت‌وگو، اگر صحبت دیگری با خوانندگان ما دارید، لطفاً بفرمایید.

تشکر می‌کنم از مجلهٔ شما بابت مصاحبه و وقتی که برای من گذاشتید. و از تمام هم‌وطنان عزیزم خواهشمندم تا از گروه‌های هنری و آثارشان حمایت کنند. ما با وجود مشکلات و امکانات محدود با عشق کار می‌کنیم و تنها دلگرمی ما حضور شما برای به‌اشتراک‌گذاشتن این عشق با شماست.

نوشته «تیرسیاس»، ادای دِینی به سرزمینمان ایران و مبارزانی که برای آزادی‌اش به خیابان رفتند اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.

عکس‌ها: کیان لاهورپور 

باخبر شدیم گروهی از هنرمندان شهرمان ونکوور، قصد دارند در پنج شب پیاپی، اقتباسی از نمایش کمدی «شایعات»،  اثر نیل سایمون، را در روزهای ۲۹ اکتبر تا ۲ نوامبر ۲۰۲۵ در سالن واترفرانت ونکوور، به روی صحنه ببرند (برای اطلاعات بیشتر دربارهٔ شیوه‌های خرید بلیت این نمایش اینجا کلیک کنید). فرصتی یافتیم تا با فردوس وکیلیان، کارگردان این نمایش، گفت‌وگویی داشته باشیم که توجه شما را به آن جلب می کنیم.

* * * * *

خانم وکیلیان عزیز، پیش از هرچیزی از وقتی که برای این گفت‌وگو به ما دادید، سپاسگزاریم. در ابتدا لطفاً کمی دربارهٔ پیشنیهٔ هنری‌تان و همچنین گروه نمایشی‌تان برایمان بگویید، به‌ویژه برای خوانندگانی که کمتر با شما و کارتان آشنایی دارند.

من فردوس وکیلیان هستم، فارغ‌التحصیل مقطع لیسانس رشتهٔ فیلم و هنرهای تصویری از دانشگاه امیلی کار (Emily Carr) در ونکوور. البته کنار فیلم‌سازی و تحصیل در این رشته، تئاتر همیشه مأمنی برای من بوده و از سال ۱۳۹۰ در این رشتهٔ هنری در حال جست‌وجو و تجربه بوده‌ام، چه به‌عنوان بازیگر، چه به‌عنوان دستیار و منشی صحنه، اما این اولین تجربهٔ کارگردانی تئاتر من است. 

چه شد که سراغ اثری از نیل سایمون رفتید، و چرا نمایش «شایعات» (Rumors) را از بین آثار او برای اجرا انتخاب کردید؟

همان‌طور که اشاره کردید، نمایشنامهٔ «شایعات» اثر نیل سایمون است؛ یکی از برجسته‌ترین نمایشنامه‌نویسان کمدی معاصر که بسیاری او را «وودی آلن دنیای نمایش» یا «پادشاه برادوِی» می‌دانند.

این اثر با هوش و دقت خاصی نوشته شده و طنزش از دل موقعیت‌ها و واکنش‌های انسانی شکل می‌گیرد. در عین حال نگاهی تیز و بامزه به رفتار انسان در شرایط غیرمنتظره دارد، و همین ویژگی‌ها باعث شد شایعات را برای اجرا انتخاب کنیم.

کمدی همیشه برای من شاخه‌ای جذاب از تئاتر بوده، چه به‌عنوان مخاطب و چه به‌عنوان خالق اثر. احساس می‌کردم جای نمایشی کمدی که تعامل واقعی و زنده‌ای میان کارگردان، بازیگر و تماشاگر ایجاد کند، در صحنهٔ تئاتر ونکوور خالی است.

خوشبختانه اخیراً تئاتر ونکوور دوباره رونق گرفته و شاهد اجراهایی پرانرژی بوده‌ایم، اما چیزی که من را واقعاً شیفتهٔ تئاتر می‌کند، همین جریان انرژی میان عوامل و تماشاگر است؛ اینکه چطور این نیروها در لحظه با هم ترکیب می‌شوند، روی صحنه جاری می‌شوند و به تماشاگر برمی‌گردند. به‌نظر من، این همان بخش جادویی تئاتر است.

هدف ما این بود نمایشی اجرا کنیم که لوده نباشد، از شوخی‌های سطحی استفاده نکند و خنده را از دل موقعیت و بازی بازیگران بیرون بکشد.

نمایش «شایعات» طنزی تند و موقعیت‌محور است. چطور توانستید این طنز را به زبان و موقعیت امروزی نزدیک کنید؟ آیا اصولاً تغییراتی در متن نمایش داده‌اید؟

بله، ما تغییراتی در متن ایجاد کردیم. در مرحلهٔ پیش‌تولید حدود دو ماه با تیم کارگردانی، یعنی سعید وحیدی، علی عالم‌زاده و سارا عامری، جلسات فشرده‌ای داشتیم تا متن را برای مخاطب امروز به‌روز کنیم. مهم‌ترین تغییر، انتقال فضا از نیویورک به ونکوور بود. در نسخهٔ ما، داستان در میان گروهی از دوستان ایرانی در کانادا اتفاق می‌افتد تا برای تماشاگر ایرانی ملموس‌تر و صمیمی‌تر باشد.

در عین حال سعی کردیم ساختار اصلی و روح متن را دست‌نخورده نگه داریم. نیل سایمون در دیالوگ‌نویسی بسیار دقیق و ساختارمند است؛ بسیاری از دیالوگ‌ها در ظاهر ساده‌اند، اما در پیشبرد روایت نقش حیاتی دارند، برای همین حذف یا کوتاه‌کردنشان کار آسانی نبود. تمرکز ما بیشتر بر بهبود ریتم، تنفس صحنه و ارتباط زبانی با مخاطب امروزی بود.

نمایش در قالب ژانر «فارس» (Farce) نوشته شده است؛ ژانری که طنزش از موقعیت و واکنش لحظه‌ای آدم‌ها شکل می‌گیرد. در پسِ موقعیت‌های خنده‌دار، سایمون به رفتار انسان در شرایط غیرمنتظره می‌پردازد؛ به‌ویژه آدم‌هایی از طبقهٔ مرفه که وقتی در بحران قرار می‌گیرند، ناگهان رفتارهایی کاملاً متناقض از خود نشان می‌دهند.

برای من، همین تضاد و واقعیت انسانیِ پشت خنده‌هاست که «شایعات» را به اثری فراتر از یک کمدی سرگرم‌کننده تبدیل می‌کند.

آیا این اولین تجربهٔ تئاتری گروه شماست یا پیش‌تر هم کارهایی داشته‌اید؟ 

بله؛ «آن» استودیو بسیار جوان است! بعضی از اعضای گروه قبلاً با هم جدا از «آن» با هم کار کرده‌ایم یا کرده‌اند، اما این اولین خروجی رسمی «آن» است.

لطفاً بفرمایید چه مدت روی این نمایش کار و تمرین کرده‌اید؟ چه کسانی در به‌ثمررساندن این کار همراه شما بوده‌اند؟ لطفاً کوتاه عوامل و دست‌اندکاران این نمایش را هم معرفی بفرمایید.

به‌روی صحنه بردن نمایش شایعات آرزویی دیرینه‌ بود که شاید به بیش از ده سال پیش بازگردد. من و همسرم، علی عالم‌زاده، که تهیه‌کننده و طراح صحنهٔ کار نیز هستند، مرحلهٔ پیش‌تولید را از ابتدای ژانویهٔ ۲۰۲۵ آغاز کردیم. سعید وحیدی، مشاور هنری و بازیگر، از همان ابتدا همراه و مشوق اصلی ما بود و کمی بعد، سارا عامری به‌عنوان دستیار و منشی صحنه به تیم اضافه شد.

فرآیند انتخاب بازیگر (casting) از ابتدای آوریل تا انتهای مهٔ ۲۰۲۵ انجام و تیم بازیگران نهایی شد. انتخاب بازیگران تجربه‌ای بسیار جذاب بود، چرا که برای هر شخصیت تست گرفته شد و با دقت و حوصله، بهترین بازیگران انتخاب شدند تا هر نقش به‌درستی و با روحیهٔ اثر، شکل بگیرد.

دست‌اندرکاران:

کارگردان: فردوس وکیلیان، دستیار کارگردان و منشی صحنه: سارا عامری، دستیار صحنه: سروین سیف، طراح صحنه: علی عالم‌زاده، طراح صدا: تایماز صبا، طراح مو: مونا صدرنیا، تهیه‌کننده: علی عالم‌زاده، مشاور هنری: سعید وحیدی 

بازیگران به ترتیب ورود:

ارغوان حاتم‌خان، پدرام پشتیبان، یاسمن حسینی، فرشید فخروی، بنیامین درایه، شادن فرهمند، ارسلان ناظران و سعید وحیدی

چه شد که تصمیم گرفتید این نمایش را در پنج شب پشت‌سرِهم برگزار کنید؟ 

مدت‌ها بود به این فکر می‌کردیم که اجرای فقط یک شب، پاسخِ زحمت و انرژی چندین‌ماههٔ گروه نیست و نمی‌تواند ما را راضی کند. از طرفی می‌دانستیم که در ونکوور، تئاتر، مخاطب اجراهای متوالی ندارد. برای همین تصمیم گرفتیم اجراهای بیشتری داشته باشیم، اما در سالن کوچک‌تر و برای تماشاگر کمتر.

باور ما این است که اجرای چندباره، هم برای بازیگران و هم برای کل گروه، تجربه‌ای زنده‌تر و لذت‌بخش‌تر است. تئاتر زنده‌ترین هنر است، و وقتی در پنج شب متوالی روی صحنه می‌روی، می‌توانی شاهد رشد، تغییر و پویایی واقعی اثر باشی؛ هر شب متفاوت، هر شب تازه.

با چه چالش‌هایی برای به‌ثمررساندن اجرای این نمایش روبه‌رو بوده‌اید؟ به‌ویژه که اعلام کرده‌اید مجوز رسمی هم از شرکت کُنکورد که کپی‌رایت اثر را دارد، دریافت کرده‌اید، که طبعاً باید جزو هزینه‌های عمدهٔ این اجرا باشد. آیا حمایت‌هایی هم دریافت کرده‌اید که به شما انگیزه بدهد؟

دو چالش اصلی که تیم ما با آن مواجه بوده، چالش‌هایی است که اغلب گروه‌های تئاتری در ونکوور با آن دست به گریبان‌اند: بازاریابی و تبلیغات، پیداکردن اسپانسر و مکان مناسب برای تمرین.

تمام هزینه‌های این پروژه اعم از هزینهٔ لایسنس از کمپانی کُنکورد که حتی پروسهٔ طولانی‌ای داشت که در نهایت از خود خانوادهٔ سایمون اجازه را گرفتند، از سرمایهٔ شخصی ما تأمین شد و هیچ حمایت نقدی مستقیمی دریافت نکردیم. با این‌حال، همراهی و حمایت معنوی چند نفر و چند مجموعه، نقش بسیار مهمی در پیشبرد پروژه داشت:

ما قدردان حمایت مجموعهٔ ویوا الاینس (Viva Alliance) به‌ویژه شادی شادبهر، هستیم که با دراختیار‌گذاشتن مکان تمرین از ابتدای شروع به کار امکان آماده‌سازی این اجرا را برای ما فراهم کردند و بدون این حمایت‌، ادامهٔ مسیر برای ما میسر نبود. 

مجموعهٔ خانهٔ هنری زمین، که در زمینه‌های مختلف با حمایت و همراهی فراوان و بی‌دریغی از ابتدا کنار ما بودند و هستند که بسیار قدردانشانیم.

سینا مؤذنی، که با ساخت تیزرهای معرفی نمایش و تبلیغات هنرمندانه، کمک ارزشمندی به تیم ما کرد.

و همچنین برایت‌ساید آرت (Brightside Art) که از اواسط کار به ما پیوستند و در تولید و چاپ متریال‌های مارکتینگ به ما کمک کردند. 

همراهی و حمایت این دوستان انگیزهٔ زیادی به تیم ما داد و بدون آن‌ها، اجرای نمایش بسیار دشوار می‌بود.

اگر بخواهید یک پیام از این نمایش برای مخاطب امروز بگویید، آن چیست؟ 

نمایش برای من دربارهٔ شایعات، سوء‌تفاهم‌ها و نشنیدن واقعی حرف همدیگر است؛ دربارهٔ قضاوت‌های لحظه‌ای بدون درک موقعیت دیگران.

در «شایعات»، آدم‌هایی را می‌بینیم که در ظاهر در موقعیت اجتماعی بالایی‌اند، اما وقتی در موقعیتی غیرمنتظره و مضحک قرار می‌گیرند، لایهٔ پنهان و انسانی‌ترِ خودشان را آشکار می‌کنند؛ گاهی خنده‌دار، گاهی تلخ، اما همیشه واقعی.

بعد از «شایعات»، برنامه‌تان برای ادامهٔ فعالیت‌های تئاتری‌تان چیست؟

حتماً به اجراهای دیگر فکر می‌کنیم در همین سبک‌های تئاتر تعاملی، اما شاید با چالش‌ها و نوآوری‌های جدید.

در پایان، ضمن سپاس دوباره از وقت شما برای این گفت‌وگو، اگر صحبت دیگری با خوانندگان ما دارید، لطفاً بفرمایید.

فقط می‌خواهم بگویم که اجراهای هنری، به‌ویژه تئاتر، در ونکوور به هزینه‌های زیادی نیاز دارد؛ نه‌فقط از نظر مالی، بلکه از نظر زمانی، انرژی و از خودگذشتگی. با این‌حال، حمایت‌هایی مثل دیده‌شدن و همراهی مردم، همهٔ این زحمت‌ها را معنا می‌دهد و به ما انگیزهٔ ادامه‌دادن می‌بخشد.

امیدوارم بتوانیم با اجرای کارهایی از این دست، مخاطبان بیشتری را به تئاتر نزدیک کنیم، لبخند و تأمل به آن‌ها هدیه بدهیم و برای دقایقی، جهان را با هم زیباتر ببینیم. 

نوشته «شایعات»، اثری فراتر از یک کمدی سرگرم‌کننده؛ گفت‌وگو با فردوس وکیلیان، کارگردان نمایش کمدی «شایعات» اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.

سیما غفارزاده و هومن کبیری پرویزی –  وست ونکوور

نمایش موزیکال «آوای موسیقی» (The Sound of Music)، که در ایران با عنوان «اشک‌ها و لبخندها» شناخته شده است، با آهنگ‌سازی ریچارد راجرز، ترانه‌های اسکار همرشتاین دوم و نمایشنامه‌ای از هاوارد لیندزی و راسل کراوس، برای اولین بار در سال ۱۹۵۹ به روی صحنه رفت. این نمایشنامه بر اساس خاطرات ماریا فون تراپ نوشته شد. داستان در اتریش، در آستانهٔ الحاق به آلمان نازی (۱۹۳۸) می‌گذرد و زندگی ماریا را روایت می‌کند؛ دختری که در تردید میان پیوستن به صومعه یا ماندن در زندگی عادی، پرستاری هفت فرزند کاپیتان فون تراپ را می‌پذیرد. او به‌تدریج به کودکان و سپس به پدرشان دل می‌بندد. با فشار نازی‌ها برای پیوستن کاپیتان به نیروی دریایی آلمان، خانواده تصمیم می‌گیرد از اتریش بگریزد. 

اجرای نخست برادوِی با بازی مری مارتین و تئودور بیکل در سال ۱۹۵۹ روی صحنه رفت و پنج جایزهٔ از «جوایز تونی» را از آن خود کرد. دو سال بعد در لندن نیز اجرا شد و از آن زمان بارها بازآفرینی شده است. مهم‌ترین اقتباس آن، فیلم سال ۱۹۶۵ با بازی جولی اندروز و کریستوفر پلامر بود که پنج جایزهٔ اسکار، ازجمله بهترین فیلم و بهترین کارگردانی، و جوایز متعدد دیگری دریافت کرد.

نمایش موزیکال «اشک‌ها و لبخندها» به زبان فارسی، تنها دو بار در ایران، در تالار وحدت به روی صحنه رفته است؛ بار اول در سال ۱۳۹۲ و بعد در سال ۱۳۹۸، هر دو به‌کارگردانی هادی قضات.

در خارج از ایران اما، این نمایش تاکنون به‌زبان فارسی اجرا نشده است. مایهٔ افتخار ماست که برای اولین بار نمایش «اشک‌ها و لبخندها» به‌زبان فارسی در شهرمان ونکوور به روی صحنه خواهد رفت. این مهم به‌همت مهتاب حقیقی، هنرمند ساکن این شهر، و تیم بزرگی که او را همراهی می‌کند، محقق می‌شود. این نمایش به‌زودی در روزهای ۳، ۴ و ۵ اکتبر در سالن سنتنیال تیاتر به روی صحنه خواهد رفت (برای اطلاعات بیشتر دربارهٔ تهیهٔ بلیت این نمایش اینجا کلیک کنید). به‌این مناسبت، گفت‌وگویی داشته‌ایم با مهتاب حقیقی که توجه شما را به آن جلب می‌کنیم.

* * *‌ * *

خانم مهتاب حقیقی عزیز، پیش از هرچیزی از وقتی که برای این گفت‌وگو به ما دادید، سپاسگزاریم. شما از کودکی با یادگیری پیانو وارد دنیای موسیقی شدید و بعدها مسیرتان به آواز حرفه‌ای و اپرا کشیده شد. لطفاً کمی دربارهٔ روندی که در این مسیر طی کرده‌اید و در مجموع از پیشنیهٔ هنری‌تان، برایمان بگویید.

سپاس از شما که با حضور و حمایتتان سبب دلگرمی تمامی افراد حاضر در این پروژه شدید. من از کودکی به آواز علاقه داشتم و این هنر همیشه من را جذب خودش می‌کرد و دنیای زیبای ارتباط را عمیق‌تر و آهنگین‌تر. در نتیجه، در اولین فرصتی که فراهم شد درنگ جایز نبود و ازآنجایی‌که من به موسیقی کلاسیک علاقه دارم در کنسرواتوار ارمنستان شروع به فراگیری آواز اپرا کردم.

پس از مهاجرت به کانادا، شما فعالیت‌های هنری گوناگونی داشته‌اید که بیشتر در زمینهٔ آواز بوده است. چه شد که تصمیم گرفتید حالا به سمت کارگردانی یک نمایش موزیکال کلاسیک بروید؟

من از کودکی به فیلم‌های موزیکال علاقهٔ زیادی داشتم و آوازخواندن من را به وجد می‌آورد، یکی از دلایلی هم که آواز کلاسیک غربی (اپرا) را انتخاب کردم، این بود که اپرا، آوازی داستانی همراه با بازیگری‌ست. تئاتر موزیکال اما مردمی‌تر و قابل‌فهم‌تر است و یکی از علاقه‌مندی‌های من تحقیق و بررسی دربارهٔ اجراها و تولیدات مختلف در این ژانر بوده است. در نتیجه علاقه‌مندی من برای اجرا و کارگردانی در این زمینه روزبه‌روز بیشتر شد و امروز افتخار این را دارم در کنار تیمی بی‌نظیر کار کنم. 

چه شد که نمایش «اشک‌ها و لبخندها» را انتخاب کردید؟ آیا خاطره یا پیوند شخصی‌ای با این نمایش یا موسیقی آن دارید؟

یکی از اولین موزیکال‌هایی که در کودکی دیدم، قطعاً «اشک و لبخندها» بوده و ازآنجایی‌که من همیشه علاقه به تدریس داشتم، ارتباط خاصی با نقش ماریا برقرار کردم و چه چیزی زیباتر از اینکه این اثر زیبا را برای مخاطبان فارسی‌زبان دوباره زنده کنیم، آن هم به‌صورت نمایش موزیکال.

اقتباس شما برای اجرای این نمایش به‌زبان فارسی تا چه اندازه به نسخهٔ اصلی نزدیک است؟ برای دریافت مجوز اقتباس فارسی این اثر، چه اقداماتی را انجام دادید و آیا در این مسیر با مشکلی روبرو نشدید؟

این اثر همچنان کپی‌رایت دارد و برای تولید آن اجازهٔ تغییر داده نمی‌شود، ولی جالب اینجاست که نسخهٔ تئاتر آن که شش سال زودتر از تولید فیلم یعنی در سال ١٩۵٩ در برادوِی روی صحنه رفته، صحنه‌ها و آهنگ‌های بیشتری دارد. قطعاً اولین قدم برای اجرای این اثر، گرفتن حق اجرا (کپی‌رایت) بود که مسیر سختی را برایش سپری کردیم و در نهایت، با صبر و به‌دور از ناامیدی، موفق به اخذ آن شدیم. مرحلهٔ بعدی، ترجمهٔ این اثر بود که قسمت‌هایی از فیلم و آهنگ‌های زیبایش با نسخهٔ‌ اصلی تئاتر مطابقت داشت چرا که اساتید ماندگاری چون کریم فکور با ترجمهٔ ماندگارشان این اثر را در قلب‌های فارسی‌زبانان حک کردند. اما ازآنجایی‌که متن باید با دقت ترجمه می‌شد و با نسخهٔ تئاتر اصلی مطابقت می‌داشت، ما سعی کردیم تا حد امکان دستخوش تغییر نشود و متن و شعرهای جدید را هم ترجمه کردیم. ناگفته نماند که متن شعرهای قدیمی تغییری نکرده‌اند و تنها قسمت‌های جدید که در فیلم وجود نداشت، ترجمه شدند.

با توجه به تجربهٔ شما در اپرا و موسیقی کلاسیک، آیا سعی داشته‌اید رنگ‌وبوی اپرایی به این نمایش بدهید؟ یا به‌عکس، خواسته‌اید آن را به زبان ساده‌تر و مردمی‌تری درآورید؟

سعی کردیم در حد امکان این اثر را همانند طبیعت زیبایش به زبان ساده و مردمی ارائه دهیم که حس زیبای نوستالژی قابل‌لمس باشد.

چه مدت روی این نمایش کار و تمرین کرده‌اید؟ چه کسانی در به‌ثمررساندن این کار بزرگ همراه شما بوده‌اند؟ لطفاً عوامل و دست‌اندکاران این نمایش را معرفی کوتاهی بفرمایید.

سال ٢۰١٧ اینجانب افتخار این را داشتم که در کنار همسرم، سروش شاهرس، و دوست هنرمند و گران‌قدرم، تایماز صبا، شروع به گفت‌وگو دربارهٔ اجرای این اثر کنیم و در نهایت در مارس ٢۰٢۴ موفق به اخذ مجوز اجرا شدیم، و تمرین‌ها را به‌صورت منسجم از هفتهٔ اول ژانویهٔ ٢۰٢۵ شروع کردیم.

همکاران ما در این نمایش بدین شرح‌اند:

گروه کارگردانی:

مهتاب حقیقی – تیم کارگردانی ، طراح حرکت، مدیر آوازی و مربی گروه کر

تایماز صبا – تیم کارگردانی، مدیر آوازی و مربی گروه کر

طوفان مهردادیان – تیم کارگردانی، دراماتورژ 

سارا پورسرخ – تیم کارگردانی 

جوردی رابرتز – مربی مهمان گروه کر

سینا مؤذنی – کارگردان تیزر 

تولید و مدیریت صحنه:

سارا عامری – مدیر صحنه

علی مشایخی – دستیار مدیر صحنه

یلدا رسولیان – دستیار مدیر صحنه

سروش شاه‌محمد – مدیر تولید

طراحی و تیم فنی:

تایماز صبا – طراح صدا

سوگل بیطاری – طراح لباس

مریم خسروی – طراح دکور

هینا نیکیو شا – طراح نور

مدیسا موسی‌خانی – طراح و مسئول وسایل صحنه

عکاسی و رسانه:

امیرحسین رشیدی – عکاس

علی حقیقت‌جو – عکاس

مهدی حسینی – عکاس

مهرداد حامدی‌نژاد – فیلم‌بردار

آوا عسکری – مسئول رسانه‌های دیجیتال و ارتباطات بازاریابی

مهشید صدقی – دستیار رسانه‌های دیجیتال

صحرا امینی – طراح گرافیک

الهام مهرپرور – طراح گرافیک

همتا سرداری – طراح گرافیک

مشاوران:

سپهر سجادیان – مشاور مالی

بازیگران:

نقش‌های اصلی: مهتاب حقیقی، سیاوش مهرپویا، عمار صدقی، پگاه طالع، آوا عسکری، طوفان مهردادیان، تایماز صبا، و رز ماکاریان

گروه نوجوانان و کودکان: الکساندرا ترحمی، رونیا مجنونی، باران احمدی، میگل صفری، یاسمین غفاری‌نژاد، دلارام غزنینی، دیانا آشنایی، الا نائمی، نوا حیدری، مهرآیین نبوی، پانیسا میرحسینی، شهریار شاهپری، ارشیا سمیعی، مرتیا قربانی، باران مهردادیان، و آنیتا شهریاری

خواهران صومعه: باران مهردادیان، شهرزاد قادری، پانیذ پروین‌روحانی، الهام مهرپرور، صبا تقی‌اکبری، و پگاه طالع

همخوانان و گروه کر: آیدا ایثاری، آزیتا جعفری، گیتا قریشی، هانیه برزگری، مهناز ماشین‌چی، مهشید صدقی، محیا آبومگر، مینا کارگر، نادیا نصرتی، پریوش جمالی، ریحانه شریفیان، صبا نیکزاد، سحر نوراحمر، سمانه بنایی، شهرزاد قادری، یگانه دری، آناهیتا جندقی، آنیتا زنگنه، و رکسانا جعفری

با همراهی درخشان بازیگران: منصور فیروزبخش، منیر مرتضوی، ژوبین غازیانی، سعید میمانی، شادان فرهمند، بنیامین درایه، یحیی حدادی، یاسمن حسینی، و مهزیار دیده‌ور

انتخاب تعداد زیادی بازیگر کودک و نوجوان چگونه انجام شد؟ چه معیارهایی داشتید و مهم‌ترین اصل در کار با آن‌ها چه بود؟

در ماه سپتامبر آدیشن‌ها انجام شد و با بررسی دقیق گروه، بازیگران کودک، نوجوان و بزرگسال را انتخاب کردیم. که قطعاً یکی از ویژگی‌های این انتخاب قابلیت آوازخواندن بود. مهم‌ترین اصل در کار با آن‌ها، مخصوصاً کودکان و نوجوانان، پرورش و هماهنگی آواز و بازیگری بوده است. 

شما سال‌ها آواز تدریس کرده‌اید. این تجربه چه کمکی در هدایت بازیگران، به‌ویژه در بخش‌های آوازی، به شما کرده است؟ آیا تجربهٔ تدریس شما باعث شده است روش خاصی برای پرورش و هدایت این گروه جوان داشته باشید؟

من طی این سالیان به‌عنوان مدرس آواز فرصت این را داشتم که با افراد مختلفی کار کنم و روند رشد و یادگیری آن‌ها را بررسی کنم و در این میان، با استعدادهای بی‌نظیری برخورد کردم، و قطعاً این روند رشد، دید دقیقی در برنامه‌ریزی و آماده‌سازی عزیزان برای من و همکارانم فراهم کرد.

با چه چالش‌هایی برای به‌ثمررساندن این پروژهٔ بزرگ روبه‌رو بوده‌اید؟ در طول این مسیر، آیا حمایت‌هایی دریافت کرده‌اید که به شما انگیزه بدهد؟ 

یکی از مهم‌ترین اهداف ما، ارائهٔ این اثر با کیفیت بالا و حد استاندارد جهانی‌ست، و ازآنجایی‌که تئاتر موزیکال تلفیق هنرهای مختلف مثل آواز، بازیگری و رقص است، سعی کردیم با تمرین زیاد به این امر دست پیدا کنیم و قطعاً حمایت هنرمندانی که در این پروژه هستند، انرژی و دلگرمی مضاعفی را سبب شد.

بعد از این نمایش، چه پروژه‌های تازه‌ای در ذهن دارید؟ باز هم نمایش موزیکال، یا بازگشت به صحنهٔ اپرا؟

قطعاً این مسیر را ادامه خواهیم داد چرا که پیوند زیبایی بین هنرمند و مخاطب ایجاد می‌کند و به‌زودی پروژه‌های بعدی را اعلام خواهیم کرد.

در پایان، ضمن سپاس دوباره از وقت شما برای این گفت‌وگو، اگر صحبت دیگری با خوانندگان ما دارید، لطفاً بفرمایید.

سپاس از محبت و حمایت شما، امیدواریم بتوانیم لحظاتی فراموش‌نشدنی را برای مخاطبان عزیز رقم بزنیم و این عشق و زیبایی را گسترش دهیم.

نوشته مهتاب حقیقی: سعی کردیم این اثر را همانند طبیعت زیبایش به زبان ساده و مردمی ارائه دهیم اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.

عکس صحنه‌های نمایش: اشکان کلالی

«شهر قصه» نمایشنامه‌ای مشهور و پرآوازه کار زنده‌یاد بیژن مفید است و از معروف‌ترین نمایشنامه‌های تئاتر مدرن ایران به حساب می‌آید. نمایش «شهر قصه» اولین بار در سال ۱۳۴۵ با بازی بیژن مفید، هومن مفید، بهمن مفید، مریم مدنی و جمیله ندایی به‌صورت نسخه‌ای چهارساعته با گروه نمایش رادیو تهران ضبط و اجرا شد. این نمایش در اجراهای بعدی کوتاه‌تر شد.

«شهر قصه» اولین نمایش ایرانی محسوب می‌شود که در آن از پخش صدای ضبط‌شده برای اجرا استفاده شد، و با همان صداهای رادیویی، به‌مدت یک‌سال در خانهٔ پیشاهنگی اجرا شد. پس از آن به‌پیشنهاد بازیگران، هر یک از آن‌ها به‌جای شخصیت نمایشی خود حرف زدند.

در سال ۱۳۴۷، «شهر قصه» در اولین جشن هنر شیراز اجرای موفقی داشت، و پس از این اجرا بود که مسئولان وقت تصمیم گرفتند تا کارگاه نمایش تهران را در اختیار گروه هنری بیژن مفید قرار دهند. هرچند تالار رودکی (تالار وحدت کنونی) برای اجرای عمومی این نمایش در نظر گرفته شده بود، خود زنده‌یاد مفید تماشاخانهٔ سنگلج را برای اجرای نمایشش انتخاب کرد. دلیل این انتخاب هم آن بود که ورود زنان چادری و نیز آقایان بدون کراوات به تالار یادشده ممنوع بود. «شهر قصه» به‌مدت سه ماه در تماشاخانهٔ سنگلج بر روی صحنه بود، و پس از آن به‌مدت نه ماه هم در سالن انجمن دوشیزگان و بانوان اجرا شد. 

زنده‌یاد بیژن مفید در بروشور نمایش «شهر قصه» به‌زیبایی عصارهٔ آنچه را که این نمایش حکایت می‌کند، بازگو کرده است. او می‌گوید: «شهر قصه، حکایت انسان‌های ساختهٔ ذهن یک قصه‌گوست؛ انسان‌هایی که ماسک حیوانات را به چهره دارند و به دنیای پر از ریا و دروغ کوچکشان خو گرفته‌اند. یک روز یک انسان جدید به شهر وارد می‌شود و به رنگ آن‌ها درمی‌آید و هویت خود را از دست می‌دهد.»

وی همچنین در گفت‌وگویی دربارهٔ این نمایش در سال ۱۳۴۷ در رابطه با پرداختن به موضوع سودجویی و بهره‌کشی در این نمایش، می‌گوید: «بحث تلخی‌ست. در حقیقت، شهر قصه، قصهٔ گرگ‌هاست. روایت است در شب‌های سرد زمستان، دو گرگ گرسنه به هم می‌رسند. از ترس روبه‌روی هم می‌نشینند و مواظب یکدیگرند که یکی آن دیگری را از شدت گرسنگی پاره نکند. کم‌کم گرگان دیگر می‌رسند و همه دور هم می‌نشینند و مواظبِ یکدیگر پلک نمی‌زنند. هر بار یکی خسته می‌شود و پلک می‌زند، بقیه بر سرش می‌ریزند و پاره‌پاره‌اش می‌کنند و متوجه نیستند که زمان پاییدن یکدیگر، شاید شکارهایی رد شده‌اند و آن‌ها ندیده‌اند. شهر قصه، حکایت حلقهٔ گرگ‌هاست و تراژدی نکبت‌بار آدمیزاد. شاید اگر هرکدام از آن‌ها حرکتی می‌کرد، وضعشان این‌همه دردناک نبود.»

مفیدی همچنین با اشاره به اقبال عمومی نمایش «شهر قصه» در میان مردم عادی می‌گوید: «این کار کمک زیادی به پُرشدن فاصلهٔ فکری بین روشن‌فکر و مردم عادی می‌کند. این دو دسته در عصر ما روزبه‌روز از هم فاصله می‌گیرند. این فاصله باید روزی از بین برود. کار من کوششی است برای پُرکردن این خندق ذهنی بین روشن‌فکر و مردم.»

* * * *‌ *

و اما سپتامبر امسال (۲۰۲۴)، نمایش «شهر قصه» با اقتباس از کار زنده‌یاد بیژن مفید، به‌کارگردانی امیرنعیم حسینی، کارگردان انجمن هنری بلک آوت (Blackout Art Society)، در روزهای ۱۳ سپتامبر و ۱۵ سپتامبر به‌ترتیب در سالن کی میک سنتر واقع در وست ونکوور و سالن اِوِرگرین واقع در کوکئیتلام به روی صحنه رفت و با استقبال پرشور ایرانیان ساکن ونکوور مواجه شد، به‌طوری‌که تیم این نمایش تصمیم به اجرای سوم آن در تاریخ ۵ نوامبر گرفتند. بلیت‌های این اجرا نیز مانند دو اجرای قبلی به‌طور کامل به فروش رفت و تماشاچیان خشنود و راضی سالن نمایش را ترک کردند. برخی از این تماشاگران برای بار دوم یا سوم به تماشای این نمایش آمده بودند و برخی نیز که برای بار اول آن را دیده بودند، اظهار می‌کردند که دوست دارند بار دیگر نمایش را ببینند.

در اجرایی که امیرنعیم حسینی کارگردانی کرده است، خبری از ماسک یا کله‌های عروسکی حیوانات نیست و شخصیت‌ها از طریق گریم و افزودن جزئیاتی چون گوش‌، شاخ و دم هر حیوان و لباس‌هایی که بر تن دارند و انعکاسی‌ست از نقش و نگار پوست و موی آن‌ها، روح یافته‌اند. 

در این اجرای متفاوت یکی از عناصر برجسته استفاده از تکنیک رقص مدرن است. حیوانات تمام دیالوگ‌ها را که غالباً آهنگین و قافیه‌دارند، به‌همراه حرکاتی موزون ادا می‌کنند که با دقت طراحی شده است، و همین‌جا باید دست‌مریزاد گفت به طراح رقص یا کُرِئوگرافر (Choreographer) این نمایش، ایساک انکوئست (Isak Enquist)، که به‌خوبی از عهدهٔ این کار دشوار برآمده و تکنیک‌های رقص مدرن را به‌زیبایی با متن نمایشنامه‌ای که ۶۰ سال قدمت دارد، آمیخته است. 

نکتهٔ جالب توجه دیگری که تحسین بسیاری از تماشاگران را برانگیخته بود، مسئلهٔ استفاده از صدای ضبط‌شدهٔ صداپیشه‌ها و حرکات هماهنگ لب‌زدن بازیگران/پرفورمرها در این نمایش بود؛ بازیگرانی که همه بدون استثنا غیرایرانی‌اند و فارسی نمی‌دانند، هرچند بعید است در روند تمرینات سختی که داشته‌اند چند کلامی فارسی نیاموخته باشند. در گفت‌وگویی که پیش از اجرای اول نمایش با امیرنعیم حسینی داشتیم، او در این‌باره گفته بود: «به‌دلیل موزیکال‌بودن نمایش شهر قصه، به‌نظر من بهترین شیوهٔ اجرا استفاده از صدای ضبط‌شده است، چون نه‌تنها احتمال اشتباه در حین اجرا از بین می‌رود، بلکه این امکان نیز فراهم می‌شود تا بازیگران حرکات پیچیده‌تری هنگام اجرا داشته باشند بدون اینکه نگران دیالوگ‌ها باشند.» و تنها پس از تماشای این نمایش است که می‌توان به اهمیت این گفته پی برد.

در این اجرای مدرن از «شهر قصه»‌ موضوع دیگری که جلب توجه می‌کند، غیبت تعدادی از شخصیت‌های نمایشنامهٔ اصلی‌ست ازجمله قاطر یا شتر. وقتی از امیرنعیم حسینی در این‌باره پرسیدیم، او در پاسخ گفت: «قاطر، بز و پلنگ بار دراماتیکی در قصه نداشتند، ‌‌و به‌خاطر صرفه‌جویی در هزینه‌ها حذف شدند. برای شتر کسی را در آدیشن پیدا نکردیم که صدایش نزدیک به صدای اوریجینال باشد و به‌جز قسمت نقالی شتر، بقیهٔ دیالوگ‌هایش را بین باقی کاراکترها پخش کردیم.»

پس می‌بینیم کار با چنان دقت و وسواسی انجام شده است که حتی در شباهت صدای صداپیشه‌ها به صدای شخصیت‌ها در نمایش اصلی تا این حد سخت‌گیری شده است. در واقع یکی از نکاتی که باعث می‌شود این نمایش جدید پس از ۶۰ سال به‌شدت حس نوستالژیک تماشاگران را برانگیزد، نه‌تنها دیالوگ‌ها و شعرهای این قصه است که اغلب در حافظه‌مان حک شده، بلکه شباهت صدای شخصیت‌ها به صداهایی‌ست که سال‌ها به آن گوش سپرده‌ایم. در این میان، به‌نظر نگارنده صدای ملا (روباه) شباهت غریبی به صدای نسخهٔ اصلی دارد، هرچند صدای بقیهٔ شخصیت‌ها هم بسیار نزدیک به آن است.

می‌توان حدس زد که تا چه اندازه وقت، انرژی و البته عشق صرف این کار متفاوت شده است تا نتیجه اجرایی باشد که بی‌اغراق رضایت اکثریت قریب‌به‌اتفاق تماشاگران را جلب کرده است. امیرنعیم حسینی در جایی می‌گوید که فکر می‌کند انجمن هنری بلک آوت را با بیش از ده سال تجربهٔ اجرای کارهای هنری گوناگون به‌زبان‌های فارسی و انگلیسی، می‌توان به قبل و بعد از «شهر قصه» تقسیم کرد. او معتقد است چیزهایی که از زمان کلیدخوردن این کار یاد گرفته‌اند و تجربه‌هایی که از سر گذرانده‌اند، آن‌ها را به سطح دیگری [از کیفیت کار] رسانده است. حسینی می‌افزاید که این پروژه، بزرگ‌ترین پروژه‌ای بوده که این انجمن تا‌به‌حال کار کرده است، هم به‌لحاظ مالی و هم به‌لحاظ تعداد افرادی که در آن مشارکت داشته‌اند؛ فقط ۵۰ نفر به‌طور مستقیم در اجرای این نمایش نقش داشته‌اند. 

برای آشنایی بیشتر با عوامل اصلی این کار، می‌توانید بخش‌هایی از بروشور نمایش را که همراه این گزارش آمده است، ملاحظه کنید. همچنین یادداشت امیرنعیم حسینی، کارگردان، را نیز که در بروشور آمده، برای آشنایی بیشتر با دیدگاه کارگردان دربارهٔ نمایش و توضیحاتی دربارهٔ روند شکل‌گیری کار، به‌ویژه برای افرادی که شانس تماشای آن را نداشته‌اند، در اینجا می‌آوریم:

«شهر قصه داستانی است که در دل خود حقایقی تلخ و شیرین از جامعهٔ ایرانی را نهفته دارد؛ داستان شهری که ساکنان آن بسیار برای ما آشنا هستند؛ افراد متعصب و دین‌پرور (روباه)، طرفداران خرافات (خرس)، افراد جاهلی که همیشه ساده‌ترین و دم‌دستی‌ترین راه‌حل را انتخاب می‌کنند (خر)، روشنفکرانی که کم‌مطالعه‌اند (طوطی)، و زنانی که تنها به ویژگی‌های جنسی آن‌ها توجه می‌شود (خاله‌سوسکه).

واضح است که متنی با چنین ویژگی‌هایی در جامعه‌ای که صحبت از عیب‌ها و انتقاد از خود ساده نیست، تا چه حد از زمان خود جلوتر بوده و شاید به‌همین خاطر این نمایش همیشه در ذهن و قلب مخاطب ایرانی جایگاه ویژه‌ای داشته است.

نمایش شهر قصه به‌نویسندگی و کارگردانی زنده‌یاد بیژن مفید، اولین نمایش ایرانی است که از پخش صدای ضبط‌شده برای اجرای تئاتر استفاده می‌کند. ایدهٔ ما نیز به‌کار‌بردن همان شیوه در اجرا و اقتباس از نمایش شهر قصه بود.

اولین چالش پیش روی ما حقوق مؤلف و اجازهٔ اقتباس بود که با همکاری فرزندان زنده‌یاد بیژن مفید این امکان فراهم شد. یکی از چالش‌های مهم دیگر فایل‌های صوتی موجود از نمایش‌های اصلی بود که به‌دلیل گذشت زمان از کیفیت مناسبی برخوردار نبودند. به‌همین دلیل و نیز به‌خاطر برخی ایده‌هایی که برای باند صوتی نمایش داشتیم، تصمیم گرفتیم با حفظ خاطرۀ جمعی از صدای شخصیت‌های این نمایش همهٔ صداها و موسیقی‌ها را دوباره اجرا و ضبط کنیم. این پروسه که از ژانویهٔ سال جاری آغاز شد، شامل فراخوان انتخاب ده صداپیشه از بین نود نفر متقاضی تمرین و دورخوانی و در نهایت ضبط استودیویی بود که در ادامه با اجرای دوبارۀ موسیقی‌ها، میکس و ادیت تا جولای ۲۰۲۴ ادامه داشت.

در مرحلهٔ بعد به سراغ انتخاب پرفورمرها رفتیم. پس از فراخوان از میان پنجاه متقاضی نه نفر انتخاب شدند که هیچ‌کدام به زبان فارسی آشنایی نداشتند. انتقال مفاهیم و احساسات این اثر به پرفورمرها که به زبان دیگری سخن می‌گفتند، چالشی مضاعف بود. پیش از آغاز تمرین‌ها ساعت‌های متوالی با طراح حرکات صحبت می‌کردیم تا مطمئن شویم که منظور نویسنده کاملاً منتقل شده است و مفاهیمی که ریشه در فرهنگ فارسی دارند، برای طراح رقص به‌درستی ترجمه شده‌اند.

همزمان با تمرین‌ها پروسهٔ طراحی لباس، گریم و متعلقات چهره برای کاراکترها آغاز شد که در این کار هم به‌دنبال شیوه‌ای بودیم که مطابق با شکل اجرا باشد. همهٔ این مراحل، با دقت و تلاش بی‌وقفه صورت گرفت تا در نهایت نمایش شهر قصه برای اجرا آماده شد.

به‌دلیل جایگاه ویژهٔ نمایش شهر قصه، این پروژه برای ما فراتر از اجرای یک نمایش بود و تبدیل به بزرگ‌ترین پروژه‌ای شد که تاکنون گروه بلک آوت انجام داده است. اجرای این اثر ارزشمند ممکن نبود مگر با همکاری هنرمندان توانا و بی‌ادعای شهر ونکوور که با تمام وجود در طول این نه ماه با ما همراه بودند و هر کدام به‌سهم خود به بهترشدن این پروژه کمک کردند و اما حضور شما تماشاگران عزیز، آخرین حلقه از فرایند اجرا و مهم‌ترین دلگرمی برای ماست و امیدواریم تا تجربه و خاطرهٔ این نمایش به تداوم این ارتباط بیفزاید.»

در پایان شایان ذکر است که در اجرای سوم این نمایش که سه‌شنبهٔ هفتهٔ گذشته انجام شد، انجمن هنری بلک آوت اعلام کرد که این تیم قصد دارد برای نمایش «شهر قصه»‌ تور کانادا برگزار کند و برای این کار نیاز به حامیان مالی دارد. افراد یا کسب‌وکارهایی که مایل‌اند اسپانسر این تور شوند، می‌توانند با آدرس ایمیل info@blackouttheater.com با انجمن هنری بلک آوت تماس بگیرند. همچنین از افراد علاقه‌مند به حمایت مالی از انجمن هنری بلک آوت دعوت می‌شود با رجوع به وب‌سایت این انجمن در آدرس www.blackouttheater.com (دکمهٔ Donate در بالای صفحه) یاری‌رسانِ این گروه هنری باشند.

نوشته «شهر قصه» در ونکوور؛ اجرایی به‌سبک مدرن و در عین حال نوستالژیک اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.

اجرای «از هوسنامه تا وفانامه» در یک شب پاییزی دلپذیر توانست احساسات متفاوت مخاطبان حول محور شعر را که به‌نظر همچنان نقطهٔ اشتراک فارسی‌زبانان است، متبلور کند. 

مخاطب فارسی‌زبان که این روزها در مرکز بمباران‌های تبلیغاتی قرار دارد، انتخاب‌هایش را نه براساس ارزش‌ها و نیازهای خود که بیشتر بر اساس میزان تبلیغات انجام می‌دهد. ازاین‌رو بازار استندآپ‌کمدی‌های سخیف با شوخی‌های مداوم جنسی، نمایش‌های تخت حوضی و فستیوال‌های کم‌مایه که حتی در دههٔ سی ایران هم این‌همه آشفته و بی‌محتوا نبوده‌اند، به‌خوبی گرم است. 

در این شرایط پردازش و اجرای مجموعهٔ بزرگ خسرو و شیرین نظامی گنجوی، کاری سترگ و قابل‌ستایش است که بنفشه طاهریان و فرشید سادات‌شریفی با امید به همان روحیهٔ شعردوستی ایرانیان توانسته‌اند از میان توفان تبلیغات به ساحل یک اجرای شریف برسانندش. 

آنچه در این اجرا به‌خوبی قابل‌مشاهده بود، بیان درست و شفاف بازیگرش بود که توانسته بود از پس سال‌ها تلاش و تجربه به‌شکل دقیقی به مرحلهٔ نمایش برسد. اگر از بینندگان این برنامه بوده باشید، به خاطر می‌آورید که بنفشه طاهریان برای تلفظ دو کلمهٔ «خشم» و «غم» دو رفتار متفاوت با دو صدای متفاوت و تونالیتهٔ متفاوت و حس متفاوت را ارائه کرد. این شکل بازی برای بازیگران جزو اولین درس‌های آموزشی بیان است. اما شکل‌دادن و ارائهٔ درست آن بی‌شک حاصل تلاش و تجربه است. چیزی که این روزها در تئاتر اطراف ما دیده نمی‌شود. توانایی‌های بازیگری جای خود را به قیافه‌های جذاب داده و میزان فروش بلیت و تعریف و تمجیدهای فضای مجازی ملاک ارزش‌گذاری یک اثر شده است. رضایت نسبی از اجرای بنفشه طاهریان نشان می‌دهد که قدرت اجرا، تسلط، قابلیت‌های متن و تجربه چگونه می‌تواند اثری درخور تولید کند. طاهریان در این اجرا توانسته به‌خوبی از عهدهٔ بازی هم‌زمان چند نقش (خسرو، شیرین، فرهاد، شاپور، مهین‌بانو، باربد و غلام کنیز و عجوزه) برآید و برای هر یک کاراکتری مستقل تعریف کند بدون آنکه تداخلی در نقش‌ها صورت گیرد (هرچند بر اساس یک حس زنانه صدای فرهاد را بهترین صدا انتخاب کرده است). او همچنین توانسته از دو جهت با تماشاگر خود نزدیک شود؛ یکی از راه ارتباط مستقیم با تماشاگر، سؤال‌کردن از او و درگیرکردنش و حتی گاهی شوخی‌کردن با تماشاگر هنگام توصیف فرهاد و از دیگر سو با آوردن معادل‌های امروزی آشنا به گوش مخاطب، مثل تیندر، جاستین ترودو، سرچ و… 

بنفشه در این اجرا توانست بر گونه‌ای از ناآگاهی جمعی فائق آید که می‌پنداشت: کار تک‌نفره چیست؟ چرا؟ چرا باید این‌قدر پول بدهیم برای یک نفر (مثل‌اینکه قیمت بلیت را تعداد عوامل تعیین می‌کند!) لپ‌تاپ چیست وسط صحنه و… 

او توانست به مخاطب بی‌تجربهٔ خود که حتماً دانش کافی از هنر تئاتر ندارد، بفهماند که بسیار طبیعی است که یک بازیگر نمایش چندین نقش را بازی کند و این، هم از چالش‌های مهم بازیگری و هم از توانایی‌های بالقوهٔ هنر نمایش است. 

نکتهٔ پایانی، طرح موضوعات جنسی است که این روزها بسیار باب شده و در این نمایش هم نیم‌نگاهی به آن شده است. این موضوع همیشه و در همه‌جای هنر و ادبیات حضور داشته و فقط گاهی که حکومت‌های ایدئولوژیک روی کار آمده‌اند، برای مدت کوتاهی از انظار پنهان شده است. پرداختن به آن البته که هیچ اشکالی ندارد اما به نظر می‌رسد در پس اتفاقات چهار دههٔ گذشته مهم‌ترین دل‌مشغولی جامعه شده و تأثیر بسزایی در جذب مخاطب (فروش) دارد. در واقع میزان پرداختن به موضوع مهم است و نه خود موضوع. ازاین‌رو در این نمایش بدون افتادن در دام ابتذال‌های رایج جنسی به‌قدر لزوم در داستان گنجانده شده و کمی هم از شرایط رایج وام‌گرفته است که قابل‌تعمق است. 

امیدوارم این کار سرآغاز کارهای مثبت دیگر این مجموعه باشد و باز هم کارهای بهتری از آن‌ها روی صحنه بیاید. 

* * * * *

روناک سالاروندی‌زاده، فعال فرهنگی – مونترآل

نظامی را در دوران دبیرستان شناختم؛ با خسرو و شیرینش. خسرو و شیرین زمانی برایم مهم‌تر شد که فهمیدم در چندکیلومتری شهر زادگاهم کرمانشاه آثار قلم‌تراش‌های فرهاد کوه‌کن بر کتیبهٔ بیستون نقش بسته است. از آن زمان نظامی و شعرهایش برایم زنده‌تر و ملموس‌تر شدند؛ قسمتی از هویت منِ نوجوان شدند و نظامی را در زندگی‌ام جاری دیدم. یکی از خصوصیات ادبیات کلاسیک ماندگاری همیشگی آنان است. ادبیات کلاسیک زمان ندارد، در روح زمانه جاری است حتی اگر بر اثر غفلت آموزش‌وپرورش بر زبان نسل جدید جاری نباشد. 

متأسفانه، نسل‌های بعد از من بر اثر این غفلت زیان‌بار از ادبیاتش، از هویتش محروم مانده است. دسترسی به این اثر برای این نسل‌ها سخت شده است. ما دیگر نقالی نداریم که برایمان قصه‌های قدیمی را در قلب تپندهٔ شهر و محل گردهمایی شهروندان یعنی قهوه‌خانه‌ها بازخوانی کند. امروزه اما قهوه‌خانه‌ها به رادیوها و تلویزیون‌ها و فضای مجازی تغییر شکل داده‌اند. قصه‌گوها هم البته که بدسلیقه شده‌اند و راز و رمز قصه‌گویی را گم کرده‌اند. قصه‌هایی نه انسانی و نه از آن هویت خود بلکه قصه‌هایی ساختگی طرح می‌کنند؛ قصه‌های دروغین گوش‌آزار. مخاطبِ بهوشِ نسل نو که قدرت تشخیص واقعی و ناواقعی را دارد، چاره‌ای جز تحمل قصهٔ بد ندارد چرا که به هویتی هرچند دروغین برای زیست خود نیاز دارد. در این میان اما تعدادی انگشت‌شمار قصه‌گوی خوب هم به وجود آمده‌اند که باهوش و درایت خود این حفره را کشف کرده و در پی پرکردن آن برآمده‌اند. اینان ادامه‌دهندگان راه همان نقال‌های استاد و کاربلدند و میزان تأثیرگذاری کارشان کم از آنان نیست. 

یکی از این استادان کاربلد بنفشه طاهریان است. بنفشه را از طریق پادکست «چای با بنفشه» می‌شناسم. پادکستی که راوی اشعار نظامی گنجوی، شاعر بزرگ ایرانی قرن ششم، است و هدفش زنده‌نگه‌داشتن این اشعار در ذهن نسل امروزی است. بنفشه بازیگر و کارگردان تئاتر نیز است و فن بیان و بازیگری‌ای که از تئاتر با خود دارد، قدرت و تأثیر قصه‌گویی‌اش را چندین برابر کرده است. او اخیراً نمایش «از هوسنامه تا وفانامه» را به‌همراهی مشاور ادبی‌اش، دکتر فرشید سادات‌شریفی، بر اساس داستان خسرو و شیرین نظامی به روی صحنه برده است. زمانی که شنیدم بنفشه در مقام کارگردان و تنها بازیگر این نمایش می‌خواهد چنین کار بزرگی را به روی صحنه ببرد، سریع در جستجوی زمان و مکان نمایش و تهیهٔ بلیت برآمدم. همه جان چشم شدم و برای روز اجرا لحظه‌شماری کردم. هم‌زمان که به توانمندی او ایمان داشتم، در دلم دل‌شورهٔ شدیدی داشتم. 

می‌دانستم بنفشه راه سختی را طی کرده و در این راه با کلی دست‌انداز و مانع روبرو شده است. جامعهٔ سنتی با باورهای قدیمی اجازهٔ نزدیک‌شدن به آثار کلاسیک را به او ندادند و منتقد جدی کارهایش بودند. به‌باور آن‌ها آثار نظامی و همهٔ بزرگان ادبیات باید در کتابخانه‌ها و موزه‌ها نگهداری شوند غافل از اینکه همین نوع تفکر باعث دورماندن نسل جدید از ریشه و اصالتش است. به‌باور سنتی به این آثار نه‌تنها که نباید نزدیک شد بلکه هرگونه شوخی و طنز با آن‌ها پذیرفته نشده و دون شأن است. اما بنفشه باور دارد که برای معرفی این ادبیات به نسل جدید اتفاقاً باید از این تفکر سنتی گذر کرد. باید این بت را شکست و این ادبیات را با زبان طنز و به‌شکل امروزی به انسان جوان امروزی شناساند که قصهٔ آدمیزاد از گذشته هر چه که بوده همان است. بنفشه برای انجام این مهم به شجاعت زیاد، مهارت و تمرین و مبارزه احتیاج داشت. او برای اثبات حرفش و اجرای ایده‌اش در نمایش «از هوسنامه تا وفانامه» ابتدا به یک نمایشنامهٔ خوب احتیاج داشت که با وفاداری به اشعار نظامی بزرگ بتواند با طنزِ به‌اندازه و درست با داستان خسرو و شیرین شوخی کند و ادبیات کهن را به دنیای مدرن و زبان نوجوان امروزی پیوند بزند. دوم به بازیگری توانا که راه‌ورسم قصه‌گویی را بلد باشد و بتواند یک‌تنه با یک صحنه با یک میزانسن ثابت و حداقل دکور و نور و موسیقی به‌مدت نود دقیقه مخاطب ایرانی و غیرایرانی با تفاوت نسلی گوناگون را روی صندلی بنشاند. با خود گفتم: نتیجهٔ این کار یا یک نمایش درجهٔ یک است که می‌تواند تفکر سنتی را شکست دهد و راه خود را به میان نسل جوان پیدا کند یا شکست مطلق و اثبات درستی تفکر سنتی است. وظیفهٔ بنفشه سنگین و راهش سخت و ناهموار بود. 

روز اجرا به‌همراه دو دوست کانادایی به سالن تئاتر رفتیم. دل‌شوره به اوج خود رسیده بود. وظیفهٔ بنفشه این بار سنگین‌تر هم شده بود. قانع‌کردن مخاطب غیرایرانی برای دیدن اثری کلاسیک از ادبیات فارسی. 

چراغ‌ها خاموش و بنفشه با نور ظاهر شد. او راوی داستان خسرو و شیرین بود. چنان گیرا داستان را شروع کرد و ادامه داد که نفس‌ها در سینه حبس شده بود. تا لحظهٔ مرگ فرهاد پلک نمی‌زدم و متوجه اطرافم نبودم. غرق در نمایش و سوگواری برای فرهاد قصه بودم که صدای مویه‌های دوست کانادایی در صندلی کناری، من را متوجه زمان حال کرد. نمی‌دانستم برای فرهاد گریه کنم یا اشک شوق برای بنفشه بریزم که کارش این‌قدر جذاب و گیرا از کار درآمده بود. زمانی که از شیرین و رقیبش شکر در برابر عشق خسرو می‌گفت، قدرت و شجاعت و مبارزهٔ شیرین را در چشم‌هایش، در اشک‌هایش، در تک‌تک سلول‌های بدنش حس کردم. گویی بنفشه قصه‌ای را تعریف می‌کرد که آن را زندگی کرده بود و بلد بود. ناخودآگاه یاد راه پر از فرازونشیبی که طی کرده بود تا حرفش را به سنت بقبولاند، افتادم. یاد سنگ‌اندازهای شکرگون که سعی در محوکردن شیرین داشته‌اند و شیرین چه مبارزه‌ها که برای به‌دست‌آوردن عشقش نکرد. بنفشه، شیرین بود که خود را به شکرها ثابت کرد. بی‌شک نتیجهٔ مبارزه‌اش پیروزی بود. بنفشه توانست ادعایش را ثابت کند و راهش را به دل‌های جوانان نسل امروز که تشنهٔ وصال به هویت اصلی‌شان‌اند، باز کند.

نوشته دیدگاه‌های دو تن از تماشاگران نمایش «از هوسنامه تا وفانامه» در مونترآل اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.

مسعود سخایی‌پور، LJI Reporter – ونکوور

عکس‌ها از: نسترن پورطاهريان

باخبر شدیم بنفشه طاهریان، نویسنده، گوینده، و بازیگر ساکن تورنتو، نمایش «از هوسنامه تا وفانامه» را که سال گذشته در چند شهر آمریکای شمالی به روی صحنه برده است، در سوم نوامبر ۲۰۲۴ این نمایش را در سالن مک‌یوئنِ کی‌میک سنتر در وست ونکوور برای نخستین‌بار به روی صحنه خواهند برد. به‌همین مناسبت گفت‌وگویی با ایشان داشتیم تا دربارهٔ این نمایش بیشتر بدانیم. 

* * * * *

سلام خانم طاهریان عزیز، با سپاس از وقتی که در اختیار ما گذاشتید، خوشحال خواهیم شد در ابتدای این گفت‌وگو کمی دربارهٔ پیشینهٔ هنری‌تان، در ایران و کانادا، برایمان بگویید. 

من در سال ۲۰۱۱ با پیشینهٔ گویندگی و مدیریت دوبلاژ و وبلاگ‌نویسی به‌عنوان یک سرگرمی، به کانادا مهاجرت کردم. در سال ۲۰۱۲ در جشنوارهٔ تیرگان تورنتو بخش مجریان جشنواره را راه‌اندازی کردم و از سال ۲۰۱۳ به‌طورجدی به سراغ بازیگری رفتم و در کنار بازیگری، مینیمال‌هایی از زندگی روزمره را که می‌نوشتم در قالب فایل‌های صوتی یا اجرای روی صحنه منتشر می‌کردم. در سال ۲۰۱۶ فیلم کوتاه هفت‌دقیقه‌ای به نویسندگی و بازیگری خودم تهیه کردم به‌نام «سیمرغ» که در رسانه‌های اجتماعی با استقبال بسیار خوبی روبه‌رو شد. سال ۲۰۱۸ به‌زبان انگلیسی روی صحنهٔ تئاتر رفتم و بازی من مورد توجه یکی از سخت‌گیرترین منتقدان کانادایی به‌نام گلِن سامی (Glenn Sumi) قرار گرفت و در سال ۲۰۲۰ و با شروع قرنطینهٔ کرونا، پادکست «چای با بنفشه» را منتشر کردم. در حال حاضر به‌عنوان نویسنده، بازیگر و گوینده به دو زبان فارسی و انگلیسی در زمینه‌های مختلف فعالیت می‌کنم.

چه شد تصمیم گرفتید پادکست «چای با بنفشه» را آغاز کنید؟

من باور دارم ملتی که قصه‌های خودش را بلد نیست، یک روز به خودش می‌آید و می‌بیند لابه‌لای قصه‌های ملت‌های دیگر گم شده است. من به‌عنوان یک هنرمند ایرانی مهاجر می‌خواستم کاری ولو کوچک برای شناساندن فرهنگ و هنر ایران به ایرانیان و غیرایرانیان انجام بدهم. سال ٢۰١٧ به‌طور اتفاقی با نظامی گنجوی و آثارش آشنا شدم. نظامی نویسنده‌ای آوانگارد و جلوتر از زمان خودش است که به‌روزبودنِ داستان‌های پرکششی که نوشته، آدم را متحیر می‌کند. داستان‌ها انگارنه‌انگار هزار سال پیش نوشته شده‌اند بلکه گویی همین دیروز اتفاق افتاده و نوشته شده‌ باشند و خواندنشان به آدم درس زندگی می‌دهد. 

نظامی خداوندگار داستان‌پردازی عاشقانهٔ ایرانی است که نه‌تنها برای عشق احترام و ارزش زیادی قائل است، بلکه زنان دانا و توانا در داستان‌هایش نقشی پررنگ و جایگاهی بالا و منصفانه دارند. من آن‌چنان تحت‌تأثیر این داستان‌ها قرار گرفتم که با شروع قرنطینهٔ کرونا از فرصت خانه‌نشینی استفاده و پادکست «چای با بنفشه» را منتشر کردم. برای من خیلی مهم بود که داستان‌ها را آن‌طور که خودم دوست داشتم بشنوم، یعنی ساده و آسان و قابل‌درک، تعریف کنم. در نتیجه در پادکست در کنار خوانش اشعار، داستان‌ها را به‌زبان ساده و امروزی با توضیحات جانبی و همراه با شوخی‌هایی که برای شنوندهٔ امروز قابل‌درک و جذاب باشد، تعریف می‌کنم. در فصل اول پادکست، داستان خسرو و شیرین را تعریف کردم و در حال حاضر در فصل دوم هفت‌پیکر را دارم تعریف می‌کنم که رو‌به‌پایان است.

چرا به‌عنوان اولین داستان دنباله‌دار برای اجرا در این پادکست، داستان «خسرو و شیرین» را انتخاب کردید؟ 

به دو دلیل. اول به‌خاطر شیرینِ نظامی. من فکر می‌کنم اگر ما ایرانیان قرار باشد از بین شخصیت‌های داستان‌هایمان یک زن را به‌عنوان الگو به نوجوانان معرفی کنیم، قطعاً این شخصیت شیرین است. نظامی به‌طرزی حیرت‌انگیز شیرین را زنی باورپذیر، سرشار از زیبایی بیرونی و درونی و توانمند رقم زده است. خودِ نظامی در انتهای این منظومه می‌گوید داستان خسرو و شیرین را به‌عشق همسرش آفاق نوشته که برایش مثل شیرین بوده و خیلی زود از دستش داده. شیرین تیرانداز و طناز است؛ خوش‌سخنی است که کسی حریف کلامش نمی‌شود؛ شکارچی و سوارکاری بی‌نظیر است؛ و از همه مهم‌تر زنی صبور و بااستقامت است که می‌داند از زندگی چه می‌خواهد و چه نمی‌خواهد و به‌سمت خواسته‌اش حرکت می‌کند. این داستان در واقع برجسته‌ترین داستان عاشقانه و اروتیک ایرانی به‌زبان شعر، در ستایش عشق و زن است، اما متأسفانه شاید بشود گفت چون خسرو پادشاه ساسانی زرتشتی است و نظامی این داستان را در زمانی می‌نویسد که اعراب مسلمان بر ایران سلطنت می‌کنند و جامعه بسیار مردسالار است، علی‌رغم اینکه داستان با استقبال خوبی روبرو می‌شود اما با گذشت زمان، جامعه شخصیت شیرین و خسرو را بسیار کم‌رنگ و شخصیت فرهاد را پررنگ می‌کند. ایرانیان همه می‌دانند که فرهاد چطور مرد، اما تعداد کسانی که از سرنوشت شیرین باخبرند، بسیار کم است. 

دلیل دوم اینکه به‌نظر من داستان خسرو و شیرین جذاب‌ترین و پرکشش‌ترین داستان آوانگارد عاشقانهٔ ایران است. شما در این داستان روند بزرگ‌شدن و پخته‌شدن یک هوس و عشق در نگاه اول و تبدیلش به یک وفاداری عاشقانه را می‌بینید.

چه شد که سال گذشته تصمیم گرفتید داستان «خسرو و شیرین» نظامی را با عنوان «از هوسنامه تا وفانامه» یک‌تنه به روی صحنه ببرید؟ چه مدت روی این پروژه کار کردید تا آن را برای اولین اجرا آماده کنید؟ و تاکنون در چه شهرهایی اجرا داشته‌اید؟

من از روزی که با نظامی آشنا شدم و داستان پرفرازونشیب خسرو و شیرین را خواندم، با خودم تصمیم گرفتم هر جوری که بلدم و می‌توانم هر روز یک ایرانی یا غیرایرانی را به شنونده‌های این داستان اضافه و قصهٔ شیرین را برایش تعریف کنم.

بعد از اینکه داستان خسرو و شیرین را در طی سه سال بی‌وقفه تحقیق و نوشتن و اجرای هم‌زمان در شصت قسمت در پادکست تعریف و تمام کردم و با استقبال بسیار خوب شنونده‌ها روبه‌رو شدم، به این نتیجه رسیدم که پادکست به‌تنهایی کافی نیست و باید این داستان را روی صحنه هم ببرم و علی‌رغم اینکه تبدیل این داستان به نمایش کاری نشدنی به نظر می‌رسید، اما تصمیم گرفتم دل به دریا بزنم و این کار را انجام بدهم.

همین شد که رفتم سراغ نوشتن نسخهٔ نمایشی. از نوشتن نمایشنامه تا روی‌صحنه‌بردنش حدود پنج ماه زمان برد. این اولین‌بار در تاریخ‌ادبیات، نمایش و موسیقی ایران است که منظومهٔ ۶٬۵۰۰ بیتی «خسرو و شیرین»، در یک اجرای وفادار به متن، به‌صورت کامل و بدون سانسور به روی صحنه می‌رود و برای من به‌عنوان نویسنده خیلی مهم بود که به متن اصلی وفادار بمانم و یک بار این داستان را از اول تا آخر تعریف کنم. 

نمایش از «هوسنامه تا وفانامه» برای اولین‌بار در جشنوارهٔ تیرگان تورنتو ٢۰٢٣ روی صحنه رفت و بعد، اجراهای متعدد و بسیار موفق در کانادا در شهرهای تورنتو، واترلو، مونترآل و اتاوا داشت. همچنین در آمریکا در سه شهر اورنج کانتی، سن دیه‌گو و لس آنجلس روی صحنه رفتم که آنجا هم با استقبال بسیار خوب تماشاگران همراه شد. 

چه کسانی در طرح و اجرای پادکست «چای با بنفشه» و به‌ویژه نمایش «از هوسنامه تا وفانامه» با شما همکاری دارند؟

در اجرای پادکست من تهیه‌کننده، نویسنده و گویندهٔ پادکست هستم. مشاور ادبی پادکست، دکتر فرشید سادات‌شریفی است، آهنگ‌سازان کورش بابایی و دانیال شیبانی هستند و ادیت و میکس صدا هم با مهلا دیانی است.

و عوامل نمایش «از هوسنامه تا وفانامه» هم (علاوه بر تیم پادکست) این عزیزان‌اند: مدیر صحنه: کاوه فرهادی؛ مدیر هماهنگی: نسرین خاتم؛ دستیار هماهنگی: دریا امامی؛ طراح صدا و موسیقی: مهرسا رهنما؛ گرافیست: تینا رحیم‌زاده، و طراح لباس و تاج: نسرین سلحشور.

لطفاً از همکاری دکتر سادات‌شریفی در این زمینه و نقش ایشان بیشتر بگویید.

آشنایی با دکتر سادات‌شریفی و همکاری با ایشان در واقع یکی از خوش‌اقبالی‌های من در زندگی به حساب می‌آید. ایشان مشاور ادبی پادکست «چای با بنفشه» هستند. ازجمله اینکه من در پنج سال گذشته برای اینکه مطمئن باشم در خوانش و یا تفسیر ابیات کمترین اشتباهی وجود ندارد، هر اپیزود را بعد از ضبط و آماده‌سازی، اول برای ایشان فرستادم که بشنوند. و تا امروز که صد و شانزده قسمت از پادکست منتشر شده، هیچ اپیزودی را من بدون تأیید ایشان منتشر نکرده‌ام. از نکته‌های مهم همکاری با دکتر سادات‌شریفی این است که در کنار دانش بسیار بالایی که در ادبیات فارسی دارند، برخلاف خیلی از استادان (که با مدرن و امروزی کردن داستان‌های کهن مخالف‌اند) ایشان نه‌تنها موافق‌اند بلکه از کسانی‌اند که به کاربردی‌کردن ادبیات باور دارند و برایش زحمت بسیار می‌کشند. 

به‌علاوه در نمایش «از هوسنامه تا وفانامه» هم ایشان در کنار خانم‌ها پگاه گنجی و سارا اندرسون ترجمهٔ نمایش به زبان انگلیسی را به عهده داشته‌اند که یکی از نقاط قوت نمایش به حساب می‌آید. در این ترجمه، هم به حفظ شاعرانگی شعرها دقت شده و هم در حفظ شوخی‌ها و انتقال مفهوم زبان روزمره کوشش فراوان به‌عمل آمده است. 

شما در این اجرای زندهٔ یک ساعت و نیمه، کار دشوار اجرای پانزده نقش مختلف را بر عهده دارید. چقدر این کار را به نقالی سنتی نزدیک می‌دانید؟ 

نقالی سنتی، بیشتر پیرامون داستان‌های حماسی و پهلوانی است و نقال در نقش راوی، قصه‌ای را به زبان شعر تعریف می‌کند. نمایش «از هوسنامه تا وفانامه» نه نقالی است، نه شب شعر و نه استندآپ‌کمدی. من باور دارم که ما برای حفظ و نشر فرهنگ و هنر ایران باید جسورانه شیوه‌های جدید داستان‌گویی را به کار ببندیم تا مخاطب امروز را به شنیدن داستان‌های کهن علاقه‌مند کنیم. درنتیجه این نمایش یک ساختارشکنی در اجراهای نمایش‌های سنتی بر پایهٔ شعر کهن ایرانی به حساب می‌آید.

واقعیت این است که شما امروز از هرکس دعوت کنید تا با شما به تماشای نمایشی بیاید که قرار است یک نفر در نود دقیقه داستان خسرو و شیرین را تعریف کند، بلافاصله دعوتتان را به‌بهانهٔ کسل‌کننده‌بودن رد می‌کند، اما من در این نمایش با تکیه‌ بر سابقهٔ نویسندگی در پادکست و مشاهدهٔ علاقهٔ شنوندگان به سبک داستان‌گویی‌ام و همین‌طور با توجه‌ به سابقهٔ گویندگی و بازیگری در نقش‌های کاملاً متفاوت، با تغییر صدا و فیزیک بدنم در پانزده نقش چنان مخاطب را درگیر می‌کنم که متوجه گذر زمان نمی‌شود. هر شخصیت این داستان صدای متفاوتی دارد و شکل و نحوهٔ حرکت بدنش با دیگری فرق می‌کند. 

در اجراهایی که تاکنون داشته‌اید، بازخورد تماشاگران چه بوده است؟

بسیار عالی و شگفت‌زده. من همان‌طور که در پادکست می‌شنوید، شعر نظامی را لابه‌لای قصه‌ای که به زبان محاوره تعریف می‌کنم، می‌پیچم. در این نمایش هم مخاطب بعد از نود دقیقهٔ نفس‌گیر که خندیده، گریه کرده، مضطرب و عاشق شده، باورش نمی‌شود قصه‌ای شنیده که شعرش هزار سال پیش نوشته شده و نود دقیقه به یک نفر گوش کرده و پلک نزده است.  

چرا این نمایش محدودیت سنی (۱۶+) دارد؟

نظامی شاعر اروتیک عاشقانه‌های ایرانی است که تنانگی را با تمام جزئیات، بسیار هوشمندانه بدون پرده‌دری، بلکه لطیف و شاعرانه چنان تعریف می‌کند که هوش از سر آدم می‌برد. جنبه‌ای که متأسفانه غالباً ازش بی‌خبرند. شما اگر قرار باشد خسرو و شیرین نظامی را وفادار به متن بدون حذف شخصیت‌ها و به‌همان شیرینی که نوشته شده روی صحنه ببرید، چاره‌ای ندارید جز اینکه از لذت تن روی صحنه حرف بزنید. این نمایش صحنه‌های اروتیکی دارد که من هم مثل نظامی بدون پرده‌دری اجرایشان می‌کنم و بی‌نهایت خوشحال می‌شوم وقتی می‌بینم بعد از اجرا نوجوانان ۱۷-۱۸ ساله نه‌تنها با کار ارتباط برقرار کرده‌اند، بلکه بسیار دوستش داشته‌اند. 

طبعاً طرح و اجرای چنین کاری بسیار پرهزینه است؛ آیا از حمایت‌های دولتی و غیردولتی‌ای هم برخوردار بوده‌اید؟ اگر افراد یا کسب‌وکارهایی مایل به حمایت باشند، چه باید بکنند؟

متأسفانه، تا این لحظه پادکست و نمایش هیچ‌کدام از حمایت مالی دولتی برخوردار نبوده‌اند و تولیدشان با سرمایهٔ شخصی من و همراهی بی‌چشمداشت تیم برگزارکننده بوده است. 

نمایش در بعضی از شهرها حامیان مالی داشته مثلاً برای اجرای ونکوور دو نفر از شنونده‌های قدیمی پادکست به نام Condesa Jewelry  و Merit Electric  لطف کرده و حامیان مالی این نمایش شده‌اند.

و جا دارد اضافه کنم که در کنار حمایت مالی، یکی از شیرین‌ترین و آسان‌ترین راه‌های حمایت از این نمایش خرید بلیت نمایش و معرفی‌اش به دیگران است. 

اگر دوستانی علاقه‌مند به پشتیبانی از پادکست یا نمایش باشند، می‌توانند با آدرس ایمیل زیر با ما تماس بگیرند تا اطلاعات برایشان ارسال شود.

info@chaibabanafsheh.com

و در آخر، اگر صحبت دیگری با خوانندگان ما دارید، بفرمایید. 

پادکست «چای با بنفشه» و نمایش «از هوسنامه تا وفانامه» ادای دین من به‌عنوان یک ایرانی مهاجر به فرهنگ و هنر کشوری است که به‌قول نظامی برایش: «همه عالم تن است و ایران دل» اما حفظ و نشر فرهنگ و هنر یک ملت کار یک نفر نیست. همت یک ملت را می‌طلبد. ما ایرانیان با آنچه که می‌سازیم، ایرانی هستیم. نمایش «از هوسنامه تا وفانامه» نمايشى ساختارشکن و جسورانه است که من در حال حاضر نمی‌توانم در ايران روى صحنه ببرم اما به‌عنوان یک مهاجر ایرانی امیدوارم از طرف مهاجرانی که سختی مهاجرت را به جان خریده‌اند تا فردا بچه‌هایشان آينده روشن‌تری داشته باشند و هم خودشان و هم بچه‌هایشان سرشان را بالاتر بگيرند و چيزى براى باليدن داشته باشند، مورد استقبال قرار بگیرد. ما ایرانیان مهاجر اگر داستان‌های خودمان را بلد نباشیم، لابه‌لای داستان‌های دیگران گم می‌شویم. 

داستان خسرو و شیرین جواهری گران‌بها و سرمایهٔ ملی ایرانیان است که در پستوها خاک می‌خورد. من با اجرای این نمایش از این جواهر گردوغبار گرفته و بر تاجی سوارش کرده و بر سرم گذاشته‌ام. من با هربار پا روی صحنه‌گذاشتن و تعریف این داستان، این جواهر را به تماشاگران نشان می‌دهم و در انتهای نمایش وقتی به مردم تعظیم می‌کنم، با دیدن برق در چشم‌های تک‌تکشان خیالم راحت می‌شود که تکه‌ای از این جواهر در قلبشان و تکه‌ای چون تاج برای همیشه بر سرشان خواهد ماند.

با سپاس از وقتی که برای این گفت‌وگو گذاشتید.

نوشته بنفشه طاهریان: ما ایرانیان مهاجر اگر داستان‌های خودمان را بلد نباشیم، لابه‌لای داستان‌های دیگران گم می‌شویم اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.

هنر همواره ابزاری قدرتمند برای بیان حقیقت‌ها و کاوش در عمق واقعیت‌های اجتماعی بوده است. تئاتر «آهی»، به‌کارگردانی فرامرز کلانتری و با بازی سپیده حجامی، ساره امینیان و پیام بخت، نمونه‌ای از این نوع هنر است که با نگاهی نو به موضوع جنگ ایران و عراق پرداخته و تلاش می‌کند تا به‌طور جامع و متوازن، زندگی بازماندگان و تأثیرات جنگ را به تصویر بکشد. «آهی» به‌عنوان یک اثر هنری جسورانه و بی‌پرده، نوری تازه بر تاریکی‌های جنگ ایران و عراق می‌تابد. این نمایش نه برای تقدیس جنگ، بلکه برای محکوم‌کردن آن است؛ جنگی که خانواده‌های ایرانی و حتی عراقی بهای سنگینی برای آن پرداختند.

هم‌زمان با هفتهٔ دفاع مقدس در ایران، که هرساله توسط جمهوری اسلامی برای تقدیس جنگ و حفظ روایت رسمی آن برگزار می‌شود، «آهی» هزاران کیلومتر دورتر از ایران تولید و اجرا می‌شود. این هم‌زمانی تصادفی نیست؛ بلکه پاسخی هنری و ماندگار به سیاه‌نمایی‌ها و سانسورهای جمهوری اسلامی است. 

نگاهی به جنگ با دیدگاهی متفاوت و نو

«آهی» داستان بازماندگان جنگ را روایت می‌کند، اما برخلاف بسیاری از آثار مشابه، تنها به جنبه‌های تلخ و تاریک جنگ نمی‌پردازد. این نمایش با ایجاد لحظات شاد و استفاده از موسیقی جادویی جنوب ایران، به تماشاگران این امکان را می‌دهد تا نه‌تنها با زخم‌های عمیق ناشی از جنگ آشنا شوند، بلکه با جنبه‌های مثبت و تلاش بازماندگان برای زنده‌نگه‌داشتن زیبایی‌های زندگی نیز آشنا شوند. 

یکی از ویژگی‌های برجستهٔ این تئاتر، تلفیق عناصر فرهنگی و سنتی جنوب ایران است. استفاده از موسیقی و آیین‌های جنوبی به نمایش این امکان را می‌دهد که فضایی گرم و صمیمی خلق کند. این کار به تماشاگران کمک می‌کند تا احساس کنند که این داستان‌ها و واقعیت‌ها تنها مختص به گذشته نیستند، بلکه به زندگی و فرهنگ امروز ایران نیز مربوط می‌شوند.

لحظات شاد و کمدی: تلاشی برای کاهش بار تلخی

در میان فضای سنگین و تلخ داستان، «آهی» به‌طور هنرمندانه‌ای از طنز و لحظات کمدی استفاده می‌کند. این بخش‌های کمدی به کاهش بار احساسی سنگین نمایش کمک می‌کنند و نشان می‌دهند که حتی در سخت‌ترین شرایط، انسان‌ها به‌دنبال شادی و خنده‌اند. این لحظات شاد و سرگرم‌کننده، نه‌تنها به عمق شخصیت‌های داستان کمک می‌کند، بلکه به تماشاگران نیز فرصتی می‌دهد تا به جنبه‌های مثبت زندگی توجه کنند.

آدم‌های امروز ایران: داستانی قدیمی، اما به‌روز

اگرچه قصهٔ «آهی» به دوران ابتدایی جنگ ایران و عراق برمی‌گردد، اما این داستان هیچ‌گاه کهنه نمی‌شود. شخصیت‌های این نمایش، بازتاب‌دهندهٔ آدم‌های امروز ایران‌اند که همچنان با تأثیرات جنگ و چالش‌های آن دست و پنجه نرم می‌کنند. نمایش به‌شکلی هنرمندانه، تلاش می‌کند تا این داستان‌ها را از دریچه‌ای تازه و معاصر روایت کند و نشان دهد که زخم‌های جنگ، حتی چهار دهه پس از پایان آن، همچنان در زندگی مردم حاضر است.

مقاومت در برابر سانسور و سرکوب

تولید و اجرای «آهی» خود به‌نوعی نماد مقاومت در برابر سانسور و سرکوب است. این نمایش به‌دلیل محتوای انتقادی و افشاگرانه‌اش، هرگز نتوانست در ایران به روی صحنه برود. وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی که تحت کنترل شدید رژیم جمهوری اسلامی قرار دارد، اجرای این نمایش را به‌دلیل به‌چالش‌کشیدن روایت رسمی از جنگ ممنوع کرد. حتی تلاش‌های گروه برای اجرای زیرزمینی این تئاتر نیز با تهدید مستقیم سپاه پاسداران و ممنوع‌الکاری اعضای گروه مواجه شد.

اما این ممنوعیت‌ها و تهدیدها نتوانستند جلوی صدای «آهی» را بگیرند. فرامرز کلانتری و سپیده حجامی، با ترک ایران و مهاجرت به کانادا، این نمایش را در فضایی آزادتر و بدون دغدغهٔ سانسور، تولید کرده‌اند. آن‌ها اکنون می‌توانند بدون محدودیت، داستان‌هایی را که جمهوری اسلامی تلاش کرده از دید مردم پنهان نگه دارد، به جهانیان نشان دهند.

تلاشی برای جهانی‌سازی پیام

«آهی» با استفاده از بالانویس انگلیسی، تلاش دارد تا پیام خود را به مخاطبان بین‌المللی نیز منتقل کند. این نمایش نشان می‌دهد که جنگ ایران و عراق تنها یک تراژدی محلی نیست، بلکه بخشی از تاریخ جهانی است و پیامدهای آن فراتر از مرزهای ایران رفته است. با ارائهٔ یک روایت به‌روز و جامع از جنگ و تأثیرات آن، «آهی» به جهانیان این فرصت را می‌دهد که با واقعیت‌های اجتماعی و فرهنگی ایران آشنا شوند.

این تئاتر مستند نه‌تنها جنایات جنگ را به‌تصویر می‌کشد، بلکه به بررسی تأثیرات بلندمدت آن بر جامعه نیز توجه می‌کند. جنگ فقط در میدان نبرد اتفاق نمی‌افتد، بلکه پیامدهای آن تا سال‌ها و حتی دهه‌ها بعد از پایان جنگ همچنان در زندگی مردم حضور دارد. «آهی» تلاش می‌کند این پیامدها را به نمایش بگذارد و نشان دهد که چگونه بازماندگان جنگ همچنان با آثار ویرانگر آن دست‌به‌گریبان‌اند.

هم‌زمانی معنادار با هفتهٔ دفاع مقدس جمهوری اسلامی

یکی از جنبه‌های برجستهٔ این نمایش، هم‌زمانی آن با هفتهٔ دفاع مقدس جمهوری اسلامی ایران است. هرساله از ۳۱ شهریور تا ۶ مهر، مراسم مختلفی در ایران برگزار می‌شود تا یادآور آغاز جنگ ایران و عراق باشد. اما این مراسم در حقیقت برای تقدیس جنگ و مشروعیت‌بخشی به آن طراحی شده‌اند؛ جنگی که برخلاف میل و خواست مردم ایران و به‌تحریک روح‌الله خمینی آغاز شد و با پافشاری او تا سال‌ها زندگی مردم هر دو کشور را در تاریکی فرو برد. جمهوری اسلامی همواره تلاش کرده است که با روایتی خاص از این جنگ، آن را بخشی از هویت ملی و دینی کشور بسازد و از آن به‌عنوان ابزاری برای سرکوب مخالفان و حفظ قدرت استفاده کند.

اما «آهی» روایت دیگری از این جنگ دارد؛ روایتی که از نگاه بازماندگان و قربانیان این فاجعه به تصویر کشیده شده است. این نمایش نه‌تنها جنگ را تقدیس نمی‌کند، بلکه آن را به چالش می‌کشد و به سیاهی‌ها و جنایت‌های ناشی از آن می‌پردازد

تلاش دست‌اندکاران این نمایش برای زنده‌نگه‌داشتن شمع هنر تئاتر در خارج از کشور، خود نشان از دغدغهٔ گروه تولید دارد، چرا که از تمرین تا اجرای یک نمایش در شهری مثل ونکوور کاری بسیار سخت و طاقت‌فرساست. تماشای «آهی» فرصتی است برای آشنایی با روایتی تازه و جامع از جنگ و زندگی بازماندگان. تلفیق جنبه‌های تلخ و شاد زندگی و استفاده از موسیقی جنوب ایران و زنده‌کردن آیین‌های کهن این منطقه، فضایی جذاب و منحصربه‌فرد خلق می‌کند. اگر به‌دنبال تجربه‌ای هستید که شما را به تفکر وادارد و در عین حال لحظات شادی را برایتان به ارمغان آورد، «آهی» را از دست ندهید. این نمایش نه‌تنها داستانی از گذشته، بلکه نمایی از وضعیت امروز ایران و آدم‌های آن است.

اولین اجرای این نمایش در تاریخ ۲۴ نوامبر ۲۰۲۴ در مرکز فرهنگی اِوِرگرین (Evergreen Cultural Centre) خواهد بود. اطلاعات و نحوهٔ فروش بلیت در اینستاگرام و فیس‌بوک در آدرس زیر اعلام خواهد شد:

 ‎@golden.idea.society

نوشته «آهی»: نگاهی تازه به جنگ، زندگی بازماندگان اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.

شنبه ۲۴ اوت ۲۰۲۴، در کافه کجا واقع در شهر نورث ونکوور از پوستر نمایش «مریلین در زیرزمین» رونمایی شد. 

امیر حسن‌زاده، کارگردان این نمایش، ضمن تشکر و قدردانی از افرادی که برای حمایت از این کار آمده بودند، طی سخنان کوتاهی گفت:

ایدهٔ شکل‌گیری نمایش «مریلین در زیرزمین» بر اساس نمایشنامهٔ «مهاجران» کار اسلاومیر مروژک (Sławomir Mrożek) است که اولین بار در سال ۱۹۷۴ چاپ شد، و افزود که این نمایشنامه در اغلب کشورها حداقل یک‌بار و در ایران هم چند بار اجرا شده است. در این نمایشنامه، موضوع مهاجران و مشکلات آن‌ها مورد نظر نویسنده بوده است، و همان‌طور که می‌دانیم در دههٔ ۷۰ میلادی به‌دلیل بالاگرفتن جنگ سرد میان اتحاد شوروی و آمریکا، نوع و جنس مهاجرت با آنچه که الان هست، متفاوت بوده است. در آن زمان، مهاجران بیشتر سیاسی بودند و از بلوک شرق فرار می‌کردند و به بلوک غرب پناهنده می‌شدند. برخی هم کارگرانی بودند که به‌دلیل مسائل مالی و درآمد بیشتر، به کشورهایی که صنایع پیشرفته داشتند، مهاجرت می‌کردند. همه می‌دانیم که نوع مهاجرت در این سال‌های اخیر، به‌خصوص هفت هشت یا ده سال اخیر، خیلی فرق کرده است، و با وجود اینکه مهاجرت وجههٔ سیاسی خود را حفظ کرده است، بسیاری از مهاجران، مهاجران اجتماعی‌اند، یعنی اغلب به‌دلایل سیاسی به کشور دیگری مهاجرت نمی‌کنند، یا نه حتی به‌دلایل مالی و کار، چرا که کارهای خیلی بهتری در مملکت خودشان داشته‌اند، و در واقع به‌دلایل اجتماعی‌ست که این مهاجرت‌ها صورت می‌گیرد. از نظر من این پتانسیل وجود داشت که ما می‌توانیم این نمایش را در مورد جامعهٔ مهاجران جدید ببینیم. نگاه من فقط به جامعهٔ مهاجران ایرانی نبوده گرچه این نمایش به فارسی است، اما می‌تواند دغدغهٔ همهٔ جوامع مهاجر باشد. در نتیجه رویکرد من در زمان نوشتن این نبود که فقط بخواهیم دربارهٔ جامعهٔ مهاجر ایرانی صحبت کنیم؛ ما خواسته‌ایم مهاجرت را به‌عنوان یک اصل کلی و مشکلاتی که در جوامع مختلف با آن مواجه‌اند، ببینیم. این نمایش حدود ۷۰ تا ۷۵ دقیقه خواهد بود و در آن، خودم نویسنده و کارگردانم و همکارم ارسلان ناظران، به‌همراه من در نمایش بازی خواهد کرد، و لاله دستگیر هم مدیر صحنه، دستیار و برنامه‌ریز این نمایش است. ما از دو ماه و نیم قبل خوانش نمایش و از ماه ژوئیه هم تمریناتمان را شروع کردیم. این تمرینات به‌صورت آنلاین و حضوری بوده که تا شب قبل از اجرا هم ادامه خواهد داشت. متن دائم در حال تغییر است، چون همین‌طور که داریم کار می‌کنیم، به چیزهای جدیدتری می‌رسیم و این خود نشان می‌دهد که گروه با علاقه دارد کار خود را ادامه می‌دهد، که مایهٔ خوشحالی‌ست. 

حسن‌زاده در پایان سخنانش از جمع دعوت کرد که در شب اجرا (۲۲ سپتامبر) از این نمایش حمایت کنند و تیم را برای اجرا‌های بیشتر تشویق نمایند. 

سپس، ارسلان ناظران نیز پس از تشکر از حضور جمع، طی سخنان کوتاهی گفت:

 کار «مریلین در زیرزمین» قرار است بخنداندتان، اشکتان را دربیاورد، و از آن لذت ببرید. این نمایش چون از قلب یک نویسندهٔ مهاجر آمده، به قلب تمام مهاجران خواهد نشست. من ترجیح می‌دهم بیشتر نگویم تا نمایش لو نرود و باید بیایید و خودتان از نزدیک آن را ببینید. 

پس از آن لاله دستگیر هم از حضور جمع قدردانی کرد و گفت:

این نمایش نیمهٔ آشکار و پنهان مهاجرت را به شما نشان می‌دهد، و شما تضاد بین آرزوها و واقعیت‌های مهاجرت را در این نمایش خواهید دید. 

سپس از پوستر نمایش رونمایی شد و امیر حسن‌زاده توضیح داد که طرح پوستر کار هنرمند ساکن ونکوور، فرزان کرمانی‌نژاد، است که متأسفانه به‌دلیل سفر نتوانسته بود در این برنامه شرکت کند. حسن‌زاده همچنین از حامیان این نمایش، یعنی کافه کجا، رسانهٔ همیاری، سیما میرزاآقایی، مشاور وام و بیمه، علی حقیقت‌جو (Capilano Photography) و البته فرزان کرمانی‌نژاد تشکر و قدردانی کرد. 

شایان ذکر است که نمایش «مریلین در زیرزمین» در تاریخ ۲۲ سپتامبر ساعت ۶ عصر در پرزنتیشن هاوس واقع در نورث ونکوور به روی صحنه خواهد رفت. برای تهیهٔ بلیت می‌توانید به وب‌سایت این سالن (https://www.phtheatre.org/box-office) مراجعه کنید.

نوشته گزارشی از رونماییِ پوستر نمایش «مریلین در زیرزمین» اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.

مسعود سخایی‌پور، LJI Reporter – ونکوور

امیرنعیم حسینی کارگردان نام‌آشنای تئاتر ساکن ونکوور که در طول سال‌های اخیر نمایش‌های موفقی را به زبان‌های فارسی و انگلیسی به‌روی صحنه برده است، این بار دست به اقدامی جسورانه زده و با همکاری گروهی از هنرمندان ایرانی و غیرایرانی اقتباسی از نمایشنامهٔ پرآوازهٔ «شهر قصه» را در دو اجرا در شهرهای وست ونکوور و کوکئیتلام به‌روی صحنه خواهد برد.

فرصتی یافتیم تا گفت‌وگویی دربارهٔ این نمایش با ایشان داشته باشیم که توجه شما را به آن جلب می‌کنیم.

* * * * *

آقای حسینی عزیز، با سلام و سپاس از وقتی که در اختیار ما گذاشتید، شش سال پیش و در زمان اجرای نمایش «رابطه ± یک» گفت‌وگویی با شما داشتیم که طی آن معرفی کوتاهی از خودتان برای خوانندگانمان ارائه کردید. ولی با توجه به گذشت زمان و نیز برای آن دسته از خوانندگان ما که کمتر شما را می‌شناسند، کمی‌ از خودتان و پیشینهٔ فعالیت‌های هنری‌تان بگویید؛ به‌ویژه فعالیت‌هایی که از زمان آن گفت‌وگو تاکنون انجام داده‌اید.

سلام، ممنون از شما و وقتی که برای تهیهٔ این گزارش گذاشته‌اید. من، امیرنعیم حسینی هستم، کارگردان انجمن هنری بلک آوت (Blackout Art Society)، در سال ۲۰۱۰ به کانادا مهاجرت کردم و دارای لیسانس عمران و لیسانس کارگردانی تلویزیون و فوق‌لیسانس کارگردانی تئاتر هستم. قبل از مهاجرت عمده فعالیت من در زمینهٔ نویسندگی و ساخت مستند بود. از سال ۲۰۱۳ در ونکوور کار تئاتر را شروع کردم و تا سال ۲۰۱۷ با همکاری هنرمندان ایرانی ونکوور نمایش‌هایی به‌زبان فارسی اجرا کردیم، ازجمله «دستور پخت یک کیک ساده»، «خط فاصله»، «اتول بیوگرافی»، و «رابطه ± یک» که اشاره کردید. از سال ۲۰۱۷ به‌همراهی سها سناجو مؤسسهٔ غیرانتفاعی «انجمن هنری بلک آوت» را تأسیس کردیم و از سال ۲۰۱۹ به‌منظور ارتباط با طیف گسترده‌تری از مخاطبان و شناساندن فرهنگ ایرانی و شرقی به غیرایرانیان، شروع کردیم به اجرای نمایش به‌زبان انگلیسی، ازجمله «Zoning Out» ،«Grafting»‏ و «Echoes from Far Away Cities». 

از سال ۲۰۲۱ مدیر هنری جشنوارهٔ سالانهٔ STAND هستم؛ جشنواره‌ای برای حمایت و ارائهٔ کارهای هنرمندان مهاجر و پناه‌جو در رشته‌های تئاتر، رقص و موسیقی. خوانندگان خوب شما را دعوت می‌کنم که برای دریافت اطلاعات بیشتر در مورد برنامه‌های امسالِ این جشنواره در تاریخ ۱ تا ۱۷ نوامبر، به وب‌سایت standfestival.com مراجعه کنند. 

لطفاً بفرمایید چه شد که به سراغ نمایش پرآوازهٔ «شهر قصه» رفتید؟

علت اصلی انتخاب نمایش «شهر قصه»، جایگاه ویژه‌ای است که این نمایش در ادبیات ایران دارد. «شهر قصه» نمایشنامه‌ای است که نه‌تنها از لحاظ هنری بلکه به‌دلیل نقدهای اجتماعی و فرهنگی عمیق خود با پردازش شخصیت‌های متنوع و بیان مشکلات و تضادهای موجود در جامعه، از زمان خود جلوتر است و حتی امروز نیز بسیاری از موضوعات مطرح‌شده در این نمایش ملموس است.

کار اقتباسی شما از نمایشنامهٔ «شهر قصه» نوشتهٔ زنده‌یاد بیژن مفید، چه تفاوت‌هایی با نمایش اصلی دارد؟

به‌دلیل برخی از تمهیدات روایی، هم‌زمان با حفظ روح اصلی نمایش، بخشی از صحنه‌ها جابه‌جا و تعدادی از آن‌ها حذف شد. همان‌طور که می‌دانید، «شهر قصه» اولین نمایش ایرانی‌ست که از صدای ضبط‌شده برای اجرای آن استفاده شده بود، ما نیز برای اجرا از همین شیوه استفاده خواهیم کرد با این تفاوت که به‌دلیل گذشت زمان و کاهش کیفیت فایل‌های صوتی اصلی، تصمیم گرفتیم تا تمامی صداها و موسیقی‌ها را دوباره ضبط کنیم. در شکل اجرا نیز تلاش کردیم تا از برخی از حرکات رقص مدرن استفاده کنیم و نیز به‌جای استفاده از ماسک، از گریم روی چهره و نیز استفاده از تکنیک‌های جدید برای متعلقات چهره استفاده کردیم.

شما کار جسورانه‌ای کرده‌اید؛ با توجه به محبوبیت نمایش «شهر قصه» بین عموم مردم، آیا نگران نبودید که اقتباس شما نتواند موفقیت نمایش اصلی را تکرار کند؟

همان‌طور که می‌دانید در بازآفرینی کارهایی از این دست اولین اتفاق مقایسهٔ اثر با اجرای اولیه است که معمولاً به‌دلیل حس نوستالژی و خاطرهٔ صوتی یا تصویری، ترجیح تماشاگران همان نسخه است، ولی چنین پیش‌فرضی نباید مانعی برای بازآفرینی و به‌خصوص اقتباس از یک متن باشد. در مورد «شهر قصه»، در بازآفرینی صداها و موسیقی تمام تلاش خود را کرده‌ایم تا این تصویر ذهنی مخاطب خدشه‌دار نشود ولی به‌نظر من جایی‌که می‌شود با نسخهٔ اولیهٔ نمایش «شهر قصه» متفاوت عمل کرد، شیوهٔ اجراست که در آن می‌توان به‌دنبال تکنیک‌های تازه‌تر و به‌روزتر رفت. برخی از این تفاوت‌ها را توضیح دادم.

گویا قرار است خلاصه‌ای از نمایش به‌زبان انگلیسی ارائه شود. لطفاً کمی در این‌باره توضیح دهید؛ آیا این خلاصه پیش از اجرای نمایش است یا حین آن؟ چرا از بالانویس استفاده نکردید؟

به‌دلیل کار با پرفورمرهای غیرایرانی، ما تمام متن را ترجمه کردیم و در اختیار آن‌ها و همچنین طراح رقص (Choreographer) قرار دادیم. به‌نظر من استفاده از بالانویس برای ۹۰ دقیقه باعث پرت‌شدن حواس تماشاگران ایرانی که مخاطبان اصلی این کارند می‌شود، ضمن اینکه خیلی مطابق با سلیقهٔ من نیست. قبل از نمایش، خلاصه‌ای از هر صحنه و موضوع آن را در اختیار تماشاگران غیرایرانی قرار خواهیم داد و اطمینان داریم که شیوهٔ اجرایی به‌همراه آن خلاصه، مفهوم نمایش را به تماشاگر غیر‌ایرانی می‌رساند. 

آیا فکر می‌کنید مخاطبان غیرایرانی هم بتوانند به‌اندازهٔ فارسی‌زبانان با این نمایش ارتباط برقرار کنند؟

ازآنجاکه نمایش «شهر قصه» مبتنی بر دیالوگ، شعر و ارجاعات فرهنگی است، واضح است که تجربهٔ دیدن این نمایش برای مخاطب ایرانی کاملاً متفاوت با تماشاگر غیرایرانی است. اما یکی از نقاط قوت نمایش «شهر قصه» محدودنبودن به زمان و مکان است. بر اساس بازخوردی که از طراح رقص و کلیهٔ پرفورمرها که غیرفارسی‌زبان‌اند گرفته‌ایم، اطمینان داریم که حتی مخاطب غیرایرانی تنها با تکیه به پیام این نمایش و بدون درنظرگرفتن ارجاعات فرهنگی می‌تواند با این کار ارتباط برقرار کند.

همان‌طور که خودتان هم اشاره کردید، نمایش اصلی «شهر قصه» نخستین نمایش ایرانی‌ای بوده که در آن از پخش صدای ضبط‌شده برای اجرای تئاتر استفاده شده بود، و شما نیز به‌همین شیوه نمایش خود را اجرا خواهید کرد. لطفاً کمی در این زمینه بیشتر توضیح بدهید و از چالش‌های آن برایمان بگویید.

به‌دلیل موزیکال‌بودن نمایش «شهر قصه»، به‌نظر من بهترین شیوهٔ اجرا استفاده از صدای ضبط‌شده است، چون نه‌تنها احتمال اشتباه در حین اجرا از بین می‌رود، بلکه این امکان نیز فراهم می‌شود تا بازیگران حرکات پیچیده‌تری هنگام اجرا داشته باشند بدون اینکه نگران دیالوگ‌ها باشند. 

اما همان‌طور که اشاره کردم، فایل‌های صوتی موجود از نمایش اصلی «شهر قصه»، کیفیت مناسب برای اجرای صحنه‌ای را ندارند. همچنین به‌دلیل برخی از ایده‌هایی که برای باند صوتی نمایش داشتیم، تصمیم گرفتیم با رعایت خاطرهٔ جمعی از صدای شخصیت‌های این نمایش، تمامی صداها و موسیقی‌ها را دوباره اجرا و ضبط کنیم. پروسهٔ فراخوان، انتخاب صداپیشه، تمرین و ضبط استودیویی این کار از ماه ژانویه تا ژوئیهٔ ۲۰۲۴ به طول انجامید. این پروسه با همراهی صداپیشه‌های این کار که با نهایت علاقه، تعهد و دوستی در این مدت در کنار ما بودند، عملی شد. همین‌طور از اشکان کلالی عزیز که برادرانه و هنرمندانه کار نوازندگی سه‌تار و تنبک را در این پروژه بر عهده داشت، متشکرم. در نهایت، از رضا صادقی عزیز که در استودیوی East West Track پذیرای ما بود و کار ضبط صدا، ویرایش، میکس و مسترینگ این نمایش را انجام داد، صمیمانه سپاسگزارم. 

لطفاً کمی دربارهٔ اجرای رقص‌های این نمایش برایمان بگویید. همان‌طور که اشاره کردید، از هنرمندان غیرایرانی در این بخش استفاده کرده‌اید. چه شد که به چنین تصمیمی رسیدید؟

همان‌طور که گفتم، به‌شکل تازه‌تری از اجرای نمایش «شهر قصه» فکر می‌کردیم، شیوه‌ای که به‌روزتر باشد و بازیگران آزادی عمل بیشتری در حرکت‌ها داشته باشند. ازآنجاکه «شهر قصه»، نمایشی موزیکال است، تصمیم گرفتیم تا از تکنیک‌های رقص مدرن در حرکت‌ها کمک بگیریم، نه‌اینکه تمام اجرا رقص باشد، چون این متن صددرصد موزیکال نیست هرچند احساس کردیم که در بسیاری از لحظات نمایش این امکان وجود دارد تا به حرکات پیچیده‌تر برای پرفورمرها فکر کرد. برای همین بعد از صحبت با چهار طراح رقص، یکی از آن‌ها که اتفاقاً ایرانی هم نبود، قبول کرد که در این پروژه با ما همراه باشد. در ادامه، فراخوانی داده شد و از کسانی که پیشینهٔ رقص داشتند دعوت شد تا با ما همراه شوند و در نهایت از بین حدوداً ۶۰ نفر شرکت‌کننده، نُه نفر انتخاب شدند که هیچ‌کدام هم ایرانی نبودند. این موضوع به چالش کار ما اضافه کرد اما از طرفی به شیرینیِ شناساندن این کار به جامعهٔ غیرایرانی و درگیرکردن طراح رقص و رقصنده‌های غیرایرانی با این قسمت از فرهنگ ما نیز افزود. ناگفته نماند که ادغام هنرمندان از فرهنگ‌های مختلف یکی از اهداف انجمن هنری بلک آوت است، و انتخاب هنرمندان غیرایرانی برای این بخش از کار، در راستای آن هدف هم بود. 

لطفاً هنرمندانی را که برای تحقق این نمایش به شما یاری کرده‌اند، معرفی کنید.

حدود ۵۰ نفر به‌طور مستقیم در این پروژه با ما همراه بودند که شاید امکان معرفی همهٔ آن‌ها در اینجا مقدور نباشد. به‌طور تیتروار می‌توان از گروه صداپیشه‌ها، گروه پرفورمرها، گروه کارگردانی، گروه طراحی صدا و اجرای موسیقی، استودیو ضبط صدا و موسیقی، تیم طراحی لباس، گریم، متعلقات چهره، صحنه، نور و همچنین گروه تبلیغات، عکس، فیلم و البته دوستانی که داوطلبانه به ما کمک کردند، نام برد. از خوانندگان عزیز شما دعوت می‌کنم برای دیدن لیست کامل عوامل و بیوگرافی آن‌ها، به وب‌سایت ما مراجعه کنند: blackouttheater.com.

چطور این تعداد بازیگر و عوامل اجرایی را گرد هم آوردید؟ آیا همه از هنرمندان شهرمان ونکوور هستند؟

تیم کارگردانی و طراحی اکثراً کسانی‌اند که با آن‌ها در پروژه‌های قبلی همکاری داشتیم و در واقع «شهر قصه» تداوم تجربهٔ موفق همکاری‌های قبل است. گروه صداپیشه‌ها و پرفورمرها از طریق فراخوان انتخاب شدند اگرچه با تعدادی از صداپیشه‌ها قبلاً هم همکاری داشتیم. «شهر قصه» پروژه‌ای است که همهٔ هنرمندان آن ساکن ونکوورند و اکثریت آن‌ها جزو جامعهٔ مهاجرند. 

با وجود کار و مشغله‌ و گرفتاری‌های زندگی روزانه که بسیاری از افراد تیم شما دارند، چطور فرصت می‌کنید به‌منظور تمرین و دیگر آمادگی‌های لازم برای اجرای این نمایش وقت بگذارید؟ چه مدت است که روی این نمایش کار و تمرین می‌کنید؟

اکثر افراد حاضر در پروژه به‌شکل حرفه‌ای در زمینهٔ هنری فعالیت می‌کنند و تنها تعداد محدودی از دوستان از روی علاقه و در کنار کار حرفه‌ای ‌شان با ما همکاری داشته‌اند. 

پروسهٔ انتخاب صداپیشه، تمرین و دورخوانی، طراحی صدا و بازنوازی سازها، ضبط استودیو، طراحی لباس، گریم، صحنه، نور، انتخاب طراح رقص، پرفورمر، و تمرینات اجرا از ژانویهٔ امسال شروع شد.

آیا این نمایش برای تمام سنین مناسب است یا محدودهٔ‌ سنی خاصی برای آن در نظر گرفته‌اید؟

هرچند که «شهر قصه» در گروه نمایش کودکان طبقه‌بندی شده است، پیشنهاد گروه ما شرکت افراد ۱۵ سال به‌بالاست. در عین حال، انتخاب برای حضور افراد کم‌سن‌تر را به‌عهدهٔ خانواده‌هایشان می‌گذاریم. 

آیا این نمایش را در شهرهای دیگر کانادا یا کشورهای دیگر هم به روی صحنه خواهید برد؟

برنامه‌ریزی برای این کار را شروع کرده‌ایم و اولین قدم تأمین منابع مالی برای سفر، اقامت و دستمزد گروه اجراست که مشغول فراهم‌کردن شرایط آن هستیم.

علاقه‌مندان چطور می‌توانند بلیت این نمایش را تهیه کنند؟

از طریق وب‌سایت ما (www.blackouttheater.com/nextprojects/city) یا مراجعهٔ مستقیم به وب‌سایت کی میک سنتر (وست ونکوور)، یا سالن اِوِرگرین (کوکئیتلام). تعداد محدودی بلیت فیزیکی هم در کافه کجا برای فروش موجود است؛ ممنون از ژوبین غازیانی عزیز بابت این همکاری. 

اگر صحبت دیگری با خوانندگان ما دارید، لطفاً بفرمایید.

از رسانهٔ همیاری و نشر رها که نه‌تنها حامی گروه ما، بلکه تمامی گروه‌های هنری ونکوورند، نهایت تشکر را دارم و امیدوارم تماشای این کار برای دوستانی که به دیدن آن می‌آیند، همان‌قدر لذت‌بخش باشد که پروسهٔ آماده‌سازی و اجرای آن برای ما لذت‌بخش بود.

نوشته بازآفرینی نمایش کلاسیک «شهر قصه» با تکنیک‌های تازه‌تر و به‌روزتر در شیوهٔ اجرا  اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.