پاتریک وایلر، نمایندهٔ منطقهٔ وست ونکوور – سان‌شاین کوست – سی تو اسکای

ما در کنار خانواده‌ها، عزیزان و جوامع گوناگون در کانادا و سراسر جهان، سالگرد تراژدی سرنگونی پرواز پی‌اس۷۵۲ خطوط هوایی بین‌المللی اوکراین را گرامی می‌داریم. یاد ۱۷۶ انسانی را که جان خود را از دست دادند، از جمله ۵۵ شهروند کانادایی و ۳۰ مقیم دائم، که برخی از آنان از اعضای جامعهٔ نورث‌شور ما بودند، زنده نگه می‌داریم و با احترام و همدلی عمیق، یادشان را گرامی می‌داریم.

این سالگرد، لحظه‌ای برای تأملی ژرف است. برای خانواده‌هایی که همچنان سوگوارند، و گذر زمان از درد فقدان [عزیزانشان] نکاسته است. بسیاری این بار سنگین را در حالی به دوش کشیده‌اند که هم‌زمان با عدم قطعیت، پرسش‌های بی‌پاسخ، و جست‌وجویی طولانی برای شفافیت و پاسخ‌گویی روبه‌رو بوده‌اند. ما به قدرت و کرامت عظیمی که خانواده‌ها و عزیزانشان در طول این مسیر دشوار نشان داده‌اند، آگاهیم.

کانادا مسئولیت دارد در کنار خانواده‌های پرواز پی‌اس۷۵۲ بایستد. دولت ما به‌طور مستمر از طریق مجاری دیپلماتیک و حقوقی، با هدایت حقوق بین‌الملل و اصول عدالت و شفافیت، در پی یافتن پاسخ و پاسخ‌گوکردن [عاملان این جنایت] بوده است. ما اذعان داریم که روند این امور زمان‌بر است و می‌تواند دردناک باشد، اما برای اطمینان از اینکه حقیقت به‌طور کامل معلوم و آشکار شود و چنین تراژدی‌ای هرگز تکرار نگردد، ضروری‌‌ست.

ما همچنین به تأثیر عمیقی که این فقدان بر جامعهٔ ایرانی–کانادایی و دیگرانی که پیوندهای نزدیکی با ایران دارند گذاشته است، آگاهیم. برای بسیاری، این فاجعه در کنار نگرانی مداوم برای عزیزانشان در خارج از کشور و به‌طور کلی نگرانی برای [خدشه‌دار‌شدن] کرامت انسانی و امنیت، تجربه شده است. ما به تاب‌آوری جوامعی که در گرامیداشت، همبستگی و مراقبت از یکدیگر گرد هم آمده‌اند، ارج می‌نهیم.

این روز تنها دربارهٔ سوگواری نیست، بلکه دربارهٔ تعهد به فراموش‌نکردن، به همدلی، و به حفاظت از جان غیرنظامیان نیز است. ایمنی سفرهای هوایی بین‌المللی و احترام به جان انسان‌ها باید همواره، به‌ویژه در دوران مناقشه و عدم قطعیت، رعایت شود.

همچنان که این سالگرد را گرامی می‌داریم، بار دیگر همبستگی خود با خانواده‌های پرواز پی‌اس۷۵۲ را اظهار می‌داریم. یاد انسان‌هایی که در پرواز پی‌اس۷۵۲ جان باختند، همچنان گرامی نگه داشته می‌شود، و امید آنکه خانواده‌هایشان با آگاهی به اینکه تنها نیستند، نیرو، آرامش و حمایت بیابند.

نوشته بیانیهٔ مشترک جاناتان ویلکینسون و پاتریک وایلر، نمایندگان مجلس فدرال، به‌مناسبت سالگرد سرنگونی پرواز پی‌اس۷۵۲ اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.

عظمت اژدری – انگلستان

در زندگی هر انسان لحظه‌ای هست که مسیرش را برای همیشه تغییر می‌دهد؛ لحظه‌ای که پس از آن، دیگر هیچ‌چیز شبیه قبل نیست. 

برای من، آن لحظه، ساعت ۴ صبح ٨ ژانویهٔ ٢٠٢٠ بود؛ وقتی که خبر سقوط پرواز اوکراینی را شنیدم و نام خواهرم را میان فهرست مسافران دیدم، جهانم در سکوتی سنگین فرو رفت؛ سکوتی که با گذشت شش سال‌، هنوز در عمق وجودم جاری‌ست.

اما گریه و فروپاشی، همان سه روز بود. 

چون بعد از آن، چیزی تغییر کرد. آنچه «اتفاق» نامیده می‌شد، ناگهان چهرهٔ واقعی‌اش را نشان داد و به «جنایت» بدل شد. 

از همان‌جا بود که سوگ، جای خودش را به خشم داد؛ خشم به نفرت، و نفرت به مبارزه. از آن لحظه به‌بعد، دیگر فقط عزادارِ خواهرم نبودم؛ در برابر حقیقتی ایستاده بودم که می‌خواست انکار شود، پنهان بماند و فراموش گردد.

غنیمت برای من فقط یک عضو خانواده نبود. او جایی میان امید من به آینده و خاطراتم از گذشته ایستاده بود؛ پلی بود میان روزهایی که با هم ساخته بودیم و رؤیاهایی که قرار بود اتفاق بیفتند. اما آن روزِ سیاه، این پل در یک چشم‌به‌هم‌زدن فرو ریخت. از آن لحظه به‌بعد، هر قدمی که برداشته‌ام، سایه‌ای از نبودنش بر خودم را حس کرده‌ام.

در طول این سال‌ها، زمان انگار شکل خودش را از دست داده است. هر دقیقه تبدیل شده به یک نبرد خاموش؛ نبرد میان تلاش برای قبول واقعیت و ناتوانی از پذیرفتن آن. 

هر تماس، هر خبر و هر تصویر، ضربه‌ای تازه است. وقتی به مراسم و جمع‌های خانواده‌های دیگر رفتم، دیدم که چطور این درد، با اینکه برای هرکس رنگ و شکل خودش را دارد، اما یک ریشهٔ مشترک دارد: ناتمامی. ناتمامیِ کلام‌هایی که گفته نشد، آغوش‌هایی که داده نشد، و زندگی‌هایی‌ که گرفته شد.

اما در دل همهٔ این تاریکی، یک حقیقت آرام و سرسخت باقی ماند: یاد خواهرم. 

خاطره‌اش نه‌فقط به‌عنوان قربانی یک فاجعه، بلکه به‌عنوان انسانی که با مهربانی، شور، و امید زندگی می‌کرد، همواره با من است. او برای من نماد عشق است؛ نمادی از اینکه حتی وقتی اهریمن می‌خواهد زندگی‌ها را خاموش کند، نور آن‌ها در دل ما باقی می‌ماند.

نوشتن از او، از آنچه در لحظات آخر زندگی‌اش دیده و از دردی که تا آخر با من خواهد بود، ساده نیست. اما احساس می‌کنم هر بار که حرف می‌زنم، هر بار که از حقیقت این فاجعه می‌نویسم، صدای او را یک بار دیگر زنده می‌کنم، و مطمئنم همین ادامه‌دادن، همین روایت‌کردن، خودش شکلی از مقاومت است؛ مقاومت در برابر فراموشی و در برابر تحریف حقیقت از طرف جنایت‌کارترین موجودات روی زمین.

بله! رنج ما در سکوت دفن نخواهد شد.

خواهرم غنیمت را از من گرفتند، اما یادش را نه. با هر قدمی که به‌سوی عدالت، حقیقت و حافظهٔ جمعی برمی‌دارم، حضورش را کنار خودم حس می‌کنم.

من هرگز قاتلان او را نخواهم بخشید و فراموش نخواهم کرد.

نوشته رنج ما در سکوت دفن نخواهد شد اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.

مریم زارعی، مادر زنده‌یاد معصومه قوی و زنده‌یاد مهدیه قوی، از جانباختگان پرواز پی‌اس۷۵۲ – ونکوور

شش سال از آن سحرگاه سرد زمستانی گذشته است؛ صبحی که آسمان تهران دو بار لرزید و دو موشک پیاپی، نه‌فقط پیکر یک هواپیمای مسافربری، که آیندهٔ ۱۷۶ انسان بی‌گناه و رؤیاهای هزاران بازمانده را در خود بلعید.

شش سال است که زمان می‌گذرد، اما این فاجعه از حافظهٔ خانواده‌ها و وجدان‌های بیدار پاک نمی‌شود.

شش سال است که جهان، با همهٔ سازوکارهای حقوقی و ادعاهای پرطمطراق عدالت، هنوز پاسخی درخور برای این جنایت ارائه نداده است. خانواده‌ها میان دادگاه‌ها، مستندات فنی، مکاتبات حقوقی و سکوت‌های فرساینده سرگردان مانده‌اند، و پرسش‌ها، به‌جای آنکه پاسخ بگیرند، هر سال بیشتر، سنگین‌تر و دردناک‌تر شده‌اند.

در میان این سیلاب سوگ و پرسش، نام دو خواهر ــ معصومه و مهدیه قوی ــ به نمادی روشن از زندگی‌های ناتمام، استعدادهای شکوفانشده و عدالتِ معلق تبدیل شده است؛ دو دختری که قرار بود آینده‌ای بسازند، نه آنکه نامشان در فهرست قربانیان یک جنایت هوایی ثبت شود.

معصومه؛ مهندس شبکه‌های کامپیوتری، حامی انسانیت و دوستدار زمین

معصومه در ۲۷ دی‌ماه ۱۳۶۷، در روزی برفی به دنیا آمد؛ روزی که بعدها گویی آینهٔ روح آرام، دقیق و اندیشمند او شد. ذهنی منظم و تحلیلی داشت و ریاضیات را با ژرفای یک پژوهشگر می‌فهمید. موسیقی برایش زبان دوم بود؛ گیتار در دستان او تنها یک ساز نبود، بلکه راهی برای بیان احساساتی بود که کلمات از انتقالشان ناتوان‌اند.

نقاشی و زبان انگلیسی پنجره‌هایی بودند که او را به جهانی وسیع‌تر پیوند می‌دادند. در حوزهٔ تخصصی خود، مهندسی شبکه‌های کامپیوتری، توانمند و حرفه‌ای بود؛ اما آن‌چه او را متمایز می‌کرد، «شبکه‌ای» بود که بیرون از دنیای فناوری ساخته بود: شبکه‌ای از همدلی، مسئولیت اجتماعی و یاری بی‌ادعا.

معصومه سال‌ها بی‌نام و بی‌هیاهو به نیازمندان و افراد دارای معلولیت کمک می‌کرد. برای محیط زیست احترام عمیقی قائل بود و درخت‌کاری را نه یک اقدام نمادین، بلکه وظیفه‌ای اخلاقی می‌دانست. درختانی که کاشت، امروز ایستاده‌اند؛ همان‌گونه که یاد او ایستاده است. بسیاری از افرادی که او یاری‌شان داد، امروز خود به نماد مقاومت و دادخواهی تبدیل شده‌اند؛ شاهدی زنده بر این حقیقت که مهربانی می‌تواند فراتر از عمر یک انسان اثر بگذارد.

مهدیه؛ روایت لطافت، شوق یادگیری و عشق به زندگی

مهدیه، کوچک‌ترین عضو خانواده، در دوم آذرماه ۱۳۷۸ در تهران به دنیا آمد؛ دختری پاییزی با قلبی سرشار از نور و انرژی. او ترکیبی دلنشین از کنجکاوی علمی، تخیل هنری و مهربانی بی‌دریغ بود. علوم تجربی برایش دنیای کشف بود و پزشکی رؤیایی انسانی برای درمان و بهترکردن جهان.

فوتبال را با جدیت دنبال می‌کرد و شیفتهٔ تیم بارسلونا و بازیکنانی چون مسی و نیمار بود؛ ورزشی که برای او تمرین تلاش، رقابت سالم و ایستادگی بود.

عکاسی و فیلم‌برداری راه او برای ثبت زندگی بود؛ ثبت لحظه‌هایی که امروز برای بازماندگان، ارزش گنج پیدا کرده‌اند. سنتور را با روحی آرام می‌نواخت؛ صدایی زلال که هنوز در خاطره‌ها طنین دارد.

عشق او به حیوانات بخش جدایی‌ناپذیر شخصیتش بود. خرگوشی کوچک از نژاد «لُپ آمریکایی» داشت که نامش را راشل گذاشته بود. خانواده امیدوار بودند در مسیر مهاجرت به کانادا، این حیوان خانگی را نیز همراه خود ببرند؛ اما شرکت هواپیمایی اجازهٔ این همراهی را نداد. مهدیه ناگزیر بدون راشل سوار پرواز شد و همین تصمیم اداری، به‌طرزی تلخ، راشل را به «بازماندهٔ پرواز پی‌اس۷۵۲» تبدیل کرد؛ نمادی زنده از سرنوشتی که می‌توانست، و باید، جور دیگری رقم می‌خورد.

مهدیه خواهری بود که معصومه را «قویِ بزرگ» صدا می‌زد و خود «قویِ کوچک» خانواده بود؛ دو نماد ساده اما ماندگار: یکی نشانهٔ قدرت و تکیه‌گاه‌بودن، دیگری نماد لطافت و شوق زیستن.

جنایتی فراتر از یک سانحه؛ پرسش‌هایی که جهان نمی‌تواند نادیده بگیرد

پرواز پی‌اس۷۵۲ یک سانحهٔ معمولی نبود؛ یک جنایت علیه امنیت انسان‌ها و نقض آشکار حرمت جان غیرنظامیان بود.

دو موشک پیاپی، در شرایطی که مسئولان از فضای تنش نظامی آگاه بودند، به‌سوی هواپیمایی شلیک شد که حامل شهروندان عادی، دانشجویان، کودکان و خانواده‌ها بود.

پرسش‌ها همچنان بی‌پاسخ مانده‌اند:

چرا آسمان در شبی با خطر درگیری نظامی بسته نشد؟

چرا هشدارهای امنیتی نادیده گرفته شد؟

چرا پس از شلیک نخست، سامانه متوقف نشد و شلیک دوم انجام گرفت؟

چرا صحنهٔ سقوط پاک‌سازی و شواهد تخریب شد؟

چرا جعبهٔ سیاه ماه‌ها پنهان ماند؟

و چرا آمران و عاملان این جنایت، پس از شش سال، هنوز در برابر یک مرجع مستقل و بی‌طرف پاسخ‌گو نشده‌اند؟

این‌ها تنها پرسش خانواده‌ها نیست؛ پرسش تاریخ و وجدان جهانی است.

از سوگ فردی تا دادخواهی جمعی؛ نقش انجمن خانواده‌ها

در برابر این جنایت، خانواده‌های جانباختگان پراکنده نشدند. سوگ آن‌ها را به سکوت نکشاند؛ به اتحاد رساند.

از دل اندوه، انجمن خانواده‌های جانباختگان پرواز پی‌اس۷۵۲ شکل گرفت؛ نهادی مستقل و مدنی که صدای خانواده‌ها را از مرزها عبور داد و اجازه نداد این فاجعه در گذر زمان فراموش شود.

این انجمن، با وجود فشارها و تهدیدها، به ستون اصلی دادخواهی تبدیل شد. خانواده‌ها آموختند که عدالت، بدون همبستگی، دست‌یافتنی نیست. آن‌ها با تکیه بر حقیقت، مستندات فنی و حقوق بین‌الملل، مسیر دادخواهی را زنده نگه داشتند و نشان دادند که سوگ می‌تواند به کنش آگاهانه بدل شود.

دیوان بین‌المللی دادگستری لاهه؛ آزمون عدالت جهانی

در ادامهٔ این مسیر، چهار کشور کانادا، اوکراین، سوئد و بریتانیا پرونده‌ای رسمی علیه جمهوری اسلامی ایران در دیوان بین‌المللی دادگستری لاهه گشودند. این اقدام نقطهٔ عطفی در دادخواهی پرواز پی‌اس۷۵۲ بود؛ زیرا برای نخستین‌بار، این جنایت در بالاترین مرجع قضایی بین‌المللی مورد بررسی قرار گرفت.

این پرونده فقط دربارهٔ یک هواپیما نیست؛ دربارهٔ مسئولیت دولت‌ها، شفافیت، پاسخ‌گویی و پایان‌دادن به مصونیت از مجازات است. خانواده‌ها بارها تأکید کرده‌اند که هدفشان انتقام نیست؛ بلکه حقیقت، پذیرش مسئولیت و اجرای عدالت است.

اگر عدالت در این پرونده محقق نشود، نه‌تنها خانواده‌های پی‌اس۷۵۲، بلکه امنیت پروازهای غیرنظامی در سراسر جهان زیر سؤال می‌رود.

چرا نباید جهان فراموش کند؟

یاد معصومه و مهدیه و ۱۷۴ قربانی دیگر، تنها یک یادبود خانوادگی نیست؛ هشداری جهانی است.

این دو خواهر نمایندگان نسلی بودند تحصیل‌کرده، صلح‌جو و خلاق که می‌خواست جهان را انسانی‌تر کند. مرگ آن‌ها نه‌فقط غمی شخصی، بلکه خسارتی انسانی و تمدنی بود.

این یادنامه دعوتی است به وجدان‌های بیدار، نهادهای حقوق بشری و افکار عمومی جهان تا از تحقیقات مستقل و مجازات آمران و عاملان این جنایت حمایت کنند.

خاموش‌ماندن در برابر چنین فاجعه‌ای، پذیرش خطر تکرار آن است.

خانواده‌های داغدار می‌گویند:

ما نه انتقام، که حقیقت و عدالت را می‌خواهیم.

و تا روزی که حقیقت روشن نشود و عدالت اجرا نگردد، این مطالبه خاموش نخواهد شد.

ما جنایت‌کاران و قاتلان فرزندان ایران را هرگز نه می‌بخشیم و نه فراموش می‌کنیم.

نوشته دو ستارهٔ خاموش‌نشدنی؛ یادنامه‌ای برای معصومه و مهدیه قوی، قربانیان پرواز پی‌اس۷۵۲ هواپیمای مسافربری اوکراینی اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.

سیما غفارزاده – ونکوور

این گفت‌وگو از سلسله گفت‌وگوهای اختصاصی رسانهٔ همیاری «با بازماندگان مسافران پرواز ابدی ۷۵۲» است. گفت‌وگو با خانواده‌های دیگر از طریق این لینک در دسترس است:

https://bit.ly/Hamyaari-PS752Families

* * * * *

با سلام خدمت شما خانم اویسی عزیز، از وقتی که به ما دادید و دعوتمان را برای این گفت‌وگو پذیرفتید، بسیار سپاسگزاریم. ضمن عرض تسلیت دوباره برای ازدست‌دادن خانوادهٔ برادر عزیزتان، لطفاً خودتان را معرفی بفرمایید و سپس دربارهٔ برادرتان، زنده‌یاد امیرحسین اویسی، و همسر و دختر خردسالشان، زنده‌یاد سارا حمزه‌ای و عسل اویسی، که در فاجعهٔ سرنگونی هواپیمایی اوکراین از دست داده‌اید، برایمان بگویید. علائق این عزیزان چه بود، کِی به کانادا مهاجرت کردند و در چه زمینه‌هایی فعالیت داشتند؟ 

سلام، من ارغوان اویسی هستم. در این حادثهٔ غم‌انگیز، برادرم امیرحسین اویسی، برادرزادهٔ عزیزم عسل اویسی، و همسر برادرم سارا حمزه‌ای را از دست دادم. اجازه دهید به‌ترتیب درباره‌شان صحبت کنم.

امیرحسین در خرداد ۱۳۵۷ به دنیا آمد. او مدرک کارشناسی خود را در رشتهٔ تعمیر و نگهداری هواپیما از دانشگاه تهران گرفت و پروژهٔ نهایی او به‌همراه یکی از دوستانش ساختن موتور هواپیما بود که با معدل بالا توانست از سر بگذراند. کارشناسی ارشدش را در رشتهٔ تبدیل انرژی از دانشگاه شاهرود دریافت کرد. پس از پایان تحصیلاتش، از همان دانشگاه شاهرود برای مقطع دکتری پیشنهاد ماندن داشت، اما به‌دلیل برنامه‌هایش برای مهاجرت، آن را نپذیرفت.

پس از ازدواج با سارا و تولد عسل، تصمیم گرفت مسیر مهاجرت را جدی‌تر دنبال کند. ابتدا پیشنهاد مهاجرت به استرالیا را پذیرفت، اما بعد از آن منصرف شد، چون معتقد بود اگر قرار است ایران را ترک کند، باید برای آینده‌ای کاملاً تضمین‌شده برود. بنابراین تمام تلاشش را روی مهاجرت به کانادا متمرکز کرد.

آن‌ها ابتدا برای شش ماه به کانادا رفتند تا محیط را بشناسند و برای زندگی در آنجا برنامه‌ریزی کنند. اما به‌دلیل پروژه‌هایی که امیر در ایران داشت، مجبور شدند به‌مدت ۹ ماه به ایران بازگردند. پس از آن، بار دیگر به کانادا مهاجرت کردند؛ این بار با تصمیم قطعی برای اقامت دائمی.

امیرحسین مردی پرشور و باانگیزه بود و برای زندگی جدیدشان در کانادا بسیار هیجان‌زده به نظر می‌رسید. اما درست قبل از این سفر، قراردادی حرفه‌ای در کانادا داشت که باید نهایی می‌کرد. او می‌توانست پروازش را به تأخیر بیندازد، اما برای عمل به تعهدش تصمیم گرفت همان پرواز را انتخاب کند.

امیرحسین شخصیتی خلاق، مهربان و دلسوز داشت. او همیشه آمادهٔ کمک به دیگران بود و با روی باز اطرافیان را راهنمایی می‌کرد. او فردی خاص و تأثیرگذار بود. از کودکی علاقهٔ عمیقی به حیوانات داشت. اگر حیوانی آسیب‌دیده یا بیمار را می‌دید، به خانه می‌آورد، به درمان و مراقبت از او می‌پرداخت و تا زمانی که حیوان آمادهٔ بازگشت به طبیعت شود، از او نگهداری می‌کرد. برخلاف بسیاری، به زندانی‌کردن حیوانات برای علاقهٔ شخصی اعتقادی نداشت و همیشه تلاش می‌کرد به طبیعت کمک کند و احترام بگذارد.

در زمینهٔ اهداف و زندگی حرفه‌ای، او انسانی آرمان‌گرا و پرتلاش بود. امیرحسین باور داشت که زندگی باید فراتر از دغدغه‌های پیش‌پاافتاده باشد. به‌همین دلیل، همواره در تلاش بود شرایط بهتری برای خانواده‌اش فراهم کند. ازجمله برنامه‌های او، ادامهٔ تحصیل در مقطع دکتری در رشتهٔ تبدیل انرژی بود؛ رشته‌ای که علاقه و اشتیاق فراوانی به آن داشت.

او عاشق یادگیری بود و هیچ‌وقت زمانی بدون مطالعه نمی‌گذشت. حتی وقتی کتابی را به پایان می‌رساند، بلافاصله کتاب دیگری را آغاز می‌کرد. این عشق به دانش و پیشرفت، او را به فردی متمایز تبدیل کرده بود.

در مورد اهداف بلندمدتش، باید به آخرین گفت‌وگویش با مادرم اشاره کنم. در آخرین سفرش به ایران، به مادرم گفت: «مامان جان، همهٔ کارهایم روبه‌راه شده. حالا می‌خواهم بروم که دکترایم را بخوانم.» او همیشه به آینده‌ای فکر می‌کرد که در آن بتواند به دانش و مهارت‌هایش معنا و کاربرد بیشتری ببخشد.

در کنار موفقیت‌های تحصیلی و شغلی، خانواده همیشه جایگاه ویژه‌ای در زندگی او داشت. او باور داشت که خانواده ستون اصلی زندگی است و اصرار داشت دخترش، عسل، مفهوم روابط خانوادگی را به‌خوبی درک کند؛ اینکه بداند پدربزرگ، مادربزرگ، عمه، عمو، خاله و دایی چه نقشی در زندگی دارند. مهاجرت برای امیرحسین، به‌رغم مزایای آن، همیشه با دغدغهٔ فاصله‌گرفتن از خانواده و غربت همراه بود. این موضوع برای او بسیار سخت بود، اما در نهایت به‌خاطر آیندهٔ بهتر برای عسل این تصمیم را گرفت.

علاقهٔ عمیق او به ایران، ریشه در عِرق ملی و عشق به تاریخ و فرهنگ این سرزمین داشت. امیرحسین ساعت‌ها دربارهٔ تاریخ ایران با دیگران صحبت می‌کرد و در این گفت‌وگوها همیشه با دانش و دقتی مثال‌زدنی سنگ تمام می‌گذاشت. او عاشق ایران و خاکش بود، و اگر آیندهٔ دخترش مطرح نبود، شاید هرگز به مهاجرت فکر نمی‌کرد.

او نماد عشق به زندگی، خانواده، و پیشرفت بود. او با تمام وجود برای اهدافش تلاش می‌کرد، به خانواده‌اش عشق می‌ورزید، و هیچ‌گاه از گسترش دانش و یادگیری غافل نمی‌شد.

اگر بخواهم امیر را در چند جملهٔ کوتاه توصیف کنم، باید بگویم او روح جمع بود؛ همیشه شروع‌کنندهٔ مهمانی‌ها و گردهمایی‌ها، و کسی که دیگران را دور هم جمع می‌کرد تا لحظاتی پر از شادی و خنده را رقم بزند. او شنونده‌ای بی‌نظیر بود؛ با جان و دل به حرف‌های دیگران گوش می‌داد و همیشه آمادهٔ کمک و راهنمایی بود. حضورش در هر جمعی، گرما و آرامش خاصی به همراه داشت که هرگز فراموش نخواهد شد.

* * *

عسل ما، هدیه‌ای از جنس معجزه بود. او ۲۰ اسفند ۱۳۹۱ به دنیا آمد، در آستانهٔ عید نوروز، و شور و شوق بهار را با خود به زندگی ما آورد. آن روز که امیرحسین با من تماس گرفت تا خبر بچه‌دارشدنشان را بدهد، تنها در خانه مشغول درس‌خواندن برای کنکور بودم. از شدت خوشحالی چنان جیغ کشیدم که انگار معجزه‌ای واقعی در زندگی‌مان رخ داده است. و حقیقتاً هم همین‌طور بود؛ عسل با آمدنش دنیای من را سرشار از شادی و اتفاقات خوب کرد. اما با رفتنش، آن حجم از شادی و نور را دیگر هرگز تجربه نکردم.

عسل عاشق موسیقی، رقص، و خلاقیت بود. او با صدای کودکانه‌اش آهنگ‌ها را به‌زیبایی می‌خواند و با ریتم خاص خودش اجرا می‌کرد. وقتی به مهدکودک رفت، معلمانش به امیرحسین پیشنهاد دادند او را در کلاس‌های موسیقی، آواز، و رقص ثبت‌نام کند، چون استعدادی خیره‌کننده در وجودش دیده بودند. البته مثل هر کودکی، هر روز رؤیای تازه‌ای در سر داشت؛ یک روز دانشمند می‌شد، یک روز ستاره‌شناس، و روز دیگر رؤیای برگزاری بزرگ‌ترین کنسرت را داشت.

عشق او به ژیمناستیک و هنرهای حرکتی خاص بود. دوره‌های ژیمناستیک را با علاقه و پشتکار طی می‌کرد و مربیانش همیشه از استعداد و پیشرفتش صحبت می‌کردند. هربار که در تماس‌های تصویری با او صحبت می‌کردیم، با ذوق و شوق حرکت‌های جدیدی که یاد گرفته بود، برایمان اجرا می‌کرد. برق شادی در چشمانش وقتی از ژیمناستیک حرف می‌زد، گویای این بود که این مسیر، رؤیای واقعی او بوده و او در آن می‌درخشید.

عسل، کودکی با روحی بزرگ و دیدگاهی فراتر از سن خود بود. یکی از خاطراتی که همیشه در ذهنم باقی مانده، علاقهٔ خاص او به پتویی بود که از همان روزهای اول تولد همیشه همراهش بود. عسل تنها با بوی این پتو به خواب می‌رفت و به‌زبان خودش آن را «پپو» می‌نامید. وقتی خانواده به تورنتو مهاجرت کردند، نگرانی زیادی داشتیم که این فاصله از خانواده، مخصوصاً از پدربزرگ و مادربزرگش، برای او سخت باشد. درست در همان روزها، پپوی عسل گم شد، و همهٔ ما از این بابت نگران بودیم. امیر و سارا به‌خصوص، تلاش می‌کردند چیزی جایگزین آن کنند تا عسل متوجه نشود. اما رفتار عسل فراتر از انتظار همهٔ ما بود. او به‌جای بهانه‌گیری یا گریه، خیلی بالغانه گفت: «خب، گم شده. حالا باید فکری کنیم.» رفتار او آن‌قدر شگفت‌انگیز بود که ما باور نمی‌کردیم کودکی در آن سن بتواند با چنین منطقی با ازدست‌دادنِ چیزی که به آن دلبسته بود، کنار بیاید.

این رفتار و دیدگاه ویژه در تمام لحظات زندگی او دیده می‌شد. مثلاً برخلاف بسیاری از کودکان که هنگام رفتن به خانهٔ دیگران انتظار هدیه یا اسباب‌بازی دارند، عسل همیشه خود را بی‌نیاز نشان می‌داد. یادم است هربار کسی به او می‌گفت: «این عروسک را با خودت ببر!» با لبخند پاسخ می‌داد: «نه، مرسی، من خودم دارم.» این رفتار او، که از روحی غنی و قانع سرچشمه می‌گرفت، همیشه ما را تحت‌تأثیر قرار می‌داد.

عسل، دختری شاد، باهوش و پر از آرزوهای بزرگ بود. روحیه‌ای شگفت‌انگیز داشت؛ کسی که برای خواسته‌هایش می‌جنگید و اراده‌ای قوی برای رسیدن به اهداف بزرگ داشت. در شخصیت او، حتی در کودکی، شجاعت و قدرتی دیده می‌شد که اطرافیان را تحت تأثیر قرار می‌داد. او بی‌پروا بود، افکارش را با اعتمادبه‌نفس بیان می‌کرد، و طوری صحبت می‌کرد که همه را قانع می‌کرد. خنده‌هایش خاص بود؛ درست مثل خنده‌های امیر و سارا که همیشه در خانواده زبانزد بود.

عسل همیشه ما را با استعدادهایش شگفت‌زده می‌کرد. هر چیزی که یاد می‌گرفت، با اشتیاق نشان می‌داد و هربار اطرافیانش را به وجد می‌آورد. او پر از زندگی بود، اما متأسفانه زمان کوتاهی برای تحقق آرزوهایش داشت. فرصت نکرد که رؤیاهایش را به هدف‌هایی بزرگ تبدیل کند؛ هدف‌هایی که می‌دانم اگر فرصت می‌داشت، به‌بهترین شکل ممکن به آن‌ها می‌رسید.

جای خالی عسل وصف‌ناپذیر است. هیچ چیزی نمی‌تواند نبود او را جبران کند، اما خاطراتش، خنده‌هایش، و روحیهٔ بی‌نظیرش همیشه در قلب ما زنده خواهد ماند.

* * *

سارا، دختری آرام، مهربان و بی‌نهایت زیبا بود. او متولد تیرماه ۱۳۶۵ بود و با شخصیت دلنشین و چهرهٔ معصومش، به‌راحتی در قلب همه جا باز می‌کرد. موهای نرم و ابریشم‌گونش همیشه نمادی از لطافت و زیبایی او بود؛ حتی وقتی سعی می‌کرد موهایش را فر کند، باز هم به همان نرمی و صافی بازمی‌گشت.

سارا لیسانس حقوقش را از دانشگاه آزاد گرفته بود. اگرچه به نظر می‌رسید از تحصیل در این رشته لذت برده، اما چندان علاقه‌ای به ادامهٔ مسیر در این حوزه نداشت. وقتی به کانادا آمد، تصمیم گرفته بود وارد دنیای جدیدی شود و شغلی را انتخاب کند که با شرایط جدید و علاقه‌هایش همخوانی داشته باشد. او همیشه به بازسازی و شروع دوباره علاقه‌مند بود و برای یافتن مسیر جدید، آمادهٔ آزمودن فرصت‌های تازه بود.

او ذوق و سلیقهٔ بی‌نظیری در طراحی داشت. چه در چیدمان خانه، چه در انتخاب لباس، و حتی در تست غذاهای مختلف، همیشه بهترین‌ها را انتخاب می‌کرد. من بارها به او می‌گفتم که به‌جای من، او باید معمار می‌شد! حتی در پروژه‌های خودم از مشورتش بهره می‌بردم. گاهی صحبت از این می‌کرد که شاید در زمینهٔ طراحی و تدارکات مراسم فعالیت کند، زیرا از دیدن این‌گونه کارها بسیار هیجان‌زده می‌شد. اگر وارد این مسیر می‌شد، بی‌شک در آن موفقیت‌های بزرگی کسب می‌کرد.

در ظاهر، آرام و معصوم به نظر می‌رسید، اما پشت این چهره، روحیه‌ای بازیگوش و دلنشین نهفته بود. گاهی با شیطنت‌های کوچکش، صحبت‌هایش را جذاب‌تر می‌کرد و خنده‌های ریز و زیبایش، که با دندان‌های مرتب و خوش‌فرمش همراه بود، لحظات را برای همه دلپذیر می‌ساخت. از بودن با او خسته نمی‌شدی؛ او از آن افرادی بود که حضورشان نه‌تنها دلگرم‌کننده، بلکه لبریز از انرژی مثبت بود.

اگرچه مسیر حرفه‌ای و علاقه‌هایش هنوز شکل کامل خود را نیافته بود، اما شکی نداشتم که هر راهی را انتخاب کند، در آن می‌درخشید.

سارا، نه‌تنها زنی زیبا و مهربان، بلکه روح جمع و جان خانواده بود. او همیشه توانایی خاصی در ایجاد صمیمیت و شادی داشت. گاهی در جمع دوستان، موضوعی را پیش می‌کشید که به‌طور ناگهانی همهٔ ما را ساعت‌ها غرق در خنده و گفت‌وگو می‌کرد. آن لحظات به‌قدری دلنشین بود که هیچ‌کس نمی‌خواست تمام شود، و این جادوی حضور سارا بود.

در مقام مادر و همسر، سارا بی‌نظیر بود. او نه‌تنها مادری فوق‌العاده برای عسل بود، بلکه در نقش یک همسر، همواره خانه را به فضایی گرم و دلپذیر تبدیل می‌کرد. در آشپزی، مهارتش تحسین‌برانگیز بود. کافی بود چند دقیقه به آشپزخانه برود تا بهترین غذایی که تصور می‌کردی، آماده شود.

حس زیبایی‌شناسی و دقت او در حفظ ظاهر خانواده، فوق‌العاده بود. او همیشه توجه ویژه‌ای به آراستگی و مرتب‌بودن اعضای خانواده داشت. این کار نه‌تنها نشان‌دهندهٔ علاقه‌اش به نظم و زیبایی بود، بلکه به‌خوبی نشان می‌داد که چگونه با عشق و مهارت، همه‌چیز را مدیریت می‌کند.

اگر بخواهم سارا را در چند جمله خلاصه کنم، او زنی شایسته، مادری دلسوز و همسری بی‌همتا بود. روحیهٔ آرامش‌بخش، مهارت‌هایش در خانه‌داری، و توانایی‌اش در ایجاد شادی و صمیمیت، سارا را به شخصیتی منحصربه‌فرد تبدیل کرده بود. یاد او با لطافت و زیبایی روحش همیشه با ما خواهد ماند.

فقدان برادرتان و همسر و فرزند ایشان چگونه به‌لحاظ روحی و روند زندگی روزمره، شما و دیگر اعضای خانواده‌ و نزدیکانتان را تحت تأثیر قرار داد، و آیا پس از گذشت پنج سال تغییری در این وضعیت ایجاد شده است؟

ازدست‌دادن عزیزان، غمی‌ست که در هیچ واژه و جمله‌ای نمی‌گنجد. هرجا که می‌روم، جای خالی‌شان را حس می‌کنم. هر خنده‌ای که می‌شنوم، هر بازی کودکانه‌ای که می‌بینم، انگار تمام وجودم فریاد می‌زند که آن‌ها باید اینجا باشند. وقتی کودکی را می‌بینم، بی‌اختیار به عسل فکر می‌کنم؛ اینکه اگر بزرگ می‌شد، امروز چه جایگاهی داشت؟ چه لباسی می‌پوشید؟ آیا ازدواج می‌کرد؟ آیا زندگی تازه‌ای برای خود می‌ساخت؟ هزاران رؤیایی که دربارهٔ آینده‌اش داشتم، حالا تنها در ذهنم باقی مانده است.

جای خالی امیر و سارا در لحظه‌های سختی و شادی بیش از همیشه حس می‌شود. در غم‌هایمان، نبودشان به‌وضوح احساس می‌شود؛ آن نصیحت‌ها، آن راهنمایی‌ها که دیگر نیست و هرگز جایگزینی ندارد. در شادی‌هایمان، حسرت نبودنشان قلبم را به آتش می‌کشد. حتی گاهی احساس می‌کنم دوست‌داشتن یک کودک دیگر، خیانتی به عسل است. این بحران‌های روحی، بخش جدانشدنی از زندگی کسی است که عزیزانش را از دست داده است.

شاهد شکستن پدر و مادرم بودن، دردناک‌ترین لحظه‌هاست. زندگی آن‌ها بعد از رفتن عزیزانمان دیگر هرگز همان نشد. تنها دلیل ایستادگی‌شان، وجود من و برادرم است. اما من با چشمان خود دیدم که در یک روز، همهٔ موهایشان سفید شد و تمام قامتشان شکست.

این داغ برای من و برادرم نیز همچنان زنده است. شب‌ها از خواب می‌پرم؛ هنوز در کابوس آن لحظات آخر زندگی آن‌ها گیر کرده‌ام. چند شب پیش، با صدای رعد و برق از خواب پریدم و با وحشت به‌طرف پنجره دویدم، فریاد می‌زدم که «زدند! با موشک زدند!» و وقتی دیگران مرا به خود آوردند، تازه فهمیدم که فقط رعد و برق بوده است.

می‌گویند زمان درد را التیام می‌بخشد، اما من باور دیگری دارم. این حرف شاید برای کسانی که از دور شاهد ماجرا بوده‌اند، درست باشد، اما برای کسی که عزیزانش را از دست داده، این درد، عفونتی است که هر روز عمیق‌تر می‌شود. هر لحظه‌ای که می‌گذرد، سیلی واقعیت محکم‌تر بر صورتم می‌خورد: آن‌ها رفته‌اند و هرگز برنمی‌گردند. دلتنگی، دردی است که گذر زمان تنها آن را زنده‌تر می‌کند.

آیا شما با سایر بازماندگان قربانیان سرنگونی هواپیمای اوکراینی ارتباط دارید؟ 

من خوشبختانه این فرصت را داشته‌ام که با خانواده‌های جانباختگان ارتباط برقرار کنم.

این ارتباط چطور به شما و کنارآمدن با این سوگ کمک کرده است؟

با اینکه خودم در ابتدای این مسیر به‌شدت احساس غریبی و تنهایی می‌کردم، وقتی وارد جمع این خانواده‌ها شدم، فهمیدم که درد مشترکی داریم و این پیوند باعث شد حس کنم که دیگر تنها نیستم. در روزهای اول، احساسات عجیب و غریبی داشتم. انگار همه‌چیز برایم غیرواقعی بود؛ احساس می‌کردم زندگی‌ام غیرعادی است. در چنین شرایطی، ارتباط با دیگران و به‌ویژه خانواده‌های مشابه، خیلی کمک‌کننده بود.

حضور خانواده‌های دیگر برای من همچون یک پشتیبانی بزرگ بود. وقتی در گروه خانواده‌ها بودم و با آن‌ها صحبت می‌کردم، می‌دیدم که دیگران هم همان حس‌ها و تجارب را دارند. در روزی که حال من بد بود، به‌راحتی می‌دیدم که حدود ده نفر دیگر هم همان حس را تجربه می‌کنند. این باعث شد که دیگر احساس غیرعادی‌بودن نداشته باشم، بلکه فهمیدم که در کنار افرادی هستم که همدرد و همراه من‌اند.

در این مسیر، چیزی که به من کمک کرد، هدف مشترک ما بود. عدالت‌خواهی و تلاش برای رسیدن به حقیقت، چیزی بود که ما را به هم متصل می‌کرد. در این مسیر، وقتی من یا هر کدام از خانواده‌ها احساس می‌کردیم به آخر خط رسیده‌ایم، که این در راه پرفرازونشیبی که ما قدم گذاشته‌ایم عادی‌ست، این گروهِ همبسته بود که به یکدیگر برای بلندشدن دوباره و نیروگرفتن کمک می‌کرد و یادآوری می‌کرد که هدف چیست و چرا باید ادامه بدهیم و نگذاریم که دشمن از زمین‌خوردن ما دلشاد شود. این حمایت‌های معنوی درکنارهم‌بودن، به ما قدرت می‌داد.

داغ ازدست‌دادن عزیزان، هر لحظه زندگی را سنگین می‌کند. گاهی حتی برای کوچک‌ترین دلخوشی‌ها مثل یک لبخند، ممکن بود احساس عذاب وجدان داشته باشیم. اما خانواده‌ها همیشه سعی می‌کردند که با رفتارشان به من کمک کنند تا آن حس عذاب وجدان را کنار بگذارم. حتی گاهی با حرف‌زدن، با حضورشان و یا یک حرکت کوچک می‌خواستند خودشان لبخند را به صورتم بیاوردند.یکی از نمونه‌های بارز جلسه‌های خاطره‌نویسی بود که وقتی با خاطرات قشنگ عزیزانمان می‌خندیدم، هرچند بعدش غمی بزرگ روی روحمان سایه می‌افکند، اما برای لحظه‌ای بهمان یادآور می‌شد که عزیزانمان شاد بودند و‌ می‌خواستند مارا قوی و‌ شاد ببینند. حتی اگر به‌قولی، بعد از چنین جنایتی خندیدن از دل برای ما غیرممکن بود، اما همین لحظات کوچک باعث می‌شد که یک قدم به جلو برداریم و با قدرتی برگرفته از خشم بیشتر بجنگیم.

اگر اقداماتی اعم از تأسیس انجمن خیریه یا اهدای بورس تحصیلی یا مواردی از این دست برای گرامیداشت یاد و خاطرهٔ برادرتان و خانواده‌شان انجام داده‌اید، لطفاً بفرمایید.

واقعیت این است که هنوز اقدامی در این زمینه انجام نداده‌ایم. در روزهای اول، دوستان امیر خیلی پیگیر بودند تا با کمک آن‌ها بتوانیم در دانشگاه تهران که خود امیر در آن تحصیل کرده بود، یک بورسیهٔ تحصیلی به‌نام او ترتیب دهیم. اما متأسفانه بعد از این جنایت، با مشکلات بسیاری روبه‌رو شدیم که حتی باورمان نمی‌شد آدم‌هایی باشند که بخواهند زندگی را برای ما تلخ‌تر از این کنند. به‌همین دلیل، هنوز نتواسته‌ایم به این موضوع فکر کنیم. اما امیدوارم بعد از اینکه مشکلات فعلی‌مان رفع شد، دوباره به این مسئله بازگشته و برنامه‌ریزی لازم را انجام دهیم.

چهار کشور کانادا، سوئد، اوکراین و بریتانیا در ارتباط با پروندهٔ پرواز پی‌اس۷۵۲ علیه جمهوری اسلامی ادعای خسارت کردند و پس از عدم دریافت پاسخی از سوی این کشور به اولتیماتومی که داده بودند، به دیوان بین‌المللی دادگستری لاهه شکایت کردند. نظر شما در این خصوص چیست و آیا فکر می‌کنید از این طریق کمکی به یافتن حقیقت برای شما خواهد شد؟

پروندهٔ پرواز یکی از معدود پرونده‌هایی است که توانسته به دادگاه لاهه راه پیدا کند. چیزی که بسیاری از مردم از آن بی‌خبرند، این است که پیگیری پرونده‌ها در خارج از کشور، پروسه‌ای طولانی و پیچیده است. در حالی‌که من اطلاعات دقیقی از روند آن در داخل ایران ندارم، اما می‌دانم که روند رسیدگی به این‌گونه پرونده‌ها زمان‌بر است و دادگاه لاهه، دادگاهی حساس و مهم است.

هدف ما این است که به نتیجهٔ مطلوبی دست پیدا کنیم که این نتیجه تأثیری مثبت روی آینده بگذارد. اگرچه فکر نمی‌کنم که این حکم بتواند زندگی ازدست‌رفتهٔ ما را به ما بازگرداند یا عدالت کامل را برای ما به ارمغان بیاورد، اما امید ما این است که بتوانیم به حکمی برسیم که نه‌تنها برای آیندگان بلکه برای ایران نیز عدالت واقعی را به ثمر برساند.

فکر می‌کنید چطور می‌شود به حقیقت دست یافت؟ پس از گذشت پنج سال چقدر به یافتن آن امیدوارید؟

در مورد این پرونده، حقیقت کاملاً روشن است؛ این عمل، کار جمهوری اسلامی، حکومت دیکتاتوری ایران و سپاه پاسداران بوده است.

اما اگر منظور شما از سؤال، عدالت باشد، باید گفت که در تاریخ بارها دیده‌ایم که عدالت ممکن است پس از مرگ کسانی که به دنبال آن بوده‌اند، اجرا شده باشد. برای ما، که تنها هدفمان در زندگی تحقق این عدالت است، زمان دیگر اهمیتی ندارد. ما آماده‌ایم که تا آخر عمرمان برای رسیدن به این هدف وقت بگذاریم. اگرچه می‌دانیم که روند اجرای عدالت زمان‌بر است، اما به‌یقین می‌دانیم که روزی خواهد رسید که این عدالت به حقیقت خواهد پیوست.

خواستهٔ شما به‌عنوان یکی از بازماندگان قربانیان این فاجعه چیست؟

یاد عزیزان ما را در دل‌هایشان زنده نگه دارند و فراموش نکنند که قاتل آن‌ها جمهوری اسلامی بوده است. اگر ما داریم می‌جنگیم، هدف اصلی‌مان رسیدن به عدالت و برکناری جمهوری اسلامی و سپاه پاسدارانش است. امیدوارم فراموش نکنند که ما هم از مردمیم و در کنار ما مثل همیشه بایستند.

جامعهٔ ایرانی در داخل ایران و همچنین در کانادا چه کمکی می‌تواند در دادخواهی یا موارد دیگر به شما بکند؟ چه انتظاری از آن‌ها دارید؟

به‌نظر من، چه انجمن ما و چه همهٔ گروه‌هایی که هدف مشترک داریم و می‌گوییم «نه به جمهوری اسلامی»، همه باید در این مقطع زمانی هدفمان را روی اتحاد با یکدیگر در راه رسیدن به هدف اصلی و واحد که برکناری جمهوری اسلامی است، متمرکز کنیم و پس از رسیدن به این هدف مشترک، قطعاً به بینشی رسیده‌ایم که می‌توانیم در جایگاه درست و عادلانه و در ایرانی بر پایهٔ دموکراسی، نظرات و ایده‌هایمان را مطرح کنیم و به‌عنوان مردم ایران آزاد برای آبادی کشورمان و خدمتگزارانش تصمیم بگیریم.

اگر صحبت دیگری دارید لطفاً بفرمایید.

ابتدا از شما تشکر می‌کنم که این لحظات و خاطرات را مستندسازی می‌کنید برای نسل‌های آینده. امیدوارم که روزی زنده باشم و ببینم که مردم سرزمینم در کنار هم، آزاد و شاد، در سرزمین ایران آباد، به‌دور از جمهوری اسلامی زندگی می‌کنند. هر لحظه در تب‌وتاب رسیدن دوباره به خاک پاک ایران هستم و در انتظار دیدن عدالت برای عزیزان پرواز و همهٔ کسانی که در راه آزادی ایران و برکناری جمهوری اسلامی جان خود را از دست داده‌اند.

ما، نه می‌بخشیم و نه فراموش می‌کنیم.

با آرزوی صبر و به‌امید به‌سرانجام‌‌رسیدن دادخواهی شما، بار دیگر از وقتی که برای این گفت‌وگو گذاشتید، بسیار سپاسگزاریم.

نوشته ارغوان اویسی: همه باید هدفمان را روی اتحاد با یکدیگر در راه برکناری جمهوری اسلامی، متمرکز کنیم اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.

پنج سال از جنایت عمدی جمهوری اسلامی گذشت، عدالت هنوز محقق نشده است.

ما از روز اول گفتیم: از قاتل نمی‌توان به قاتل شکایت کرد. قاتلان باید در دادگاهی بی‌طرف محاکمه شوند. اکنون در پنجمین سالگرد این جنایت ایستاده‌ایم و همچنان در انتظار تحقق عدالتیم. من دو فرزندم، حاصل ۵۰ سال تلاش و همهٔ امیدم، را در این پرواز از دست دادم. زندگی من و خانواده‌ام نابود شد. حقوق بشر، دادگاه‌های بین‌المللی، طرفداران عدالت کجا هستند؟

اگر جنایت‌کاران محاکمه نشوند، هیچ تضمینی وجود ندارد که این جنایت دوباره تکرار نشود. هر کسی می‌تواند سرنشین هواپیمایی باشد که قربانی جنایات این‌چنینی شود.

یادآوری یک جنایت هولناک

پنجمین سالگرد شلیک دو موشک به هواپیمای مسافربری اوکراینی (پرواز PS752) توسط جمهوری اسلامی ایران، یادآور یکی از سیاه‌ترین لحظات تاریخ معاصر است. این جنایت که منجر به کشته‌شدن ۱۷۶ مسافر و یک جنین به‌دنیانیامده شد، نه‌تنها زخمی عمیق بر خانواده‌های قربانیان، بلکه بر وجدان جامعهٔ جهانی وارد کرده است.

روایت کوتاه از جنایت

در بامداد ۱۸ دی ۱۳۹۸، پرواز PS752 که به مقصد کی‌یف در حال پرواز بود، با شلیک عامدانهٔ دو موشکِ نیروهای سپاه پاسداران سرنگون شد. این اقدام، تصمیمی آگاهانه و از پیش طراحی‌شده بود که در نتیجهٔ آن جان ۱۷۶ انسان بی‌گناه به‌همراه یک کودک به‌دنیانیامده قربانی شد. جمهوری اسلامی، با آگاهی کامل از خطرات و به‌دستور مستقیم فرماندهی کل قوا، جان مسافران بی‌دفاع را به بازی گرفت.

قربانیان: نماد امیدهای از دست‌رفته

۱۷۶ مسافر این پرواز، به‌همراه یک جنین که هنوز متولد نشده بود، قربانی این جنایت شدند. در میان قربانیان، کودکان، دانشجویان، پزشکان و خانواده‌هایی که برای آینده‌ای بهتر تلاش می‌کردند، حضور داشتند. هر یک از این انسان‌ها نمادی از امید و زندگی بودند که بی‌رحمانه پایان یافتند. برای خانواده‌های آنان، این جنایت تنها به‌معنای ازدست‌دادن عزیزانشان نبود، بلکه آغاز مسیری از بی‌عدالتی، سرکوب و بی‌توجهی به حقیقت بود.

تلاش برای انکار و بی‌عدالتی نظام‌مند

جمهوری اسلامی از همان ابتدا با انکار واقعیت و ارائهٔ توضیحات متناقض، تلاش کرد مسئولیت این جنایت را از خود سلب کند. تنها پس از سه روز فشار جهانی بود که به شلیک موشک اعتراف کرد، اما همچنان با روایت‌های ساختگی و کارشکنی در تحقیقات بین‌المللی، از پذیرش مسئولیت کامل و پاسخگویی واقعی طفره رفت.

این رفتار نشان‌دهندهٔ الگوی همیشگی جمهوری اسلامی در سرکوب حقیقت و نادیده‌گرفتن حقوق قربانیان است.

عدالتِ تحقق‌نیافته

پنج سال از این جنایت می‌گذرد، اما آمران و عاملان آن هنوز محاکمه نشده‌اند. جمهوری اسلامی فقط در دادگاهی فرمایشی تلاش کرد تا این جنایت عمدی را به اشتباه تقلیل دهد، اما موفق نشد.

خانواده‌های قربانیان همچنان برای تحقق عدالت تلاش می‌کنند، اما با حکومتی روبرو هستند که هیچ ارزشی برای جان انسان‌ها و اصول عدالت قائل نیست. سکوت و بی‌توجهی حکومت ایران به خواسته‌های خانواده‌ها، عمق بی‌رحمی و مسئولیت‌گریزی آن را نشان می‌دهد.

پیگیری‌های بین‌المللی و امید به عدالت

پروندهٔ این جنایت به دیوان دادگستری بین‌المللی و سازمان ایکائو برده شده، اما تاکنون نتیجه‌ای ملموس حاصل نشده است. علاوه بر این، انجمن خانوادهٔ قربانیان شکایتی در دیوان کیفری بین‌المللی ثبت کرده‌اند و دادگاه‌های محلی نیز احکامی صادر کرده‌اند که اجرایی نشده است.

با این وجود، خانواده‌ها همچنان مصمم‌اند که تا محاکمهٔ عاملان این جنایت دست از تلاش برندارند.

زنده‌نگه‌داشتن یاد قربانیان و تعهد به عدالت

سالگرد این جنایت فرصتی است برای تأکید بر تعهد ما به عدالت و زنده‌نگه‌داشتن یاد قربانیان. هیچ جامعه‌ای نباید در برابر چنین جنایتی سکوت کند. محاکمهٔ آمران و عاملان این جنایت، تنها راه جلوگیری از تکرار فجایع مشابه و التیام زخم‌های بازماندگان است.

عدالت، هرچند دیر، اما باید محقق شود؛ چرا که تنها پاسخ شایسته به این ظلم بزرگ است.

~ مریم زارعی، مادر تا ابد داغدار خواهران قوی

* * * *‌ *

فرح قدس، مادر زنده‌یاد مهربان بدیعی اردستانی، از جانباختگان پرواز پی‌اس۷۵۲

دُردانهٔ مادر!

شد پنج سال که مدام در عالم رؤیا حیران به دنبالت می‌گردم. می‌بینمت که دختربچه‌ای هستی و در کوچه و خیابان گمت کرده‌ام…

گاهی هم خواب می‌بینم بزرگ شده‌ای و نمی‌دانم کجا رفته‌ای. با صدای بلند صدایت می‌زنم: مهربان، مهربان… چه دردی ازین بالاتر که مادری فرزندش را گم کند؟ 

مهربان! من گمت کرده‌ام. 

مهربان! من در خواب هم درد می‌کشم…

پنج سال است در بیداری دنبالت می‌گردم، یکی‌یکدانهٔ مادر! هرجا لطافت گلی هست، درخشش نوری، طراوت درختی، گرمای عشقی، حلاوت رؤیایی، جوشش اشتیاقی، مهری، مهربانی‌ای،… تو را آنجا جست‌وجو می‌کنم.

که هرچه از جنس نور و مهر و عشق است، نشانی از تو دارد. 

از ابرها، رودها، گل‌ها، پروانه‌ها سراغت را می‌گیرم. می‌خواهم هرچه رنگ و رایحهٔ تو را دارد، به جان ببینم، بشنوم، بنوشم و مست حس حضورت زمزمه کنم:

عمری به هر کوی و گذر گشتم که پیدایت کنم

اکنون که پیدا کرده‌ام، بنشین تماشایت کنم

الماس اشک شوق را تاجی به گیسویت نهم 

گل‌های باغ شعر را زیب سراپایت کنم

بنشین که با من هر نظر، با چشم دل، با چشم سر

هر لحظه خود را مست‌تر، از روی زیبایت کنم… 

پنج سال است که یادآوری آخرین نگاهمان قلبم را به آتش می‌کشد، جان مادر! آرزو می‌کنم همهٔ عمر باقیمانده را بدهم و برگردم به آن لحظه و دوباره تنگ به آغوشت بکشم. آن‌قدر تنگ که جانمان یکی شود و هرجا می‌روی من را هم ببری… 

پنج سال است که چشم‌هام را می‌بندم و سعی می‌کنم به یاد بیاورم عطر انبوه موهای زیبا و پرشکنت را، لمس دستان لطیف و قشنگت را، طنین صدای ناز و شیرینت را… و از خیال اینکه مبادا فراموش کنم چطور حرف می‌زدیم و به هم چه می‌گفتیم، بغض می‌کنم.

پنج سال است که به تک‌تک یادگارهایت خیره می‌شوم و به خاطراتمان فکر می‌کنم. 

قلبم می‌شکند! بارها و بارها… با هر داستان و خاطره قلبم می‌شکند. از اینکه چطور عاشق بودم و چطور تو را از من گرفتند، درد می‌کشم، درد می‌کشم، درد می‌کشم… و دم برنمی‌آورم. 

دیگران گمان می‌کنند که آتش جان‌سوز من سرد شده، که دیگر درد نمی‌کشم. ولی مهربان جان، خودت خوب می‌دانی که من پنج سال است لحظه‌به‌لحظه سخت دلتنگ توام.

پنج سال است که هر روز تسلی قلب شکسته‌ام این است و یک آن شک نکرده‌ام که باز روزی، در دنیای دیگری، در کنار هم خواهیم بود. تا ابد پیش هم خواهیم بود…

به‌وقت صبح قیامت که سر ز خاک برآرم

به گفت‌وگوی تو خیزم، به جست‌وجوی تو باشم…

* * * *‌ *

سارا راستگو، مادر زنده‌یاد سعید طهماسبی، و مادر همسر زنده‌یاد نیلوفر ابراهیم، از جانباختگان پرواز پی‌اس۷۵۲

می‌گویند پنج سال گذشته است

زندگی ادامه دارد، شما هم باید زندگی کنید.

روزهای منتهی به سالگرد:

الان یک هفته است باز دوباره رفته‌ام توی آن حفرهٔ تلخ و تاریک

این‌بار اما عمیق‌تر 

ترسناک‌تر و دردناک‌تر.

این‌روزها خلوت و تنهایی را دنبال می‌کنم تا قطره‌اشکی که گوشهٔ چشمم جا خوش کرده است، بتواند بیرون بیاید شاید که خلاص‌ بشوم از این حجم سنگینی و فشار.

این روزها جایت خیلی خالی است. 

دلم برای صدایت، برای خنده‌هایت و برای دل‌نگرانی‌هایت خیلی تنگ است.

دلم برای با هم زندگی‌کردن تنگ است.

دلم برای صدازدن اسمت تنگ است.

می‌خندم اما انگار خنده فقط یک منحنی بی‌معنی است توی یک قاب عروسکی.

آن وقت‌ها تا می‌شنیدم دل خوش سیری چند؟ معنی‌ش را نمی‌فهمیدم.

وقتی کسی می‌گفت بعد از یک اتفاق زندگی‌اش عوض شده، درکش نمی‌کردم. 

وقتی لذت‌های کسی عمیق و بی‌عیب نبود، فکر می‌کردم مشکل از خودش است.

حالا اما

لذت‌هایم لحظه‌ای، خنده‌هایم سطحی و زندگی‌ام، بله جریان دارد و در ظاهر شبیه به گذشته

ولی آن تو

آن ته قلبم

حجم عمیقی از درد هست که هر چند ساعت یک‌بار انگاری که بخواهد حالی‌ام کند که من هستم، من را یادت نرود، می‌آید و گند می‌زند به همهٔ آن‌چه که زور زده‌ام در ظاهر باشم.

جای خالی‌ات را هیچ‌کس و هیچ‌چیز هیچ‌وقت پر نمی‌کند.

ای کاش بودی

باورم نیست توانسته‌ام این‌همه درد را تحمل کنم.

خودم را نمی‌شناسم.

انگار دارم زندگی یک غریبه را تماشا می‌کنم و گاهی با خودم می‌گویم عجب جان‌سختی‌ست بینوا.

قلبم درد می‌کند

نه، قلبم نیست 

آن تو انگار قلبم تکه‌تکه شده

آن تکه‌اش که مال تو بود، کنده شده 

جایش درد می‌کند 

خیلی درد می‌کند

آن تکه که مال تو بود، همهٔ قلبم بود انگار

دیگر قلبی نمانده

دیگر غم غم نیست

دیگر درد درد نیست

گویی سنگ شده‌‌ام

* * * *‌ *

لاله باقری، مادر زنده‌یاد آلما اولادی، از جانباختگان پرواز پی‌اس۷۵۲

سحرگاه ۷ دی ۱۳۷۱ خورشیدی است؛ نزدیکِ به‌دنیاآمدن دخترمان. البته خانم دکتر تاریخ یک هفته دیرتر را به ما اعلام کرده بود، ولی طبق نشانه‌هایی که ایشان گفته، گویا دخترمان یک هفته جلوتر قصد به‌دنیاآمدن دارد. درد زایمان به‌صورت خفیف شروع و باعث نگرانی‌ام شده. همسرم در محل کار است و من در منزل پدری‌ام. مادرم که منتظر به‌دنیاآمدن اولین نوه‌شان است، بسیار هیجان‌زده و مضطرب است و به همسرم زنگ می‌زند و خبر می‌دهد تا سریع خودش را برساند، اما گویا نمی‌شود منتظر ماند. مادرم سریع آماده می‌شود. با عجله مرا سوار ماشینش می‌کند، پشت فرمان می‌نشیند تا مرا به بیمارستان مهر در خیابان زرتشت برساند. محدودهٔ طرح ترافیک است و پلیس جلوی ماشین را می‌گیرد. مادرم با استرس زیادی که دارد مرا نشان می‌دهد و می‌گوید زمان زایمان دخترم رسیده و پلیس اجازهٔ عبور می‌دهد. 

پرسنل بیمارستان با دکترم تماس می‌گیرند تا خودش را برساند. خانم دکتر با عجله وارد بیمارستان شده و جلو می‌آید و با رویی گشاده و صمیمانه با من خوش‌وبش می‌کند و حالم را جویا می‌شود و سپس مرا برای معاینه آماده می‌کنند. وقتی دکتر معاینه‌ام می‌کند، تشخیص می‌دهد که باید زایمان به‌صورت سزارین انجام شود تا خطری نوزاد را تهدید نکند. 

در این فاصله همسرم خودش را به بیمارستان می‌رساند. امور مربوطه انجام می‌شود و مرا به اتاق عمل می‌برند و چند سؤال… تا من جواب‌ها را بدهم و آخرین نیایش‌ها را با خدای خود انجام دهم و از او برای به‌دنیاآمدن یک دخترِ سالم و زیبا و با آینده‌ای درخشان کمک بگیرم، بیهوش می‌شوم. 

بعد از مدتی، دختری با وزن ۳ کیلو و ۷۵۰ گرم، قد ۵۱ سانتیمتر و گروه خونی O مثبت با موهای مشکی و چشم‌هایی چون تیله‌های مشکی براق قدم به دنیای ما می‌گذارد. برای اولین بار بعد از به‌هوش‌آمدنم در آغوشش می‌گیرم و ناباورانه نگاهش می‌کنم. بیست و یک سال دارم و باور نمی‌کنم صاحب فرزندی شده‌ام و موجودی نازنین در آغوشم است. مادربزرگم برای دیدن نتیجه‌اش به بیمارستان می‌آید و تا او را می‌بیند نام آلما را به زبان می‌آورد و به من پیشنهاد این اسم را می‌دهد. 

مدت‌ها بود که در مورد انتخاب اسم فکر کرده بودیم اما به طور قطعی نامی را که واقعاً به دلمان بنشیند و بدون تردید در مورد آن حرف بزنیم، انتخاب نکرده بودیم. من و همسرم با شنیدن اسم آلما بدون هیچ‌گونه تردیدی قبول کردیم. گویا دقیقاً همان اسمی بود که به‌دنبالش بودیم و به‌نظر می‌آمد که این اسم از قبل برایش در نظر گرفته شده و ما بی‌درنگ و بدون کوچک‌ترین دودلی‌ای قبول کردیم و همسرم بلافاصله برای صدور شناسنامه‌اش با نام آلما اقدام کرد. 

آلما در زبان‌های مختلف معانی زیبا و متفاوتی دارد. به‌طور کلی، نام آلما با مفاهیمی مانند روح و جان، زیبایی درونی، خلوص و زندگی، مهربانی و نیمهٔ گمشده در فرهنگ‌های مختلف ارتباط دارد. 

آلما به‌زبان آذری به‌معنای سیب است و سیب، نماد شهر دماوند (زادگاه اجدادی‌اش) که شهرتی جهانی دارد و سال‌ها بعد به‌طور عجیبی با هم عجین می‌شوند و آلما در دل دماوند می‌آرامد.

آلما از همان دوران کودکی، دختری به‌ظاهر آرام ولی پر از انرژیِ خوب و سرشار از زندگی بود. او علاقه‌مند به نقاشی، موسیقی، ورزش مانند شنا، باله در آب، صخره‌نوردی، پینگ پنگ، تیراندازی با تیروکمان، یوگا و پیلاتس بود و در بعضی از رشته‌ها مقام‌هایی نیز در مدرسه و دانشگاه کسب کرده بود.

وی عاشق مطالعه بود، چه مطالعهٔ علمی و درسی، و چه مطالعهٔ غیردرسی؛ خصوصاً زندگی‌نامه‌های افراد موفق و همین‌طور کتاب‌های فلسفی. علاقهٔ زیادی به لوازم‌التحریر داشت و از گشت‌وگذار در فروشگاه‌های کتاب و لوازم‌التحریر و غرق‌شدن در کتاب‌ها بی‌نهایت لذت می‌برد. 

او به گیتار علاقه داشت و آن را می‌نواخت. برای روزهایش برنامه‌ریزی دقیق داشت و از دقایق و لحظه‌هایش حداکثر استفاده را می‌کرد. 

آلما دختری بسیار کوشا و با پشتکار بالا بود و برای رسیدن به اهدافش بسیار زحمت می‌کشید. دورهٔ دبیرستان را با موفقیت در دبیرستان سلام در رشتهٔ ریاضی به پایان رساند و در چندین المپیاد قبول شد. یکی از دغدغه‌هایش امکانات در نظرگرفته‌شدهٔ کمتر برای دختران به نسبت پسران در حوزهٔ المپیادها بود و همیشه اعتراضش را در این مورد با مسئولان مربوطه مطرح می‌کرد و سکوت نمی‌کرد. او عاشق ریاضیات و خصوصاً هندسه بود. الگوی او از دوران مدرسه مریم میرزاخانی بود. لیسانسش را در دانشگاه علم و صنعت و فوق‌لیسانسش را در دانشگاه امیرکبیر (پلی تکنیک) گرفت و در حین تحصیل تدریس هم می‌کرد و با چند انتشاراتی در زمینهٔ ویراستاری کتاب‌های ریاضیات و هندسه همکاری می‌کرد. برای قبولی دکترا در دانشگاه‌های زیادی درخواست داد و تلاش بسیاری کرد و اولین دانشگاهی که با درخواستش موافقت کرد، دانشگاه اُتاوای کانادا بود که بلافاصله آن را پذیرفت و راهی کانادا شد. او پس از یکسال تحصیل در مقطع دکترا در تعطیلات دوهفته‌ای سال نو میلادی با موافقت استاد خود برای دیدن خانواده و دوستانش و جشن تولد ۲۷ سالگی‌اش در کنارشان، به ایران سفر کرد که هنگام بازگشت در حالی‌که بسیار دلتنگ دانشگاه، اساتید و دوستانش شده بود و شور و هیجان خاصی برای شروع سال دوم دکترا داشت و از سویی بسیار نگران وضعیت کشور و مردم و خصوصاً تنها برادرش بود، بر فراز وطنش توسط شلیک دو موشک سپاه پاسداران کشته شد و تمام تلاش‌ها و آرزوهای قشنگش همراه سایر همسفرانش در آسمان‌ها سوخت… اما یاد و نام آن‌ها تا ابد زنده خواهد ماند. 

* * *

ترجمهٔ متنی از وب‌سایت رسمی دانشگاه اُتاوا- کانادا:

آلما به‌تازگی سال اول دکترای خود در رشتهٔ ریاضیات و آمار را در دانشکدهٔ علوم پایهٔ دانشگاه اُتاوا به پایان رسانده بود. او به‌عنوان یک دانشمند جوان، پرانرژی، باهوش و خلاق، بسیار مورد احترام بود. آلما پس از دریافت مدرک کارشناسی ارشد در ریاضیات از دانشگاه صنعتی امیرکبیر (پلی‌تکنیک تهران) در ایران، جایی که بزرگ شد، تحصیلات دکترای خود را در دانشگاه اُتاوا آغاز کرده بود. او در تعطیلات زمستانی به ایران بازگشته بود تا بیست و هفتمین سالروز تولدش را با خانواده‌ای که بسیار دلتنگشان بود، جشن بگیرد.

آلما در آزمایشگاه پروفسور دیوید سانکوف کار می‌کرد و با گروهی همکاری داشت که تخصص آن‌ها شامل مطالعه ژن‌ها و ژنوم‌ها با استفاده از رویکرد ریاضی بود.

«او واقعاً قلب‌های ما را لمس کرد. غیبتش خلائی غیرقابل‌جبران به جا گذاشته است.» این را دوست و همکارش، مونا، می‌گوید که پیوند عمیقی با آلما داشت. «او انسانی واقعاً مهربان و بی‌نظیر بود. آلما همیشه حاضر و حمایت‌گر بود؛ بیشتر شبیه یک خواهر برای من.»

باهوش، قابل‌دسترس، سخاوتمند و همیشه خندان، آلما به‌دلیل مهارت‌ها و صبرش به‌عنوان دستیار آموزشی مورد احترام بود و دانشجویانی که پاییز در کلاس او شرکت کرده بودند، به‌شدت او را دوست داشتند. او حتی ساعات اداری اضافی و بدون حقوقی برگزار می‌کرد تا به دانشجویانش کمک کند.

آلما الهام‌بخش همه بود. بسیاری از لبخند درخشان و مهربانی او یاد می‌کنند.

خاطرهٔ او در ذهن و قلب ما حک‌شده باقی خواهد ماند. مرگ غیرمنتظرهٔ او یک فقدان بزرگ برای دانشگاه و جامعهٔ علمی است.

یک صندوق بورسیهٔ یادبود به‌افتخار سه دانشجوی اُتاوا؛ مهربان، سعید و آلما ایجاد شد. بورسیهٔ یادبود دانشجویان ایرانی هر سال به دانشجویان ایرانی دانشگاه اُتاوا که نیاز مالی دارند، اعطا خواهد شد.

این تراژدی برای کسانی که آلما را می‌شناختند، ویرانگر بود، ازجمله ترمه کوشا، مدیر اجرایی انجمن ریاضیات کانادا. کوشا در دانشگاه اُتاوا استادیار است و آلما در طول ترم پاییز دستیار آموزشی او بود.

تدریس در سال اول دکترا با ۲۵۰ دانشجو بسیار سخت است، اما آلما عالی عمل کرد و دانشجویانش او را دوست داشتند. او ساعات اداری اضافی و بدون حقوق برگزار می‌کرد. کوشا می‌گوید. «جمله‌ای که در وصف آلما می‌توانم بگویم این است: او بسیار متعهد بود.» کوشا گفت: «او به من گفت این یک چالش است، ولی او کارش را به‌خوبی انجام داد.»

او و آلما در طول پاییز از نزدیک با هم کار کردند و نقاط مشترک زیادی داشتند. دوری از خانواده‌اش، که رابطهٔ نزدیکی با آن‌ها داشت، برای آلما سخت بود. اما او حاضر بود این سختی را برای آینده‌اش تحمل کند و حتی به کارهای پسادکتری فکر می‌کرد.

کوشا گفت: «او پر از شور زندگی بود. نمی‌توانم دست از فکرکردن به او بردارم.»

* * * *‌ *

گزارشی از منظر ضرابی، داغدار چهار جانباختهٔ پرواز پی‌اس‌۷۵۲، زنده‌یاد سهند صادقی، زنده‌یاد الوند صادقی، زنده‌یاد نگار برقعی و زنده‌یاد سوفی امامی

آیا باید سکوت می‌کردیم و پنهان می‌شدیم تا دیگران از این جنایت دهشتناک بی‌خبر می‌ماندند؟ کدام بهتر است؟ به‌خاطرآوردن یا فراموش‌کردن؟ ما در گروه خاطره‌نویسی انجمن جانباختگان پرواز PS752 چهار کتاب را منتشر کرده‌ایم. گروه‌های مختلفی از عزیزان عضو کارگاه خاطره‌نویسی در هر دوره تشکیل گردید:

۱- گروه کارگاه خانم منیرو روانی‌پور برای پیاده‌کردن گفت‌وگوهای ضبط‌شدهٔ جلسات به‌صورت نوشتار در دو دورهٔ ۱۲ جلسه‌ای کتاب «به کی‌یف که رسیدم زنگ می‌زنم»

۲- گروه هماهنگی کارگاه خاطره‌نویسی، آقایان امیرحسین یزدان‌بد و حامد اسماعیلیون

گزارش‌های جامع، کامل و پربار جلسات که توسط خانم لیلا فروتن، خواهر جانباخته مرضیه فروتن، تهیه می‌شود، گویای چگونگی کیفیت بالای کارگاه است. (نمونه‌ای از این گزارش‌ها در ذیل این مطلب خدمت عزیزان ارائه می‌گردد.)

۳- گروه ویراستاری اول، کتاب «نباید نوشته می‌شد ۲»

۴- گروه ویراستاری افرا، کتاب «سرخ در آغوش آسمان»

در این گروه انتخاب نام کتاب و طراحی اولیهٔ جلد کتاب و تصویب نهایی هم انجام پذیرفت. 

– مدیریت جلسه‌های کارگاه خاطره‌نویسی با خانم ژاله معینی، خواهر جانباخته محمد معینی، بود که خالصانه و صمیمانه با تمام گرفتاری‌ها و مشکلات مخصوص ایران به‌بهترین وجه آن را انجام دادند و همچنان ادامه‌اش می‌دهند. 

– مدیریت آرشیو و جمع‌آوری اطلاعات کارگاه در دوره‌های مختلف با خانم هوریران سهراب بوده و است.

– طراحی جلد با خانم شکوفه معینی، خواهر جانباخته محمد معینی، بوده که خیلی زحمت کشیده‌اند و طرح‌هایی زیبا ارائه داده‌اند. (توضیح: عکس روی جلد «سرخ در آغوش آسمان» از ژاله معینی)

– ویرایش اول کتاب‌ها به‌جز کتاب «به کی‌یف رسیدم زنگ می‌زنم» هم در گروه تلگرامی افرا انجام شد. کاری به‌غایت دشوار که با تلاش ژاله معینی، یاسین شفقی، البرز صادقی، و اینجانب میسر شد.

* * *

لیلا فروتن، خواهر زنده‌یاد مرضیه فروتن، از جانباختگان پرواز پی‌اس۷۵۲

گزارش کلاس خاطره‌نویسی؛ دوشنبه ۱۴۰۰/۲/۲۰ ساعت ۹ شب 

قسمت اول کلاس

بررسی و بحث در مورد داستان ادیپ شهریار و چگونگی مبارزهٔ انسان در برابر سرنوشتِ ازپیش‌تعیین‌شدهٔ خدایان، که البته منتهی به پیروزی خدایان می‌شود. طبق عقیدهٔ نویسنده، انسان هرچقدر هم که باهوش و قدرتمند باشد (مانند، ادیپ قهرمان داستان) و علی‌رغم همهٔ تلاش‌ها برای تغییر قسمت و تقدیر در مقابل خدایان، ضعیف و زبون است و سرانجام در جاده‌ای قدم می‌گذارد و به‌سوی هدفی می‌رود و مجبور به قبول سرنوشتی می‌شود که قدرت‌های آسمانی برتر، برایش مقدر کرده‌اند. 

قسمت دوم کلاس 

بحث بعدی کلاس، پاسخ‌دادن به این سؤال بود: علت پناه‌بردن و متوسل‌شدن انسان‌ها به پیشگو و فال‌گیر چیست؟

جواب: ترس از آیندهٔ ناشناخته و اینکه انسان فکر می‌کند نمی‌تواند به‌تنهایی کنترلی بر سرنوشت خویش داشته باشد، که این ضعف، باعث پناه‌بردن او به پیشگوها و کمک‌گرفتن از نیروهای ماوراءالطبیعه می‌شود، حتی اگر این موضوع به ضررش تمام شود (مانند ادیپ قهرمان داستان، که اگر از پیشگو کمک نخواسته بود و به سرنوشت خویش‌آگاهی نداشت از اوج قدرت و افتخار به قعر فلاکت و ذلت سقوط نمی‌کرد). این قضیه متعلق به زمان گذشته و مردم بی‌سواد و عوام نیست، در هر زمان و هر طبقهٔ اجتماعی می‌توان افراد خرافه‌پرست را پیدا کرد. سیاستمداران منفعت‌طلب و زورگو، با تکیه بر این نقطه‌ضعف و جهل مردم، دین را به‌عنوان بستر مناسبی برای رشد خرافه، وارد سیاست کرده، به آن میدان می‌دهند و از این طریق مردم را به‌راحتی سرکیسه کرده و حقشان را می‌خورند. ملتی که در اوهام و خرافات دست‌و‌پا می‌زند و برای گرفتن هر حق پایمال‌شدهٔ خویش، منتظر منجی و قدرت‌های ماوراءالطبیعه است و هیچ‌گاه برای تغییر وضعیتش و بهبود آن تلاشی نمی‌کند و روزبه‌روز درمانده‌تر خواهد بود. 

قسمت سوم کلاس

آخرین قسمت کلاس و حسن ختام آن، خواندن خاطرهٔ مادران از بچه‌های بی‌گناه پرواز ۷۵۲ بود که بحق شیرین‌ترین بخش کلاس بود.

در پایان یادآوری یکی از جملات زیبای کتاب خالی از لطف نیست: 

جایی که خرد سودی ندارد، خردمندی دردمندی است.

* * * *‌ *

اهورا اژدری، برادر زنده‌یاد غنیمت اژدری، از جانباختگان پرواز پی‌اس۷۵۲

شعرهایم در گلو خشکاند آن موشک

اشک‌هایم خون شد و بارید با موشک

گفت نیست بالاتر از سیاهی رنگ

موی‌های سیاهم سفید کرد آن موشک

پیری زودرس سراغ من آمد

در جوانی‌ام مرا پیر کرد آن موشک

هر چه خوانم به گوش دل شب‌ها 

گوشش انگار کر نموده آن موشک

 تکه‌تکه کرد جان‌ها به طیاره

دل من را شکست آن موشک

بعد آن خنده‌ها گریه شد گویا

آتشی زد به ریشه آن موشک

او خراب کرد خانه‌های ما نامرد

تا بسازد منبر ضحاک را موشک

گویی آن روز روز محشر بود

اهرمن بود آنکه زد دو تا موشک

آن‌قدر غرق غم کرده ما همه را

سر ما به زیر آب کرد آن موشک

می‌چکد خون ز هر کلام اینجا

چون شکسته جام خون موشک

شرم عالم آن خدا را ماند

بنده‌اش دو بار به‌عمد زد موشک

– سپتامبر ۲۰۲۱

نوشته دل‌نوشته‌هایی از خانواده‌های پرواز در پنجمین سالگرد سرنگونی هواپیمای اوکراینی اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.

مسعود سخایی‌پور، LJI Reporter – ونکوور

این گفت‌وگو از سلسله گفت‌وگوهای اختصاصی رسانهٔ همیاری «با بازماندگان مسافران پرواز ابدی ۷۵۲» است. گفت‌وگو با خانواده‌های دیگر از طریق این لینک در دسترس است:

https://bit.ly/Hamyaari-PS752Families

شایان ذکر است که گفت‌وگو با آقای رحمانی‌فر در تاریخ ۲۵ آوریل ۲۰۲۳ برای درج در نسخهٔ چاپی شمارهٔ ۱۸۴ رسانهٔ همیاری، تنظیم شده است و تحولات پس از این تاریخ در آن انعکاس نیافته است.

با سلام خدمت شما آقای رحمانی‌فر عزیز، از وقتی که به ما دادید و دعوتمان را برای این گفت‌وگو پذیرفتید، بسیار سپاسگزاریم. ضمن عرض تسلیت دوباره برای ازدست‌دادن دختر عزیزتان، لطفاً خودتان را معرفی بفرمایید و سپس دربارهٔ فرزندتان، زنده‌یاد نسیم رحمانی‌فر، که در فاجعهٔ سرنگونی هواپیمایی اوکراین از دست داده‌اید، برایمان بگویید. علائق ایشان چه بود، کِی به کانادا مهاجرت کردند و در چه زمینه‌هایی فعالیت داشتند؟ 

سلام عرض می‌کنم، من جمشید رحمانی‌فر هستم، پدر زنده‌یاد نسیم عزیزم که در اثر جنایت موشکی سپاه پاسداران در هواپیمای اوکراینی مظلومانه به قتل رسید. حقیقتاً وقتی صحبت از نسیم می‌شود در جمع خانواده‌ها، چون هر طرف نگاه می‌کنم می‌بینم عزیزی به خاک و خون کشیده شده، کمی خجالت می‌کشم فقط راجع به نسیم صحبت کنم. ولی ازآنجایی‌که امر فرمودید و روال رسانه این‌طور است عرض می‌کنم که نسیم متولد ۱۳ مهر۱۳۷۳ بود. از ابتدای کودکی‌اش خیلی زود راه افتاد و خیلی زود به حرف آمد. از ۱۵-۱۶ ماهگی خیلی خوب با دیگران صحبت می‌کرد. بعضی از دوستانم می‌گفتند این اصلاً یک پدیده است که بچه‌ای در این سن این‌طور باشد و همین‌طور به‌خاطر کنجکاوی‌هایی که داشت. قبل از مدرسه یادگیری‌هایش را شروع کرد و در کلاس ورزشش در ژیمناستیک رشد و پیشرفت بسیار زیادی داشت. بعد از ژیمناستیک، در شنا خوب بود و این اواخر والیبال و هندبال هم بازی می‌کرد. یعنی ورزش یکی از دغدغه‌هایش بود. در کنار ورزش نسیم از هنر هم عقب نماند. کلاس‌های سه‌تار می‌رفت. نقاشی‌های قشنگی می‌کشید. تابلوهایش هنوز در خانه روی دیوار است و ما با خاطرات تابلوهایش زندگی می‌کنیم. به چرم‌دوزی علاقه داشت. کارهای چرمی درست می‌کرد. فیلم خوبی اگر روی پردهٔ سینما بود، از دست نمی‌داد. تئاتر خوبی اگر روی صحنه بود، حتماً می‌رفت. به کنسرت موسیقی علاقه داشت. با هم رفاقت داشتیم، کافه‌گردی‌هایی زیادی می‌کردیم و بعضی جاها پاتوقمان بود. دمخور مادرش بود و مراکز تجاری را با هم از پا درمی‌آوردند. به‌طور کلی برای من و مادر و برادرش و دیگران جایگاه خاصی داشت.

در کنار تمام این مسائل، بحث مورد علاقه‌اش موضوعات علمی بود. از دوران ابتدایی عادت کرده بود که در محیط مدرسه همیشه نفر اول باشد. دبستان، راهنمایی، دبیرستان، حتی در دبیرستان فشار رویش زیاد بود. خواستم دبیرستانش را عوض کنم، مسئولان دبیرستان اصلاً اجازه ندادند و پیش‌بینی‌شان این بود که نسیم در دانشگاه برای مدرسه افتخارآفرینی می‌کند. در کارشناسی نهایتاً به دانشگاه امیرکبیر (پلی‌تکنیک سابق) راه پیدا کرد. شروع به خواندن مهندسی پزشکی در دانشگاه کرد. فارغ‌التحصیلی کارشناسی‌اش را هم در دانشگاه امیرکبیر شاگرد اول دانشگاه بود. در جشنی که گرفته بودند، بهترین‌ها را در هر زمینه‌ای معرفی می‌کردند. موارد مختلفی از ورزش و هنر گرفته تا درس و موارد علمی و کیفیت جزوه‌های نوشته‌شده به‌قلم دانشجو. در تمام این موارد نسیم بالای سن می‌رفت و به او جایزه می‌دادند. جالب است در بخش «حرص‌درآورترین دانشجو»، باز نسیم را صدا کردند بالا و استنادشان هم این بود که عجیب است یک نفر در درس اول است، جزوه‌هایش در دانشگاه دست‌به‌دست می‌چرخد، به ورزش می‌رسد، به هنرش می‌رسد، به همه‌چیز می‌رسد و در هیچ‌کدام غفلت نمی‌کند و همیشه هم موفق است.

از نظر خصوصیات اخلاقی، خیلی مهربان بود. بچه‌ای بسیار عاطفی بود ولی درون‌ریز، زیاد بُروز نمی‌داد. غصهٔ اطرافیان را زیاد می‌خورد. غم بچه‌های کار را که سر چهارراه‌ها می‌دید فال می‌فروشند، زباله‌گردی می‌کنند، یا گل می‌فروشند، می‌خورد و بسیار دغدغهٔ آن‌ها را داشت. همیشه یکی از دغدغه‌هایش این بود که در فرصتی آن‌ها را جمع کند و ببرد ساندویچ‌فروشی تا برایشان آبمیوه، بستنی و غذا بگیرد. می‌گفت باید به این‌ها محبت کرد. پول بهشان نمی‌داد. می‌گفت شب می‌آیند پول‌ها را ازشان می‌گیرند. همین‌طور دغدغهٔ بچه‌های سرطانی را داشت که خانواده‌هایشان بضاعت مالی برای درمانشان ندارند. به‌خاطر همین به مؤسسهٔ «محک» خیلی کمک می‌کرد. هم از پول خودش و هم از دیگر دوستانش پول جمع می‌کرد برای این مؤسسه. نسیم بعد از کارشناسی مستقیم بدون آزمون کنکور، پذیرفته شد برای ارشد در همان دانشگاه امیرکبیر. دو رشتهٔ تحصیلی را هم‌زمان در مقطع کارشناسی ارشد شروع کرد؛ مهندسی پزشکی و مکانیک و نهایتاً باز شاگرد اول کارشناسی ارشد شد. علی‌رغم اینکه مستقیم برای مقطع دکترا در دانشگاه پلی‌تکنیک پذیرفته شده بود، پس از بررسی پیشنهاداتی که داشت و مشورت‌هایی که با استادانش و بعضی از دوستانش کرده بود، تصمیم گرفت بعد از موافقت ما در خارج‌ازکشور ادامهٔ تحصیل بدهد. پس از بررسی‌هایی که روی پیشنهاداتی که از چند کشور و دانشگاه مختلف داشت انجام داد، به‌دلایلی نهایتاً دانشگاه آلبرتای کانادا را انتخاب کرد و ۱۵ اردیبهشت ۹۸ پرواز کرد. تصمیم گرفته بود دوباره کارشناسی ارشد بخواند. خبرهایی که از آنجا داشتیم و بعد از استادش هم شنیدیم این بود که خیلی زود جایش را در دانشگاه باز کرده بود. در پروژه‌های مختلف کمک می‌کرد. قرارش با من این بود که اردیبهشت ۹۹ بیاید برای تعطیلات که با هم سفر برویم ولی ما را غافلگیر کرد و اواخر آذر ۹۸ بدون اطلاع قبلی آمد. گویا این بچه دلش تنگ شده بود، آمده بود ما را ببیند و برگردد. یک ماه پیش ما بود. یک ماه پر از خاطره و دنبال کارهای دانشگاه بود. یک المثنای مدرک کارشناسی ارشدش را گرفت و چند وکالت به من داد چون استادش فشار آورده بود و پیشنهاد داده بودند که نباید دوباره دورهٔ کارشناسی ارشد را ادامه دهد. و کار انتقالش به مقطع به دکترا را انجام داده بودند که من اصل مدرک را بگیرم و ترجمه کنم و سریع در عرض ده روز بعد از رفتنش، بفرستم برایش به کانادا تا بتواند دیگر در کلاس‌های مقطع دکترا بنشیند و ادامهٔ تحصیل بدهد. 

فقدان فرزندتان چگونه به‌لحاظ روحی و روند زندگی روزمره، شما و دیگر اعضای خانواده‌ و نزدیکانتان را تحت تأثیر قرار داده است؟

آن شب فاجعه خودمان بردیمش فرودگاه. در فرودگاه هم متوجه حملهٔ موشکی به پایگاه عین‌الاسد شدیم. ای‌کاش جلوی پروازش را می‌گرفتم. خودم بارش را تحویل دادم، کارت پروازش را گرفتم. نهایتاً علی‌رغم تأخیر هواپیما مادرش، من، برادرش و همسر برادرش تک‌به‌تک بغلش کردیم و او را بوسیدیم. من می‌بوییدمش. رفت سوار هواپیما شد و گفت داریم یواش‌یواش حرکت می‌کنیم. ما هم به سمت تهران حرکت کردیم و آمدیم که بعد متوجه این جنایت شدیم. ملاحظه می‌فرمایید که ازدست‌دادن عزیزان همیشه داغی سنگین است، مخصوصاً ازدست‌دادن فرزند؛ فرزندی که از ابتدای نوزادی‌اش و قدم‌به‌قدمش را خاطره داری تا بزرگ شود. خودش تلاش کرده، کنار تلاشش همراهش بوده‌ای. فرزندی که رفیقت بوده، فرزندی که عزیزت بوده، بعد فقدانش این‌گونه باشد. با موشک بزنند و تکه‌تکه‌اش کنند… بعد ببینی نیروی نظامی مملکت خودت که وظیفه‌اش دفاع از این‌ها بوده، خودشان زده‌اند. بعد ببینی بعد از سه روز پنهان‌کاری و این‌ور و آن‌ور زدن، نهایتاً مجبور شوند به گردن بگیرند و بعد بخواهند از زیرش در بروند و اسم خطای انسانی بگذارند. این‌ مسئله، بارِ این مصیبت را برای همهٔ خانواده‌ها ازجمله من که مستثنی نیستم، صدچندان می‌کند. من همیشه گفته‌ام نسیم را دوبار از دست دادم. یک بار ۱۸ دی که هواپیما خورد زمین، یک بار هم زمانی که فهمیدم نیروی نظامی کشور خودم آن را زد. این دفعهٔ دوم مصیبت برایم صدپله سنگین‌تر بود.

اثر فقدانش در زندگی ما را هم در یک جمله خلاصه عرض کنم؛ آن موشک به آن هواپیما اصابت نکرد، خورد و بچه‌ها پر کشیدند به آسمان، موشک درست وسط زندگی ماها خورد، زندگی‌مان را متلاشی کرد. حالت‌های عصبی، افسردگی، بی‌قراری، به در و دیوار کوبیدن. مشکلات جسمی و روحی‌ای که دچارش شدیم، روزانه بین ۱۵ تا ۲۲ تا قرص‌خوردن، شب‌نخوابیدن، وحشت از تاریکی هوا که چشمت را روی هم می‌گذاری و هی دائم با کابوس انفجار هواپیما و آتش در آسمان از خواب می‌پری… این زندگی ما شده است. من و مادر و برادرش و بقیهٔ فامیل الان فقط با خاطره‌ها و عکس‌هایش زندگی می‌کنیم. نمی‌دانم، زندگی که نه، ادای زندگی را در می‌آوریم. مردگان متحرکی هستیم که فقط ادای زندگی را درمی‌آوریم. تنها انگیزهٔ زنده‌ماندنمان هم این است که دادخواهی‌اش را پیگیری کنیم.

اگر اقداماتی اعم از تأسیس انجمن خیریه یا اهدای بورس تحصیلی یا مواردی از این دست برای گرامیداشت یاد و خاطرهٔ فرزندتان انجام داده‌اید یا در فکر انجام آن هستید، لطفاً بفرمایید.

در رابطه با بورسیهٔ تحصیلی، دوسال و نیم پیش به ما اعلام کردند که در کانادا، که البته اطلاعات آن در اختیار انجمن است، بورسیهٔ تحصیلی‌ای را به‌نام نسیم در نظر گرفتند. من به‌نام نسیم انجمنی تأسیس نکردم. علی‌رغم اینکه قبل از این اتفاق به‌همراه دوستان کارهایی را انجام می‌دادیم برای بعضی از خانواده‌های بی‌بضاعت و بچه‌های بی‌سرپرست، این کار را وسعت دادیم، ولی بنا به‌دلایل شخصی و روحیات خود نسیم ترجیح دادم که علنی نباشد و تبلیغی به نام نسیم نکنم. به نیت خودمان، درون خودمان، به نیت نسیم و از طرف نسیم انجام می‌دهیم. به محک یا هرجای دیگری که کمک می‌کنیم از طرف نسیم است، ولی رویش نام‌گذاری نمی‌کنیم. 

شما از روز نخست جلسات دادگاه رسیدگی به اتهامات ۱۰ متهم به سرنگون‌کردن پرواز پی‌اس۷۵۲ در تهران در آنجا حضور داشتید و از همان ابتدا به روند برگزاری این دادگاه اعتراض کردید، لطفاً برایمان از تجربهٔ خودتان در جلسات این دادگاه بگویید. آیا هیچ پاسخ مستدلی به اعتراضات شما یا خانواده‌های دیگر دربارهٔ نقایص کیفرخواست، منع پیگرد افراد رده‌بالا یا موارد دیگر داده شد؟

در رابطه با دادگاه عرض کنم خدمتتان که، ابتدا ورود ما به دادگاه و دلیل شکایتمان در وهلهٔ اول قوانین بین‌المللی بود که بر اساس آن‌ها سوانح هوایی در هر کشوری اتفاق بیفتد، اول صلاحیت دادگستری آن سرزمین را صالح به رسیدگی می‌دانند، مگر اینکه خلافش ثابت بشود. بالطبع ما برای پیگیری علی‌رغم اینکه می‌دانستیم دادخواهی در داخل ایران محقق نخواهد شد بالاجبار به سمت دادستانی ایران رفتیم. شکایت را مطرح کردیم با ادلهٔ فراوان، وکیل گرفتیم، دادخواستمان را دادیم. سؤالات و دلایل گوناگونی را مطرح کردیم. من جزو اولین یا دومین نفراتی بودم که شکایت و پیگیری کردم. دائم با بازپرس در ارتباط بودیم، علی‌رغم اینکه می‌دانستیم و مشخص بود بازپرس با منظور خاصی انتخاب شده است و برنامهٔ پیش رویش مشخص است که چه چیزی را رسیدگی و بررسی کند، علی‌رغم وعده‌هایی که می‌‌داد، حتی یکی‌دوبار دست روی قرآن گذاشت و قسم خورد ولی با عملکرد بازپرس چیزی خلاف آن ثابت شد. ما تا پرونده به دادگاه برود علی‌رغم حق قانونی‌مان اجازهٔ دسترسی به پرونده را نداشتیم. با اینکه حقمان بود که بدانیم کارشناس‌ها چه کسانی‌اند؟ موارد ارجاعی به کارشناس‌ها چه بوده؟ چه چیزی کارشناسی شده؟ چه کسانی بازجویی شده‌اند؟ هی با وعده‌های امروز و فردا، اجازهٔ دسترسی به پرونده را به ما ندادند. بعد از دو سال بازپرس گفت که پرونده را ارجاع دادیم به دادگاه، شما می‌توانید از دادگاه پیگیری کنید. گفتیم این خلاف قانون است، نمی‌توانید این کار را بکنید، ما باید ببینیم چه دلایلی بر رد کیفرخواست داریم، ولی توجهی نشد. بالاجبار با وکیلمان مراجعه کردیم به دادگاه برای گرفتن و خواندن پرونده، دیدیم که باز ممانعت می‌کنند. چرا؟ بروید بازرسی دادستانی، که وکلا فرم پر کنند تا صلاحیتشان تأیید بشود که آیا می‌توانند وکالت این پرونده را داشته باشند یا نه؟ اعتراضات مختلفی را انجام دادیم. وقتی بعد از دو سال که وکیل وکالتش روی پرونده هست و دستور دادستان بوده و دادخواست‌های مختلف داده، الان که دارد می‌رود دادگاه شما تازه می‌خواهید ببرید تأیید صلاحیت وکیل را انجام بدهید؟ وکیلی که دارای مجوز است، شناخته شده است در این مملکت. مشخص بود که می‌خواهند هر وکیلی در این پرونده حضور نداشته باشد، با بهانهٔ واهی که ۴۶ تا وکیل مورد تأیید سازمان قضایی نیروهای مسلح‌اند و این‌ها می‌توانند وکالت کنند، که زیر بار نرفتیم و با تهدید اینکه دادگاه را ترک می‌کنیم، نهایتاً مجبور شدند گردن بدهند که وکلا بتوانند وکالتشان را انجام بدهند. مجدداً پرونده را آن‌جوری که باید در اختیار نگذاشتند. تکه‌تکه می‌دادند. اجازهٔ تصویربرداری از پرونده که حق قانونی ما بود، داده نشد. کپی ندادند. می‌گفتند فقط یادداشت بردارید. با تمام این مصیبت‌ها شروع کردیم. یکی دو نفر از بازماندگان و وکلا ، دانه‌به‌دانه، هشت نُه جلد پرونده را شروع کردند به خواندن و یادداشت‌برداشتن. به‌یک‌باره وقت دادگاه تعیین کردند. در دادگاه رفتیم نمایندهٔ دادستان خواست کیفرخواست را قرائت کند که اولش همهٔ خانواده‌ها با سروصدا گفتند این شخص نمی‌تواند در دادگاه حضور داشته باشد چون کسی است که در یکی از تجمعات به یکی از پدرها که گفته بود: «بچه‌مو کشتید»، پاسخ داده بود: «خوب کردیم کشتیم.»

با فشار خانواده‌ها، نمایندهٔ دادستان را از دادگاه بیرون کردند، کس دیگری آمد شروع کرد به خواندن، دیدیم که کیفرخواست را فقط دادستان امضا کرده براساس خطای انسانی و متهم ردیف اول، اپراتور. اینجا بود که همه عصبانی شدند و با اعتراضات زیادی در جلسهٔ اول و جلسهٔ دوم اجازهٔ قرائت کیفرخواست را ندادند، حال خیلی‌ها بد شد. قاضی بالاجبار با کسب تکلیف از مقامات بالاترش دادگاه را تعطیل کرد. روزهای بعد که مراجعه شد و گفتیم پرونده را می‌خواهیم بخوانیم، گفتند پرونده را ارجاع دادیم به بازپرسی. به بازپرسی مراجعه کردیم، هی گفتند ماه دیگر، ماه دیگر. یک‌سال ما را اسیر کردند بعد از آن دوباره پرونده را ندادند، گفتند ما کارشناسی مجدد کردیم، پرونده را برگرداندیم به دادگاه. در دادگاه هم اعتراض این بود که، وقتی کارشناسی به ما ابلاغ نشده، کارشناسی مجدد چیست؟ بعد که کارشناسی را خواندیم، دیدیم اصلاً کارشناسی‌ای صورت نگرفته است. هفت نفر را تعیین کرده‌اند، این هفت نفر آمدند و عین انشا همان نظرات کارشناسان اولیه را تأیید کردند و مشخص نبود چه کسانی هستند؟ برای چه کارشناسی به این‌ها ارجاع شده است؟ درخواست شده بوده این‌ها چه کاری را انجام بدهند؟ فقط بازپرس گفته بود همان محدودهٔ سامانه را کارشناسی کنند. درصورتی‌که قبل از اینکه آن سامانه آنجا مستقر بشود، مقدمه و مؤخره داشته است. اصلاً چرا باید مستقر بشود؟ چطوری رفته آنجا مستقر شده؟ براساس دستور و مجوز چه کسی رفته؟ و بعدش چرا شلیک کرده؟ چرا پدافند یکپارچهٔ مملکت از وجود آن اطلاع نداشته؟ صحنه سقوط را چرا زود جمع‌آوری کردند؟ قانوناً باید می‌گذاشتند کشورهای مرتبط با این فاجعه بیایند و بررسی کنند. متأسفانه به هیچ‌کدام از این‌ها توجهی نشده بود. سرقت اموالی که صورت گرفته بود، منظورم سرقت گوشی و لپ‌تاپ بچه‌هاست که می‌توانست سندهای بسیاری به دست ما بدهد. به هیچ‌کدام از شکایت‌های ما توجهی نشد.

آیا شما هم از جمله خانواده‌هایی بودید که شکایتتان را در اعتراض به نقایص دادگاه پس گرفتید؟

اول به دادگاه گفتیم این پرونده دارای ایرادات شکلی است و هنوز موعد رسیدگی در دادگاه نیست، شما حق ندارید وارد رسیدگی ماهیتی بشوید، ولی توجهی نکردند و هرکدام ما هم که صحبت کردیم، به رخ دادگاه کشیدیم که این دادگاه نمی‌تواند اجراکنندهٔ عدالت باشد و کاشف حقیقت. گفتیم که دادگاه نمایشی دارد تشکیل می‌شود که در آخر حکمش هم مشخص است. قاضی هی وعده می‌داد شما تأمل کنید، به همهٔ این‌ها جواب داده می‌شود. به‌دلایل صدور قرار منع تعقیب برای متهمان اصلی که ما شکایت کردیم از شورای عالی امنیت ملی، فرماندهٔ ستاد کل نیروهای مسلح، فرماندهٔ سپاه، فرماندهٔ هوافضا، خود رئیس‌جمهور، وزیر راه، رئیس هواپیمایی کشوری… تمام این‌ها را هی وعدهٔ سرخرمن می‌دادند که در دست بررسی است، رسیدگی می‌شود و در حکم همه را اعلام می‌کنیم. در مطالعهٔ پرونده و سیر دادگاه حقایق دیگری برای ما روشن شد که اصلاً آن پدافند جایش آنجا نبوده، اعترافاتی که کردند و چرا اطلاع ندادند به پدافند یکپارچهٔ کشور. قضیهٔ موشک کروز اصلاً منتفی بود. این اشتباه و خطای ۱۰۵ درجه اصلاً یک بحث انحرافی بود. هرچه بیشتر پیش رفتیم، برای ما بیشتر ثابت شد که این نمی‌توانسته خطا باشد و شلیک برنامه‌ریزی‌شده بوده و به عمد صورت گرفته است. نهایت در چند جلسهٔ آخر دادگاه وقتی دیدیم که هیچ روزنه‌ای نیست و صددرصد روزنه‌های امید بسته شده و دادگاه راه خودش را پیش می‌برد، و نهایتش بخواهند یک حکم فرمایشی برای اپراتور بدهند و نمایشی ایجاد کنند، با خواندن یکی دو بیانیه، عدم صلاحیت دادگاه و توانش را برای رسیدگی کشف حقیقت و اجرای عدالت اعلام کردیم و حدود ۷۲ خانواده دادگاه را ترک کردیم. ناگفته نماند قبل از ترک دادگاه، در همان اواسط رسیدگی، ما به دادسرای انتظامی قضات، شکایتی هم علیه بازپرس به‌خاطر تخلفات عدیده در نحوهٔ رسیدگی و تشکیل و بستن پرونده و تهیهٔ کیفرخواست داده بودیم که هیچ رسیدگی‌ای نشد. از دادگاه هم خواستیم عجله نکنید تا نتیجهٔ شکایت مشخص شود، شاید اصلاً مسیر پرونده عوض شود ولی توجهی نشد و این چند ماه اخیر انگار عجله‌ای بود که باشتاب بیشتری دادگاه را خاتمه بدهند.

این دادگاه نهایتاً چند روز پیش به کار خود پایان داد و احکامی را برای افرادی رده‌پایین که نامی هم ازشان برده نشد، صادر کرد. نظر شما دربارهٔ احکام صادرشده چیست و اساساً به‌نظر شما آیا این دادگاه کمکی در روشن‌شدن حقیقت یا برقراری عدالت کرده است؟

حکمی که صادر شد، تقریباً از قبل کمابیش برای ما مشخص بود. از این‌ها توقع بیش از این نداشتیم، ولی خوشحالیم زودتر از دادگاه خارج شدیم. چون خیلی تلاش شد که مانع خروج ما از دادگاه بشوند ولی در نهایت گفتیم که ما چون می‌دانیم که حکم، حکمی ناعادلانه خواهد بود، روند رسیدگی، روند عادی و دادخواهی نبوده و حضور ما شاید حلقه‌ای باشد برای مشروعیت‌دادن به این حکم نافرجام که بگویند با حضور خانواده‌ها رسیدگی شد و حکم صادر شد، به‌خاطر همان که این حلقهٔ گمشده و مفقوده نباشیم، دادگاه را ترک کردیم و حکم دادگاه اصلاً مورد قبول ما نیست. هیچ نشانی از عدالت درش دیده نمی‌شود. 

علی افتخاری، رئیس سازمان قضایی نیروهای مسلح تهران، دربارهٔ حکم صادرشده علیه ۱۰ نظامی متهم در پروندهٔ سرنگونی هواپیمای مسافری اوکراین بر فراز تهران توضیحاتی داده و گفته در این پرونده افراد غیرنظامی که «با مصاحبه‌های متعدد، ذهن افراد و خانواده‌ها را مشوش کردند مقصر هستند» و خبر از برنامهٔ محاکمهٔ آن‌ها در دادگاه غیرنظامی داده و از صدور منع تعقیب فرماندهان ارشد نظامی در این پرونده و نبستن آسمان کشور در شب سرنگونی هواپیما، دفاع کرده است. نظر شما در این زمینه چیست؟

در رابطه با صحبت‌های آقای افتخاری باید بگویم که در آن برنامه مشخص بود که ایشان را فرستاده‌اند که به‌شکلی موضوع را جمع کند. آمادگی نداشت، چون گاهی اوقات استرس‌داشتنش را می‌شد فهمید. هی می‌خواست بزاق دهانش را قورت بدهد، ولی نمی‌توانست. مستأصل مانده بود. علی‌رغم اینکه تمام صحنه را طوری چیده بودند که هدایت‌شده باشد و راحت بتوانند جمعش بکنند. یک ویدیو هم برای ایشان گذاشتم و پیامی هم دادم که اظهارات سراسر کذبی را ایشان انجام دادند. قرار منع تعقیب قرار بود به اطلاع ما رسانده شود و رسیدگی شود، ولی این کارها صورت نگرفت. مصرانه معتقدیم با ذکر دلایل که افرادی مافوقِ متهمان حاضر در دادگاه، متهمان اصلی این پرونده بودند. آن‌ها باید در دادگاه حاضر می‌شدند ولی در آن دادگاه کسی توان این کار را نداشت. جناب آقای افتخاری، گفته بودند پدافند و سامانه و سازمان بدون نقص عمل کرده است. بله، در ارتکاب جنایت بدون نقص عمل کرده، ولی از نظر سازمانی آیا مقام پایین‌تر در نظام هر کارش را باید با مجوز انجام بدهد یا نه؟ طبق دستور انجام بدهد یا نه؟ پدافندی که آنجا مستقر شده بود با اینکه اصلاً در طرح و رینگ پدافندی تهران در آن موقعیت تور ام وان تعریف نشده بود، نباید آنجا حضور پیدا می‌کرد، آن سامانه با هماهنگی و مجوز چه کسی آنجا مستقر شده ساعت ۱۲ و نیم همان شب؟! چرا فرماندهی پدافند یکپارچهٔ کشور که باید تسلط داشته باشد، از وجود آن سامانه در آن رینگ، آن روز و آن شب، بی‌اطلاع بود؟ مواردی هم که در دادگاه مطرح شد، نحوهٔ اعزام و ارسال و رفتن آن سامانه در جاده و استقرارش هم که اصلاً یک داستان فکاهی و مسخره‌ای بیش نبود. سامانهٔ موشکی را با اسکورت یک پرایدِ خراب بفرستند که بین راه خراب بشود و بمانند و بعد اپراتور به‌دروغ بگوید که من اصلاً نمی‌دانستم آنجا در موقعیت فرودگاهی هستم. در آن جاده تمام علامت‌ها و تابلوهای فرودگاه مشخص است. 

اوایل سال جاری میلادی شما در گفت‌وگویی اعلام کردید که با دیدن فیلم سامانهٔ شلیک‌کننده به هواپیما به این نتیجه رسیدید که شلیک به پرواز پی‌اس۷۵۲ عمدی بوده است. لطفاً در این زمینه توضیح بدهید و بفرمایید که آیا این موضوع را در دادگاه هم اعلام کردید و اگر پاسختان مثبت است، واکنش قضات و متهمان به نظر شما چه بود؟

فیلم سامانه را بنده و چند تا از بازماندگان و وکلایمان، چهار پنج نفر در حضور آقای افتخاری آوردند برای ما نمایش بدهند تا مثلاً ما را قانع کنند که خطا، خطای اپراتور بوده و نه چیز دیگری، ولی با دیدن آن فیلم برای من یقین شلیک برنامه‌ریزی‌شده قوت بیشتری گرفت. چرا که در موقعیت جنگی وقتی شما به آمریکا و پایگاه آمریکا حمله می‌کنی و سامانه‌ای را برمی‌داری می‌بری با عجله مستقر می‌کنی طوری‌که اپراتور می‌گوید من فکر کردم هرلحظه به ایران حمله می‌شود، ولی وقتی توی سامانه را نگاه می‌کردی خونسردی بسیار و ریلکس‌بودن موج می‌زد. برای من عجیب بود که اپراتور، فرماندهٔ سامانه حتی بعضی از چراغ‌ها را استعلام کرد که به او گفتند مال دکل برق است. حتی پروازهای عبوری‌ای را که ترانزیت رد می‌شدند، استعلام کرد. وقتی که پرواز اوکراین می‌خواست پرواز کند خیلی خونسرد، آرام و ریلکس گفت این چیست؟ و انگشت را گذاشت روی ماشه و شلیک کرد و حتی شلیک دوم را انجام داد. اگر کروز بود، یک عکس‌العملی باید نشان می‌داد. چون یک سامانه را در بندرعباس دیده بودیم قبلاً، یک پهپاد آمریکا را زده بود، چقدر الله‌اکبر می‌گفتند و بالا و پایین می‌پریدند ولی این یکی خونسرد نشست انگار که مأموریتش انجام شد و بعد سه روز دروغ‌پراکنی که هواپیما نقص فنی داشته است. رئیس هواپیمایی کشوری با آقای حسن رضایی‌فر که رئیس بررسی سوانح هوایی است بیایند در تلویزیون و بگویند هواپیما نقص فنی داشته است، ولی خلبان و مهندس پرواز فرم مربوط به پرواز را علی‌رغم مخالفت ایران، با مسئولیت خودشان امضا و پرواز کردند که این اتفاق افتاد. آقای حسن رضایی‌فر به‌عنوان سرتیم یکی از کارشناسی‌ها، به‌عنوان کارشناس معتمد به دادگاه معرفی شده است. کسی که جزو متهمان پنهان‌کاری این جنایت بوده است. آقای افتخاری، این از بی‌نقص‌بودن سامانه‌تان! شما می‌گویید که اپراتور به هدف تأمین امنیت شلیک کرده است؟ امنیت چه کسی؟ امنیت موقعی از بین رفت که شما آن سامانه را بدون مجوز آنجا مستقر کردید. امنیت موقعی از بین رفت که اپراتور شما که دارای تجربه و کارشناس و خبرهٔ این سامانه است و می‌دانست که باید چه کار بکند، حتی کیف دستورالعمل را نخواند و بدون استعلام شلیک کرد و هواپیما را ساقط کرد. امنیت یک مملکت و یک ملت را از بین بردید. صحبت از امنیت نکنید که اگر نمی‌توانید حرف درست بزنید، لااقل حرف نزنید. داغ این خانواده‌ها را صدچندان نکنید. 

چهار کشور کانادا، سوئد، اوکراین و بریتانیا در ارتباط با پروندهٔ پرواز پی‌اس۷۵۲ علیه ایران ادعای خسارت کردند و به ایران اولتیماتوم داده بودند که پاسخ درخواست آن‌ها را بدهد و پس از اینکه تا زمان مقرر پاسخی از ایران دریافت نکردند اعلام کردند که از مجاری قانونی حقوق بین‌الملل پیگیر خواهند شد. زمان زیادی به پایان این مهلت باقی نمانده و به‌نظر نمی‌رسد جمهوری اسلامی قصد دادن پاسخ مستدل و قابل‌قبولی به پرسش‌های بی‌پاسخ در این پرونده داشته باشد، نظر شما در این خصوص چیست و آیا فکر می‌کنید از این طریق کمکی به یافتن حقیقت برای شما خواهد شد؟

با توجه به اعلام رسمی حکم دادگاه، برای منِ نوعی به‌عنوان یکی از بازماندگان، دادخواهی از روز اول شروع شده است. هیچ چیزی تمام‌شده نیست. من از الان دادخواهی برایم دوباره شروع شده و از هر راهی که بتوانم پیگیر این قضیه خواهم بود. به سازمان ملل بسیار انتقاد دارم. سازمان ملل، سازمان دُوَل است. سازمانی که به‌همراه سازمان‌های ذی‌ربطش هیچ‌گونه موضع‌گیری و اظهارنظری نکرد. انگار که مهر سکوت بر لب گذاشته و تأیید جنایت می‌کند. چهار کشوری هم که اقدام کردند، خب اقدامشان خوب است. هرچند که باید زودتر از این اقدام می‌کردند، نه بعد از سه سال، ولی باز خوب است. آن‌ها باید پیگیر باشند. در جوامع بین‌المللی باید جمهوری اسلامی را ملزم به پاسخگویی کنند. باید ابعاد گوناگون و پنهان این جنایت مشخص بشود. باید مرتکبان به پای میز محاکمه کشیده شوند. فقط چیزی که عذابمان می‌دهد، حس بدی است که وقتی صحبت از خسارت می‌شود به ما دست می‌دهد. علی‌رغم اینکه خسارت خب حق قانونی بازماندگان است، ولی تاکنون من ندیدم کسی صحبت از خسارت بکند. اولویت یک، دو، سه و چهار، کشف حقیقت است. محاکمهٔ آمران و عاملان این جنایت است و دریافت خسارت شاید از اولویت‌های آخرِ آخر باشد و اصلاً برای ما اولویت نیست. در ایران افکار عمومی، حکم به محکومیت این جنایت داده‌اند و امیدوارم که جامعهٔ بین‌المللی هم بی‌تفاوت نباشد و سازمان‌های ذی‌ربط وظیفهٔ خودشان را انجام بدهند به‌گونه‌ای که حقوق بشر در مقابل ما جوابگو باشد. 

اگر صحبت دیگری دارید، لطفاً بفرمایید.

متشکرم از پیگیری و مصاحبهٔ شما.

نوشته پدر زنده‌یاد نسیم رحمانی‌فر: هیچ نشانی از عدالت در حکم دادگاه دیده نمی‌شود اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.

سیما غفارزاده – ونکوور

در بحبوحهٔ خیزش سراسری اخیر در ایران و صدور احکام اعدام برای چند تن از معترضان و کمی پس از آغاز روند قضایی ارجاع پروندهٔ سرنگونی پرواز پی‌اس۷۵۲ به دیوان بین‌المللی دادگستری در لاهه از سوی کشورهای اوکراین، کانادا، بریتانیا و سوئد، ناگهان جمهوری اسلامی بار دیگر اقدام به برگزاری جلسات پی‌در‌پی دادگاه رسیدگی به پروندهٔ پرواز پی‌اس‌۷۵۲ در تهران کرد که در آن ۱۰ نفر از افراد گمنام به‌عنوان متهم معرفی شده بودند. این در حالی بود که نخستین جلسات این دادگاه در پاییز ۱۴۰۰ برگزار شده بود و با اعتراض شدید خانواده‌های جانباختگان کارش را متوقف کرده بود.

تعدادی از خانواده‌های جانباختگانِ این پرواز از حضور در دادگاه خودداری کردند ولی جمعی دیگر از آنان در جلسات دادرسی حاضر شدند و بار دیگر اعتراض خود را به صلاحیت دادگاه، نحوهٔ صدور کیفرخواست و همچنین منع تعقیب مقامات رده‌بالا اعلام کردند. 

عباس صادقی، وکیل دادگستری، که دو فرزند، یک نوه و عروسش را در سرنگونی پرواز پی‌اس۷۵۲ از دست داده است، از ابتدای برگزاری این دادگاه در جلسات آن حضور داشته و همواره ایراد‌های حقوقی و قانونی این پرونده را گوشزد کرده است. به‌همین دلیل از ایشان درخواست کردیم تا در گفت‌وگویی به مسائل مربوط به این دادگاه بپردازند و البته در خلال این‌ گفت‌وگو ایشان ما را مطلع ساختند که حدود بیست خانواده از خانواده‌های جانباختگان شکایتشان را پس گرفته‌اند و از دلایل این تصمیم برایمان گفتند. توجه شما را به این گفت‌وگو جلب می‌کنیم. 

در ماه‌های اخیر دادگاه رسیدگی به پروندهٔ شلیک موشک به هواپیمای اوکراینی پرواز پی‌اس۷۵۲ در ایران در جریان پس از وقفه‌ای طولانی بار دیگر به جریان افتاده است. آیا شما در این جلسات شرکت کرده‌اید؟ نظر شما دربارهٔ روند برگزاری این دادگاه چیست؟

دادگاه بعد از دومین جلسهٔ رسیدگی در تاریخ ۷/ ۹/ ۱۴۰۰، پرونده را برای رفع نواقص به دادسرای نظامی برمی‌گرداند. نزدیک به ده ماه در دادسرا خاک خورده بی‌آنکه نواقص و ایرادات بی‌شمار ازجمله عدم ابلاغ اصل نظریهٔ کارشناسی، به شکات و وکلای آنان یا اعتراض به منع تعقیب متهمان اصلی و… رفع شده باشد. لیکن هم‌زمان با بیانیهٔ مشترک چهار کشورِ کانادا، اوکراین، بریتانیا و سوئد در اجرای مادهٔ ۱۴ کنوانسیون ۱۹۷۱ مونترآل در آستانهٔ سومین سالگرد ساقط‌کردن پرواز پی‌اس۷۵۲ و قتل‌عام ۱۷۶ انسان بی‌گناه، دادگاه دست‌به‌کار شده و شتاب‌زده بدون رعایت موازین قانونی و با وجود عدم رفع ایرادات اساسی شکلی و به‌فاصلهٔ دو روز از هم و بدون تجدید و تعیین وقت رسیدگی طبق مقررات آیین دادرسی کیفری و رعایت فاصله بین ابلاغ احضاریه تا جلسهٔ رسیدگی، جلساتِ به‌اصطلاح دادرسی را ادامه داده و می‌دهد. متأسفانه بنابه‌ضرورت تا قبل از تاریخ ۲۳ بهمن و انصراف از شکایت، شرکت می‌کردم. پیش از ورود به بخش ماهیتی پرونده، به‌دلایلی که در این مجال نمی‌گنجد متأسفانه بر این باورم که به‌قول معروف «از این اجاق آبی گرم نمی‌شود» و انتظار هیچ معجزه‌ای هم نباید داشت. رسیدگی بی‌طرفانه و مستقل و وجود اراده و قصد واقعی مبنی بر احضار و تعقیب سلسله‌مراتب فرماندهی نظامی، تصمیم‌گیرندگان حمله به پایگاه خالی از سکنهٔ عین‌الاسد، تصمیم‌گیرندگان فنی و سیاسی در خصوص بازگذاشتن حریم هوایی در وضعیت جنگی، به‌همان اندازه باورپذیر است که به‌قول مولانا «حضور بی‌خطر فیل در مغازهٔ چینی‌فروشی»، بنابراین «کوشش بی‌فایده‌ست وسمه بر ابروی کور».

جمهوری اسلامی این دادگاه را با عنوان رسیدگی به «سانحهٔ سقوط هواپیما» برگزار می‌کند. نظر شما در این‌باره چیست و چقدر به نتیجهٔ برگزاری چنین دادگاهی امیدوارید؟

اولاً این دادگاه صلاحیت رسیدگی به این پرونده را ندارد، زیرا به استناد مادهٔ ۴ کنوانسیون مونترآل، اعمال غیرقانونی علیه امنیت هواپیمایی کشوری از جرائم مهم عمومی بوده و باید در یک مرجع صلاحیت‌دار مستقل صورت گیرد. ثانیاً با فرضِ داشتن صلاحیت، تمایل، قصد، اراده و توان رسیدگی مستقل و بی‌طرفانه به این پرونده با این ابعاد بین‌المللی را ندارد، زیرا ستاد کل نیروهای مسلح خطای انسانی به‌صورت غیرعمد را محرز دانسته و توسط رهبری جنبهٔ ثبوتی (ثابت‌شده) پیدا کرده و مرجع تحقیق در دادسرا یا رسیدگی در دادگاه، مکلف به تبعیت از حکم حکومتی‌اند و به‌شرح لایحهٔ ۲۰ برگی بر این اعتقاد راسخم که این فاجعه باید در یکی از دو قالب «جنایت جنگی» یا «جنایت علیه بشریت» قرار گیرد.

طبق اخبار منتشرشده، کیفرخواست تنظیم‌شده در یکی از جلسات دادگاه خوانده شده است. نظر شما دربارهٔ این کیفرخواست چیست؟

درست است. کیفرخواست بر پایهٔ خطای انسانی و مستند به نظریهٔ کارشناسانی تنظیم شده که حداقل ۱۶ نفر از آن‌ها عضو سپاه پاسداران (مأموران نظامی) هستند و مأمور نظامی، دیگر نماینده و منتخبِ قاضی نمی‌تواند باشد، بلکه مأمور فرماندهانی‌اند که جزو آمران و شکل‌دهندگان اصلی این جنایت ضدبشری بوده‌اند. بنابراین کیفرخواست قابل‌ توجه و ترتیب‌ اثر نمی‌تواند باشد. 

آیا دادگاه پاسخ مشخصی به اعتراضات خانواده‌های جانباختگان پرواز ۷۵۲ به محدودماندن کیفرخواست به ۱۰ نفر از افراد رده‌پایین و گمنام و عدم حضور افراد مسئول در شورای عالی امنیت ملی مانند دبیر این شورا، فرماندهٔ سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، فرماندهٔ نیروی هوافضای سپاه پاسداران انقلاب اسلامی و دیگر افراد مسئول در این دادگاه داده است؟ به‌نظر شما چه کسانی باید به‌عنوان متهم در این دادگاه حاضر شوند؟

ده نفر ردیف‌شده به‌عنوان متهم، مأمور، مجری و آلت فعل مقامات ارشد سپاه پاسداران‌اند و شکایت ما علیه اعضای نظامی شورای عالی امنیت ملی ازجمله سلامی، باقری، شمخانی و حاجی‌زاده است که در اتاق فکر، جنایت سازمان‌یافته طراحی، برنامه‌ریزی و توسط مأمورین اجرا کردند و دادگاه فقط در تاریخ ۶/ ۶/ ۱۴۰۰ با سلام و صلوات و گارد احترام از حاجی‌زاده استقبال کرد و به‌اصطلاح تحقیقاتی از او به عمل آورد. والسلام! زیرا اجازهٔ ورود به قلعهٔ تسخیرناپذیر آمران اصلی این جنایت را ندارد.

به‌نظر شما برگزاری جلسات پی‌در‌پی دادگاه رسیدگی به پروندهٔ شلیک موشک به هواپیمای اوکراینی طی هفته‌هایی که اعتراضات در ایران بالا گرفته بود و دادگاه‌های معترضان برگزار می‌شد، چقدر به این اعتراضات اخیر ارتباط داشت؟

به‌ نظر می‌رسد اعتراضات بی‌تأثیر نبوده باشد، ‏لیکن بیشترین تأثیر اعتراضات سراسری با ابعاد بین‌المللی آن را، باید در بیانیهٔ مشترک چهار کشور به‌استناد مادهٔ ۱۴ پیمان ۱۹۷۱ مونترآل جستجو کرد که نظام قضایی ایران را به واکنش و تشکیل جلسات پی‌درپی رسیدگی واداشت.

آیا تماس جدیدی از سوی مقامات یا نهادهای جمهوری اسلامی برای متقاعدکردن شما و خانواده‌های دیگر به دریافت غرامت صورت گرفته است؟

بله، چند بار از طریق جناب کاکا افشار، وکیل محترم ما، و عده‌ای از خانواده‌ها درخواست دریافت غرامت شده است که قاطعانه رد کرده‌ایم، زیرا اولاً هنوز در دادگاه در خصوص این فاجعهٔ ضدانسانی تصمیمی گرفته نشده است. ثانیاً برابر مادهٔ ۱۷ پیمان ۱۹۲۹ ورشو و ۱۹۹۹ مونترآل، متصدی حمل‌و‌نقل مسئول خسارت وارده به مسافر در داخل هواپیما یا حین سوار یا پیاده‌شدن از آن، می‌باشد. 

اگر دربارهٔ موضوع دادگاه در ایران و مواردی که در جلسات آن به بحث گذاشته شده صحبت دیگری دارید، لطفاً بفرمایید.

به‌جز مواردی که در پاسخ‌های قبلی به آن‌ها اشاره کردم، بر این باورم که فارغ از اینکه به هیچ‌کدام از ایرادات اساسی در مراحل تحقیق و رسیدگی پاسخ داده نشده و رسیدگی نیست در دایرهٔ تنگ چهار خطای انسانی محدودشده اساساً دادگاه رسیدگی‌کننده توان اراده و اجازهٔ خروج از چارچوب کیفرخواست را ندارد و به‌تعبیری بخش نظامی در دادگاه خط‌مشی تعیین کرده است.

اواخر ماه دسامبر سال گذشتهٔ میلادی، روند قضایی ارجاع پروندهٔ سرنگونی پرواز پی‌اس۷۵۲ به دیوان بین‌المللی دادگستری در لاهه آغاز شد و چهار کشور کانادا، اوکراین، بریتانیا و سوئد هشدار دیپلماتیک مهمی به جمهوری اسلامی فرستادند. در بیانیه‌ای که از سوی این کشورها منتشر شده آمده است که اگر این اختلافات ظرف شش ماه حل‌وفصل نشود، ایران به دیوان بین‌المللی لاهه کشیده می‌شود. به‌نظر شما نتیجهٔ برگزاری دادگاه رسیدگی به این پرونده در داخل ایران چقدر در روند بررسی پرونده در دادگاه لاهه مؤثر است؟ چه اندازه خوشبینید که رژیم ایران در این زمینه با دولت‌های متضرر همکاری کند؟ و در صورت عدم همکاری جمهوری اسلامی، تا چه اندازه به نتیجهٔ کار دیوان بین‌المللی لاهه امیدوارید؟

به نظر نمی‌رسد دولت ایران به خواستهٔ چهار کشور تمکین کرده و پاسخ قانع‌کننده‌ای بدهد، زیرا حداقل در سه گزارش ژانویه، فوریه و ژوئیهٔ ۲۰۲۰ خطای انسانی را محور نتیجهٔ تحقیقات خود قرار داده است و تغییر در آن به مصلحت نظام نخواهد بود. به‌خصوص به درخواست ۲۴ دسامبر ۲۰۲۰ خانم کالامارد گزارشگر ویژهٔ اعدام‌های فراقانونی با ده‌ها سؤال کلیدی ایشان پاسخ داده نشده است. اگر دادگاه پیش از اتمام مهلت شش‌ماهه حکم قطعی و نهایی صادر کند، احتمالاً در روند بررسی پرونده در دادگاه لاهه مؤثر خواهد بود و اگر دولت‌های ذی‌نفع در ارادهٔ سیاسی خود – که ناشی از فشار افکار عمومی و تظاهرات ایرانیان در سراسر جهان بوده – پایبند بوده باشند و مصراً به پیگیری علت واقعی جنایت تأکید بکنند، رأی دادگاه ایران کارساز نخواهد بود.

اگر صحبت دیگری با خوانندگان ما دارید، لطفاً بفرمایید.

ما امروز [۱۲ فوریهٔ ۲۰۲۳ مصادف با ۲۳ بهمن ۱۴۰۱] همراه با حدود بیست تن از شکات پرونده، شکایتمان را پس گرفتیم. در لایحه‌ای که به دادگاه ارائه کردیم نوشتیم که عده‌ای از خانواده‌ها از ابتدا بر این باور بودند که نظام قضایی مستقل نیست و طرح شکایت در این دادگاه راه به جایی نمی‌برد، ولی ما همراه با تعدادی از خانواده‌های دیگر خودمان را قانع کردیم تا اعلام شکایت کنیم تا بلکه کورسویی از ندای وجدان بیدار قضایی بتواند غریق را به منزل مقصود برساند، ولی حالا پس از ۱۶ جلسهٔ دادرسی ناامید شده‌ایم و به این رسیده‌ایم که باید حق را به کسانی داد که از همان بدو امر امیدی به کمترین احقاق حق نداشتند و رسیدگی قضایی مستقل و بی‌طرفانه را ناممکن می‌دانستند. 

چرا که ایرادات اساسی این پرونده ازجمله ایراد عدم صلاحیت دادگاه، ایراد روند تحقیق و رسیدگی ازجمله: عدم ابلاغ هویت و نظریهٔ کارشناسانی که نظرشان مستند کیفرخواست بوده، رسیدگی به اعتراض به قرار منع تعقیب آمرانی که عامل اصلی این جنایت بوده‌اند توسط خود دادگاه مرتفع نشده و هیچ‌کدام مورد توجه قرار نگرفته است. 

به‌دلایل ذکرشده و به‌حکم ضرورت از شکایت مطروحهٔ خود صرف‌نظر کردیم، ولی بدیهی است چنانچه روزی امیدی به دادخواهی، برقراری عدالت و احقاق حق پیدا شود مجدداً طرح شکایت خواهیم کرد و این حق را برای خود محفوظ نگه می‌داریم، زیرا نه می‌بخشیم و نه فراموش می‌کنیم.

نوشته عباس صادقی: این فاجعه باید در یکی از دو قالب «جنایت جنگی» یا «جنایت علیه بشریت» قرار گیرد اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.

سیما غفارزاده و هومن کبیری پرویزی – ونکوور

هشتم ژانویهٔ ۲۰۲۳ سومین سالگرد سرنگونی پرواز پی‌اس۷۵۲ با موشک‌های سپاه پاسداران انقلاب اسلامی در نزدیکی فرودگاه بین‌المللی تهران است. در این سه سال کوشیده‌ایم به شیوه‌های مختلف صدای خانواده‌های جانباختگان این پرواز را تقویت کنیم و به رویدادهای مهم در این خصوص بپردازیم. انتشار سه شمارهٔ ویژه، بیش از ۲۰ گفت‌وگوی اختصاصی با خانواده‌های جانباختگان این پرواز و همچنین گفت‌وگو با کارشناسان و پوشش رویدادهای مربوط به آن، حاصل تلاش ما در این سه سال بوده است. (برای خواندن مطالب پیشین از جمله گفت‌وگوهای اختصاصی با خانواده‌های جانباختگان پرواز ۷۵۲ اینجا کلیک کنید)

در این مدت تعدادی از خانواده‌های جانباختگان پرواز پی‌اس۷۵۲ شهر ونکوور را برای زندگی انتخاب کرده‌اند و مقیم این شهر شده‌اند. پیش از این در دیداری که کمی پس از نوروز امسال با تعدادی از آنان داشتیم، کارت‌های یادبود دانش‌آموزان دبیرستان کینگ جورج ونکوور را که به امانت نزد ما سپرده بودند، به آنان تقدیم کردیم و گزارش آن در شمارهٔ ۱۵۷ نشریه منتشر شد و شما خوانندگان گرامی با این عزیزان آشنا شدید و البته در جریان اعتراضات اخیر ایرانیان ونکوور شاهد حضور فعال این خانواده‌های داغدیده در تجمعات و ازجمله برگزاری دو تجمع فراگیر که با استقبال بسیار خوب ایرانیان ونکوور مواجه شد، بوده‌اید.

در آستانهٔ سومین سالگرد این فاجعهٔ فراموش‌نشدنی به دیدار اعضای خانوادهٔ زنده‌یاد مهران ابطحی، زنده‌یاد روجا امیدبخش، زنده‌یاد آلما اولادی، زنده‌یاد نگار برقعی، زنده‌یاد امیرحسین قاسمی، زنده‌یاد معصومه قوی و زنده‌یاد مهدیه قوی، که در ونکوور ساکن‌اند رفتیم و با آنان از آخرین تحولات پیگیری دادخواهی‌شان در داخل و خارج ایران و دیگر مسائل مربوط به آن پرسیدیم که توجه شما را به این گفت‌وگو جلب می‌کنیم. 

*********

با سلام و سپاس از وقتی که به ما دادید، در سومین سالگرد پرپرشدن عزیزانتان، یاد آن‌ها را گرامی می‌داریم و صمیمانه آرزو می‌کنیم روز دادخواهی خیلی زود فرا برسد. آیا برنامه‌ای برای سالگرد در ونکوور دارید؟

مریم زارعی، مادر زنده‌یاد معصومه قوی و زنده‌یاد مهدیه قوی: من هم سلام می‌کنم و از وقتی که به ما دادید سپاسگزارم. در سومین سالگرد پرپرشدن عزیزانمان، یاد آن‌ها را گرامی می‌داریم و صمیمانه آرزو می‌کنیم روز دادخواهی خیلی زود فرا برسد. 

بله، خوشبختانه به‌دلیل همبستگی و همراهی ایرانیان مقیم ونکوور با خانواده‌های پرواز ۷۵۲ امسال انجمن تصمیم گرفته است که روز ۸ ژانویه علاوه بر مراسم اصلی که در تورنتو است، مراسم سومین سالگرد پرواز ۷۵۲ را در ونکوور با حضور خانواده‌ها و عموم مردم برگزار کند. من بر اساس برنامهٔ قبلی برای شرکت در مراسم اصلی به شهر تورنتو خواهم رفت تا در سومین سالگرد بی‌گناهان پرپرشدهٔ پرواز ۷۵۲ که از سوی انجمن خانواده‌های پرواز پی‌اس۷۵۲ برگزار می‌شود شرکت کنم ولی از همهٔ مردم دعوت می‌کنم که در مراسم سومین سالگرد که با فراخوان اعتراضات در سراسر ایران همراه شده است، شرکت کنند و نشان دهیم که برای دادخواهی و آزادی‌خواهی همه در کنار خانواده‌های پرواز پی‌اس۷۵۲ هستیم. 

آرمان ابطحی، برادر زنده‌یاد مهران ابطحی: همان‌طور که خانم زارعی اشاره کردند، امسال در ونکوور هم از طرف انجمن خانواده‌های جانباختگان پرواز پی‌اس۷۵۲ مراسم سالگرد برگزار خواهد شد. این برنامه روز یکشنبه ٨ ژانویهٔ ۲۰۲۳ از ساعت ٢ بعدازظهر با راه‌پیمایی از پارک ری سرجنت (Ray Sergeant) در تقاطع خیابان‌های لانزدیل و بیست‌و‌یکم آغاز خواهد شد و به‌سوی شیپ‌یارد (Shipyard) در پایین خیابان لانزدیل ادامه خواهد یافت و در ساعت ۲:۴۰ بعدازظهر گردهمایی و مراسمی در شیپ‌یارد برگزار خواهد شد. پایان برنامه در ساعت ۴:٢۵ بعدازظهر با روشن‌کردن شمع همراه خواهد بود. برای اطلاعات بیشتر دربارهٔ این برنامه، این ویدیوی کوتاه را ببینید:

View this post on Instagram

A post shared by همیاری (@hamyaari)

این روزها دادگاه رسیدگی به پروندهٔ شلیک موشک به هواپیمای اوکراینی پرواز پی‌اس۷۵۲ در ایران در جریان است. آیا وکیلی از طرف شما در این جلسات این دادگاه شرکت کرده است؟ نظر شما دربارهٔ روند برگزاری این دادگاه چیست؟

مریم زارعی: خیر، ما از همان ابتدای سرنگونی عامدانهٔ پرواز بین‌المللی پی‌اس۷۵۲ هواپیمایی اوکراین اساساً جمهوری اسلامی را دارای صلاحیت حقوقی برای تشکیل دادگاه نمی‌دانستیم و از اساس این رسیدگی را در سیستم قضایی جمهوری اسلامی و دادگاه نظامی فاقد صلاحیت و مشروعیت می‌دانستیم. من پیش‌تر در گفت‌وگویی که با شما داشتیم و در شمارهٔ ۱۵۱ نشریهٔ شما به چاپ رسید، مفصل دربارهٔ آن گفته بودم، ازجمله آنکه نمی‌شود قاتلی که هواپیمای بین‌المللی را ساقط کرده و مدام دروغ می‌گوید و پنهان‌کاری می‌کند، خود دادگاه تشکیل دهد و خودش را محاکمه و محکوم کند.

به‌نظر ما این دادگاه صالح به رسیدگی نبوده و نیست و روند آن نیز براساس یک سناریویِ دروغینِ از‌پیش‌نوشته‌شده به‌دست همان‌هایی است که پس از شلیک موشک و به‌قتل‌رساندن ۱۷۶ مسافر و خدمهٔ پرواز، این جنایت واضح را سه روز نقص فنی اعلام می‌کردند و میلیون‌ها صفحه مطلب دروغ در رسانه‌های کشور برای اثبات ادعای خودشان منتشر کردند تا نقص فنی هواپیما را اثبات کنند در حالی‌که خودشان می‌دانستند که با برنامه‌ریزی و عامدانه پرواز ۷۵۲ را ساقط کرده‌اند و کاملاً از آن آگاهی داشتند.

مریم جهانیان، مادر زنده‌یاد روجا امیدبخش: با توجه به سیستم معیوب قضایی حاکم بر ایران، امیدی به صدور حکم عادلانه نیست. ولی در راستای امر مهم دادخواهی در ایران ثبت شکایت و بدین منظور وکیل هم اختیار کردیم که به نیابت از ما در دادگاه (بیدادگاه‌) حضور دارد و مدافع شکایت ما هستند. 

هوریران سهراب، مادر زنده‌یاد نگار برقعی: ما در ایران با علم به نبودِ عدالت در سیستم قضایی جمهوری اسلامی شکایت کردیم، زیرا مراحل بردن پرونده به دادگاه بین‌المللی این حرکت را می‌طلبید. وکیل ما در دادگاه حضور دارد. به‌ نظر می‌رسد با توجه به خیزش انقلابی مردم ایران، سعی دارند جلسات دادگاه نمایشی و پرازنقص خود را به سرعت برگزار کنند و پرونده را ببندند. با تلاش‌های برنامه‌ریزی‌شدۀ خانواده‌ها و مشورت با وکلای انجمن تاکنون توانسته‌ایم جلسات دادگاه را طول بدهیم و مانع از به‌سرعت برگزارکردن آن باشیم.

جمهوری اسلامی این دادگاه را با عنوان رسیدگی به «سانحهٔ» سقوط هواپیما برگزار می‌کند و کیفرخواست تنظیم‌شده در یکی از جلسات اخیر خوانده شده است. نظر شما در این‌باره چیست و چقدر به نتیجهٔ برگزاری چنین دادگاهی امیدوارید؟

پریسا عباس‌زاده، همسر زنده‌یاد امیرحسین قاسمی: مترادف کلمهٔ سانحه، پیشامد یا واقعه است و معادل این کلمه به‌انگلیسی accident است. با جایگزینی کلمهٔ «جنایت» با «سانحه»، جمهوری اسلامی و دادگاه نمادینش دو هدف اصلی می‌توانند داشته باشند: اول، شکنجهٔ روحی پدر و مادرها و کسانی که عزیزانشان را جمهوری اسلامی در آسمان با نقشهٔ قبلی با دو موشک قتل عام کرد؛ کسانی که با وقاحت تمام از کلمات برای شکنجه استفاده می‌کنند. دوم، جمهوری اسلامی با استفاده از این کلمه اعلام کرد که خودشان از قبل رأی دادگاه را بر اساس تصادف و اتفاق صادر کرده‌اند. در حالی‌که بی‌شک همهٔ ما حتی وابستگان آن حکومت جنایت‌کار به‌خوبی می‌دانند که این سقوط یک سانحه نبود بلکه جنایت ازقبل‌طراحی‌شده‌ای بود که جمهوری اسلامیِ خائن زمانی که عزیزان ما منتظر سوارشدن به هواپیما بودند، نقشهٔ مرگ و سوزاندن آن‌ها را می‌کشید و دستور شلیک موشک، آن هم دو موشک، از قبل داده شده بود.

من شخصاً به‌دلیل اینکه قاضی را عضوی از سیستم قضایی همان حکومت آدمکش می‌دانم، بر این باورم که در حکومت جمهوری اسلامی هیچ عدل و قضاوت عادلانه‌ای وجود ندارد. همان دادگاهی می‌خواهد برای این جنایت رأی صادر کند که این روزها حکم اعدام بچه‌هایی را که قربانی این جنایت‌کاران می‌شوند، صادر می‌کند. در این دادگاه آیا می‌شود دنبال حقیقت بود!؟ کسی که از بدنه و عضو همان حکومت جمهوری اسلامی است، چطور می‌تواند صلاحیت قضاوت برای عزیزان ما را داشته باشد؟ از نظر من سیستم قضایی جمهوری اسلامی صلاحیت قضاوت در مورد قتل عزیزان ما را ندارد چراکه به‌دستور همان سیستم قضایی کودک‌کش چندین کودک در ایران اعدام شده‌اند و هزاران جوان کشته شده‌اند. چطور می‌توان خوشبین بود؟

مریم جهانیان: یکی دیگر از کارهای بجای خانواده‌ها وادارکردن دادگاه به تغییر کلمۀ سانحه در بنر پشت سر قاضی است. کیفرخواست هم با تلاش‌های خانواده‌ها پس از گذشت چندین جلسه بالاخره خوانده شد. فکر می‌کنم برای همۀ کسانی که پروندۀ ما را دنبال می‌کنند روشن شده است که ما به‌هیچ وجه امید به برگزاری و حکم نهایی عادلانه‌ای از سیستم قضایی ایران نداریم.

مریم زارعی: هما‌ن‌طور که گفتم، این دادگاه نمایشی است و بر مبنای دروغ دیگری به‌نام خطای انسانی و در قالب سانحه و با یک سناریوی دروغین در حال برگزاری است و هیچ امیدی به کشف حقیقت و اجرای عدالت در چنین بیدادگاهی از نظر ما وجود ندارد. لذا ما معتقدیم که قاتل نمی‌تواند به پروندهٔ قتلی که خودش مجرم آن است، رسیدگی کند.

آیا دادگاه پاسخ مشخصی به اعتراضات خانواده‌های جانباختگان پرواز ۷۵۲ به محدودماندن کیفرخواست به ۱۰ نفر از افراد رده‌پایین و گمنام و عدم حضور افراد مسئول در شورای عالی امنیت ملی مانند دبیر این شورا، فرماندهٔ سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، فرماندهٔ نیروی هوافضای سپاه پاسداران انقلاب اسلامی و دیگر افراد مسئول در این دادگاه داده است؟ به‌نظر شما چه کسانی باید به‌عنوان متهم در این دادگاه حاضر شوند؟

آرمان ابطحی: خیر، یکی از نواقص کیفرخواست نبردن اسمی از متهمان واقعی این پرونده است. به‌نظر ما شخص خامنه‌ای، سلامی، حاجی‌زاده، باقری، شمخانی، روحانی، رئیسی، حسین اشتری، عبدالرضا رحمانی فضلی، محمود علوی، حسین طائب، حبیب‌الله سیاری، غلامرضا سلیمانی، مجتبی ذوالنور، حسن کرمی، حبیب‌الله جان‌نثاری، به‌عنوان متهم باید در دادگاه حاضر باشند.

مریم زارعی: خیر، در این دادگاه برای همهٔ متهمان اصلی قرار منع تعقیب صادر شده است. هواپیمای مسافربری با برنامه‌ریزی قبلی و به‌صورت عامدانه توسط جمهوری اسلامی و با شلیک موشک سپاه پاسداران سرنگون شده است و بدیهی است که مسئولان ارشد رژیم مسئولیت مستقیم دارند و باید پاسخگو باشند که اگر غیر از این بود تا حالا با خاطیان شدیداً برخورد می‌شد، نه اینکه بعد از سه سال نه هیچ مسئولی برکنار شده، نه استعفا داده و نه بازخواست شده است. به‌باورم این پرونده در دادگاه رژیم از قبل حکمش صادر شده و از «خطای انسانی» به چیز دیگری تغییر نمی‌کند. جرم سنگین شلیک عمدی به هواپیمای مسافربری به سهل‌انگاری و خطای انسانی تقلیل پیدا کرده است. حالا می‌خواهند بگویند که هر کسی چه خطایی انجام داده است. این رویکرد خیلی جنایت‌کارانه است که از ما به‌عنوان شاکیان خطای انسانی برای فرار از مسئولیت بین‌المللی خود استفاده کنند. من حاضر نیستم بازیگر این نمایشنامهٔ رژیم شوم و من نمی‌توانم به جلورفتن هدف شوم این جنایت‌کاران کمک کنم، رژیمی که برنامه‌ریزی کرده و با سناریو ازپیش‌مشخص‌شده سامانهٔ موشکی را در کنار فرودگاه اصلی تهران مستقر کرده و عامدانه به هواپیمای مسافربری اوکراینی شلیک کرده و آن را نقص فنی اعلام کرده و میلیون‌ها صفحه مطلب دروغ تهیه و از رسانه‌های «میلی» خودش منتشر می‌کند و در نهایت وقتی مجبور می‌شود قبول کند که موشک شلیک کرده است، دروغ دیگری را کلید می‌زند تحت عنوان خطای انسانی و هزاران دروغ می‌گوید تا دروغ اصلی خود را اثبات کند.

مضحک‌تر از این وجود ندارد که سامانهٔ موشکی را یک گروه خودسر بدون هماهنگی با مسئولان ارشد خود، از پادگان خارج کرده و در کنار فرودگاه مستقر کنند و با ۱۰۷ درجه خطا در حالی‌که هواپیمای بوئینگ 737‎-800 را با موشک کروز اشتباه گرفته‌اند، دو موشک شلیک کنند تا مطمئن شوند که هدف نابود شده است. دست آخر فرماندهٔ آن‌ها با وقاحت کامل بگوید تعجب می‌کند که چرا هواپیما پس از اصابت دو موشک زمین‌به‌هوا نتوانسته به فرودگاه برگردد و فرماندهٔ کل نیروهای مسلح بعد از دو هفته بدون هیچ تحقیقی بگوید خطای انسانی محرز شده است.

ما با جنایت‌کاران و دروغگویانی طرف‌ایم که صدها نفر را می‌کشند تا بگویند مهسا امینی را نکشته‌اند. در سه روز دادگاه برگزار می‌کنند تا یک جوان را به‌جرم ساختگی آتش‌زدن سطل آشغال در خیابان اعدام کنند. امان از این‌همه ظلم و جنایت…

پریسا عباس‌زاده: به‌عقیدهٔ من این جنایت، به دستورات از سوی رده‌ها و رتبه‌های خیلی بالایی در جمهوری اسلامی نیاز دارد. قطعاً نمی‌تواند بدون دستور قضایی به‌ دست چند نفر خودسرانه صورت گرفته باشد. همگی می‌دانیم به هواپیمای عزیزان ما با گلولهٔ تفنگ شلیک نشده است که آقایان رده‌بالا خودشان را کنار بکشند. هواپیمای عزیزان ما را با دو موشک زدند، نه یک موشک بلکه دو موشک، پشت سر هم. نمی‌توانند بگویند تفنگ دادیم دست یک سرباز اتفاقی شلیک کرده و دادگاه را با سانحه‌بودن آن جنایتِ کم‌نظیر تمام کنند. برای شلیک موشک به دستور قضایی از مقامات بالارتبهٔ حکومت جمهوری اسلامی نیاز بوده است و علاوه بر این باید تمام کسانی که هر مسئولیتی در این راستا داشته‌اند باید پاسخگو باشند. همهٔ افرادی که آقای ابطحی نام بردند و در رأس تمام آن‌ها رهبر جمهوری اسلامی، علی خامنه‌ای، باید پاسخگو باشد. شاید در بین کسانی که نام برده‌ شد کسی باشد که بتواند رفع مسئولیت کند اما علی خامنه‌ای باید پاسخگو باشد. همان‌طور که می‌دانیم قطعاً نقشهٔ جنایت سقوط هواپیما بدون دستور علی خامنه‌ای قابل‌اجرا نبوده است. علی خامنه‌ای به‌عنوان رهبر این حکومت جنایت‌کار یکی از مجرمان ردیف اول است و باید پاسخگو باشد. آیا دادگاه نمادین جمهوری اسلامی علی خامنه‌ای را به‌عنوان مجرم و برای پاسخ‌گویی احضار خواهد کرد؟ قطعاً نه، اما خامنه‌ای باید پاسخگوی این جنایت باشد و اگر بخواهد اظهار کند که در جریان نبوده، باید به زنده‌بودن او شک کرد. چون بدون دستور علی خامنه‌ای این جنایت اتفاق نمی‌افتاد.

شما فکر می‌کنید چقدر برگزاری جلسات پی‌در‌پی دادگاه رسیدگی به پروندهٔ شلیک موشک به هواپیمای اوکراینی طی روزها و هفته‌های گذشته، به مسئلهٔ اعتراضات اخیر و همچنان جاری در ایران ارتباط دارد؟

هوریران سهراب: من فکر می‌کنم از زمان آبان ٩٨، انقلابی در دل مردم ایران به‌ پا شد که با جنایت هواپیمای بچه‌های ما به اوج خودش رسید و سپس رویداد برلین که فراخوانی بود از طرف سخنگوی انجمن خانواده‌ها، دکتر حامد اسماعیلیون، و استقبال پرشور ایرانی‌ها از این حرکت بزرگ ارتباطی ناگسستنی با انقلاب اخیر ایران برقرار شد. می‌خواهم به اینجا برسم که این ارتباط بر برگزاری دادگاه پروندۀ ما در ایران بی‌تأثیر نبوده است. جمهوری اسلامی فشار زیادی را متحمل شده و با خاتمۀ دادرسی پروندۀ ما می‌خواهد از این فشار کم کند.

مریم زارعی: ارتباط بسیار زیادی دارد و مردم به این جنایت به‌عنوان یک نقطهٔ عطف نگاه می‌کنند که ذات پلید رژیم را افشا کرده است. برگزاری باعجله و جلسات پی‌درپی دو هدف دارد؛ یکی اینکه به‌قول خودشان این پروندهٔ باز در افکار عمومی بسته شود و دوم اینکه خانواده‌ها خسته شوند و دست از دادخواهی بردارند تا از تبعات بین‌المللی پرونده کاسته شود.

پریسا عباس‌زاده: این را هم من اضافه کنم که ما در کنار مردم ایران تا نابودی این حکومت کثیف مستبد خواهیم ایستاد. بارها گفته‌ام دادخواهی برای عزیزان پرواز یک دادخواهی ملی برای ایران است. عزیزانِ به‌سفررفتهٔ ما هیچ‌گاه به مقصدشان نرسیدند چون جمهوری اسلامی آن‌ها را به بدترین درد از ما گرفت و هیچ‌کس نمی‌تواند آن‌ها را برگرداند اما دادخواهی برای عزیزان حائز اهمیت است به‌دلیل اینکه جمهوری اسلامی جنایت‌کار با این دادخواهی به پایان خود نزدیک می‌شود و برای همیشه تمام خواهد شد و شاید اگر زودتر جمهوری اسلامی به‌خاطر جنایت‌های چندین‌ساله‌اش محاکمه می‌شد، این روزها شاهد قتل‌ِعام و جنایت‌های دیگری از جمهوری اسلامی نبودیم و هزینهٔ کمتری برای این انقلاب و رهایی می‌دادیم. اگر چنین می‌شد، شاید کیان هنوز زنده بود و خدای رنگین‌کمانش را صدا می‌زد…

آقای علیرضا قندچی که الان در ایران هستند، طی مصاحبه‌هایی که اخیراً در رابطه با برگزاری این دادگاه داشته‌‌اند، اشاره کرده‌اند که موضوع بقایای ساک یا چمدانی با آرم تشخیص هویت آگاهی در میان دیگر وسایلی که در محوطهٔ سقوط هواپیما پیدا شده و تصویر آن نیز موجود است و نیز موضوع آثار تی‌ان‌تی در بقایای هواپیما و نیز با توجه به اظهارات حاجی‌زاده، دربارهٔ موشک تور، این سؤال را پیش می‌آورد که هواپیما اساساً با مواد منفجره‌ای که از قبل به داخل آن برده شده، منفجر شده است و این یکی از چند دلیلی است که موضوع عمدی‌بودن شلیک به هواپیمای اوکراینی را اثبات می‌کند. نظر شما در این‌باره چیست؟ 

هوریران سهراب: البته این سؤال بسیار تخصصی است و من اطلاعات دقیقی ندارم اما، اولاً ما و کمیتۀ حقیقت‌یاب انجمن معتقد به شواهد (evidence) هستیم نه فرضیه. ثانیاً چندین سؤال پیش می‌آید:

١- چرا باید از تی‌ان‌‌تی استفاده شود وقتی مواد منفجرۀ قوی‌تری موجود است؟

٢- تنها راه اثبات وجود مواد منفجره در داخل هواپیما، نمونه‌برداری از تمام باقیمانده‌های هواپیما و اجساد قربانیان است که ما به آن دسترسی نداشته‌ایم.

٣- موشک تور با ایجاد ترکش‌هایش نیازی به مادۀ منفجرۀ داخل هواپیما ندارد. آنچه که مسلم است باید روی شواهدی که هست صحبت کنیم و آن اصابت دو یا سه موشک به هواپیمایی است که عمدی زده شده است.

مریم زارعی: هر مطلبی که در سناریو ساختگی خودشان درج کرده‌اند به‌نظر من برای انحراف افکار عمومی و توجیه سانحه و خطای انسانی است و واقعیت ندارد. در اینکه یک جنایت برنامه‌ریزی‌شده و عمدی است هیچ شکی نیست، کافی است یک گروه کارشناس بین‌المللی و بی‌طرف بررسی کنند، خواهید دید که نتیجه کاملاً روشن خواهد شد.

آیا سازمان جهانی هوانوردی غیرنظامی (ایکائو) پاسخی به گزارش جمهوری اسلامی دربارهٔ سرنگون‌کردن پرواز ۷۵۲ داده است؟

مریم زارعی: متأسفانه تاکنون هیچ پاسخی ندیده‌ایم و نشنیده‌ایم. بعید است پاسخی داده باشند، به‌نظر می‌رسد کوتاهی کرده‌اند و در مقابل کشته‌شدن ۱۷۶ مسافر سه سال است سکوت کرده‌اند. در حالی‌که وظیفهٔ این سازمان حفظ ایمنی و امنیت مسافرت‌های هوایی برای مسافران است.

امید امیدبخش، پدر زنده‌یاد روجا امیدبخش: کمیتهٔ حقیقت‌یاب انجمن نتیجهٔ تحقیقاتش را به تمامی مراجع ذی‌ربط و ذی‌صلاح ارسال کرده و در تمامی سازمان‌ها و ارگان‌های ذی‌ربط در راستای تحقق دادخواهی و کشف حقیقت ثبت شکایت کرده است. ایکائو هم در جریان این روند قرار گرفته است. دادخواهی خانواده‌ها توسط انجمن از کانال‌های متفاوتی در جریان است، ولی نکتهٔ مهم در مورد ایکائو این است که شکایت نه از سوی شخص یا انجمن بلکه باید از سوی یک کشور انجام گیرد. جدیداً کشور اوکراین گویا به‌عنوان یکی از کشورهای متضرر پیگیر شکایت و بررسی توسط ایکائو شده و انجمن نیز در این راستا اطلاع‌رسانی کرده است. 

چهارشنبهٔ این هفته، روند قضایی ارجاع پروندهٔ سرنگونی پرواز پی‌اس۷۵۲ به دیوان بین‌المللی دادگستری در لاهه آغاز شد و چهار کشور کانادا، اوکراین، بریتانیا و سوئد هشدار دیپلماتیک مهمی به جمهوری اسلامی فرستادند. در بیانیه‌ای که از سوی این کشورها منتشر شده آمده است که اگر این اختلافات ظرف شش ماه حل‌وفصل نشود، ایران به دیوان بین‌المللی لاهه کشیده می‌شود. چه اندازه خوشبینید که رژیم ایران در این زمینه همکاری کند؟ و در صورت عدم همکاری جمهوری اسلامی تا چه اندازه به نتیجهٔ کار دیوان بین‌المللی لاهه امیدوارید؟

مریم جهانیان: تمامی دولت‌های خارجی به این نتیجه رسیده‌اند که تاریخ انقضای جمهوری اسلامی سر آمده و جنایت هواپیما و رفتن این پرونده به دادگاه بین‌المللی لاهه می‌تواند سر جمهوری اسلامی را زیر آب کند. دولت‌های خارجی به این نتیجه رسیده‌اند که بودن جمهوری اسلامی به نفع مردم هیچ کشوری نیست.

به‌هر حال تعاملات دولت‌ها با این موضوع همواره آن‌گونه که خانواده‌ها خواستار آن‌اند شاید اتفاق نیفتاده ولی، با درایت انجمن و جناب اسماعلیون نهایت تلاش در همراهی دولت‌ها به‌خصوص دولت کانادا انجام شده که موضع جدید و محکم دولت کانادا در قبال این امر شاید مطلوب نباشد اما بسیار امیدوارکننده است. 

مریم زارعی: تا قبل از ۲۸ دسامبر دولت کانادا با احتیاط عمل می‌کرد و علی‌رغم اینکه در همدردی با خانواده‌ها کمک‌های مناسبی کرده است، گزارش‌های دوپهلو صادر می‌کرد. خوشبختانه در تاریخ ۲۸ دسامبر ۲۰۲۲ خبر خوبی منتشر شد که تصمیم گرفته‌اند پرونده را به دیوان بین‌المللی لاهه ببرند، خانواده‌ها امیدوارند که دولت کانادا با همکاری سه کشور دیگر اوکراین، بریتانیا و سوئد بتوانند راهی برای رسیدن به دادخواهی و کشف حقیقت و اجرای عدالت باز کنند. آن چیزی که ما به دنبالش هستیم این است که جنایت‌کاران تنبیه شوند، حقیقت روشن شود و عدالت اجرا گردد. 

این کاملاً مشخص است که جمهوری اسلامی در طول این شش‌ماه به هر اقدامی دست خواهد زد تا جلوی بردن پرونده به دادگاه لاهه گرفته شود. از طریق دادگاه نمایشی و از طریق فشار بر خانواده‌ها و موارد مختلف دیگر، مسلم است که جمهوری اسلامی به جرم خودش اعتراف نخواهد کرد و تمام تلاشش را به‌ کار خواهد بست تا با خطای انسانی پرونده را خاتمه دهد و دولت‌های درگیر و خانواده‌ها را قانع کند. مهم این است که این دولت‌ها نباید بپذیرند، این یک جنایت بین‌المللی است و اگر مجرمان آن به‌ مجازات‌های سنگین و اساسی نرسند، هرلحظه می‌تواند دوباره تکرار شود. امیدوارم که دولت‌های درگیر تا کشف حقیقت و اجرای عدالت همراه خانواده‌های پرواز پی‌اس۷۵۲ باشند.

این جنایت نشان داد که انسان‌های بی‌گناه و مظلوم می‌توانند طعمهٔ درندگانی شوند که به‌هر شیوه‌ای به‌دنبال قدرت، ثروت و حکومت‌کردن‌اند. خودشان را برتر از دیگران می‌دانند و برای حفظ خود و جایگاهشان به‌ هر جنایتی دست می‌زنند، امیدوارم با پیگیری کشورهای مختلف و همهٔ آن‌هایی که از این جنایت آسیب دیده‌اند، بتوانیم جهان امن‌تری داشته باشیم، به‌ویژه برای مسافران پروازها، به‌گونه‌ای که مسافران احساس اطمینان و آرامش برای رسیدن به مقصدشان داشته باشند و هرگز انسان‌نما‌های تبهکار به خودشان اجازه ندهند برای امیال نفسانی‌شان به هواپیماهای مسافربری تعرض کنند و جان مسافران بی‌گناه را به‌ خطر بیندازند. در انتها از دولت‌های درگیر در پرونده به‌ویژه دولت کانادا تشکر می‌کنم که ضمن همراهی خوب با خانواده‌های پرواز ۷۵۲ و خیزش سراسری ایرانیان با شعار زن، زندگی، آزادی مسیر بردن جمهوری اسلامی به دادگاه بین‌المللی لاهه را پیگیری کردند، به امید تحقق این مهم و کشف حقیقت و اجرای عدالت. به‌عنوان مادر تا ابد داغدار خواهران قوی، معصومه و مهدیه، می‌گویم که ما نه می‌بخشیم و نه فراموش می‌کنیم.

پریسا عباس‌زاده: جمهوری اسلامی باید تمام حقیقت را با جزئیات و به‌وضوح بیان کند. باید بدون درنظرگرفتن پست و مقام هر فردِ مسئول، تمام جزئیات این جنایت بر اساس حقیقت مشخص شود.

جمهوری اسلامی تمام تلاشش را خواهد کرد و با اینکه می‌دانم این حکومت جنایت‌کار در این مدت قاتل‌های حرفه‌ای تربیت کرده است که در جنایت‌های چندین‌سالهٔ این حکومت جانی دست داشته‌اند و تجربه‌های زیادی در این مسیر دارند، اما ما به حمایت از حقیقت از سوی دیوان بین‌المللی لاهه امیدواریم. روشن‌شدن حقیقتِ این جنایت، جمهوری اسلامیِ قاتل را برای همیشه تمام خواهد کرد. این مسیری خواهد بود برای سرعت‌بخشیدن به انقلاب ایران و حفظ جان جوانان و عزیزان آن سرزمین.

هوریران سهراب: جمهوری اسلامی مشروعیتی ندارد که ما به همکاری آن‌ها خوشبین باشیم. تاکنون نشان داده‌اند که قابلیت دفاع از جنایت‌هایشان را در دادگاه‌های بی‌طرف ندارند. ما امیدواریم دادگاه لاهه مانند پروندهٔ MH17 اپراتورهای پدافند هوایی، عاملان و آمران و اطلاعات چگونه انجام‌گرفتن جنایت را برملا کند. لازم به ذکر است که شش‌ ماه مهلتی که به جمهوری اسلامی داده شده کاملاً طبق پروتکل حقوقی دادگاه لاهه است، وگرنه دولت‌ها این کار را سریع‌تر انجام می‌دادند.

در جریان اعتراضات اخیر در ونکوور به سرکوب و کشتار مردم ایران شاهد حضور مستمر شما در تجمعات اعتراضی و همچنین سازماندهی دو برنامه در شهر ونکوور از سوی انجمن خانواده‌های جانبانباختگان بوده‌ایم. آیا برنامه‌های دیگری را در این خصوص سازماندهی خواهید کرد؟

آرمان ابطحی: بله، ما مبارزه را تا روزی که عوامل جمهوری اسلامی محاکمه شوند و سرنگونی رژیم ادامه می‌دهیم.

نوروز گذشته لیندا بوکانان، شهردار شهر نورث ونکوور، در گفت‌وگویی با رسانهٔ همیاری و بی‌سی سرو از ساخت یادمانی در شهر نورث ونکوور در همکاری با شهردارهای دو منطقهٔ دیگر در نورث شور یعنی بخش‌های نورث ونکوور و وست ونکوور، حمایت کرد. به‌دنبال آن و در تابستان امسال شورای شهر نورث ونکوور به‌اتفاق آرا طرح پیشنهادی شهردار بوکانان را برای آغاز روند گزینش و نصب اثری هنری به‌یاد جانباختگان پرواز ابدی ۷۵۲ در این شهر تصویب کرد و بوئن ما، نمایندهٔ منطقهٔ نورث ونکوور-لانزدیل در مجلس استان، از شهردار لیندا بوکانان و تیمش به‌خاطر اعلام آمادگی برای همکاری با دولت استان بی‌سی برای احداث این بنای یادبود سپاسگزاری کرد. همچنین با انتخاب شروین شهریاری به‌عنوان عضو شورای شهر نورث ونکوور در انتخابات شهری ۲۰۲۲، و قول او برای پیگیری ساخت هرچه بهتر و سریع‌تر یادبود جانباختگان پرواز ۷۵۲، به‌نظر می‌رسد همه‌چیز برای ساخت این یادبود در شهر ایرانی‌نشین نورث ونکوور فراهم باشد. آیا شما هیچ تعاملی با شهرداری شهر نورث ونکوور یا دولت استان برای ساخت این بنا داشته‌اید؟ و اگر پاسختان مثبت است، لطفاً برای خوانندگان ما بفرمایید که این پروژه در چه مرحله‌ای است؟

هوریران سهراب: بله، ما در جریان هماهنگی با دفتر شهردار بوده‌ایم، ولی به‌دلیل تمرکز انجمن روی مسائل حقوقی پرواز و اتفاقات سال گذشته در ایران، پیگیری این پروژه را کمی به تأخیر انداختیم. تا این لحظه اطلاعاتی از این بنا و مکانش نداریم.

مریم زارعی: مایلم اضافه کنم که این کار بسیار شایسته‌ای است و باید از همهٔ کسانی که برای زنده‌نگهداشتن یاد و خاطرهٔ جانباختگان پرواز ۷۵۲ تلاش می‌کنند تشکر و قدردانی کرد. بنده به‌نوبهٔ خود از همهٔ آن‌ها تشکر می‌کنم. 

با سپاس دوباره از وقتی که برای این گفت‌وگو گذاشتید.

نوشته روایت سه سال مبارزه و مقاومت در راه دادخواهی اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.

مسعود سخایی‌پور، LJI Reporter – ونکوور

این گفت‌وگو از سلسله گفت‌وگوهای اختصاصی رسانهٔ همیاری «با بازماندگان مسافران پرواز ابدی ۷۵۲» است. گفت‌وگو با خانواده‌های دیگر از طریق این لینک در دسترس است:

https://bit.ly/Hamyaari-PS752Families

شایان ذکر است که گفت‌وگو با خانم رضایی در تاریخ ۲۳ مهٔ ۲۰۲۲ برای درج در نسخهٔ چاپی شمارهٔ ۱۶۰ رسانهٔ همیاری، تنظیم شده است و تحولات پس از این تاریخ در آن انعکاس نیافته است.

با سلام خدمت شما خانم رضایی عزیز، از وقتی که به ما دادید و دعوتمان را برای این گفت‌وگو پذیرفتید، بسیار سپاسگزاریم. ضمن عرض تسلیت دوباره برای ازدست‌دادن عزیزانتان، لطفاً خودتان را معرفی بفرمایید و سپس دربارهٔ برادرتان، زنده‌یاد حسین رضایی، و همسر برادرتان، زنده‌یاد رحیمه کاتبی، که در فاجعهٔ سرنگونی هواپیمایی اوکراین از دست داده‌اید، برایمان بگویید. علائق ایشان چه بود، کِی به سوئد مهاجرت کردند و در چه زمینه‌هایی فعالیت داشتند؟ 

سلام و درود بر شما، من فاطمه رضایی، خواهر حسین رضایی هستم که همراه همسرش رحیمه کاتبی که تنها شش روز بیشتر نبود که ازدواج کرده بودند، در فاجعهٔ سرنگونی هواپیمای اوکراینی جانشان را از دست دادند. حسین برادر بزرگ‌تر من بود و با هم حدود سه سال تفاوت سنی داشتیم و پس از من یک برادر و یک خواهر به‌دنیا آمد. حسین سال ۱۳۹۴ به سوئد مهاجرت کرد. 

حسین از همان ابتدای نوجوانی‌اش در سن ۱۳ سالگی همراه پدرم به سر کار می‌رفت. با اینکه شرایط مالی بدی نداشت، ولی علاقه داشت که زود روی پای خودش بایستد و مستقل شود. زمانی‌که شروع به کار کرد، با حقوقی که به‌دست می‌آورد چیزهایی را که دوست داشت، برای خودش می‌خرید؛ او اولین کامپیوتر خود را در سن ۱۴سالگی با حقوق خودش خرید.

حسین به ورزش بدن‌سازی بسیار علاقه‌مند بود و از ۱۷ سالگی تمرکز خودش را روی این ورزش قرار داد. وی زمانی‌که در ایران بود، درس می‌خواند و همیشه، هم از نظر اخلاق و هم از نظر درسی، جزو شاگردان برتر کلاس بود و پس از مهاجرت از ایران به سوئد هم در کشور سوئد درس می‌خواند.

حسین دوست داشت در رشتهٔ پرستاری تحصیل کند، ولی فاجعهٔ سرنگونی هواپیمای اوکراینی باعث شد به هدف‌هایی که در سر داشت، نرسد. او سال آخر دبیرستان را در سوئد بود و قرار بود سال بعدش به دانشگاه برود و در رشتهٔ دلخواهش تحصیل کند.

رحیمه جان را من از بخت بد یک‌بار دیدم، که آن هم در مراسم عقد بود. رحیمه جان هم مثل برادرم حسین فرزند اول خانواده بود. خواهرانش می‌گفتند که دختر بسیار شجاعی بوده است. او هم درست مثل برادرم برای زندگی بهتر و آینده‌ای زیبا دو بار مهاجرت کرد. بار اول از افغانستان به ایران و بار دوم از ایران به سوئد. آن‌ها تمام سختی‌ها را به جان خودشان خریدند و خود را به مقصد رساندند، اما جمهوری اسلامی تمام این زحمات را به‌باد داد.

و غمگین‌تر از همه اینکه افغانستان، همیشهٔ خدا جنگ بوده و ما به کشوری پناه آوردیم که ما را این‌چنین داغدار کرد. رحیمه دختری پر از امید و دارای دید مثبت به زندگی بود. خواهرانش می‌گویند این جمله همیشه سر زبانش بود: «تا شقایق هست زندگی باید کرد».

برادرم حسین هم یک فرد کامل و بالغ بود، سنجیده حرف می‌زد و وقتی کاری را می‌خواست انجام دهد، واقعاً انجام می‌داد. حسین قبل از اینکه به ایران بیاید، به خانواده اطلاع داده بود که وقتی می‌آید قصد ازدواج با دختری را دارد که نامش رحیمه است، و به این ترتیب ۱۲ دی ماه ۱۳۹۸ به عقد دائم هم درآمدند.

حسین شب قبل از رفتنش برای همیشه از پیش ما، به مادرم گفته بود که خیلی دوست دارد وقتی به سوئد برمی‌گردد، همراه رحیمه جان یک رستوران افغانستانی افتتاح کند که در آن غذای افغانستانی سرو شود و این موضوع را با رحیمه در میان گذاشته بود که این کار را عملی کنند، اما متأسفانه… 

فقدان عزیزانتان چگونه به‌لحاظ روحی و روند زندگی روزمره، شما و دیگر اعضای خانواده‌ و نزدیکانتان را تحت تأثیر قرار داده است؟

پس از ازدست‌دادن حسین، زندگی برای ما به‌شدت سخت شده است. از لحاظ روحی بسیار آسیب‌پذیرتر شده‌ایم، غم ازدست‌دادن برادرم و تازه‌عروسمان، رحیمه، و دیگر مسافران پرواز پی‌اس۷۵۲ هنوز تازه است و فکر نمی‌کنم هیچ‌وقت داغ این عزیزان از بین برود؛ مطمئناً که تا ابد این داغ تازه است.

شرایط روحی ما به‌خاطر ازدست‌دادن این عزیزان به‌شدت بد است و خیلی رُک بگویم زندگی برایمان جهنم شده است. من خواهر و برادر کوچک‌تر از خود دارم و آن‌ها انگیزه‌شان برای ادامهٔ زندگی بسیار کم شده است، زیرا حسین برای آن‌ها تنها برادر نبود، بلکه پدر نیز محسوب می‌شد و حسین آن‌ها را همه‌جوره حمایت می‌کرد.

مادرم هم طی این دو سال جایی جز سرِ مزار برادرم حسین نمی‌رود و در هیچ مراسم عروسی‌ای شرکت نمی‌کند. او می‌گوید دیدن کسانی‌که ازدواج می‌کنند، او را یاد حسین و رحیمه می‌اندازد و نمی‌تواند جلوی بغضش را بگیرد و بدین ترتیب مهمانان آن مراسم هم اذیت می‌شوند.

با رفتن حسین، پدر هم تنها شده است، زیرا حسین اخیراً از لحاظ مالی به خانواده‌اش هم کمک می‌کرد تا اصطلاحاً بار روی دوش پدر را کم کند. پدرم دچار بیماری قلبی است و دریچهٔ قلبش مصنوعی است. پس از رفتن حسین، پدر هم تحت فشار بسیار قرار گرفته است… 

آیا در طول این مدت با سایر بازماندگان قربانیان سرنگونی هواپیمای اوکراینی در ارتباط بوده‌اید؟ اگر پاسختان مثبت است، این ارتباط چطور به شما کمک کرده است؟

بله، بسیار خوشحال‌ام که با خانواده‌های عزیز پی‌اس۷۵۲ آشنا شده‌ام. وجود این خانواده‌ها باعث قوت قلب من و خانواده‌ام است. زمانی‌که با آن‌ها گفت‌وگو می‌کنم، احساس بهتری پیدا می‌کنم و روزنهٔ امیدی تا به این زندگی ادامه بدهم.

پس از حسین دیگر کمتر کسی پیدا می‌شود که با غم ما آشنا باشد و ما را درک کند، ولی خانواده‌های پی‌اس۷۵۲ غمشان از جنس غم خودمان است و خوشحال‌ام که در کنار آن‌ها تنها نیستیم. آن‌ها من و خانواده‌ام را در مسائل گوناگون راهنمایی می‌کنند تا بتوانیم بهتر تصمیم بگیریم. طی این دو سال آشنایی با بازماندگان پرواز پی‌اس۷۵۲، به این نتیجه رسیده‌ایم که ما بازماندگان همه یک خانواده‌ایم و با کنارِهم‌بودنمان، قدرتمندیم زیرا هم از هم مشورت می‌گیریم و هم مرهم درد یکدیگریم.

اگر اقداماتی اعم از تأسیس انجمن خیریه یا اهدای بورس تحصیلی یا مواردی از این دست برای گرامیداشت یاد و خاطرهٔ عزیزانتان انجام داده‌اید یا در فکر انجام آن هستید، لطفاً بفرمایید.

ما در ایران مهاجریم و حتی یک سیم‌کارت را به‌سختی به نام‌ خودمان می‌زنیم که البته گاهی اوقات اجازهٔ همین را هم نمی‌دهند. هیچ‌چیزی در ایران به اسم ما نیست؛ نه می‌توانیم ماشینی به نام خودمان داشته باشیم نه خانه‌ای! چه برسد به اینکه مؤسسهٔ خیریه‌ای به‌یاد عزیزانمان تأسیس کنیم… 

دولت ایران پیش از این و در چند نوبت اعلام کرده که تعدادی از خانواده‌های جانباختگان غرامت دریافت کرده‌اند، آیا با شما یا خانواده‌هایی که می‌شناسید، چنین صحبتی شده است و اگر شده، پاسخ شما چه بوده است؟

راستش ما با اکثر خانواده‌های پی‌اس۷۵۲ در ارتباط هستیم و گفت‌وگوهای بسیاری داشته‌ایم، ولی تا جایی که اطلاع دارم کسانی‌که با آن‌ها در ارتباط بوده‌ایم، هیچ‌یک غرامتی دریافت نکرده‌اند و بیشتر تمرکز خود را روی دادخواهی قرار داده‌اند. خانواده‌ها به‌دنبال پاسخ‌گویی ایران‌اند. ایران باید پاسخ‌گوی این باشد که چرا به هواپیمای مسافربری اوکراین که ۱۷۶ مسافر مظلوم و بی‌گناه داشت، شلیک کردند.

پیشنهادِ دادنِ غرامت از سوی ایران به ما بسیار زیاد داده شده است، اما ما هر بار این پیشنهاد را رد کرده‌ایم و آن را قبول نکرده‌ایم.

بیش از دو سال و چهار ماه از این فاجعهٔ بسیار تلخ گذشته است. در طول این مدت، آیا هیچ تماسی از سوی مسئولان بررسی‌کننده در ایران، افغانستان، سوئد یا اوکراین با شما گرفته شده است؟ آیا هیچ گزارشی از روند دادرسیِ این پرونده در اختیار شما قرار داده شده است؟

خیر، به‌هیچ‌وجه هیچ تماسی گرفته نشده است. اوایل، افغانستان بسیار به ما دلگرمی می‌داد که کمکمان خواهد کرد، اما طولی نکشید که دیگر به ما اهمیتی داده نشد. نه سوئد و نه افغانستان اهمیتی به ما ندادند. فقط انجمن خانواده‌های پی‌اس۷۵۲ از روند کارهای خود و کارهای این دولت‌ها گزارش‌هایی در اختیارمان می‌گذارند.

تابستان گذشته، طالبان کنترل کشور افغانستان را به‌دست گرفتند. آیا دولت جدید پیگیری‌ این پرونده را کرده است؟ دولت قبلی چطور؟ آیا تفاوتی در رویکرد این دو دولت در خصوص این پرونده می‌بینید؟ 

اصلاً، چندی پیش با نمایندهٔ افغانستانی که برای رسیدگی به کارهای عزیزانمان منصوب شده بود، تماس گرفتم و همین سؤال را پرسیدم که پس از سقوط افغانستان حالا وضعیت ما چگونه پیش خواهد رفت؟ ایشان پاسخ دادند که فردا شما به من زنگ بزنید تا به من یادآوری شود که از دوستان در سفارت بپرسم به شما اطلاع خواهم داد. با خودم گفتم چنین مسئلهٔ مهمی را چرا من باید به ایشان یادآور شوم؟! خون به‌ناحق‌ریختهٔ برادر عزیزم و همسرش و دیگر جانباختگان چندان اهمیتی برای این دولت‌ها ندارد.

فکر می‌کنید چطور می‌شود به حقیقت دست یافت؟ چقدر به یافتن حقیقت امیدوارید؟

بسیار فکر کردم در مورد این سؤال و ناامید هم نیستم. من بسیار امیدوارم که در آیندهٔ خیلی نزدیک حقیقت بر ملا می‌شود. ایران پاسخ‌گو نیست، وگرنه همهٔ ما می‌دانیم که حقیقت چیست! اگر کشورهای متضرر از این فاجعه دست‌به‌دست هم بدهند و به کشور ایران سخت بگیرند، خیلی می‌توانند برای روشن‌شدن حقایقِ این فاجعه کمک کنند، اما متأسفانه تکلیف این کشورها هم مشخص نیست؛ یک روز دوست جمهوری اسلامی ایران‌اند، یک روز دشمنش!

فکر می‌کنید جنگ اوکراین چه تأثیری روی پیگری‌های بین‌المللی در خصوص پروندهٔ پرواز ۷۵۲ گذاشته است؟

چند روز قبل از جنگ قرار بود پروندهٔ این جنایت را به مرحلهٔ بالاتری ببریم به ایکائو، اما متأسفانه حضور اوکراین در ایکائو الزامی است و الان این کشور درگیر جنگ است و این خیلی بد است، چون باعث می‌شود که روند دادخواهی کُند پیش برود.

چندی پیش امیرعلی حاجی‌زاده، فرماندهٔ نیروی هوافضای سپاه، در گفت‌وگویی دربارهٔ سرنگون‌کردن پرواز ۷۵۲ اظهارنظرهایی کرده است، ازجمله گفته است که «علت اینکه ما تاکنون بعد این قضیه حرف نزدیم این است که [پرونده] متولی پیدا کرد و ما خودمان جزو متهمان هستیم. یعنی سازمان ما به‌هر حال در این قضیه مسئولیت پذیرفته و ما نمی‌توانستیم بگوییم که این گوشه‌اش هم به کسی دیگر مربوط می‌شود. ما همهٔ مسئولیت را پذیرفتیم.» او همچنین اظهارنظرهایی دربارهٔ دلیل تأخیر در اعلام حملهٔ موشکی به پرواز اوکراینی کرده و گفته است که زمان‌بردن تصمیم‌گیری برای «شهید اعلام‌کردن جانباختگان» از دلایل اصلی این تأخیر بوده و همچنین گفته است که ابعاد قضیه برایشان مبهم بوده و فکر نمی‌‌کردند یک موشک با قدرت تخریب موشک تور بتواند خسارتی به هواپیمای مسافری بزند که آن هواپیما نتواند به فرودگاه بازگردد و به زمین بنشیند. نظر شما دربارهٔ این اظهارات چیست؟

خیلی سخنان خنده‌آور و تلخی است، چرا هواپیمای مسافربری به فرودگاه برنگشت؟! مگر شما گذاشتید که برگردد؟ تا جایی که می‌دانم هواپیما قرار بود برگردد، ولی شما اجازهٔ بازگشت ندادید و آن‌ها را با شلیک موشک‌های روسی‌تان غافلگیر کردید. 

این خیلی بد است که بازماندگان را داغدار کردند و با زبان خودشان نیش هم می‌زنند.

اواخر ماه نوامبر سال گذشته، انجمن خانواده‌های جانباختگان پرواز پی‌اس۷۵۲، گزارش تحقیقی خود را دربارهٔ سرنگون‌کردن این پرواز منتشر کرد و در انتهای این گزارش نتیجه‌گیری کرد که این حمله نه به‌دلیل خطای انسانی یا چند تصادف جدا و بی‌ارتباط با یکدیگر، بلکه عمداً انجام شده است و حکومت ایران را مسئول ارائهٔ شواهدی برای این اثبات عمدی‌نبودن این حمله دانست. نظر شما دربارهٔ این گزارش چیست؟

در این گزارش هیچ چیزی را سَرخود ننوشته‌اند، همه با مدرک و شواهد نوشته شده است و عمدی‌بودن این فاجعه را اثبات می‌کند.

چندی پیش پدر و مادر دو تن از جانباختگان (خانوادهٔ اسدی لاری) در گفت‌وگوهایی با رسانه‌های داخل ایران از قول فرماندهٔ سپاه گفته‌اند که «اگر هواپیما سقوط نمی‌کرد، جنگ با آمریکا در می‌گرفت و ده میلیون نفر کشته می‌شدند.» به‌صراحت گفته‌اند به این نتیجه رسیده‌اند که از هواپیمای اوکراینی به‌عنوان «سپر انسانی» استفاده شده است، نظر شما در این رابطه چیست؟

نظر من هم همین است، واقعاً از هواپیما به‌عنوان سپر انسانی استفاده شده است. این خیلی مسخره است که پایگاه نظامی آمریکا در عراق را مورد هدف قرار می‌دهند بدون آنکه کسی در آن پایگاه باشد، بعد از ترس مسافران هواپیمایی را که حامل ۱۷۶ انسان بی‌گناه مسافر بود، با دو شلیک پرپر می‌کنند.

خواستهٔ شما به‌عنوان یکی از بازماندگان قربانیان این فاجعه چیست؟

ما خواستار روشن شدن حقایق‌ایم. جمهوری اسلامی ایران باید توضیح دهد که چرا به هواپیمای اوکراینی شلیک کرده است. ما از کانادا و دیگر کشورهای مرتبط با این فاجعه می‌خواهیم که ایران را تحت فشار بگذارد تا توضیح دهد که چرا چشمان خود را بر روی ۱۷۶ انسان مظلوم و بی‌دفاع بستند و آن‌ها را با شلیک موشک تکه‌تکه کردند. بازماندگان پی‌اس۷۵۲ پس از این فاجعه تبدیل به مرده‌هایی متحرک شده‌اند؛ آن‌ها نه تنها ۱۷۶ انسان را کشتند، بلکه خانواده‌هایشان را هم همراه با عزیزانشان کشتند. جمهوری اسلامی باید به‌خاطر دو سال رنجی که ما کشیده‌ایم جواب‌گو باشد.

قرار است دیدار فوتبال دوستانه‌ای بین تیم‌های ملی ایران و کانادا در شهر ونکوور برگزار شود. انجمن خانواده‌های جانباختگان پرواز پی‌اس۷۵۲ با برگزاری این دیدار مخالفت کرده‌اند و به مقامات فدراسیون فوتبال کانادا و همچنین دولت این کشور در این خصوص اعتراض کرده‌اند. نظر شما در این زمینه چیست؟

من فکر می‌کنم ورزش و سیاست از هم جدا نیست، مخصوصاً اگر فوتبال باشد. فوتبال ورزشی است که تقریباً بیشتر مردم به آن علاقه‌مندند. برگزاری این مسابقه می‌تواند تلاشی برای عادی‌کردن رابطه با کانادا باشد و همین‌طور برقراری رابطهٔ دوستانه با کانادا. نمی‌شود که عزیزان ما را بی‌گناه در آسمان پرپر کنند و بعد بیایند بازی دوستانه با هم داشته باشند. ما از کانادا انتظار داریم که پناه بازماندگان پرواز پی‌اس۷۵۲ باشد، ولی برگزاری بازی دوستانهٔ فوتبال با ایران یک جورهایی می‌شود گفت خیانت به جانباختگان پرواز پی‌اس۷۵۲ است. 

جامعهٔ ایرانی و افغان در داخل ایران، در کانادا و همچنین در سوئد، چه کمکی می‌تواند در دادخواهی یا موارد دیگر به شما بکند؟ چه انتظاری از آن‌ها دارید؟

از جامعهٔ ایرانی و افغان در کانادا و سوئد می‌خواهیم که سکوت نکنند. با سکوت در مقابل هر ظلمی باعث قدرت ظالمان می‌شویم. از آن‌ها می‌خواهیم جان عزیزان ما را بی‌ارزش نشمرند و واقعاً وقتی کاری برای حمایت از ما از دستشان برمی‌آید، دریغ نکنند. جامعهٔ ایرانی و افغان در ایران می‌توانند با ما همدردی نکنند، ولی نظرات شخصی خودشان را در رابطه با این قضایا بر ما تحمیل نکنند.

اگر صحبت دیگری دارید، لطفاً بفرمایید.

همان‌طور که قبلاً هم اشاره کردم، ما در ایران زندگی سختی را می‌گذارنیم و هیچ کشوری ما را حمایت نکرده و نمی‌کند؛ نه سوئد که عزیزانمان تقریباً پنج سال در آنجا زندگی کردند و نه افغانستان که کشور خودمان است. و اینکه ما هیچ‌جایی برای رفتن نداریم و هیچ کشوری ما را به‌رسمیت نمی‌شناسد. نه کشوری مثل سوئد به ما پناهندگی داد و نه می‌شود به افغانستان به‌خاطر اوضاع نابسامان و جنگ، برگشت. در ایران هم به‌خاطر شرایط بدی که اخیراً پیش آمده و فشارهایی که به‌خاطر بازمانده‌بودنمان به ما وارد می‌شود، دیگر نمی‌توانیم زندگی کنیم. ولی با وجود این‌همه شرایط بد، مقاومت می‌کنیم و امیدوارم که خیلی زود به دادخواهی برسیم.

با آرزوی صبر و به‌امید به‌سرانجام‌‌رسیدن دادخواهی شما، بار دیگر از وقتی که برای این گفت‌وگو گذاشتید، بسیار سپاسگزاریم.

نوشته خواهر زنده‌یاد حسین رضایی: خون به‌ناحق‌ریختهٔ جانباختگان چندان اهمیتی برای دولت‌ها ندارد اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.

مسعود سخایی‌پور، LJI Reporter – ونکوور

این گفت‌وگو از سلسله گفت‌وگوهای اختصاصی رسانهٔ همیاری «با بازماندگان مسافران پرواز ابدی ۷۵۲» است. گفت‌وگو با خانواده‌های دیگر از طریق این لینک در دسترس است:

https://bit.ly/Hamyaari-PS752Families

شایان ذکر است که گفت‌وگو با خانم تاجیک در تاریخ ۲۳ مهٔ ۲۰۲۲ برای درج در نسخهٔ چاپی شمارهٔ ۱۶۰ رسانهٔ همیاری، تنظیم شده است و تحولات پس از این تاریخ در آن انعکاس نیافته است.

با سلام خدمت شما خانم تاجیک عزیز، از وقتی که به ما دادید و دعوتمان را برای این گفت‌وگو پذیرفتید، بسیار سپاسگزاریم. ضمن عرض تسلیت دوباره برای ازدست‌دادن برادر عزیزتان، لطفاً خودتان را معرفی بفرمایید و سپس دربارهٔ برادرتان، زنده‌یاد شهرام تاجیک، که در فاجعهٔ سرنگونی هواپیمایی اوکراین از دست داده‌اید، برایمان بگویید. علائق ایشان چه بود، کِی به سوئد مهاجرت کردند و در چه زمینه‌هایی فعالیت داشتند؟

من هم عرض سلام و ادب دارم و متشکرم از شما. مرضیه تاجیک هستم، خواهر شهرام تاجیک مسافر هواپیمای اوکراین پی‌اس۷۵۲. شهرام بسیار صبور و تلاشگر بود، به‌سختی در ایران درس خواند و وقتی نتوانست به‌علت مهاجربودن و قوانین ایران، به درس خود ادامه دهد، زبان انگلیسی را فرا گرفت، و با وجود علاقهٔ زیادش به خانواده، برای رسیدن به رؤیاهای بزرگی که در سر داشت در ۱۳ سالگی راهی سفری پررنج و خطرناک شد. او در سال ۲۰۱۴ اقامت سوئد را گرفت و در آنجا به ادامهٔ درسش در رشتهٔ پزشکی مشغول به تحصیل شد و در این رشته شاگرد ممتاز بود. 

فقدان برادرتان چگونه به‌لحاظ روحی و روند زندگی روزمره، شما و دیگر اعضای خانواده‌ و نزدیکانتان را تحت تأثیر قرار داده است؟

برای ما هم مانند دیگر خانواده‌های جانباختگان این جنایت همراه با درد و رنج است و هر روز داریم می‌سوزیم. هر کدام از اعضای خانواده یک‌جوری درد می‌کشند و با این داغ سر می‌کنند. همهٔ ما افسرده و بیمار شده‌ایم. مادرم که ۲۸ ماه است فقط اشک می‌ریزد و چشم‌هایش آب مروارید آورده است. ما هیچ‌کدام دیگر آدم‌های سابق نیستیم و نمی‌شویم. آن موشک‌ها را فقط به عزیزانمان نزدند، آن موشک‌ها را به همهٔ خانواده‌ها زدند. همهٔ ما را نابود کردند. ما هم بعد عزیزانمان دیگر زندگی نمی‌کنیم. 

آیا در طول این مدت با سایر بازماندگان قربانیان سرنگونی هواپیمای اوکراینی در ارتباط بوده‌اید؟ این ارتباط چطور به شما کمک کرده است؟

بله از طریق شبکه‌های اجتماعی با هم در ارتباط هستیم و واقعاً فقط خانواده‌های جانباختگان‌اند که همدیگر را درک می‌کنند و هم‌صحبتی با آن‌ها باعث می‌شود کمی آرامش بگیریم. واقعاً یک خانوادهٔ بزرگ‌ایم. هرچند از هم جدا هستیم، ولی مثل یک خانواده به یکدیگر آرامش می‌دهیم. انگار بچه‌های ما یک روح بزرگ بودند در چند جسم. وقتی عکس‌های همهٔ عزیزان پرواز را نگاه می‌کنم، شهرام را در نگاه همگی‌شان می‌بینم و متأسف‌ام که با آن‌ها در چنین شرایطی آشنا شده‌ام.

اگر اقداماتی اعم از تأسیس انجمن خیریه یا اهدای بورس تحصیلی یا مواردی از این دست برای گرامیداشت یاد و خاطرهٔ برادرتان انجام داده‌اید یا در فکر انجام آن هستید، لطفاً بفرمایید.

بله، در نظر داریم، اما به دو دلیل کار آسانی نیست؛ یکی اینکه کشور افغانستان به‌دست حکومت طالبان افتاده و برای مدرسه‌سازی فکر نکنم بتوانیم آنجا کاری انجام دهیم، خود ما شاهدیم که چطور مدرسه‌ها را گورستانِ کودکان و دختران کرده‌اند، و در ایران هم که ما نمی‌توانیم هیچ ملکی یا حتی ماشین به اسم افغانستانی‌ها ثبت کنیم… اگر عمری بود و سرزمین ما آزاد شد، حتماً در آنجا به‌یاد شهرام عزیز و همسفران بی‌گناهش در حد توان خود مدرسه خواهیم ساخت. به‌امید آزادی کشور‌های ستمدیده، امیدوارم سرزمینمان از دست ظالمان رها شوند و بچه‌هایمان در سرزمین‌های زرخیز و سبزشان با غرور ملی و شرافت انسانی سرافراز و شاد جولان دهند.

دولت ایران پیش از این و در چند نوبت اعلام کرده که تعدادی از خانواده‌های جانباختگان غرامت دریافت کرده‌اند، آیا با شما یا خانواده‌هایی که می‌شناسید، چنین صحبتی شده است و اگر شده، پاسخ شما چه بوده است؟

در طی این دو سال هیچ‌گونه تماسی با ما نداشته‌اند، تا بعد از دومین سالگرد که با پدرم تماس گرفتند و دربارهٔ غرامت صحبت کردند و پدرم واقعاً ناراحت شدند و حالشان بد شد و گفتند که ما غرامت نمی‌خواهیم، عدالت می‌خواهیم.

بیش از دو سال و چهار ماه از این فاجعهٔ بسیار تلخ گذشته است. در طول این مدت، آیا هیچ تماسی از سوی مسئولان بررسی‌کننده در ایران، افغانستان، سوئد یا اوکراین با شما گرفته شده است؟ آیا هیچ گزارشی از روند دادرسیِ این پرونده در اختیار شما قرار داده شده است؟

هیچ‌گونه صحبتی، نه از طرف ایران، نه اوکراین و نه افغانستان، با ما نداشته‌اند.

تابستان گذشته، طالبان کنترل کشور افغانستان را به‌دست گرفتند. آیا دولت جدید پیگیری‌ این پرونده را کرده است؟ دولت قبلی چطور؟ آیا تفاوتی در رویکرد این دو دولت در خصوص این پرونده می‌بینید؟

دولت پیشین که هیچ کاری برای ما انجام نداد. از دولت یا حکومت کثیفی مثل طالبان هم چه انتظاری می‌توان داشت؟ 

سال گذشته، دادگاه عالی انتاریو پس از رسیدگی به شکایت چهار خانواده از خانواده‌های جانباختگان، در حکمی حمله به پرواز ۷۵۲ را عامدانه و اقدامی تروریستی دانست. به‌علاوه در این حکم، پرداخت ۱۰۷ میلیون دلار غرامت به این خانواده‌ها در نظر گرفته شده که ماه گذشته مخالفت دولت فدرال کانادا با ضبط ۳ ملک و دو حساب بانکی متعلق به سفارت بسته‌شدهٔ ایران در اتاوا به‌منظور پرداخت این غرامت، خبرساز شد. نظر شما دربارهٔ این حکم چیست و فکر می‌کنید این حکم چه کمکی به دادخواهی خانواده‌های بازماندگان خواهد کرد؟

آن‌طور که شنیده‌ام، این یک حکم تشریفاتی است و ضمانت اجرایی ندارد، ولی همین‌که یک دادگاه به دادخواهی ما پاسخ مثبت داده، حتی اگر نمایشی هم باشد، حتماً تأثیر خواهد داشت. 

تاکنون دو جلسهٔ رسیدگی به اتهامات ۱۰ متهم به سرنگون‌کردن پرواز ۷۵۲ در تهران برگزار شده است. آیا در این مدت تماسی با شما یا وکلایتان در این زمینه برقرار شده است؟ در دو جلسه‌ای که از این دادگاه برگزار شده، آیا هیچ پاسخی دربارهٔ موارد ابهام به شما یا وکیلتان داده‌اند؟ آیا فکر می‌کنید این دادگاه بتواند به روشن‌شدن حقیقت که خواستهٔ شماست کمک کند؟

همان اوایل، ما وکالت را به دولت سابق افغانستان داده بودیم و دولت سابق هم که سقوط کرد. این دادگاه‌ها هم طبق شنیده‌هایی که از خانواده‌ها داشته‌ایم، به‌نظر نمی‌رسد که حقیقتی را روشن کند. ما چون نتوانستیم شکایت کنیم، در جریان نبودیم، ولی وکلای دیگر خانواده‌ها چنین گفتند که خانواده‌ها اجازهٔ خواندن کیفرخواست را ندادند و هر کاری هم آن‌ها کردند که کیفرخواست خوانده شود، وکلای خانواده‌ها مانع شدند. 

فکر می‌کنید چطور می‌شود به حقیقت دست یافت؟ چقدر به یافتن حقیقت امیدوارید؟

ناامید نیستیم، امید داریم که در کنار خانواده‌های دیگر و تلاش‌هایی که می‌کنند، به نتیجه که همان دادخواهی باشد، برسیم. 

فکر می‌کنید جنگ اوکراین چه تأثیری روی پیگیری‌های بین‌المللی در خصوص پروندهٔ پرواز ۷۵۲ گذاشته است؟

هر چند که اوکراین هم به‌دلیل مسائل سیاسی خیلی کُند عمل کرد، ولی این جنگ باعث شد که امید ما در این مورد بسیار کم‌رنگ‌تر شود. فعلاً اوکراین درگیر جنگ است، و پیروز شود یا شکست بخورد، به‌نفع ما نخواهد بود، چرا که چه انتظاری از یک کشور جنگ‌زده پیروز یا شکست‌خورده می‌توانیم داشته باشیم؟

چندی پیش امیرعلی حاجی‌زاده، فرماندهٔ نیروی هوافضای سپاه، در گفت‌وگویی دربارهٔ سرنگون‌کردن پرواز ۷۵۲ اظهارنظرهایی کرده است، ازجمله گفته است که «علت اینکه ما تاکنون بعد این قضیه حرف نزدیم این است که [پرونده] متولی پیدا کرد و ما خودمان جزو متهمان هستیم. یعنی سازمان ما به‌هر حال در این قضیه مسئولیت پذیرفته و ما نمی‌توانستیم بگوییم که این گوشه‌اش هم به کسی دیگر مربوط می‌شود. ما همهٔ مسئولیت را پذیرفتیم.» او همچنین اظهارنظرهایی دربارهٔ دلیل تأخیر در اعلام حملهٔ موشکی به پرواز اوکراینی کرده و گفته است که زمان‌بردن تصمیم‌گیری برای «شهید اعلام‌کردن جانباختگان» از دلایل اصلی این تأخیر بوده و همچنین گفته است که ابعاد قضیه برایشان مبهم بوده و فکر نمی‌‌کردند یک موشک با قدرت تخریب موشک تور بتواند خسارتی به هواپیمای مسافری بزند که آن هواپیما نتواند به فرودگاه بازگردد و به زمین بنشیند. نظر شما دربارهٔ این اظهارات چیست؟

من به مسائل فنی این پرونده و این جنایت وارد نیستم، ولی می‌دانم هر جمله‌ای که هر یک از فرماندهان مسئول در شبکه‌های اجتماعی می‌گویند، داغ دل خانواده‌ها را بیشتر کرده و موشکی به قلب هر یک از آن‌ها و ما شلیک می‌کند. 

اواخر ماه نوامبر سال گذشته، انجمن خانواده‌های جانباختگان پرواز پی‌اس۷۵۲، گزارش تحقیقی خود را دربارهٔ سرنگون‌کردن این پرواز منتشر کرد و در انتهای این گزارش نتیجه‌گیری کرد که این حمله نه به‌دلیل خطای انسانی یا چند تصادف جدا و بی‌ارتباط با یکدیگر، بلکه عمداً انجام شده است و حکومت ایران را مسئول ارائهٔ شواهدی برای این اثبات عمدی‌نبودن این حمله دانست. نظر شما دربارهٔ این گزارش چیست؟

وکلای خوبی در این پرونده مشغول تحقیق و بررسی‌اند. ما به‌خاطر مهاجربودن نتوانستیم وارد این شکایت شویم و از طریق دفتر سفارت افغانستان شکایت خود را اعلام کردیم که دولت قبلی سقوط کرد، هر چند که نه برای دولت قبلی و نه طالبان جان انسان‌ها ذره‌ای ارزش ندارد. ولی از خانواده‌های همدرد ایرانی که شکایت کرده‌اند، در مورد عمدی‌بودن شلیک شنیده‌ام و لوایحشان را خوانده‌ام و امید به کشف حقیقت و اجرای عدالت دارم.

چندی پیش پدر و مادر دو تن از جانباختگان (خانوادهٔ اسدی لاری) در گفت‌وگوهایی با رسانه‌های داخل ایران از قول فرماندهٔ سپاه گفته‌اند که «اگر هواپیما سقوط نمی‌کرد، جنگ با آمریکا در می‌گرفت و ده میلیون نفر کشته می‌شدند.» به‌صراحت گفته‌اند به این نتیجه رسیده‌اند که از هواپیمای اوکراینی به‌عنوان «سپر انسانی» استفاده شده است، نظر شما در این رابطه چیست؟

خانوادهٔ اسدی لاری آن‌طور که من از دور می‌دانم، خانواده‌ای مؤمن‌اند و در دولت هم شغل مهمی دارند. دو عزیز خود، یک دختر و یک پسر، را از دست داده‌اند؛ تمام سرمایهٔ زندگی‌شان. برای دادخواهی تلاش می‌کنند، وکیل دارند و به این جمع‌بندی رسیده‌اند که از هواپیمای اوکراینی به‌عنوان «سپر انسانی» استفاده شده است. کسی بهتر از آن‌ها نمی‌تواند چنین ادعایی کند؛ هم داغ‌دارند و هم از خود دولت‌اند.

خواستهٔ شما به‌عنوان یکی از بازماندگان قربانیان این فاجعه چیست؟

روشن‌شدن حقیقت و اجرای عدالت تا خانواده‌های دیگری مثل ما داغدار عزیزانشان نشوند.

قرار است دیدار فوتبال دوستانه‌ای بین تیم‌های ملی ایران و کانادا در شهر ونکوور برگزار شود. انجمن خانواده‌های جانباختگان پرواز پی‌اس۷۵۲ با برگزاری این دیدار مخالفت کرده‌اند و به مقامات فدراسیون فوتبال کانادا و همچنین دولت این کشور در این خصوص اعتراض کرده‌اند. نظر شما در این زمینه چیست؟

طی این ۲۹ ماه که گذشت، خانواده‌های جانباختگان با همهٔ دردی که داشتند برای دادخواهی خون به‌نا‌حق‌ریختهٔ عزیزان در کانادا خیلی تلاش کردند. با راهپیمایی‌ها، چه در ایران و چه در کانادا، صدای خود را به گوش مسئولان و سازمان‌های بین‌المللی رساندند و انتظار داشتند حداقل برای شهروندان خود کشور کانادا، دولت کاری انجام بدهد. نه‌تنها هیچ عملی اعتراضی انجام ندادند، بلکه برگزاری مسابقهٔ دوستانه با کشوری که جوابگوی این جنایت نیست، نمک‌پاشیدن به زخم بازماندگان است. ما همه ورزش را دوست داریم. شهرام عزیزم ورزشکار بود و عاشق فوتبال. خوشحالی مردم خوشحالی ماست، ولی نه در این شرایط. خانواده‌ها مطمئن بودند که دولت کانادا در کنارشان است، اما بعد از دعوت دوستانهٔ دولت کانادا از تیم فوتبال ایران، خانواده‌ها از دولت کانادا هم ناامید شدند. به‌نظر من این‌طور که معلوم شده هیچ حمایتی از خانواده‌ها نمی‌کنند و با این دعوت به خانواده‌های جانباختگان توهین شده است.

جامعهٔ ایرانی و افغان در داخل ایران، در کانادا و همچنین در سوئد، چه کمکی می‌تواند در دادخواهی یا موارد دیگر به شما بکند؟ چه انتظاری از آن‌ها دارید؟

جامعهٔ افغانستانی و ایرانی با اتحاد و پشتیبانی یکدیگر در هر جای جهان به‌خصوص در کانادا و سوئد می‌توانند در پاسخگو‌کردن مجرمان برای به‌دست‌آمدن حقیقت به ما کمک کنند. 

اگر صحبت دیگری دارید لطفاً بفرمایید.

از تمام انسان‌های شریف و باوجدان که در دادخواهی و زنده‌نگه‌داشتن یاد عزیزانمان به ما کمک کرده و می‌کنند، سپاسگزاریم، به‌خصوص بچه‌های مدرسه‌ای در ونکوور که در کارت‌هایی به شکل قلب اسم عزیزان ما را نوشته بودند.

با آرزوی صبر و به‌امید به‌سرانجام‌‌رسیدن دادخواهی شما، بار دیگر از وقتی که برای این گفت‌وگو گذاشتید، بسیار سپاسگزاریم.

من هم از شما برای فراهم‌کردن فرصت این گفت‌وگو ممنون‌ام و از اینکه صدای ما هستید، بی‌نهایت سپاسگزارم. 

نوشته خواهر زنده‌یاد شهرام تاجیک: آن موشک‌ها را فقط به عزیزانمان نزدند، آن‌ها را به همهٔ خانواده‌ها زدند اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.