شش سال گذشت و ما خانواده‌های داغدار جانباختگان پرواز پی‌اس‌ ۷۵۲ دست از دادخواهی عزیزانمان نکشیدیم. در این مطلب مروری خواهم داشت بر فعالیت‌های انجمن خانواده‌های جانباختگان پرواز پی‌اس‌۷۵۲ در سال ۲۰۲۵.

در ۳ ژانویهٔ ۲۰۲۵، در پی فراخوان انجمن خانواده‌های جانباختگان پرواز پی‌اس‌۷۵۲، خانواده‌های پرواز به‌همراه دیگر خانواده‌های دادخواه در بهشت زهرای تهران و مزارهای شهرهای دیگر ایران با اهدای شاخه‌های گل به جانباختگانِ جنایات جمهوری اسلامی ادای احترام کردند. خانواده‌های پرواز، مادر سهراب اعرابی، مادر سعید زینالی، پدر یلدا آقافضلی، حسین نادربیگی، متین حسنی، مادر و خواهر محمد قبادلو، پدر محمد خزائی، علی طاهونه و پدر و مادر متین نادرخانی ازجمله دادخواهان همراه این مراسم بودند.

این خانواده‌ها عزیزان خود را در جنایات مختلف، از حمله به کوی دانشگاه در سال ۷۸ و سرکوب جنبش سبز تا شلیک موشک‌های سپاه پاسداران به پرواز پی‌اس‌۷۵۲ و سرکوب جنبش «زن، زندگی، آزادی» در ۱۴۰۱ از دست داده‌اند. پس از کشته‌شدن مهسا ژینا امینی و شروع خیزش انقلابی «زن، زندگی، آزادی»، انجمن خانواده‌های پرواز هرساله مراسمی با عنوان «به هر شهری مزاری» برگزار کرده است تا ایرانیان در سراسر جهان بر مزار قربانیان جمهوری اسلامی گرد هم آیند و با اهدای شاخه گل و افروختن شمع یاد آنان را گرامی بدارند. این در حالی است که گردهمایی خانواده‌های دادخواه در ایران، اغلب با مزاحمت، ممانعت و خشونت نیروهای امنیتی جمهوری اسلامی مواجه شده است.

در بیانیه‌ای که انجمن خانواده‌ها برای پنجمین سالگرد جنایت منتشر کرد به نکاتی در جهت دادخواهی اشاره نمود:

• در سال‌هایی که گذشت، پروندهٔ این جنایت توسط چهار دولت متضرر کانادا، بریتانیا، اوکراین و سوئد به دیوان بین‌المللی دادگستری و سازمان بین‌المللی هوانوردی غیرنظامی ارجاع شد. در ادامه، انجمن با تشکر از تعهد این دولت‌ها به خانواده‌ها، بار دیگر اعلام کرد که انتظار انجمن از روند حقوقی، روشن‌شدن حقیقت و اجرای عدالت است.
• انجمن در ماه‌های آینده پاسخ ایکائو و تشکیل جلسهٔ اولیه‌ای را در لاهه متصور است و امیدوار است مسیر حقیقت‌یابی به‌درستی طی شود. از سوی دیگر، قرارگرفتن نام سپاه پاسداران در لیست گروه‌های تروریستی در کانادا بسیار اهمیت دارد و اظهار امیدواری کرد که سایر کشورها هم در این مورد از آمریکا و کانادا تبعیت کنند.
• با توجه به اینکه جمهوری اسلامی هیچ مستنداتی مبنی بر خطای انسانی در اختیار ندارد و از طرف دیگر فشار فزایندهٔ جمهوری اسلامی به خانواده‌های جانباختگان در هر جای دنیا به‌ویژه در ایران افزایش پیدا کرده است، انجمن خانواده‌ها خواسته‌هایی را مطرح کرده است:

۱- درخواست بررسی ویژهٔ پرونده در دادگاه لاهه با توجه به رفتار جمهوری اسلامی با خانواده‌ها

۲- باز شدن پروندهٔ جنایی در کانادا توسط پلیس فدرال و حمایت چهار کشور از طرح پرونده در دیوان بین‌المللی کیفری.

در خاتمه به سالگرد قتل عمدی بکتاش آبتین و قتل حکومتی محمدمهدی کرمی و محمد حسینی اشاره و خاطرنشان کرده دادخواهی خانواده‌های پرواز که بخشی از جنبش بزرگ دادخواهی در ایران است، می‌تواند یاری‌گر جنبش ایرانیان برای عبور از این کابوس و رسیدن به عدالت و آزادی باشد.

مراسم پنجمین سالگرد کشته‌شدگان پرواز پی‌اس‌۷۵۲ به‌صورت سراسری و هماهنگ در شهرهای مختلف جهان؛ سیدنی استرالیا، نیوزیلند، لندن، تورکو فنلاند، برلین و فرانکفورت و مونیخ و بن و کلن و نورنبرگ آلمان، شیکاگو و مینیاپولیس آمریکا و شهرهای تورنتو و ونکوور و ادمونتون و اتاوا و کبک و ویندزور و مونترآل کانادا توسط شبکهٔ جهانی «زن، زندگی، آزادی» و در ایران توسط خانواده‌های جانباختگان پرواز پی‌اس‌۷۵۲ در شاهدشهر، محل سرنگونی پرواز توسط سپاه پاسداران جمهوری اسلامی، برگزار شد.

در تاریخ ۱۷ ژانویهٔ ۲۰۲۵، پس از اعلام رد صلاحیت دیوان بین‌المللی دادگستری برای رسیدگی به پروندهٔ سرنگونی پرواز پی‌اس‌۷۵۲ از سوی جمهوری اسلامی، انجمن خانواده‌ها بیانیه‌ای با این مضمون صادر کرد:

«در ۱۶ اکتبر سال ۲۰۲۴، چهار کشور متضرر یعنی کانادا، اوکراین، بریتانیا و سوئد مدارک و اسناد خود را علیه این حکومت ثبت کرده بودند و جمهوری اسلامی سه ماه فرصت داشت به صلاحیت دادگاه لاهه در رسیدگی به این پرونده اعتراض کند. دیوان بین‌المللی دادگستری عالی‌ترین نهاد قضایی در دنیاست و جمهوری اسلامی بارها و بارها از این نهاد جهت پیشبرد منافع سیاسی و اقتصادی خود که هیچ ارتباطی با منافع ملی ایرانیان ندارد، استفاده کرده است. حال که نوبت حسابرسی به جنایات این رژیم جنایتکار رسیده است، صلاحیت دادگاه لاهه را زیر سؤال می‌برد. نحوهٔ رسیدگی به جنایت هجدهم دی‌ماه ۹۸ در بیدادگاه‌های قوهٔ قضائیهٔ جمهوری اسلامی بر همگان مشخص است. قوهٔ قضائیهٔ جمهوری اسلامی نه‌تنها در رسیدگی کیفری و فنی به این جنایت با هیچ‌یک از کشورهای متضرر همکاری نکرده است، بلکه با پنهان‌کاری، دروغ‌گویی و سنگ‌اندازی در راه حقیقت و عدالت و با تحت فشار قراردادن خانواده‌های جانباختگان تلاش کرده است حقیقت را مخدوش و عدالت را لگدمال کند. بدین ترتیب و پس از پاسخ لازمی که چهار کشور متضرر در ماه‌های آینده به اعتراض جمهوری اسلامی خواهند داد، انتظار می‌رود اولین جلسهٔ رسیدگی به این جنایت که تنها به موضوع صلاحیت دیوان بین‌المللی دادگستری می‌پردازد، در سال جاری میلادی برگزار شود. اگر جلسهٔ دادگاه به‌طور علنی برگزار شود، بسیاری از ما در جلسهٔ دادگاه حاضر خواهیم بود.»

در تاریخ ۲۶ فوریهٔ ۲۰۲۵، انجمن بیانیه‌ای با عنوان «گزارشی به مردم» و موضوع: شکایت از انجمن خانواده‌های پرواز که دو سال به انجمن خانواده‌ها تحمیل شده بود صادر کرد. 

شکایتی که یکی از اعضای انجمن با ادعای عدم پایبندی انجمن به اهداف خود مطرح کرده بود و البته با قاطعیت از سوی قاضی دادگاه عالی انتاریو، پاپاجورجیو، رد شد. انجمن با انتشار اسلایدها و فرازهایی از حکم قاضی پاپاجورجیو، قضاوت را به مردم سپرد.

در تاریخ ۸ مارس ۲۰۲۵، به‌مناسبت «روز زن» ما زنان بازماندهٔ پرواز پی‌اس‌۷۵۲ یادآوری کردیم که در هشتم مارس ما تنها یاد عزیزانمان که با شلیک عمدی در آسمان وطن کشته شدند، زنده نگه نمی‌داریم. ما صدای زنانی هستیم که قربانی خشونت و ستم شده‌اند، زنانی که در خانه‌هایشان، در زندان‌ها، در خیابان‌ها و در آسمان، قربانی سرکوب و بی‌عدالتی شده‌اند. مادرانی که فرزندانشان را در خون دیدند. دخترانی که آرزوهایشان را به‌گور بردند و خواهرانی که در کنار ما نیستند اما نامشان هرگز فراموش نخواهد شد. هشتم مارس برای ما تنها یک روز نیست. تعهدی است به دادخواهی، به مبارزه برای آزادی و ایستادگی در برابر سرکوب.

ما به‌یاد زنان پرواز پی‌اس۷۵۲، به‌یاد زنان قربانی خشونت و به‌یاد زنانی که برای آزادی جنگیدند و می‌جنگند، زنده‌ایم و ادامه می‌دهیم.

به‌همین مناسبت، تعدادی از خانواده‌های جانباختگان پرواز با نسرین ستوده دیدار کردند. در این دیدار، ایشان ضمن همدردی با خانواده‌ها بر درستی راهی که خانواده‌ها برای حقیقت و عدالت پیش گرفته‌اند، تأکید کرد. همان‌گونه که حتماً می‌دانید، نسرین ستوده حقوقدان، وکیل دادگستری و فعال حقوق بشر است. مجلهٔ تایم در سال ۲۰۲۱ او را یکی از ۱۰۰ نفر تأثیرگذارترین افراد جهان نامید. نسرین و خانواده‌اش به‌طور مداوم به‌خاطر فعالیت‌های بشردوستانه تحت فشار و سرکوب جمهوری اسلامی بوده‌اند. به‌تازگی همسرش، رضا خندان، نیز به‌جرم استفاده از پیکسل‌های اعتراض به حجاب اجباری زندانی شده است و پسر ۱۷ ساله‌اش، نیما، توسط نیروهای امنیتی مورد ضرب و شتم قرار گرفته است.

در تاریخ ۱۷ مارس ۲۰۲۵، بعد از گذشت بیش از پنج سال، جمهوری اسلامی با اکثریت آرا در ایکائو (سازمان جهانی هوانوردی غیرنظامی) محکوم شد. انجمن خانواده‌ها در بیانیه‌ای به‌تفصیل به این حکم پرداخت و در انتها از چهار کشور متضرر که مسئولانه این پرونده را در شورای ایکائو مطرح کرده‌اند و از پرزیدنت و اعضای شورای ایکائو که با رأی تاریخی خود در کنار خانواده‌های جانباختگان ایستادند، تشکر کرد. سپس به این نکتهٔ مهم اشاره کرد که «بر اساس مفاد «کنوانسیون شیکاگو» در صورت پافشاری جمهوری اسلامی بر مواضع خود و تکرار ادعای بی‌اساس خطای انسانی، با پروندهٔ تازه‌ای در دیوان بین‌المللی دادگستری مواجه می‌شود. گشوده‌شدن پروندهٔ دوم علیه جمهوری اسلامی در لاهه، برگ دیگری در دادخواهی علیه این حکومت ستم‌پیشه و جنایتکار خواهد بود.»

در تاریخ ۲۶ مارس ۲۰۲۵ هم‌زمان با انتخابات فدرال کانادا، انجمن طی بیانیه‌ای چنین اظهار داشت: 

«در پی سرنگونی فاجعه‌بار پرواز پی‌اس۷۵۲ در تاریخ ۸ ژانویهٔ ۲۰۲۰ که جان ۱۷۶ مسافر، خدمه و کودکی به‌دنیانیامده را گرفت، تأثیر این رویداد بر کانادا عمیق بوده است. ۱۳۸ تن از جانباختگان ارتباط نزدیکی با کانادا داشتند. ازجمله ۵۵ تن که شهروند این کشور بودند. ما به‌عنوان نهادی فراحزبی که اکثریت خانواده‌های جانباختگان را نمایندگی می‌کند، با عزم راسخ به‌دنبال اجرای عدالت، پاسخگویی و شفافیت هستیم و از دولت آیندهٔ کانادا می‌خواهیم که در عرصهٔ بین‌المللی برای پاسخگویی و عدالت، با قاطعیت و اراده‌ای استوار رهبری کند. در ادامه، انجمن خواسته‌هایش را از دولت آیندهٔ کانادا برشمرد:

۱- تقویت رهبری بین‌المللی کانادا

۲- حمایت از تلاش‌های حقوقی خانواده‌ها

۳- ایجاد یادبود دائمی

۴- اخراج مقامات جمهوری اسلامی از کانادا»

در تاریخ ۲۷ مارس ۲۰۲۵، چند تن از خانواده‌های جانباختگان جنبش مهسا از قائم‌شهر به دیدار خانوادهٔ صادقی و سپس به مزار عزیزان جانباخته در بهشت زهرا رفتند. سهند صادقی، الوند صادقی، نگار برقعی و سوفی امامی مسافران پرواز پی‌اس‌۷۵۲ بودند که در ۱۸ دی ۱۳۹۸ دقایقی پس از بلندشدن، توسط سپاه پاسداران سرنگون شد. 

محسن محمدی کوچکسرایی در شهریور ۱۴۰۱ روبه‌روی کلانتری ۱۱ نیروی انتظامی قائم‌شهر از پشت هدف گلولهٔ جنگی قرار گرفت. محسن دو فرزند داشت.

رحیم کلیج از دیگر جانباختگان اعتراضات روز ۳۰ شهریور قائم‌شهر بر اثر اصابت دو گلولهٔ نیروهای امنیتی به پهلوهایش کشته شد. او را با لقب «ققنوس ایران» می‌شناسند. خانواده‌های دادخواه عید نوروز را فرصتی برای همدردی دوباره و تأکید بر همبستگی و اتحاد با دیگر جانباختگان می‌دانند.

در تاریخ ۲۸ مارس ۲۰۲۵، خانواده‌های دادخواه پرواز پی‌اس‌۷۵۲ به‌همراه نسل‌های مختلف دادخواهان شامل خانواده‌های اعدام‌شدگان دههٔ ۶۰، جنبش‌های دانشجویی، قتل‌های زنجیره‌ای، جنبش ۸۸، اعتراضات دی ماه ۹۶ و آبان ۹۸، جنبش انقلابی «زن، زندگی، آزادی» و تمامی قتل‌های حکومتی که هرگز متوقف نشده است، در چهارمین نمایشگاه «آنچه باقی ماند» که در وین اتریش برگزار شده بود، شرکت کردند. 

در تاریخ ۱۷ آوریل ۲۰۲۵، پروندهٔ دوم دربارهٔ جنایت سرنگون‌کردن پرواز پی‌اس۷۵۲ در دیوان بین‌المللی دادگستری لاهه گشوده شد. با این شکایت جمهوری اسلامی از چهار کشور متضرر در دیوان بین‌المللی دادگستری پروندهٔ دوم بر اساس کنوانسیون شیکاگو دربارهٔ جنایت سرنگون‌کردن پرواز پی‌اس۷۵۲ گشوده شد. 

جمهوری اسلامی درست یک‌ماه پیش در شورای ایکائو شکست سنگینی خورد وقتی‌که این شورا صلاحیت خود را برای رسیدگی به این پرونده تأیید کرد. جمهوری اسلامی موظف بود ظرف سه هفته در ایکائو (سازمان جهانی هوانوردی غیرنظامی) به جزئیات این جنایت بپردازد، اما برای ایجاد تأخیر در کار، شکایت به لاهه برده است. بدین ترتیب دیوان بین‌المللی دادگستری موظف به برگزاری جلسات دادگاه است و انتظار می‌رود این جلسات در سال میلادی جاری برگزار شود. با احتساب این پروندهٔ جدید دو پرونده بر اساس کنوانسیون شیکاگو و کنوانسیون مونترآل در دیوان دادگستری گشوده شده است.

در فاصلهٔ زمانی ۲۶ آوریل تا ۱۳ ژوئن ۲۰۲۵، انتشارات انجمن خانواده‌های جانباختگان پرواز پی‌اس۷۵۲ در نهمین نمایشگاه کتاب «تهران بدون سانسور» شرکت کرد. انتشارات انجمن خانواده‌های جانباختگان پرواز پی‌اس۷۵۲ کار خود را با گردآوری و ثبت زندگینامهٔ مسافران و خدمهٔ پرواز آغاز کرد. یادآوری و گرامیداشت زندگی صد و هفتاد و شش جان عزیز و کودکی به‌دنیانیامده که در هجدهم دی‌ماه ۱۳۹۸ در آسمان تهران هدف موشک‌های سپاه پاسداران قرار گرفتند، انگیزه و هدف خانواده‌هایی بود که هیچ چیز جز ناباوری و خشم برایشان باقی نمانده بود. 

در همین راستا، پیش از این کتابچهٔ کوچکی به‌زبان انگلیسی با نام «زخمی باز در آسمان» در سایت آمازون منتشر شده بود که مجموعه‌ای از یادداشت‌های بازماندگان در روزها و ماه‌های نخست بعد از فاجعه در فضای مجازی است. 

بخش مهم و تأثیرگذاری از فعالیت‌های رسمی انتشارات انجمن زمانی آغاز شد که گروهی از خانواده‌ها و به‌خصوص مادران داغدار گرد هم آمدند تا یادآوری خاطرات و دادخواهی برای عزیزانشان را در حافظهٔ تاریخ ثبت کنند. فعالیت این گروه با حمایت و دلسوزی بی‌دریغ منیرو روانی‌پور به کلاس خاطره‌نویسی مؤثری بدل شد که از دل آن کتاب «به کی‌یف که رسیدم زنگ می‌زنم» پدید آمد. تلاش جمعی برای ثبت لحظه‌های ناب زندگی عزیزترین انسان‌ها که قربانی شقاوت رذل‌ترین موجودات شده بودند، با هدایت دلسوزانهٔ امیرحسین یزدان‌بد و حامد اسماعیلیون ادامه یافت. حاصل این فعالیت جمعی و مستمر تا به اینجا سه کتاب «نباید نوشته می‌شد ۱ و ۲» و «سرخ در آغوش آسمان» است که توسط انتشارات انجمن به چاپ رسیده است. 

کتاب دیگری با عنوان «به‌نام عدالت» نیز در دست چاپ و انتشار می‌باشد. در این کتاب، خاطرات خانواده‌ها از حضور آن‌ها در جلسات دادگاه ایران و کانادا ثبت شده است. 

انجمن خانواده‌های پرواز در تلاش است این کتاب‌ها را به‌روش‌های گوناگون در دسترس عموم قرار دهد و به مردم معرفی کند. یکی از این روش‌ها شرکت در رویدادهای فرهنگی در شهرهای مختلف جهان، گفت‌وگو دربارهٔ کتاب‌ها و خوانش بخش‌هایی از آن توسط نویسندگان است که از ماه‌ها پیش آغاز شده و همچنان ادامه دارد. 

نهمین نمایشگاه «تهران بدون سانسور» با حضور بیش از ۱۵ ناشر از اروپا و آمریکا و کانادا برگزار می‌شود.

در تاریخ ۲۵ آوریل ۲۰۲۵ خانواده‌های جانباختگان پرواز در شاهدشهر، محل سرنگونی هواپیما، به‌یاد همهٔ جانباختگان و به‌خصوص متولدین فروردین و اردیبهشت گرد هم جمع شدند. آن‌ها چندین نهال ازجمله یک افرا را در زمینی نشاندند که آن را متعلق به عزیزان خود می‌دانند و با حلقه‌زدن در اطراف درخت‌ها شعار «حقیقت، عدالت» را سر دادند. 

در تاریخ ۳۰ آوریل ۲۰۲۵، فراخوانی از طرف انجمن به‌مناسبت جنایت بندرعباس و همدردی با بازماندگان این جنایت داده شد. در این فراخوان از مردم خواسته شد هم‌زمان با انجمن در یونیتی‌پارک ریچموندهیل در هر جای دنیا که هستند، شمعی به‌یاد قربانیان این جنایت روشن کنند. 

در تاریخ ۱ مهٔ ۲۰۲۵، انجمن بیانیه‌ای نیز در مورد این جنایت صادر کرد و خود را در کنار خانواده‌های داغدار دانست. 

در تاریخ ۳ مهٔ ۲۰۲۵، هم‌زمان با برگزاری نهمین نمایشگاه کتاب «تهران بدون سانسور» در برخی از کشورهای اروپایی و برخی شهرهای آمریکا و کانادا، به‌طور خاص در ونکوور کانادا، انتشارات انجمن در دومین «جشنوارهٔ کتاب فارسی ونکوور» که از سوی «بنیاد جشنوارهٔ کتاب فارسی» برگزار می‌شد، شرکت نمود. در این جشنواره، بخش‌هایی از روایت احمد اسماعیلیون، پدر حامد اسماعیلیون، که عروس (پریسا اقبالیان) و نوهٔ خود (ری‌را اسماعیلیون) را در پرواز از دست داده است و در کتاب تازه‌منتشرشدهٔ انجمن «به‌نام عدالت» چاپ شده، خوانده شد. 

در تاریخ ۱۵ مهٔ ۲۰۲۵، مصادف با تولد الوند صادقی، منظر ضرابی، مادر الوند، دلنوشته‌ای را به‌همراه عکسی از لیلا، مادر جاوید‌نام سیاوش محمودی، بر سر مزار الوند منتشر کرد.

«امروز تولد الوند بود. صبح زود، لیلا، مادر جاوید نام سیاوش محمودیِ ۱۶ ساله، رفته بود سر مزار و با عشقی خواهرانه تزئینش کرده بود. صحنه‌ای که منو برد به سال‌هایی که سهند کلی برنامه‌ریزی می‌کرد که تولد الوند اونو سورپرایز کنه. امروز لیلا همون حس را زنده کرد. مثل یک خواهر برای الوند. این‌جور محبت‌ها دل داغدیده‌مون را آرام می‌کنه، یادآور اینکه عشق هست، انسانیت هست. این عکس، بیشتر از هزار کلمه حرف داره؛ از دلتنگی، از مقاومت، از دادخواهی. تولدت مبارک، الوند جان… همیشه با مایی.»

در تاریخ ۱۶ مهٔ ۲۰۲۵، برنامهٔ بورسیهٔ یادبود پرواز پی‌اس۷۵۲ اعلام کرد آمادهٔ پذیرش درخواست‌کنندگان این بورسیه برای سال تحصیلی ۲۰۲۶ – ۲۰۲۵ می‌باشد. این بورسیه به‌یاد ۱۷۶ جانباخته، به‌علاوهٔ یک کودک متولد‌نشده، که به‌طور تراژیکی در تاریخ ۸ ژانویه۲۰۲۰ بر اثر شلیک موشک توسط سپاه پاسداران انقلاب اسلامی (IRGC) در فاجعهٔ پرواز پی‌اس۷۵۲ از دست رفتند، اهدا می‌شود. در میان این قربانیان، دانشجویان، پژوهشگران و اعضای جامعهٔ دانشگاهی حضور داشتند که آینده‌شان ناعادلانه از آن‌ها گرفته شد. در چارچوب این برنامه طی پنج سال، ۱۷۶ بورسیه به‌نام هر یک از جانباختگان اعطا خواهد شد. این بورسیه‌ها به دانشجویان تمام‌وقت در مؤسسات آموزش عالی کانادا که رشتهٔ تحصیلی آن‌ها با زمینه‌های علمی قربانیان مرتبط باشد یا در راستای پیشگیری از وقوع فجایعی مشابه باشد، تعلق می‌گیرد. 

در تاریخ ۵ ژوئن ۲۰۲۵، شهرداری وینیپگ با ساخت یک یادبود دائمی به‌یاد جانباختگان پرواز پی‌اس۷۵۲ در پارک اسکورفیلد واقع در محلهٔ وایت‌ریج، موافقت کرد. هشت نفر از جانباختگان این فاجعه از ساکنان استان مانیتوبا بودند، ازجمله چند خانواده با کودکان خردسال. در طرح این یادبود نام همهٔ جانباختگان بر دیواری حک خواهد شد. در مراسم رسمی اعلام این پروژه، کورش دوست‌شناس، سخنگوی انجمن و از ساکنان وینیپگ گفت: بیش از سه سال است که با همکاری خستگی‌ناپذیر انجمن ایرانیان مانیتوبا، مسئولین شهری و فعالان اجتماعی، برای ایجاد یادبودی معنادار در پارک اسکورفیلد تلاش کرده‌ایم؛ مکانی برای ادای احترام، برای تأمل و برای بیان خواستمان برای عدالت و آسمانی امن برای همه. به‌گفتهٔ مقام‌های شهری، این مکان تنها برای سوگواری نخواهد بود، بلکه فضایی برای پیوند میان جوامع و افزایش آگاهی عمومی دربارهٔ فجایع هوایی و ضرورت دادخواهی خواهد بود. انجمن خانواده‌های پرواز پی‌اس‌۷۵۲ از شهروندان و مقام‌های شهری در پیشبرد این پروژه سپاسگزاری می‌کند و امیدوار است این یادبود گامی دیگر در مسیر عدالت برای جانباختگان این فاجعه باشد. 

در تاریخ ۱۰ ژوئن ۲۰۲۵، نمایندگان انجمن خانواده‌های جانباختگان پرواز با خانم آنیتا آناند، وزیر محترم خارجهٔ کانادا، که به‌تازگی به این سمت منصوب شده بودند، دیدار کردند. 

در این دیدار دربارهٔ جزئیات پرونده‌های مطرح در دیوان بین‌المللی دادگستری و پروندهٔ مطرح در دیوان بین‌المللی کیفری گفت‌و‌گو شد. در این جلسه، نمایندگان انجمن آقایان کورش دوست‌شناس، حامد اسماعیلیون و البرز صادقی تأکید کردند از تلاش‌های برخی رسانه‌ها و نهادها برای عادی‌کردن جمهوری اسلامی ایران در کانادا آگاه‌اند و در مقابل آن ایستاده‌اند. همچنین در ادامه به اهمیت گرامیداشت روز ۲۰۰۰م که به‌زودی فرا می‌رسد،‌ اشاره کردند.

در تاریخ ۱۲ ژوئن ۲۰۲۵، انجمن بیانیه‌ای دربارهٔ اعدام مجاهد کورکور صادر کرد. در این بیانیه ضمن اشاره به هم‌زمانی این قتل حکومتی با روز تولد کیان پیرفلک، این قتل حکومتی را محکوم کرد و خواستار آزادی فوری و بی‌قیدوشرط تمام زندانیان سیاسی شد. 

در تاریخ ۱۶ ژوئن ۲۰۲۵، انجمن بیانیه‌ای دربارهٔ جنگ ۱۲ روزه صادر کرد. در این بیانیه به نقش‌نداشتن مردم ایران در این جنگ اشاره شد. در ادامه به کشته‌شدن تعداد زیادی از فرماندهان سپاه ازجمله برخی آمرین و عاملین سرنگون‌کردن پرواز پی‌اس‌۷۵۲ در روز اول جنگ اشاره شده است. با اینکه ما ترجیح می‌دادیم آن‌ها را در دادگاهی عادلانه و بر صندلی متهمین ببینیم، اما از مرگ آنان غمگین نیستیم. 

در چند روز گذشته جمعی از افراد بی‌گناه هم جان خود را از دست داده‌اند. ما جمهوری اسلامی را در درجهٔ اول عامل ازدست‌رفتن جان بی‌گناهان می‌دانیم. ما در این جنگ در کنار مردم شریف ایران هستیم. 

در تاریخ ۵ ژوئیهٔ ۲۰۲۵، مصادف با دو هزارمین روز جنایت، مراسم پرده‌برداری از بنای یادبود جانباختگان پرواز پی‌اس‌۷۵۲ در شهر وینیپگ کانادا برگزار شد. بنایی که به‌منظور گرامیداشت همیشگی یاد و خاطرهٔ آن عزیزان ساخته شده است. در این مراسم جمعی از خانواده‌های داغدار، نمایندگان پارلمان، نمایندهٔ شهردار وینیپگ و شهردار ریچموندهیل حضور داشتند و با همدلی و احترام یاد جانباختگان را گرامی داشتند. 

در تاریخ ۷ ژوئیهٔ ۲۰۲۵، منظر ضرابی و عباس صادقی، مادر و پدر دادخواه پرواز پی‌اس‌۷۵۲، در مراسم سوگواری مهرانگیز ایمن‌پور، از کشته‌شدگان جنگ ۱۲ روزه، شرکت کردند. مهرانگیز ایمن‌پور، همسر سابق رضا خندان مهابادی، نویسنده، منتقد، فعال اجتماعی، از اعضای کانون نویسندگان ایران و زندانی سیاسی پیشین در زندان اوین، بود.

در تاریخ ۹ ژوئیهٔ ۲۰۲۵، خانواده‌های جانباختگان پرواز در مراسم سوگواری پارسا یداللهی‌فلاح از کشته‌شدگان جنگ ۱۲ روزه، سرباز ۱۹ ساله‌ای که در شیفت نگهبانی خدمت اجباری ساختمان اوین بود، شرکت کردند. 

در تاریخ ۱۱ اوت ۲۰۲۵، انجمن بیانیه‌ای در مورد حکم دادگاه تجدید نظر در تأیید قصور شرکت هواپیمایی اوکراین صادر کرد. 

در این بیانیه آمده بود:

«امروز در دادگاه تجدید نظر دادگاه عالی انتاریو، حکم دادگاه بدوی در مورد قصور شرکت هواپیمایی اوکراین تأیید شد. در دادگاه بدوی مشخص شده بود که شرکت هواپیمایی اوکراین در اقدام به جلوگیری از برخاستن پرواز پی‌اس‌۷۵۲‌ از تهران در هجدهم دی‌ماه ۱۳۹۸ کوتاهی کرده است. بر اساس حکم دادگاه بدوی، گزارش‌های جمهوری اسلامی قانع‌کننده نبود و ادعای این حکومت مبنی بر خطای انسانی رد شده بود. بازماندگان اغلب فجایع هوانوردی در دنیا ازجمله فاجعهٔ یازدهم سپتامبر و پرواز ام‌اچ۱۷ (MH17) شرکت‌های هواپیمایی را در بررسی ریسک‌های پرواز در موقعیت جنگی به پرسش گرفتند. پرواز پی‌اس‌۷۵۲ هم استثنا نیست. این دادگاه به بررسی ریسک‌ها پیش از برخاستن هواپیما از فرودگاه تهران می‌پردازد و نافی مسئولیت جنایی جنایتکاران جمهوری اسلامی در سرنگون‌کردن پرواز نیست. در حکم صادره از دادگاه بدوی نکات بسیاری علیه جمهوری اسلامی وجود داشت و در حکم تجدیدنظر بر یافته‌های دادگاه بدوی صحه گذاشته شد.

این دعوای حقوقی به‌صورت مستقل از انجمن توسط بسیاری از اعضای خانواده‌ها مطرح شده بود. حمایت انجمن از خانواده‌ها در این زمینه محدود به پاسخ سؤالات آن‌ها و به‌اشتراک‌گذاشتن اطلاعاتی بود که قبلاً به‌عنوان بخشی از تلاش‌های تیم حقیقت‌یاب انجمن و تلاش‌های جاری ما جمع‌آوری شده بود. 

انجمن خانواده‌های جانباختگان پرواز پی‌اس‌۷۵۲ همچنان متعهد به جستجوی حقیقت و عدالت برای جانباختگان پرواز است. صدور چنین احکامی باعث می‌شود تا شرکت‌های هواپیمایی در صورت وقوع شرایط جنگی، همان‌طور که بارها در شش سال گذشته در خاورمیانه و ایران رخ داده است، مستقل از اطلاعاتی که از حکومت‌ها دریافت می‌کنند، اقدام به لغو پروازها کنند. این حکم مسئولیتی را که سپاه پاسداران انقلاب اسلامی و جمهوری اسلامی ایران در قبال سرنگونی پرواز پی‌اس‌۷۵۲ بر عهده دارند، نقض و یا نفی نمی‌کند، بلکه بر آن تأکید می‌کند. اقدامات حقوقی در سازمان بین‌المللی هوانوردی غیرنظامی دیوان بین‌المللی دادگستری و دیوان بین‌المللی کیفری لاهه تحت تأثیر این حکم قرار نخواهد گرفت.»

در تاریخ ۲۷ اوت ۲۰۲۵، پس از تصمیم دولت استرالیا مبنی بر اخراج سفیر جمهوری اسلامی و قراردادن سپاه پاسداران انقلاب اسلامی در لیست گروه‌های تروریستی، انجمن طی بیانیه‌ای از این تصمیم استقبال کرد. و در آن از تمام دولت‌های دمکراتیک دنیا خواست که سپاه پاسداران را در لیست گروه‌های تروریستی، که شایسته‌اش هستند، قرار بدهند. و در خاتمه به این نکته اشاره کرد؛ این سازمان مخوف در بین ایرانیان فقط تداعی‌گر واژگان سرکوب، کشتار، جنگ و اعدام است. و ما قاتلین فرزندان ایران را نه فراموش می‌کنیم و نه می‌بخشیم.

در تاریخ ۲۸ اوت ۲۰۲۵، پس از اقدام جمهوری اسلامی علیه پناه‌جویان افغان، انجمن ضمن محکوم‌کردن این اقدام، گفت: انسانیت را نمی‌شود تبعید کرد! ما در کنار پناه‌جویان افغانستانی که همانند بسیاری از ایرانیان سرکوب جمهوری اسلامی را تجربه کرده‌اند، می‌ایستیم چون باور داریم عدالت مرز نمی‌شناسد و دادخواهی نبردی جمعی است.

در تاریخ ۷ سپتامبر ۲۰۲۵، دکتر حامد اسماعیلیون به‌یاد تمام جانباختگان چهار دهه جنایات جمهوری اسلامی و گروگان‌های دربند ازجمله پخشان عزیزی، ‌وریشه مرادی و… در برنامهٔ دوی نیمه‌ماراتن جورجینا در انتاریو دویدند، و از مردم خواستند که در تظاهرات ۱۴ سپتامبر به‌مناسبت سومین سالگرد قتل حکومتی مهسا ژینا امینی که هم‌زمان در ۲۵ شهر دنیا برگزار می‌شود، شرکت نمایند.

در تاریخ ۱۴ سپتامبر ۲۰۲۵، دکتر حامد اسماعیلیون در تجمع تورنتو به‌مناسبت سومین سالگرد قتل حکومتی مهسا ژینا امینی سخنرانی کردند. 

سه سال از همبستگی بزرگ ایرانیان نه‌تنها در ایران، بلکه در سراسر دنیا گذشته است.

سه سال گذشته است و سایهٔ جنگ بر کشور ما سایه افکنده است.

راه ما تنها و تنها از انقلاب می‌گذرد…

در تاریخ ۱۰ اکتبر ۲۰۲۵، کتاب جدید خانواده‌های جانباختگان پرواز با عنوان «به‌نام عدالت» که روایت خانواده‌ها از دادگاه‌هایی که در کانادا برگزار شده و از دادگاه‌های نمایشی دستگاه قضایی ایران است، در نشست ۲۰۴ کانون کتاب تورنتو معرفی شد.

در تاریخ ۱۱ اکتبر ۲۰۲۵، برنامهٔ دو/پیاده‌روی ۵ کیلومتر برای عدالت، با فراخوان انجمن جانباختگان پرواز، در تورنتو، ونکوور، اتاوا و سراسر جهان برگزار شد.

در تاریخ ۱۳ اکتبر ۲۰۲۵، علی شمخانی، مشاور علی خامنه‌ای و عضو شورای دفاع، اذعان کرد که مقام‌های ارشد جمهوری اسلامی از همان لحظات نخست سقوط هواپیمای اوکراینی، از سرنگونی این هواپیما با موشک‌های سپاه پاسداران اطلاع داشتند.

در تاریخ ۱۷ اکتبر ۲۰۲۵، از آخرین کتاب چاپ انتشارات انجمن «به‌نام عدالت» در نمایشگاه بین‌المللی کتاب فرانکفورت رونمایی شد.

در تاریخ ۱۸ اکتبر ۲۰۲۵، خانواده‌های جانباختگان پرواز در بهشت فاطمه در لواسانات بر سر مزار دو تن از جانباختگان، شادی جمشیدی و نگار برقعی، یاد مسافران متولد مهرماه را گرامی داشتند. این گردهمایی‌ها برای جلوگیری از فراموشی و یادآوری همهٔ دروغ‌هایی است که جمهوری اسلامی از روز جنایت تا امروز گفته است.

در تاریخ ۴ نوامبر ۲۰۲۵، سیزدهمین سالگرد شکنجه و قتل حکومتی ستار بهشتی را یادآوری کردیم، زیرا ما قاتلان فرزندان ایران را نه می‌بخشیم و نه فراموش می‌کنیم و دادخواهی نبردی جمعی‌ست.

در تاریخ ۷ نوامبر ۲۰۲۵، در لایحهٔ بودجهٔ سال ۲۰۲۶، کانادا بودجه‌ای به ساخت بنای یادبود به‌یاد جانباختگان پرواز پی‌اس‌۷۵۲ در شهر ریچموند هیل اختصاص داده شد. انجمن از وزارت خارجه، وزارت میراث فرهنگی، آقای دیوید وست، شهردار محترم ریچموند هیل، آقای احساسی، نمایندهٔ محترم ویلودِیل، آقای مایکل پارسا، وزیر محترم دولت انتاریو، و همهٔ کسانی که در پیشبرد این پروژه به انجمن خانواده‌های جانباختگان پرواز یاری رساندند، تشکر کرد و اظهار امیدواری کرد تا این بند از بودجه مورد تصویب مجلس کانادا قرار بگیرد. 

در تاریخ ۹ نوامبر ۲۰۲۵، در ریچموند هیل طی مراسمی رسمی اعلام شد که در بودجهٔ سال ۲۰۲۶ دولت کانادا، بخشی از اعتبارات شهری برای ساخت بنای یادبود جانباختگان پرواز پی‌اس‌۷۵۲ اختصاص یافته است. این اعلام توسط علی احساسی، نمایندهٔ پارلمان حوزهٔ ویلودیل و دستیار پارلمانی رئیس شورای خصوصی کانادا، انجام شد. در این مراسم، دیوید وست، شهردار ریچموندهیل، و جمعی از اعضای انجمن خانواده‌های جانباختگان پرواز پی‌اس‌۷۵۲ حضور داشتند. حامد اسماعیلیون نیز به‌عنوان عضو هیئت‌مدیره و نمایندهٔ انجمن در این برنامه شرکت کرد و این اقدام را «گامی مهم در ثبت دائمی یاد و روایت این فاجعه در حافظهٔ عمومی جامعه» توصیف کرد.

در تاریخ ۱۱ نوامبر ۲۰۲۵، انجمن خانواده‌های جانباختگان پرواز پی‌اس‌۷۵۲ با یادگارهایی از برخی جانباختگان این فاجعه در پنجمین نمایشگاه «آنچه باقی ماند» حضور یافت. این نمایشگاه یادآور صدای خاموش‌ناشدنی عدالت‌خواهان است. آنان که زندگی‌شان را در راه آزادی از دست دادند. این رویداد به‌همت شورای دادخواهان و با همکاری انجمن آبان و گروه اکو‌ایران برگزار شد.

در تاریخ ۱۴ نوامبر ۲۰۲۵، خانواده‌های جانباختگان پرواز در بهشت زهرا بر سر مزار آرش پورضرابی و پونه گرجی یاد مسافران متولد آبان‌ماه را گرامی داشتند. 

۱۵ نوامبر ۲۰۲۵، یادآور آبان خونین، زخمی‌ست که تقویم نمی‌تواند مرهمش باشد. نام آن‌ها جاودانه است و راهشان ادامه دارد.

در تاریخ ۱۸ نوامبر ۲۰۲۵، پس از قتل خسرو علیکردی، وکیل شریف، متعهد و مدافع حقوق بشر ایرانی، انجمن بیانیه‌ای صادر کرد و از آن نه یک «حادثهٔ طبیعی» که حلقه‌ای دیگر از زنجیرهٔ طولانی حذف سیستماتیک صداهای مستقل، حق‌طلب و مدافع کرامت انسانی در ایران، یاد کرد. در این بیانیه به آنچه در جریان مراسم هفتم و عزاداری رخ داد، اشاره شد و اینکه هرگز نباید اجازه داد قتل حکومتی و سرکوب «عادی» شود.

*هوریران سهراب، داغدارِ چهار تن از جانباختگان پرواز پی‌اس۷۵۲ ؛ زنده‌یاد نگار برقعی، زنده‌یاد الوند صادقی، زنده‌یاد سهند صادقی و زنده‌یاد سوفی امامی
عکس کاور از نیک لابا / نورث شور نیوز
Photo credit: Nick Laba / North Shore News

نوشته روزشمار دادخواهی انجمن خانواده‌های جانباختگان پرواز پی‌اس‌۷۵۲ در سال ۲۰۲۵  اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.

عصر سه‌شنبه، ۱۴ مهٔ ۲۰۲۴، جلسهٔ رونمایی از سه کتاب جدید انتشارات انجمن خانواده‌های جانباختگان پرواز پی‌اس۷۵۲ با حضور دکتر حامد اسماعیلیون در واحد داون‌تاون دانشگاه یوبی‌سی (رابسون اسکوئر) برگزار شد. در این جلسه کتاب‌های «نباید نوشته می‌شد»‌ جلدهای اول و دوم و نیز کتاب «سرخ در آغوش آسمان» از سوی حامد اسماعیلیون معرفی شد و داستان‌هایی از کتاب «سرخ در آغوش آسمان» خوانده شد. 

ابتدا هوریران سهراب، داغدار چهار جانباختهٔ پرواز پی‌اس۷۵۲؛ زنده‌یاد نگار برقعی، زنده‌یاد الوند صادقی، زند‌ه‌یاد سهند صادقی، و زنده‌یاد سوفی امامی، پس از سلام و خوشامدگویی به حاضران در جلسه، طی سخنان کوتاهی اشاره کرد که چگونه خانواده‌های جانباختگان پرواز با نوشتن در برابر فراموشی که بزرگ‌ترین دشمن دادخواهی‌ست، ایستاده‌اند. وی گفت: «ما متأسفیم از اینکه قلم پرتوان دکتر حامد اسماعیلیون نویسندهٔ گران‌قدر در این راه به روی کاغذ به گردش درآمده و بسیار خرسندیم از اینکه شانس همراهی خانم منیرو روانی‌پور نازنین و امیرحسین یزدان‌بُد عزیز را داشته‌ایم. همواره قدردان این هنرمندان متعهد به ارزش‌های انسانی هستیم. ما نه فراموش می‌کنیم و نه می‌بخشیم.»

سپس حامد اسماعیلیون ضمن سلام و تشکر از حاضران گفت: «من امروز اول یاد می‌کنم از تمام مسافرین پرواز پی‌اس۷۵۲، تمام قربانیان جمهوری اسلامی، مسافرینی که مقصدشان ونکوور بود. امروز خانوادهٔ نگار عزیز، سهند عزیز، الوند عزیز، سوفی عزیز، آلمای عزیز، مهران عزیز، معصومهٔ عزیز و مهدیه عزیز اینجا هستند و امیدوارم کسی را از قلم نینداخته باشم، دلارام عزیز هم که اینجا به ونکوور می‌آمد و فکر می‌کنم خانواده ابن‌الدین [حمیدی] که در واقع سه نفر از دست رفتند… همین‌طور خانم سهیلا مشرف رضوی و همچنین فاطمه کازرانی و محمدحسین ساکت. می‌دانم که در شهر ونکوور به‌زودی یک مکان یادبودی برای قربانیان و جانباختگان پرواز پی‌اس۷۵۲ به وجود خواهد آمد. این کار در وینیپگ شده و فکر می‌کنم در چند ماه آینده رونمایی خواهد شد، در ریچموند هیل هم با شهرداری ریچموند هیل در حال صحبتیم. در انتاریو که می‌دانید ریچموند هیل چهل و چهار ساکنش را از دست داد… ببخشید روجا امیدبخش و دریا طوقیان هم [در ونکوور] هستند. خیلی ممنون که یادآوری کردید، متأسفانه این‌قدر این سیاهه طولانی‌ست که هر شهری می‌روی تعداد زیادی از ساکنانش را از دست داده، در ادمونتون یازده نفر، در وینیپگ هشت نفر. 

البته خبری هم چند ساعت پیش منتشر شد دربارهٔ خانم آلیس مونرو که نمی‌دانم شنیده‌اید یا نه، نویسندهٔ کانادایی بود، برندهٔ جایزهٔ نوبل، که امروز از دنیا رفت و از ایشان هم یاد می‌کنم که حدود چند سال پیش برندهٔ نوبل ادبیات شد و از معدود برندگان نوبل ادبیات کانادایی‌ست.

در مورد کتاب‌ها اگر بخواهم صحبت بکنم؛ خانم سهراب اشاره کردند که خانم منیرو روانی‌پور تقریباً هفت هشت ده ماه بعد از سرنگون‌کردن پرواز به‌خواستهٔ مادران پرواز پی‌اس۷۵۲ شروع می‌کنند با خانواده‌ها صحبت‌کردن. چند ماه پیش در استنفورد آمدند و پروسهٔ کارشان را توضیح دادند؛ بسیار کار طاقت‌فرسا و دشواری را داشتند تا نهایتاً به کتاب «به کیِف که رسیدم زنگ می‌زنم» منتهی شد. بعد از آن من و امیرحسین یزدان‌بُد، نویسندهٔ ایرانی که مقیم آلبرتاست، در این پروسه سعی کردیم کمک کنیم. پریروز در ادمونتون برنامه‌ای شبیه این برنامه برگزار شد و من از امیرحسین نقل می‌کنم؛ اینکه ثبت خاطرات و وقایعی که اتفاق افتاده بسیار مهم است نه برای امروز، نه برای پنج سال دیگر، برای دهه‌ها بعد تا مردم بدانند که بر خانواده‌های قربانیان چه گذشت و اصلاً این جنایتی که انجام شد چه جزئیاتی داشت، هر کدام از خانواده‌ها چه فکر می‌کنند در مورد سرنگون‌کردن پرواز پی‌اس۷۵۲ که خب به‌نظرم دست‌ِکم در این سه کتاب بخش زیادی از زوایای مختلف این جنایت نوشته شده است. علاوه بر آن انجمن خانواده‌ها کتاب دیگری را منتشر کرد به‌نام «دادخواهی بدون پشتیبان» که یک گزارش تحقیقاتی بود دربارهٔ واقعیت‌هایی که در مورد سرنگون‌کردن پرواز پی‌اس۷۵۲ وجود دارد و این گزارش هم به‌زبان انگلیسی و فارسی منتشر شده است. یک کتاب انگلیسی هم منتشر شده به‌نام «PS752: The Open Wound In The Sky» که ما این را همان دو سال و نیم پیش که منتشر شد، برای تمام مقامات سیاسی این کشور، مقاماتی که در مورد ایمنی هوانوردی کار می‌کنند، برای تمام اعضای شورای ایکائو یا سازمان جهانی هوانوردی غیرنظامی فرستادیم، در واقع نه‌تنها برای ثبت‌کردن بود بلکه برای ارائهٔ چهرهٔ انسانی از این فاجعه و اینکه چه تأثیری بر خانواده‌ها و بر قربانیان گذاشته که به‌نظر من تأثیر خیلی خوبی هم داشت و حتی همین الان که پرونده در ایکائو هم باز است، من می‌دانم که روایات برخی از خانواده‌ها به‌نمایندگی از همه به‌ دست شورای ایکائو رسیده که بدانند در واقع بر خانواده‌ها چه گذشت. بعد از اینکه ما شروع کردیم به کار، امیرحسین یزدان‌بُد در مورد تاریخ داستان‌نویسی ایران و جهان، خیلی با خانواده‌ها حرف زد و هر جلسه کتابی خوانده شد که در واقع نوع روایت را و انواع مختلف روایت را به خانواده‌ها آموزش بدهد که البته خیلی از کسانی که در این جلسات شرکت می‌کردند، خودشان هم پیش‌زمینه‌ای در ادبیات داشتند، اگر نمی‌نوشتند، دستِ‌کم آدم‌های کتاب‌خوانی بودند. منتها نوشتن یک کار حرفه‌ای است و اگر می‌خواستیم کتاب‌ها را منتشر کنیم، می‌خواستیم که در یک سر و شکل حرفه‌ای منتشر بشوند. تمرکز آقای یزدان‌بُد بیشتر روی موضوع آزاد بود که خاطرات بازماندگان هرجور که می‌خواهند نوشته بشود؛ پیش از سرنگون‌کردن پرواز، در روز هجدهم دی ماه که این فاجعه اتفاق می‌فتد و پس از آن. کتابی که من و خانواده‌ها بر روی آن کار کردیم اسمش «سرخ در آغوش آسمان» است و این‌طور که پشت این کتاب نوشته شده، در یکی از روزهای پس از فاجعهٔ سرنگون‌کردن پرواز، خانواده‌ها به محل زمین‌خوردن هواپیما در شاهدشهر می‌روند تا به‌یاد جان‌های عزیزی که از دست رفت، درخت‌ افرایی را در خاک بنشانند. این کتاب روایت خانواده‌های پرواز از این مراسم است، روایتی از بازماندگان در هر جای جهان که بوده‌اند، در شاهدشهر یا هزاران کیلومتر دورتر از آن. روایت‌های کاشتن درخت در زمینی که خانواده‌ها می‌گویند از آن ماست. کتاب‌هایی که امیرحسین یزدان‌‌بُد و در یکی‌اش من هم مشارکت کرده‌ام «نباید نوشته می‌شد» جلد اول و جلد دوم است. جلد اول سال گذشته منتشر شد و جلد دوم و «سرخ در آغوش آسمان» در سال جاری میلادی منتشر شده و الان ونکوور بعد از تورنتو، وینیپگ و ادمونتون چهارمین مکان است که این کتاب‌ها معرفی می‌شود. البته این کتاب‌ها در نمایشگاه کتاب تهران بدون سانسور در سراسر جهان هم الان قابل‌دسترسی‌ست و امیدوارم در روزهای آینده در استرالیا هم، در سیدنی و ملبورن، بتوانم آن‌ها را معرفی کنم. 

این خاطرات و این اسامی که نام بردم، از بهاره کرمی مقدم هم یاد می‌کنم [با اشاره به بهشته رضاپور که وارد اتاق می‌شود]، مادرها یا بازماندگان قصه‌هایشان را می‌نوشتند و بقیه در موردش نظر می‌دادند و بعد من و امیرحسین نظرات خودمان را می‌دادیم. بارها این خاطره‌ها بازنویسی شده و سعی شده که با فکر جمعی و بعد با نظر کسانی که سابقهٔ نوشتن دارند، به‌بهترین شکلی که ممکن است منتشر بشوند. من در ادمونتون هم گفتم؛ در این کتاب‌ها ما خاطره یا داستان ضعیف نداریم، هر چه هست اگر متوسط نباشد، بسیاری از داستان‌ها واقعاً بسیار تکان‌دهنده‌اند و من بیش از این نمی‌گویم، برخی را می‌شنویم، خاطره‌هایی را که خانم قوی [مریم زارعی] و خانم سهراب نوشته‌اند، می‌شنویم و من هم اگر شد و وقت بود یکی از این خاطرات را می‌خوانم.»

پس از آن مریم زارعی، مادر زنده‌یاد معصومه قوی و زنده‌یاد مهدیه قوی از جانباختگان پرواز پی‌اس۷۵۲، پیش از خواندن خاطرهٔ خود گفت: «سلام عرض می‌کنم خدمت همهٔ شما بزرگواران. همان‌طور که آقای دکتر معرفی کردند، متأسفانه من دوتا از دخترهایم را در این پرواز از دست دادم. همهٔ شما که اینجا هستید اگر دختر داشته باشید، می‌دانید دختر برای پدر و مادر چیست. دختر امید است، دختر آینده‌ است، چراغ خانه است، نور چشم پدر و مادر است، یعنی واقعاً دیگر زندگی نداریم… من اینجا از حامد عزیز تشکر می‌کنم، از امیرحسین عزیز تشکر می‌کنم، از منیروی عزیزم که واقعاً در شرایطی به داد ما رسیدند که همه‌مان خیلی وضعمان خراب بود، و من خودم را می‌گویم که اصلاً تصمیم به خودکشی گرفته بودم، چند بار تصمیم گرفتم که خودکشی کنم، که منیرو جان مرا نجات داد و گفت باید بنویسی، گفتم نمی‌نویسم، گفت باید بنویسی. بعد روزی که من خاطره‌ام را نوشتم و بردم، چنان برای من دست زد… یک نویسنده، که واقعاً من ممنونشم، از اینجا واقعاً دستش را می‌بوسم که چه‌جوری مرا دوباره به زندگی برگرداند. گفت که شما باید حتماً بنویسی و نباید دیگر گریه کنی، گریه فایده‌ای ندارد، باید قوی باشی، و من قوی شدم، واقعاً قوی شدم و تا روزی که نفس می‌کشم، دادخواه خون به‌ناحق‌ریخته‌شدهٔ این عزیزان و بقیه هستم و هرگز پا پس نمی‌کشم. خاطره‌ای که می‌خواهم امروز بخوانم و احساساتم را با شما به اشتراک بگذارم، نامش «با بال‌های شکسته» است که شاید به‌نظر خیلی ساده بیاد، ولی وقتی من این خاطره را می‌نوشتم سه بار دکتر رفتم یعنی واقعاً خیلی سخت است نوشتنش… »

پس از آنکه مریم زارعی خاطره‌ش را خواند، هوریران سهراب گفت: «من یک اصطلاحی به کار می‌برم که البته برای فیلم به کار می‌رود، نه برای کتاب و داستان‌نویسی. می‌گویم مریم همیشه جلوه‌های ویژه توی کارش خیلی خوب است، یعنی قشنگ متوجه شدید که مادرجون، تنور، نان درست‌کردن، حتی عطر بوی نان هم به مشام می‌رسد…» سپس او نیز خاطره‌اش را با عنوان «The Bell» خواند.

پس از آن حامد اسماعیلیون گفت که برایش سخت است بخواهد یکی از خاطره‌ها را انتخاب کند، ولی فکر کرده است گرچه کمی طولانی‌ست، خاطره‌ای از ژاله معینی، خواهر زنده‌یاد محمد معینی از جانباختگان پرواز پی‌اس۷۵۲، بخواند. اسم این خاطره «افرا پشت پنجره» از کتاب «سرخ در آغوش آسمان» است که اسماعیلیون آن را برای جمع خواند.

ادامهٔ نشست به پرسش و پاسخ گذشت که به‌دلیل کمبود فضا متأسفانه از پرداخت به آن‌ها معذوریم.

نوشته گزارشی از نشست معرفی کتاب‌های جدید انجمن خانواده‌های جانباختگان پرواز پی‌اس۷۵۲ در ونکوور اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.

به‌تازگی کتاب‌های «نباید نوشته می‌شد ۲» و «سرخ در آغوش آسمان» به‌کوشش حامد اسماعیلیون و امیرحسین یزدان‌بد چاپ شدند. این کتاب‌ها شامل خاطرات تعدادی از خانواده‌های جانباختگان پرواز پی‌اس۷۵۲ است که با ثبت مستند درد خود به جنگ فراموشی و تحریف واقعیت می‌روند.

این کتاب‌ها محصول کلاس‌های خاطره‌نویسی‌اند که از ماه‌های اول این جنایت شروع شده و ادامه دارد.

این دو کتاب به‌همراه ارائهٔ کتاب جلد اول «نباید نوشته می‌شد»، در مراسمی روز جمعه ۱۵ مارس ۲۰۲۴، ساعت ۷-۹ عصر در کتابخانهٔ مرکزی نورث‌ یورکِ تورنتو رونمایی شدند.

جای بسی خشنودی‌ست که تاکنون چهار کتاب از سوی گروه‌های خاطره‌نویسی انجمن جانباختگان پرواز پی‌اس۷۵۲ به چاپ رسیده است. این گروه‌های مختلف که برای برنامه‌ریزی هر دوره تشکیل شد، عبارت‌اند از:

۱- گروه کارگاه خانم منیرو روانی‌پور برای پیاده‌کردن گفت‌وگوهای ضبط‌شدهٔ جلسات به‌صورت نوشتار در دو دورهٔ دوازده‌جلسه‌ای کتاب «به کی‌یف که رسیدم زنگ می‌زنم»

۲- گروه هماهنگی کارگاه خاطره‌نویسی آقای دکتر اسماعیلیون و آقای امیرحسین یزدان‌بد که در آن گزارش‌های جامع، کامل و پربار جلسات از سوی خواهر یکی از جانباختگان ارائه شد، گویای چگونگی کیفیت بالای کارگاه‌هاست.

۳- گروه ویراستاری اولِ «نباید نوشته می‌شد ۲»

۴- گروه ویراستاری افرا که در آن، انتخاب نام و طراحی اولیهٔ جلد و نیز تصویب نهایی کتاب «سرخ در آغوش آسمان» انجام پذیرفت.

مدیریت جلسات کارگاه خاطره‌نویسی با خواهر یکی دیگر از جانباختگان بود که خالصانه و صمیمانه با تمام گرفتاری‌ها و مشکلات زندگی در ایران، آن را به بهترین وجه انجام دادند و همچنان ادامه می‌دهند. 

مدیریت آرشیو و جمع‌آوری اطلاعات کارگاه در دوره‌های مختلف با مادر یکی از جانباختگان بوده و است.

طراحی جلد با خواهر یکی دیگر از جانباختگان بوده است. ویرایش اول کتاب‌ها به‌جز کتاب «به کی‌یف که رسیدم زنگ می‌زنم» هم در گروه تلگرامی «افرا» انجام شد؛ کاری به‌غایت دشوار و سنگین که با تلاش مادر، خواهر، برادر و شوهرخواهر یکی از جانباختگان میسر شد.

تاکنون حدود ۲۵ تن از زنان دادخواه و پرتوان خانوادهٔ پرواز، هر یکشنبه‌درمیان تحت هر شرایطی دور هم جمع می‌شوند و گروه را پیش می‌برند. در واقع، این کتاب‌ها از دل این گروه و همت این اعضا بیرون آمده است.

در کنار خاطره‌نویسی، این گروه هر دو هفته کتاب و فیلمی را نیز نقد و بررسی کرده‌اند. 

به‌همت خواهران بازماندهٔ پرواز نیز کارگاه شاهنامه‌خوانی و شناخت اسطوره‌ها هم در حال برگزاری‌ست.

لازم به ذکر است هم‌زمان با اکران فیلم «۷۵۲ یک عدد نیست» در موزهٔ کتاب فرانکفورت، معرفی کتاب‌های جدید کارگاه خاطره‌نویسی نیز به‌همت شهناز مرتب، عمهٔ جانباختهٔ پرواز آروین مرتب که به‌همراه همسرش آیدا فرزانه در پرواز بودند، صورت گرفت. دکتر حامد اسماعیلیون نیز از طریق زوم در این مراسم شرکت داشتند. در این برنامه، خانم دکتر نرگس اسکندری، شهردار فرانکفورت، سخنرانی کردند.

در پایان گزارش رونمایی کتاب‌های جدید انجمن خانواده‌های پرواز پی‌اس۷۵۲، نمونه‌ای از گزارش‌های کارگاه‌های یادشده خدمت خوانندگان ارائه می‌شوند.

* * * * *

گزارش کلاس خاطره‌خوانی، یکشنبه ۲۵ اردیبهشت ۱۴۰۱ برابر با ۱۵ مهٔ ۲۰۲۲، با حضور نویسندهٔ محترم جناب دکتر اسماعیلیون 

قسمت اول، خاطره‌خوانی و نکات مهم آن

۱- سبک‌های زیادی در نوشتن خاطره و داستان وجود دارد، لذا قاعدهٔ خاصی در این زمینه نیست، ولی بهتر آن است که زاویه دیدِ اول‌شخص، دوم‌شخص یا سوم‌شخص را در طول داستان یا خاطره به‌خصوص اگر کوتاه باشد، تغییر ندهید. 

۲- خاطرات و نوشته‌های کوتاه هرچند در شناخت فضای زندگی و روحیه افراد سهم زیادی دارند، اما ماندگار نیستند، در واقع این نوع نوشته‌ها از حد متن‌هایی برای یادواره‌ها بالاتر نخواهند رفت. اما در این مورد مجموعه‌داستان کوتاه «بازی عروس و داماد» اثر بلقیس سلیمانی می‌تواند راهنما‌ی علاقه‌مندان به کوتاه‌نویسی باشد. 

۳- زندگی پُر است از خاطرات تلخ و شیرین؛ برای نوشتن از این لحظات پراکنده و انسجام‌دادن به آن‌ها به‌صورتی که تأثیر‌گذار باشد، بهترین کار، خواندن کتاب‌هایی از این نمونه است. به‌عنوان مثال، کتاب «روزها در راه» اثر شاهرخ مسکوب می‌تواند برای آموختن در این زمینه مفید باشد.

کتاب‌های معرفی‌شده در این جلسه

دو کتاب از آلبر کامو: «طاعون» و «بیگانه» 

سه کتاب از شاهرخ مسکوب: «روزها در راه»، «سوگ مادر» و «مسافرنامه» 

خواندن کتاب «سوگ مادر» برای نقد و بررسی در جلسهٔ دو هفتهٔ آینده تعیین شد. 

سه کتاب از حامد اسماعیلیون: «تابستانی با پنج تیر» و «خاطرات بریدهٔ صدر اعظم» و «در این خانه برف می‌بارد» 

همچنین کتاب‌های «صد سال تنهایی» از گابریل گارسیا مارکز، «خاطرات زندان» از شهرنوش پارسی‌پور، و «حدیث نفس، خاطرات رسته از فراموشی» از حسن کامشاد 

فیلم‌های معرفی‌شده در این جلسه 

۱- به نام پدر (In the Name of the Father)

۲- شاه ریچارد (King Richard) 

۳- قدرت سگ (The Power of the Dog)

سخن آخر

همان‌طور که در جلسات پیش گفته شد، هنگام نوشتن خود را سانسور نکنید زیرا: 

– اثر درمانیِ نوشتن زمانی است که نویسنده احساسات و عقایدش را بدون ترس و به‌راحتی بیان کند.

– همچنین یک نویسندهٔ متعهد نه‌تنها در برابر خانواده و جامعهٔ خویش که حتی در برابر لغات زیبایی چون عدالت، حق و… که دیگران نسبت به آن بی‌اعتنایند، مسئول است. او وظیفه دارد در مورد مسائل اجتماعی، سیاسی و… از واقعیت‌ها بنویسد و برای خشنودی کسی یا مصلحت خود چیزی را حذف نکند.

– البته، توجه داشته باشید بعد از نوشتن، در مرحلهٔ انتشار و همگانی‌کردن یک اثر، جامعه‌ را نمی‌توان نادیده گرفت.

* * * * *

کلاس خاطره‌نویسی، یکشنبه ۱ خرداد ۱۴۰۱ برابر با ۲۲ مهٔ ۲۰۲۲ با حضور نویسندهٔ محترم جناب امیرحسین یزدان‌بد 

قسمت اول آشنایی با شمیم بهار، نویسنده، منتقد، مقاله‌نویس معاصر، که به‌مدت چندین سال آثار‌ش را در مجلات مختلف به‌شیوهٔ محاوره‌ای که در آن زمان معمول نبود، به چاپ رساند. داستان‌های او نه با هدف اصلاح جامعه یا آگاهی‌رسانی که بنا به علاقهٔ شخصی نوشته می‌شد‌. وی با وجود کمیِ کارهای منتشرشده‌اش مورد توجه منتقدان و صاحب‌نظران در حیطهٔ ادبیات بوده و از این نظر با نویسندهٔ آمریکایی جی.دی. سالینجر قابل‌مقایسه است.

قسمت دوم جلسه، خواندن داستان «ابر بارانش گرفته است» از این نویسنده؛ کل این داستان نامه‌ای است دوستانه که در آن دنیای ذهنی، افکار، عواطف و احساسات درونی راوی (نگارندهٔ نامه) در رابطهٔ‌ عاشقانهٔ ناکامی نشان داده می‌شود… 

کتاب معرفی‌شده در این جلسه 

هملت اثر شکسپیر 

سخن آخر 

نویسندگان، سبک و استایل خاص خود را در نگارش دارند. «استایل نویسندگی»، مجموعه‌ٔ عواملی‌ است مشتمل بر استفاده‌ از بانک لغات متفاوت، نوع جمله‌بندی با کلمات، لحن شکل‌دادن به داستان و… که باعث به‌وجودآمدن ویژگی‌های خاصی در داستان‌های نوشته‌شده به‌قلم افراد مختلف می‌شود و آن‌ها را از هم متمایز می‌سازد.

هنگام نوشتن خاطره، خود را درگیر چگونگی ساختار جمله، چیدمان کلمات و دستور زبان نکنید؛ بدون هیچ قیدوبندی ذهنیات خود را بنویسید. حتی اگر تایپ و نوشتن مانعی در ثبت خاطراتتان است، صدای خود را ضبط کرده بعد از روی آن بنویسید.

* * * * *

گزارش کلاس خاطره‌نویسی، یکشنبه ۵ تیر ۱۴۰۱ برابر با ۲۶ ژوئن ۲۰۲۲ با حضور دکتر اسماعیلیون. مهمان این هفته سرکار خانم پرستو فروهر، نویسنده، نقاش و فعال حقوق بشر، بود. در این جلسه، خانم فروهر ضمن توضیح تجربیات خود در زمینهٔ عدالت‌خواهی به پرسش‌های مطرح‌شده پاسخ دادند. 

نکات مهم این جلسه 

استفاده از هنر در هر شکلی، امکان اشتراک‌گذاری تفکر و عقیده را با بیانی عمیق‌تر و صریح‌تر و در بعدی وسیع‌تر به افراد، می‌هد. ‌

تداوم و تأثیر جریانات دادخواهی را باید با درنظرگرفتن شرایط سیاسی، واکنش‌های اجتماعی، فشارها و محدودیت‌های حکومتی، همچنین وجود یا فقدان انجمن‌های پشتیبان و حمایتگر قضاوت کرد و در نظر گرفت‌. 

ثبت وقایع برای باقی‌ماندن حقایق و در صورت لزوم استناد به آن‌ها برای اثبات حقانیت در دادخواهی، کاری مهم و البته در بسیاری موارد برای بازماندگان یک حادثه، دشوار است. 

طی‌کردن مسیر دادخواهی در محیط‌های استبدادی، کاری طاقت‌فرساست، در این میان وجود افراد همدل، همراه، هم‌هدف و تشکل‌هایی برای ساماندهی و پشتیبانی از این حرکت‌های عدالت‌خواهانه و جلوگیری از نابودی یا به‌بیراهه‌رفتن آن‌ها امری ضروری است. 

مکان وقوع یک اتفاق نه‌تنها در یادآوری و زنده‌نگاه‌داشتن حادثه نقش بزرگی دارد، بلکه وجود آن حادثه را برای دیگران ملموس‌ و قابل‌درک‌تر خواهد کرد. 

سخن آخر 

با توجه به آنچه گفته شد، تأسیس انجمن پی‌اس۷۵۲ کاری مؤثر در راه دادخواهی‌ست که امید است با حمایت از این نهاد، قدردان زحمات انجام‌شده باشیم. 

حضور و گردهمایی در شاهدشهر، محل وقوع فاجعهٔ سقوط هواپیما، نقش مؤثری در یادآوری این جنایت و زنده‌نگه‌داشتن یاد مسافران بی‌گناه و اصرار بر دادخواهی خواهد داشت.

* * * * *

این کتاب‌ها در کانادا و آمریکا از طریق وب‌سایت آمازون و در اروپا از طریق کافه کتاب شالپلاته از طریق سفارش در صفحهٔ اینستاگرامشان یا با مراجعهٔ حضوری به آدرس Scheidtweilerstraße 9, 50933 Köln, Germany و شمارهٔ تلفن ‎+49 221 42305824 در دسترس علاقه‌مندان است. 

نوشته گزارشی از رونمایی کتاب‌های جدید انجمن خانواده‌های جانباختگان پرواز پی‌اس۷۵۲ اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.

همراه با روایت مادر زنده‌یاد بهاره کرمی‌مقدم با عنوان «کرهٔ آب‌شده» برگرفته از کتاب «نباید نوشته می‌شد»

رسانهٔ همیاری – ونکوور

یکشنبه بیستم اوت ۲۰۲۳، نشستی در شعبهٔ داون‌تاون دانشگاه یوبی‌سی در ونکوور با حضور بابک پیامی، سازندهٔ مستند «۷۵۲ یک عدد نیست» و حامد اسماعیلیون برگزار شد که بخش اول به سخنان بابک پیامی، سازندهٔ فیلم «۷۵۲ یک عدد نیست» اختصاص یافت.

در بخش دوم این برنامه به معرفی انتشارت انجمن جانباختگان پرواز پی‌اس۷۵۲ و کتاب «نباید نوشته می‌شد» که روایت تنی چند از بازماندگان پرواز پی‌اس۷۵۲ است، پرداخته شد.

در این نشست حامد اسماعیلیون، همراه با هوریران سهراب، مادر زنده‌یاد نگار برقعی و مادر همسر زنده‌یاد الوند صادقی و خواهر و خواهرزادهٔ او، و بهشته رضاپور، مادر زنده‌یاد بهاره کرمی‌مقدم، از جانباختگان پرواز پی‌اس۷۵۲، با حاضران دربارهٔ کتاب‌های منتشرشده از سوی انجمن جانباختگان پرواز پی‌اس۷۵۲ به گفت‌وگو پرداختند و توضیحاتی دربارهٔ این کتاب‌ها ارائه کردند. سپس هوریران سهراب و بهشته رضاپور بخش‌هایی از نوشته‌هایشان در کتاب «نباید نوشته می‌شد» را برای حاضران خواندند و حامد اسماعیلیون هم بخش‌هایی از نوشتهٔ منظر ضرابی مادر زنده‌یاد سهند صادقی و زنده‌یاد الوند صادقی، مادر همسر زنده‌یاد نگار برقعی و مادربزرگ زنده‌یاد سوفی امامی از جانباختگان پرواز۷۵۲، برای حاضران خواند.

با توجه به محدودیت فضا از سه روایتی که در این نشست خوانده شده، روایت بهشته رضاپور، مادر زنده‌یاد بهاره کرمی‌مقدم، را برگزیدیم، و با اجازه از ایشان و نیز انجمن خانواده‌های جانباختگان پرواز پی‌اس۷۵۲، ناشر کتابِ «نباید نوشته می‌شد»، به‌همراه این گزارش کوتاه از نظرتان خواهد گذشت.

کرهٔ آب‌شده*

بهشته رضاپور

مادر بهاره کرمی‌مقدم

در روز ششم ژانویهٔ دو هزار و بیست و دو در فرودگاه تورنتو به ساعت مچی خود نگاه کردم ساعتی که با خوشحالی برای من خریده بود. بهاره برای خرید این ساعت خیلی اصرار داشت مادرش اخیراً ورزشکار شده بود و یک‌روز درمیان به باشگاه ورزشی و پیاده‌روی می‌رفت تعداد قدم‌ها و حرکت‌ها به‌وسیلهٔ ساعت ثبت می‌شد و خواب عمیق و یا کم‌خوابی را نشان می‌داد. اما این ساعت نفهمید که دو موشک قلم پای مادر را شکست و خواب شبانه را از چشمانش دریغ کرد. بعد از یک سال جرئت استفاده از ساعت را در خود پیدا کردم. ساعت یازده و نیم به‌وقت محلی بود.

در فرودگاه تورنتو درد سراسر وجودم را فراگرفت. کنار ریل چرخان ایستادم چرا از چمدان‌ها خبری نیست؟ دخترم مثل همیشه با یک دسته‌گل زیبا منتظر من است. انتظار سخت است. دوست دارم هر چه زودتر صورت ظریف، موهای روشن بلند و یا کوتاهش را ببینم. از دور چمدان مشکی‌رنگی که به دستهٔ آن روبان زرد و قرمز بسته‌ام پیش می‌آید. به‌محض نزدیک‌شدن سریع چمدان را از روی ریل برمی‌دارم با هم وارد پارکینگ فرودگاه شدیم. روبه‌روی یک ماشین هوندای آبی‌رنگ زیبا و نو ایستاد و با شادی تمام گفت مادر این هم ماشین جدید. من قبلاً نگفتم تا الان خوشحالت کنم. ماشینی که در یکی از روزهای ژانویهٔ دو هزار و بیست در جلوی چشمان خودم دوباره به کمپانی بازگردانده شد.

تلفن زنگ خورد. دوست صمیمی پسرم بود که به استقبال من آمده بود. بیرون منتظر بود. به‌طرف در خروجی به راه افتادم. چرا عهد خود را شکستی، چگونه جرئت بازگشت به این شهر را پیدا کردی، خودم را دل‌داری می‌دهم تو به‌خاطر بهاره به اینجا بازگشتی و باید یاد او را زنده نگه‌داری. در طول یازده سالی که دور بودیم فرودگاه محل وصل و یا جداشدن ما بود. بیست و دوم دسامبر دو هزار و نوزده به گروه خانواده پیام داد به کیِف رسیده است. گفت کمی می‌خوابد و از ما درخواست کرد بعد از یک ساعت او را با زنگ تلفن از خواب بیدار کنیم. یک ساعت بعد دیدم آنلاین است. دیگر زنگ نزدم و پیام دادم «قربونت برم من! پاشو بهار جانم.» در جواب نوشت: «مگر کسی را با پیام‌دادن از خواب بیدار می‌کنند؟» 

گفتم: «حس ششم مادرانه به من گفت که بیدار هستی.» در جواب کلی علامت خنده گذاشته بود. از دور مرد جوان برایم دست تکان داد. در طول مسیر سکوت سنگینی حکم‌فرما بود. بهترین مُسکّن برای زخم درمان‌ناپذیر من سکوت است. از او خواهش کردم مرا به محل اقامتم برساند.

هوریران، مادر نگارجان برقعی، و من در یک هتل اتاق رزرو کرده بودیم. پرواز او زودتر بود ولی به‌علت برف شدید در ونکوور پروازش کنسل شده بود. در نتیجه قبل از او به هتل رسیدم.

در اتاقم و در نظر اول یک مبل راحتی بزرگ و کرم‌رنگ به چشم می‌خورد. در انتها یک میز با دو صندلی قرار داشت روی میز با یک آباژور زیبا. در سمت راست اتاقی با یک تخت دونفرهٔ بزرگ قرار داشت. یک در کشویی سرویس بهداشتی را از اتاق جدا کرده بود. کاپشنم را درآوردم دو ماسک را که ساعت‌ها تحمل کرده بودم از صورت جدا کردم و با آب گرم دست و صورتم را شستم. از پنجره به بیرون نگاه کردم. چقدر آشنا بود. ناگهان اشک‌هایم سرازیر شدند. توان مبارزه با آن‌ها را نداشتم. به دیوار تکیه دادم و احساس کردم اینجا مزار دخترم است. زمان از دستم رفت. در یک آن تصمیم گرفتم که نقطهٔ پایان بر سوگواری خود بگذارم. لباس پوشیدم و از هتل بیرون رفتم. همه‌جای شهر تورنتو برای من آشنا بود. دوست صمیمی ساکن تورنتو قبلاً به من لقب شهردار تورنتو داده بود به این دلیل که هر مکانی را معرفی می‌کرد می‌گفتم می‌شناسم و یا دیده‌ام.

به سمت خیابان اصلی راه افتادم. پاهایم مرا به طرف خانهٔ بهاره می‌بردند. این مسیر را همیشه با ماشین آمده بودم و این بار پیاده به آن سمت رفتم. در نظر اول سکوت شهر توجه مرا جلب کرد. هرچه جلوتر رفتم بیشتر مشهود شد. افراد کمی در رفت و آمد بودند. همه‌جا خلوت بود. کرونا، این بیماری مرموز و قرنطینه، شهر را زمین‌گیر کرده بود. رستوران‌ها بسته بودند. با بیشتر آن‌ها خاطره داشتم. در طول راه به خودم قول دادم وقتی به آن محله و خانه رسیدم گریه و‌ زاری نکنم. یادم نمی‌آید چقدر طول کشید تا به آنجا برسم. رستوران فرانسوی را سر خیابان دیدم. این هم بسته بود. مثل گذشته بچه‌ها و سگ‌ها در آن پارک کوچک بازی می‌کردند. در دو طرف خیابان باریک خانه‌های دوطبقهٔ قدیمی دیده می‌شد. اکثر آن‌ها در سال‌های ۱۹۰۰ و یا بعد از آن ساخته شده بودند. ساکنین اجازه نداشتند نمای خانه را تغییر دهند ولی با تغییرات داخل خانه مشکلی ایجاد نمی‌شد. بهاره این خیابان کوچک را بسیار دوست داشت. برای رفتن به محل کار خود مسیر طولانی را طی می‌کرد و حاضر نبود خانهٔ خود را عوض کند. از سه‌راهی گذشتم. در وسط خیابان ماشینی درخت‌های کاج را که وظیفهٔ خود را در جشن کریسمس انجام داده بودند جمع‌آوری می‌کرد. صدای خردشدن درخت‌ها در دستگاه مخصوص را می‌شنیدم. کم‌کم به مکان مقدس نزدیک می‌شدم. تمام احساسات من یخ زده بود. آدم آهنی نزدیک خانه رسیده بود.

خانهٔ کوچکی که بهاره در طبقه دومش زندگی می‌کرد پیش رویم بود. در طبقهٔ اول زن و شوهر پیر چینی زندگی می‌کردند. کارهای مربوط به خانه را داماد آن‌ها ریچارد انجام می‌داد. انسان شریف و مهربانی بود و هست.

وقتی پسرم و من برای جمع‌آوری وسایل خانه رفته بودیم از دیدن ما بسیار ناراحت شد و گریه کرد و اصرار داشت که تا هر زمان دلمان می‌خواهد آنجا بمانیم. بهاره کرایهٔ دو ماه بعد را هم پرداخته بود اما ما نماندیم. در تاریخ بیست و پنجم ژانویهٔ دو هزار و بیست دوستان بهاره از سراسر دنیا و کانادا دور هم جمع شدند و مراسم یادبود باشکوهی برگزار کردند. ما هم بودیم. ریچارد از انبوهی جمعیت حیرت کرده بود. هزار نفری می‌شدند. شبکه‌های تلویزیونی مختلفی آمده بودند ولی اجازهٔ فیلمبرداری و مصاحبه ندادم. آن‌ها فقط از گریهٔ یک مادر دلشکسته عکس و فیلم و گزارش تهیه می‌کردند و خاطرهٔ دخترم به فراموشی سپرده می‌شد. لطف کردند و به خواسته‌ام احترام گذاشتند.

جلوی خانه حیاط کوچکی بود. در آنجا ریچارد نهال سیب قرمز کوچکی به یاد بهاره کاشته بود. بعد از هشت ماه به یک درخت کوچک تبدیل شده بود. در سکوت به این درخت که به‌جای بهاره مرا نگاه می‌کرد خیره شدم. در برابرش تعظیم کردم و به یادگار عکسی گرفتم. آن خانه، آن اتاق با پنجرهٔ او که روی سقف شیب‌دار طبقهٔ اول قرار می‌گرفت. همه‌جا را در قلب و ذهنم ثبت کردم. دوباره به درخت نگاه کردم. یادم افتاد یکی گفته است درختان ایستاده می‌میرند و من مانند آن درخت ایستاده بودم اما نمی‌مردم. در راه بازگشتن به هتل به هیچ‌چیز نگاه نکردم تا تصاویر از خاطرم نروند.

روز دوشنبه شانزدهم دی هزار و سیصد و نود و هشت را در ذهنم مرور می‌کردم. بعد از خوردن صبحانه با کمک همسرم مشغول آماده‌کردن باقلوا شدیم تا بهاره همراه خود ببرد. در حین بازکردن خمیر بهاره پشت سر ما نشسته بود. دائم سؤال می‌پرسید و ما با خنده و شوخی جواب می‌دادیم و نمی‌دانستیم از ما فیلم می‌گیرد؛ سؤال‌هایی مانند اسم، شغل، محل کار و نحوهٔ پختن باقلوا. وقتی در مرحلهٔ آخر گفتم باید روی خمیر آماده کرهٔ آب‌شده بریزیم با صدای بلند گفت مادر این رو به من نگفته بودی. خلاصه از من اصرار و از بهاره خانم انکار… فیلم را لحظهٔ آخر از فرودگاه برای من فرستاده بود.

باقلوا را برای یک همکار کانادایی می‌آورد که قبلا مزهٔ باقلوا را در دست‌پخت صاحبخانهٔ آذربایجانی‌اش چشیده بود. با سؤال و جواب‌های فراون بهاره و من باقلوای دست‌پخت بهاره آماده شد. قبلاً برایش باقلوای مرا برده بود و این بار هم قرار بود ببرد.

بعد از هشتم ژانویه دو هزار و بیست وقتی در تورنتو بودم برای دومین یا سومین بار به محل کار بهاره رفتم. با رئیس بهاره مشغول صحبت بودیم که آقای قدبلند بوری به نزدیک ما آمد و پسرم معرفی کرد که ایشان همکار بهاره هستند. من خیلی دلم می‌خواست بدانم آن کدام همکار بهاره بود که باقلوا برایش درست شده بود. فردای آن روز یک پیام به‌زبان انگلیسی در فیس‌بوکم آمد. «سلام، من … هستم. دیروز علی به شما گفت من همکار بهاره هستم. ما دوستان واقعی بودیم. خیلی چیزها از بهاره یاد گرفتم. با هم غذا می‌خوردیم و یا قهوه می‌نوشیدیم. بازی‌های مختلف انجام می‌دادیم. برایم باقلوای بسیار خوشمزه‌ای درست کرده بود.» 

وقتی خانهٔ ویران بهاره را جمع می‌کردم دفتر آشپزی را دیدم که دستورهای غذایی مادرش نوشته شده بود. وقتی دستور باقلوا را نگاه کردم دیدم بهاره نوشته در آخر کرهٔ آب‌شده ریخته شود. هرچه گشتم بهاره را پیدا نکردم تا بهش نشان بدهم. این جمله از اروین یالوم به ذهنم رسید ازدست‌دادن پدر و مادر به‌معنای ازدست‌دادن گذشته است ولی ازدست‌دادن فرزند یعنی ازدست‌دادن آینده چون فرزند جزئی از آینده است. به هتل رسیدم. بسیار ناتوان و ضعیف شده بودم. تا آمدن هوریران دو سه ساعتی باقی مانده بود. دراز کشیدم و به خواب عمیقی که بی‌شباهت به مرگ نبود فرو رفتم و با صدای زنگ تلفن دوباره به این دنیای بی‌وفا برگشتم. مسافر من از راه رسیده بود.

*این روایت با اجازهٔ نویسندهٔ آن و همچنین انجمن خانواده‌های جانباختگان پرواز پی‌اس۷۵۲، ناشر کتابِ «نباید نوشته می‌شد: روایت بازماندگان پرواز PS752» در رسانهٔ همیاری بازنشر می‌شود.

علاقه‌مندان می‌توانند این کتاب را که حاوی روایت‌های چند تن از بازماندگان پرواز پی‌اس۷۵۲ است، در کانادا از وب‌سایت آمازون و از طریق لینک زیر خریداری کنند:
https://www.amazon.ca/dp/1738745201

نوشته روایت‌هایی که «نباید نوشته می‌شد» اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.