گروه کُر ایرانیان ونکوور در اوت ۲۰۱۶ به پیشنهاد آقای سپهر حجتی و با همکاری آقایان مهرداد آبکناری، امیر اسلامی و خانم‌ها نگین عطار و مریم سروش‌نسب در نورث ونکوور تشکیل و پایه‌گذاری شد. بسیاری از اعضای حاضر در این گروه از همان ابتدا به کُر پیوستند. همچنین درصد زیادی از اعضای گروه درس‌های اولیهٔ موسیقی را با همین کلاس‌ها شروع کردند. به‌خوبی بارز است که با عشق و صمیمیتی که در بین اعضای گروه کُر ایرانیان ونکوور همواره جاری بوده، توانسته‌اند تا به امروز به‌طور منسجم گروه را حفظ و پیشرفت کنند.

نخستین کنسرت رسمی گروه کُر ایرانیان ونکوور در تاریخ یکشنبه ۱۷ دسامبر ۲۰۱۷ ساعت ۷:۳۰ شب در سالن دانشگاه کپیلانو برگزار شد. این کنسرت با استقبال بسیار خوبی مواجه شد و کلیهٔ بلیت‌های کنسرت از چند مانده به اجرا به‌فروش رفت. در این کنسرت که در ۳ بخش اجرا شد، قطعاتی از ساخته‌های مرتضی حنانه، احمد پژمان، دکتر سعید شریفیان، روح‌الله خالقی، مرتضی نی‌داوود، دکتر علی نادراصفهانی، رامین جمال‌پور، امیر اسلامی، تایماز صبا و سپهر حجتی به اجرا درآمد. رهبری گروه کُر بر عهدهٔ تایماز صبا و پیانیست گروه، کیاندخت نوری، بود‌. همچنین‌ هامین هنری به‌عنوان نوازندهٔ سازهای کوبه‌ای و عارف زرگری به‌عنوان نوازندهٔ آکاردئون این اجرا را همراهی کردند.

در بخش اول کنسرت ۳ قطعه توسط گروه کُر اجرا شد. سپس در بخش دوم قطعاتی توسط سولیست‌ها (تک‌خوان‌ها) به اجرا درآمد و در پایان نیز ۶ قطعه توسط گروه کُر مجدداً اجرا شد. ۳ خوانندهٔ تک‌خوان (آتوسا نزاکتی، بنفشه فرهمند و پگاه شرکت) که گروه «هزارآوا» را در سال ۲۰۱۶ و زیر نظر امیر اسلامی تشکیل داده‌اند، در این اجرا همکاران گروه کُر بودند و ۲ قطعهٔ پایانی کنسرت (دلدار و شاه من) از ساخته‌های امیر اسلامی، با اجرای این تک‌خوان‌ها و گروه کُر به اجرا درآمد. همچنین مهتاب حقیقی که از مدرسان گروه کر است، ۲ قطعه به‌همراه پیانوی کیاندخت نوری به‌روی صحنه برد؛ قطعهٔ فردوسی، اثر مرتضی حنانه، و حافظ، اثر دکتر سعید شریفیان، که هر دو قطعه از قطعات پیچیدهٔ ایرانی برای آواز سلو می‌باشند. در پایان بخش دوم، ۳ تن از مدرسان کر (مهتاب حقیقی، تایماز صبا و کیاندخت نوری) قطعهٔ آئینه را با تنظیم تایماز صبا و آکاردئون عارف زرگری به اجرا درآوردند.

کادر فنی و آموزشی گروه کُر ایرانیان ونکوور عبارت‌اند از: سپهر حجتی (مدیر کُر)، تایماز صبا (رهبر کُر)، مهتاب حقیقی (معلم صداسازی و تکنیک‌های آوازی)، کیاندخت نوری (پیانیست) و امیر اسلامی (معلم مبانی موسیقی). همچنین شورای علمی گروه کُر متشکل‌اند از دکتر علی نادراصفهانی، مهتاب حقیقی، تایماز صبا و امیر اسلامی.

از مهم‌ترین ویژگی‌های نخستین کنسرت گروه کُر ایرانیان ونکوور، نظم و انظباط اجرا بود. کنسرت رأس ساعت مقرر شروع شد و کلیهٔ بخش‌ها نیز به‌طور دقیق و منظم اجرا شدند. همچنین کیفیت بسیار خوب سیستم صوتی و وجود صدابرداران حرفه‌ای سالن، تأثیر بسیار خوبی بر گوش و جان شنوندگان داشت. در این اجرا نیز لباس‌های متحدالشکل، صحنه‌آرایی زیبا و ساده، نظم در ورود و خروج اعضا و آمادگی بسیار خوب اعضا در اجرا به‌خوبی به‌چشم می‌آمد. قطعات بسیار خوب و تنظیم‌های زیبا و متناسب با توانمندی گروه کُر از ویژگی‌های دیگر این کنسرت بود. همچنین قیمت مناسب بلیت (۲۵ دلار) با توجه به پربار بودن کنسرت و در مقایسه با کنسرت‌های دیگر در شهر ونکوور بسیار مورد توجه تماشاگران این کنسرت قرار گرفته بود.

گروه کُر ایرانیان ونکوور در حال حاضر ۳۰ عضو (خواننده) دارد و کلاس‌های جدید گروه کُر و برنامهٔ تمرین‌های گروه از ۱۰ ژانویه ۲۰۱۸ مجدداً از سر گرفته خواهد شد. این گروه در دورهٔ جدید قطعات جدیدی را در رپرتوار اجرایی خود قرار خواهد داد تا برای کنسرت بعدی در سال ۲۰۱۸ آماده شود. همچنین اعضای جدیدی که به همکاری با گروه کُر تمایل دارند، می‌توانند به وب‌سایت گروه کُر ایرانیان ونکوور و یا صفحهٔ فیس‌بوک و اینستاگرام گروه مراجعه و ثبت نام کنند.

www.vanchoir.com

https://www.facebook.com/Vancouveriranianchoir/

امید است این گروه با همین نظم و عشق و صمیمیت و مدیریت بسیار خوب بتواند به مسیر پر پیچ و خم موسیقی ادامه بدهد و در آینده شاهد کنسرت‌های موفق‌تر و بیشتری از آنان باشیم.

نوشته گزارشی از نخستین کنسرت گروه کُر ایرانیان ونکوور اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.

امیرحسین اسلامی میرآبادی*

سازهای زهی زخمه‌ای (سه تار)

در ادامهٔ مقالهٔ قبلی در شمارهٔ پنجم رسانهٔ همیاری، در این شماره نیز به توضیحی مختصر در مورد «سه‌تار» که جزو خانوادهٔ سازهای زهی زخمه‌ای است، خواهم پرداخت.

سه‌تار

این ساز در اجراهای موسیقی کلاسیک ایرانی بیشتر به صورت تک‌نوازی اجرا می‌شود. در واقع از آنجاکه حجم صدای این ساز زیاد نیست، بیشتر نوازندگان سه‌تار، ترجیح بر این دارند تا به‌صورت تک‌نوازی اجرا کنند و یا در بخش گروه‌نوازی، قطعاتی را اجرا کنند که مشخصاً برای سه‌تار و گروه سازهای ایرانی ساخته شده است و در تنظیم قطعه، خصوصیت حجم کم صدادهندگی سه‌تار در نظر گرفته شده است. (مانند قطعه ونوشه برای سه‌تار و ارکستر ساخته و اجرای حمید متبسم)

سه‌تار به لحاظ شکل ظاهری و تکنیک‌های اجرائی بسیار به تار شبیه است و اکثر نوازندگان تار، سه‌تار هم می‌نوازند.

این ساز از چند قسمت تشکیل شده است:

۱- سرپنجه

۲- گوشی‌ها

۳- پردهٔ قبل از شیطانک

۴- شیطانک

۵- پرده‌های اصلی (چهارلایی)

۶- پرده‌های فرعی (سه‌لایی)

۷- دسته

۸- کاسه

۹- صفحه

۱۰- خرک

۱۱- سیم‌گیر

۱۲- سیم‌ها (۴ سیم)

کاسهٔ طنینی سه‌تار از جنس چوب و به شکلی شبیه به گلابی ساخته می‌شود. روی دهانهٔ سه‌تار، صفحه‌ای چوبی قرار دارد (در تار، به جای این صفحهٔ چوبی، پوست کشیده می‌شود). کاسهٔ سه‌تار را گاه یک‌تکه و گاه از تکه‌های (ترکه‌های) به‌هم‌متصل‌شدهٔ چوب می‌سازند.

صفحهٔ روی کاسهٔ سه‌تار نیز از جنس چوب است و معمولاً سوراخ‌های کوچکی روی آن ایجاد می‌کنند که خروج صدا را از کاسهٔ طنینی ممکن می‌سازد.

خرک سه‌تار از جنس چوب ساخته می‌شود (در تار از جنس استخوان ساخته می‌شود) و بر روی آن شیارهای کم‌عمقی ایجاد می‌کنند که سیم‌های سه‌تار از آن عبور کنند.

دستهٔ سه‌تار نیز از جنس چوب و توپُر است. پرده‌ها (دستان‌ها) بر روی دستهٔ سه‌تار بسته می‌شوند. دستهٔ سه‌تار از یک‌طرف به کاسهٔ سه‌تار و از طرف دیگر به سرپنجهٔ سه‌تار متصل است.

سرپنجهٔ ساز از جنس چوب است و ۴ سوراخ روی آن تعبیه شده تا ۴ گوشی سه‌تار در این سوراخ‌ها قرار گیرند و سیم‌های سه‌تار (۴ عدد سیم) به درون گوشی‌ها پیچیده شوند (هر سیم به دور یک گوشی پیچیده می‌شود).

شیطانک سه‌تار نیز قطعه‌ای چوبی با شیارهایی کم عمق است تا سیم‌ها از روی آن عبور کنند و به داخل سر پنجه و گوشی‌های ساز متصل شوند.

تعداد پرده‌های (دستان‌های) سه‌تار ۲۸ عدد است (مانند تار) و از جنس زه یا نخ نایلون می‌باشند که در سرتاسر دسته سه‌تار بسته می‌شوند.

سیم‌گیر قطعهٔ کوچک چوبی‌ای است که در انتهای بدنهٔ کاسه نصب می‌شود و یک سر سیم‌ها به دور آن گره زده می‌شود.

تعداد سیم‌های سه‌تار ۴ عدد است. سه‌تار در قدیم ۳ سیم داشته است (و به‌همین دلیل نام سه‌تار به آن داده شده است) و بعدها توسط مشتاق علیشاه (درویشی سه‌تارنواز) سیم چهارمی به آن اضافه شده است که در حال حاضر، سیم مشتاق نام دارد.

نوازندهٔ سه‌تار این ساز را با ناخن انگشت سبابه می‌نوارد. البته برخی نوازندگان از ناخن‌هایی مصنوعی که از جنس فلز این ساز را می‌نوازند.

همان‌طور که پیش از این گفته شد، اصولاً اکثر نوازندگان تار، به‌عنوان سه تارنواز هم شناخته می‌شوند، اما برخی از استادان موسیقی کلاسیک ایرانی، صرفاً بر سه‌تارنوازی‌ متمرکزند. برخی از این استادان عبارتند از:

احمد عبادی فرزند میرزاعبدالله فراهانی (۱۳۷۱-۱۲۸۵ خورشیدی)، یوسف فروتن (۱۳۵۷-۱۲۷۰ خورشیدی)، سعید هرمزی (۱۳۵۵-۱۲۷۶ خورشیدی) جلال ذوالفنون (۱۳۹۰-۱۳۱۶ خورشیدی) مسعود شعاری (متولد ۱۳۴۰ خورشیدی).

*عضو هیئت علمی دانشکدهٔ موسیقی دانشگاه هنر تهران، آهنگ‌ساز، نوازندهٔ نی و مدرس موسیقی

www.amireslami.com

info@amireslami.com

نوشته سازشناسی موسیقی کلاسیک ایرانی (بخش دوم) اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.

مقدمه

شناخت سازهای اقوام گوناگون در سراسر دنیا، همواره به شناخت موسیقی آنان کمک بسیاری می‌کند. چرا که عوامل فیزیکی اجرای موسیقی هر منطقه، سازها می‌باشند و در حقیقت عامل انتقال صوت از ذهن نوازنده به گوش شنونده، چیزی جز سازها نیست. در همین راستا شناخت سازهای موسیقی کلاسیک ایرانی می‌تواند کمک شایانی به شناخت هر چه بیشتر این‌گونه از موسیقی نماید.

رده‌بندی کلی سازهای موسیقی کلاسیک ایرانی

سازها به‌طور کلی می‌توانند در گروه‌های مختلفی رده‌بندی شوند:

گروه سازهای بادی: با دمیدن در این‌گونه سازها می‌توان تولید صوت کرد. مثل نی، سرنا، بالابان، نی‌انبان و…

گروه سازهای زهی: سازهای زهی سازهائی‌اند که در ساختمان آن‌ها سیم‌هائی برای تولید صوت به‌کار می‌روند. این گروه از سازها خود به چند دستهٔ زیر تقسیم می‌شوند:

۱) سازهای زهی مضرابی (زخمه‌ای): سازهائی‌اند که با یک مضراب یا ناخنِ نوازنده به صدا درمی‌آیند. مثل تار، سه‌تار، رباب و عود، سنتور و…

۲) سازهای زهی آرشه‌ای: سازهای دارای سیم که صدای آن‌ها به کمک آرشه (کمان) ایجاد می‌شود. مانند کمانچه، قیچک و…

سازهای کوبه‌ای: سازهائی که با کوبش بر پوست یا بدنهٔ آن‌ها تولید صوت می‌کنند. مانند تنبک، دف، دهل و…

در این شماره از «رسانهٔ همیاری» به بحث اجمالی در مورد ساز «تار» به‌عنوان یکی از سازهای زهی مضرابی می پردازیم.

تــار

این ساز یکی از مهم‌ترین سازهای موسیقی کلاسیک ایرانی است. از این‌روی که ساز بسیار پرکاربردی، چه در تک‌نوازی و چه در گروه‌نوازی، است و همچنین مهم‌ترین و قدیمی‌ترین صفحه‌های گرامافون از موسیقی کلاسیک ایرانی که توسط بزرگانی چون میرزاعبدالله فراهانی (۱۲۹۷-۱۲۲۲ خورشیدی)، آقاحسینقلی فراهانی (۱۲۹۴-۱۲۳۰ خورشیدی)، غلامحسین درویش ملقب به درویش‌خان (۱۳۰۵-۱۲۵۱ خورشیدی) و… ضبط‌شده با ساز تار صورت گرفته است.

این ساز از چند قسمت تشکیل شده است:

کاسهٔ طنینی، دسته، خرک، پوست، شیطانک، سرپنجه، گوشی‌ها، سیم‌ها، سیم‌گیر، پرده‌ها (دستان‌ها) و مضراب.

کاسهٔ طنینی ساز معمولاً از چوب درخت توت ساخته می‌شود. کاسهٔ ساز از چوب یک‌تکه و در دو حجم توخالی تقریباً شبیه گلابی (یکی بزرگ‌تر و دیگری کوچک‌تر) تشکیل شده است.

به این کاسه دسته‌ای بلند نیز از جنس چوب متصل است که پرده‌های ساز بر روی این دسته بسته شده و سیم‌های ساز از روی کاسه و دسته نیز عبور می‌کنند.

بر روی کاسهٔ ساز (هر دو قسمت کوچک و بزرگ) پوستی نازک کشیده می‌شود. این پوست از قسمت نازکِ پوست حیواناتی چون بز یا بره انتخاب می‌شود.

سیم‌های ساز (۶ عدد) و از جنس فلز با قطرهای مختلف از یک طرف در روی کاسهٔ طنینی به سیم‌گیر متصل‌اند و پس از عبور از روی خرک‌ساز و طی طول دسته‌ساز، در انتها از روی شیطانک عبور می‌کند و هر سیم به یک گوشی متصل می‌شود. سیم‌های ساز به‌صورت جفتی (دوبه‌دو) با هم کوک می‌شوند و معمولاً کوک سیم‌ها «دو- سل- دو» می‌باشد.

خرک و شیطانک معمولاً از جنس استخوان حیوانات ساخته می‌شوند. شیطانک بین دسته‌ساز و سرپنجه قرار می‌گیرد و درازی شیارهای کم‌عمقی است که سیم‌ها از درون آن‌ها می‌گذرند و به گوشی‌های ساز متصل می‌شوند. خرک نیز به مثابهٔ پلی است که سیم‌ها از روی آن عبور کرده و بتوان سیم‌ها را از سطح دسته بالاتر نگه‌داشت.

سیم‌گیر نیز قطعهٔ کوچکی از جنس چوب است که در انتهای بدنهٔ کاسه نصب شده و دارای شیارهائی است که حلقهٔ تابیده‌شده و یا گره یک سرِ سیم‌ها به آن می‌افتد و محکم می‌شود.

گوشی‌های ساز ۶ عدد است و از جنس چوب و وظیفه آن‌ها نگه‌داشتنِ سیم‌ها می‌باشد. همچنین نوازنده با چرخاندنِ گوشی‌های ساز و در حقیقت محکم و یا شل‌کردنِ سیم‌ها، می‌تواند ساز را کوک کند.

سرپنجه، جعبه توخالی و متصل به دستهٔ ساز است که گوشی‌های ساز در آن قرار می‌گیرد و محکم می‌شوند.

در طول دستهٔ ساز ۲۸ پرده (دستان) بسته می‌شود که نوازنده با انگشت‌گذاری بر پشت پرده‌ها نت‌های موسیقی را ایجاد می‌کند. جنس پرده‌ها از زه (رودهٔ تابیدهٔ چهارپایان) می‌باشد.

توضیحات تکمیلی

تا قبل از درویش‌خان، تار دارای ۴ سیم و ۱ سیم واخوان (بم) بود، ولی درویش‌خان سیم دیگری به تار اضافه کرد که کنار سیم واخوان قرار می‌گیرد و با آن هم کوک می‌شود و صدای سیم واخوان (بم) را تشدید می‌کند.

همچنین از تارنوازانِ معروف ایرانی می‌توان به این اساتید اشاره کرد:

علی‌اکبر فراهانی که سرسلسلهٔ موسیقی کلاسیک ایرانی به حساب می‌آید و فرزندان آن میرزاعبدالله فراهانی، میرزاحسن فراهانی، آقاحسینقلی فراهانی.

همچنین غلامحسین درویش (درویش‌خان)، مرتضی نی‌داود، کلنل علینقی وزیری، نورعلی برومند، غلامحسین بیگجه‌خانی، نصرالله زرین‌پنجه، یحیی زرپنجه، سلیمان روح‌افزا، عبدالحسین شهنازی، حبیب‌الله صالحی، موسی معروفی و جلیل شهناز.

نوازندگان معاصر تار عبارتند از:

محمدرضا لطفی، حسین علیزاده، هوشنگ ظریف، فرهنگ شریف، داریوش پیرنیاکان، کیوان ساکت، عطاالله جنگوک، فریدون حافظی، مجید درخشانی، داریوش طلائی، ارشد طهماسبی، شهریار فریوسفی، حمید متبسم و محسن نفر.

قسمت دوم این مطلب را در اینجا بخوانید.

*عضو هیئت علمی دانشکدهٔ موسیقی دانشگاه هنر تهران، آهنگ‌ساز، نوازندهٔ نی و مدرس موسیقی

www.amireslami.com

info@amireslami.com

نوشته سازشناسی موسیقی کلاسیک ایرانی (بخش اول) اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.

امیرحسین اسلامی میرآبادی*

در شمارهٔ قبلی (سوم) نشریهٔ «رسانهٔ همیاری» در مورد «موسیقی کلاسیک ایرانی» که شامل «ردیف موسیقی ایرانی» و «ضربی‌های موسیقی ایرانی» است به اختصار توضیح داده شد و تا حدی مبحث ردیف موسیقی ایرانی گشوده شد. در ادامهٔ مطلب و در این شماره لازم است تا در مورد «ضربی‌های موسیقی ایرانی» که شامل «پیش‌درآمد»، «ضربی»، «چهارمضراب»، «تصنیف» و «رِنگ» است، توضیح مختصری داده شود.

پیش درآمد

قطعه‌ای ریتمیک است که معمولاً با تِمپو (سرعت) کم یا متوسط اجرا می‌شود. این قطعه می‌تواند توسط یک ساز یا گروه نوازندگان اجرا شود. اگر توسط یک نوازنده (با همراهی ساز کوبه‌ای یا بدون همراهی آن) اجرا شود، می‌تواند به‌صورت پیش‌ساخته یا بداهه‌نوازی (خلق در لحظه) باشد. اما در صورتی‌که به‌شکل گروه‌نوازی اجرا شود، حتماً از قبل برایش آهنگ‌سازی خواهد شد. ملودی‌های این قطعه ریتمیک در گوشه‌های اصلی دستگاه یا آواز مربوطه گردش می‌کند و اشاره‌ای به این گوشه‌ها دارد. نقش اصلی پیش‌درآمد توصیف مختصری از دستگاه یا آوازی است که قرار است اجرا شود و به‌همین دلیل با لفظ پیش‌درآمد نامگذاری شده است. چرا که بعد از این قطعه عموماً، گوشهٔ «درآمد» که اولین گوشهٔ هر دستگاه و یا آواز است اجرا می‌شود.

برای اولین بار، این فکر به‌نظر «رکن‌الدین خان مختاری» (۱۲۶۶-۱۳۵۰ خورشیدی، نوازندهٔ ویلن ایرانی) می‌رسد که بهتر است برای اجرای کنسرت، نوازندگان در مرحلهٔ اول قطعه‌ای به‌طور دسته‌جمعی نواخته و به اصطلاح گشایش و یا خلاصه‌ای از آنچه را که می‌خواهند بعداً بنوازند، با هم شروع کنند و سپس به تکنوازی مشغول گردند. این نظر را وی با دیگران در میان گذاشته و روز بعد قطعه‌ای را که شخصاً معمولاً در موقع تکنوازی به‌صورت ضربی می‌نواخته به دستهٔ موسیقی‌دانان ارائه می‌دهد و آن دسته پس از چند جلسه تمرین آن‌را فراگرفته و به‌صورت دسته‌جمعی نواختند. نام این قطعه را «مشیر همایون شهردار» (۱۲۶۴-۱۳۴۸ خورشیدی، نوازندهٔ پیانو ایرانی) «پیش‌درآمد» گذاشت. بعد از رُکن‌الدین خان، استاد شهیر موسیقی ایرانی «درویش خان» (۱۲۵۱-۱۳۰۵ خورشیدی، نوازندهٔ تار و آهنگ‌ساز) نیز دست به ساختن پیش‌درآمد زد و پیش‌درآمد ابوعطا را به‌عنوان اولین قطعه در این فرم به‌همراه گروه به اجرا درآورد. به‌طوری‌که امروزه ساخته‌های او به‌عنوان یکی از بهترین و اصیل‌ترین نمونه‌های موسیقی کلاسیک ایرانی محسوب می‌شوند. از پیش‌درآمدهای معروف دیگر می‌توان به «پیش‌درآمد بیات اصفهان» ساختهٔ «مرتضی نی‌داود» (۱۲۷۹-۱۳۶۹ خورشیدی، نوازندهٔ تار و آهنگ‌ساز) اشاره کرد که در سال ۱۳۶۶ خورشیدی، آهنگ‌ساز بزرگ ایرانی «مرتضی حنانه» (۱۳۰۱-۱۳۶۸ خورشیدی) از این پیش‌درآمد به‌عنوان موسیقی تیتراژ شروع سریال «هزار دستان» (به کارگردانی علی حاتمی) استفاده کرد.

ضربی

واژهٔ «ضربی» به دو معنای مختلف در موسیقی کلاسیک ایرانی به‌کار می رود. کاربرد اول آن برای کلیهٔ قطعاتی است که متر مشخص دارند (اصطلاحاً گفته می‌شود که ریتمیک‌اند) و امکان همراهی ساز کوبه‌ای (مثل تنبک) با آن‌ها میسر است. اما کاربرد دوم و تخصصی‌تر آن برای قطعاتی است که بر اساس گوشه‌ای خاص ساخته می‌شوند. به‌طور مثال «ضربی عُشاق» که بر اساس گوشهٔ عُشاق در بیات اصفهان ساخته می‌شود، و یا «ضربی دلکش» که بر اساس گوشهٔ دلکش در ماهور ساخته می‌شود. ضربی‌ها در هر تمپوئی ساخته می‌شوند و عموماً زمان کوتاه‌تری نسبت به پیش‌درآمد دارند.

چهارمضراب

چهارمضراب قطعه‌ای ریتمیک است که معمولاً در متر ۸/۶ ساخته می‌شود. تمپوی آن معمولاً سریع است و در میانهٔ اجرای موسیقی کلاسیک ایرانی اجرا می‌شود. چهارمضراب مثل پیش‌درآمد گردشی در گوشه‌های اصلی دستگاه یا آواز مربوطه دارد. معمولاً چهارمضراب بر اساس یک پایهٔ ریتمیک ساخته می‌شود. الگوی پایهٔ ریتمیک به مثابهٔ ترجیع‌بندی است که در سرتاسر قطعه تکرار می‌شود و بعد از اجرای هر چند ملودی یک‌بار به این پایه برمی‌گردد.

تصنیف

تنها قطعهٔ با کلام موسیقی کلاسیک ایرانی تصنیف است. در حقیقت قطعات ریتمیکی را که بر اساس شعری ساخته می‌شوند، تصنیف گویند. تصنیف‌ها می‌توانند تمپوهای مختلف و همچنین زمان‌بندی متفاوتی داشته باشند (متناسب با محتوای شعر). در اجرای موسیقی کلاسیک ایرانی معمولاً تصنیف در پایان کنسرت اجرا می‌شود و بعد از آن رِنگ نواخته می‌شود. روند تصنیف نیز بر اساس چند گوشهٔ اصلی دستگاه یا آواز است. هر چند که امروزه آهنگ‌سازان به دلیل ایجاد تنوع در اجرای موسیقی، چند تصنیف در یک اجرای موسیقی می‌گنجانند. «علی‌اکبر شیدا» (۱۲۲۲-۱۲۸۵ خورشیدی) و «عارف قزوینی» (۱۲۵۹-۱۳۱۲ خورشیدی) دو تصنیف‌ساز معروف‌اند که بسیاری از تصانیف این دو موسیقی‌دان جزو بهترین تصانیف موسیقی کلاسیک ایرانی به حساب می‌آیند. تصانیفی چون «دل شیدا»، «امشب شب مهتابه»، «ماه غلام رخ زیبای توست»، «عقرب زلف کجت»، «در خمِ زلفت دل شیدا شکست» و «بت چین» از علی‌اکبر شیدا و تصانیف «ای امان از فراقت امان»، «گریه را به مستی بهانه کردم» و «از خون جوانان وطن لاله دمیده» از عارف قزوینی جزو این دسته از تصانیف شناخته می‌شوند. البته تصنیف‌سازان دیگری در موسیقی ایرانی وجود دارند که ازجمله می‌توان به «محمد‌علی امیر جاهد» (۱۲۷۵-۱۳۵۶ خورشیدی، مشهور به جاهد) اشاره کرد. هر سه تصنیف‌ساز ذکرشده شاعر نیز بوده و اشعار تصانیف را خود می‌سروده‌اند. در حقیقت سه شیوهٔ رایج برای تصنیف‌سازی وجود دارد.

۱) شاعر و آهنگ‌ساز یک نفر باشد.

۲) شاعر و آهنگ‌ساز دو نفر باشند ولی با همکاری هم تصنیف ساخته شده و پیش برود.

۳) آهنگ‌ساز شعری از شاعری انتخاب کرده و بر اساس آن آهنگ‌سازی می‌کند.

رِنگ

رِنگ قطعه ریتمیک پایان هر کنسرت است. معمولاً در متر ۸/۶ و با تمپوئی متوسط یا تند ساخته و اجرا می‌شود. نقش رِنگ در حقیقت پایان خوش برای یک کنسرت است. در رِنگ نیز به چند گوشهٔ اصلی دستگاه یا آواز مربوطه اشاره‌هایی می‌شود. در ردیف موسیقی ایرانی نیز رِنگ‌هایی مثل «رنگ فرح» در دستگاه همایون، «رنگ شَلَخو» و «رنگ یک‌چوبه» در دستگاه ماهور و «رنگ شهرآشوب» در شور. در قدیم‌الایام ظاهراً با رنگ‌ها در اجراهای موسیقی می‌رقصیده‌اند.

در پایان باید متذکر شد که اجرای موسیقی کلاسیک ایرانی به شیوهٔ سنتی به‌شکل زیر می‌باشد:

۱) پیش‌درآمد

۲) اجرای چند گوشهٔ اولیهٔ دستگاه یا آواز

۳) ضربی بر اساس یکی از گوشه‌های اصلی

۴) اجرای چند گوشهٔ میانی دستگاه یا آواز

۵) چهارمضراب

۶) اجرای چند گوشهٔ پایانی دستگاه یا آواز

۷) تصنیف

۸) رنگ

هر چند، در سال‌های اخیرموسیقی‌دانان ایرانی به این شیوهٔ سنتی اجرای موسیقی کلاسیک ایرانی کمتر وفادارند و ممکن است اجرائی با تصنیف شروع شود و مثلاً پیش‌درآمد نداشته باشد و یا هر تغییر دیگری که آهنگ‌ساز اتخاذ کند.

*عضو هیئت علمی دانشکدهٔ موسیقی دانشگاه هنر تهران، آهنگ‌ساز، نوازندهٔ نی و مدرس موسیقی

www.amireslami.com

info@amireslami.com

نوشته مفاهیم بنیادین موسیقی کلاسیک ایرانی (بخش دوم) اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.

حتماً واژه‌هائی مانند «موسیقی اصیل ایرانی»، «موسیقی سنتی ایرانی»، «موسیقی ردیفی»، «موسیقی دستگاهی» و… به گوشتان خورده و یا حتی شما نیز بارها به‌کار برده‌اید. اما هیچ‌وقت فکر کرده‌اید که آیا:

۱) این واژه‌ها صحیح‌اند و معنای مورد نظر را دربرمی‌گیرند؟

۲) و این نوع و گونهٔ موسیقی شامل چه چیزهائی می‌شود؟

در ابتدا باید متذکر شد تا به‌مرور واژهٔ «موسیقی کلاسیک ایرانی» جایگزین عناوینی چون «سنتی»، «اصیل»، «دستگاهی» یا «ردیفی» شود. در حقیقت واژهٔ «موسیقی کلاسیک ایرانی» واژه‌ای است که متخصصان و موسیقی‌شناسان ایرانی در سال‌های اخیر برای این گونه موسیقی انتخاب کرده‌اند و همان‌طور که در غرب، موسیقی جدی و رسمی غربی مثل موسیقی‌های بتهوون، موتزارت، باخ، چایکوفسکی و… با واژهٔ «موسیقی کلاسیک غربی» شناخته شده است، موسیقی رسمی ایران هم با عنوان «موسیقی کلاسیک ایرانی» شناخته می‌شود.

اما موسیقی کلاسیک ایرانی شامل چیست؟

برای درک دقیق این واژه بایستی شاخه‌های زیادی را در این‌گونه از موسیقی شکافت تا به‌راحتی متوجه موضوع شد. این موسیقی همان موسیقی‌ای است که از قدیم‌الایام توسط موسیقی‌دانان حرفه‌ای حفظ شده و تا به امروز نسل‌به‌نسل و سینه‌به‌سینه به‌دست ما رسیده است.

موسیقی کلاسیک ایرانی شامل «ردیف موسیقی ایرانی» و «قطعات ضربی موسیقی ایرانی» است.

اما ردیف موسیقی ایرانی چیست؟

ردیف موسیقی ایرانی، دربرگیرندهٔ دستگاه‌ها و آوازهای موسیقی ایرانی است. و هر دستگاه یا آواز خود نیز شامل مجموعه‌ای از ملودی‌ها و نغمه‌هائی است که به‌ترتیبی خاص و ردیف‌وار پشتِ سر هم قرار گرفته و اجرا می‌شوند و هر دستگاه یا آواز، فضا، حالت خاص و منحصربه‌فردی را در شنونده ایجاد می‌کند.

تعداد دستگاه‌های موسیقی ایرانی ۷ دستگاه است: شور، ماهور، همایون، نوا، راست پنجگاه، سه‌گاه و چهارگاه.

تعداد آوازهای مرسوم موسیقی ایرانی نیز ۵ آواز است: ابوعطا، بیات ترک، افشاری، دشتی و بیات اصفهان.

همان‌طور که گفته شد، هر کدام از این دستگاه‌ها و آوازها از تعدادی ملودی یا نغمه تشکیل شده‌اند که وقتی این ملودی‌ها یا نغمه‌ها به‌دنبال هم و با منطق خاصی اجرا شوند، دستگاه یا آواز مورد نظر را معرفی می‌کنند. این ملودی‌ها یا نغمه‌ها نیز «گوشه» نام دارند.

تفاوت اصلی و اساسی دستگاه و آواز در تعداد گوشه‌های آن‌هاست. دستگاه‌ها تعداد گوشه‌های بیشتری نسبت به آوازها دارند. مثلاً به‌طور معمول تعداد گوشه‌های دستگاه‌ها در ردیف موسیقی کلاسیک ایرانی به روایت «میرزا عبدالله» و نگارش «داریوش طلائی» عبارتند از: شور ۲۹، ماهور ۳۴، نوا ۱۸، همایون ۲۶، راست پنجگاه ۲۴، سه گاه ۱۹، چهارگاه ۳۱.

در حالی‌که تعداد گوشه‌های آوازها عبارتند از: ابوعطا ۷، بیات ترک ۱۶، افشاری ۵، دشتی ۶، بیات اصفهان ۵ که البته در ردیف‌های مختلف از روایت‌های مختلف، این تعداد گوشه‌ها اندکی متغیرند.

گفته شد که موسیقی کلاسیک ایرانی از ردیف موسیقی ایرانی و قطعات ضربی موسیقی ایرانی تشکیل شده است. در مورد ردیف موسیقی ایرانی به اختصار بیان شد و اما قطعات ضربی موسیقی ایرانی نیز عبارتند از: پیش‌درآمد، ضربی، چهارمضراب، تصنیف و رنگ.

در مورد این قطعات در شماره‌های آتی نشریه توضیح داده خواهد شد، اما در اینجا به‌جهت شناخت بیشتر دستگاه‌ها و آوازها، سخن را با شناخت دستگاه «ماهور» به پایان می‌برم.

دستگاه ماهور

واژهٔ ماهور معانی مختلفی دارد، اما مهم‌ترین معنای آن «نوعی گُل» است (گُل ماهور). همچنین حس دستگاه ماهور خوشی، فرح، طرب، آغاز روز و شور جوانی است. اسامی برخی از گوشه‌های دستگاه ماهور نیز گواه بر این احساس هستند. به‌عنوان نمونه: گشایش، مجلس‌افروز، زنگوله، طرب‌انگیز، کرشمه و…

در مقایسهٔ ۷ دستگاه موسیقی کلاسیک ایرانی با ۷ مرحلهٔ سیروسلوک عرفانی، دستگاه ماهور با مرحلهٔ چهارم عرفان یعنی «استغنا و بی‌نیازی» مقایسه می‌شود. همچنین در مقایسه با موسیقی کلاسیک غربی، ماهور شباهت‌هائی به «گام ماژور» نیز دارد.

دستگاه ماهور مثل همهٔ دستگاه‌ها و آوازها با گوشه‌ای شروع می‌شود که «درآمد» نام دارد و در حقیقت فتح باب و به‌حکم معرفی فضای صوتی و احساسی دستگاه ماهور است. گوشه «کرشمه» نیز با وزن شعری «مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلاتن» و مثلاً با شعر «هزار مرتبه به‌به از آن لبِ شکرینت» اجرا می‌شود. البته کرشمه با وزن دیگری یعنی «مفعلن فعلاتن مفاعلن فعلن» و مانند شعر «کنون که در چمن آمد گل از عدم به وجود» نیز اجرا می‌شود.

علاوه بر گوشه‌های ردیف موسیقی کلاسیک ایرانی، بیشتر ملودی‌ها و ترانه‌های لُری نیز در دستگاه ماهور می‌باشند. شاخص‌ترین و شناخته‌شده‌ترین این آهنگ‌ها، ترانهٔ «دایه دایه» می‌باشد.

یکی از مهم‌ترین تصنیف‌های موسیقی ایرانی که در دستگاه ماهور می‌باشد، «مرغ سحر» نام دارد که در سال ۱۳۰۶ خورشیدی توسط «مرتضی نی داود» و شعری از «ملک‌الشعرای بهار» ساخته شده است. اولین ضبط و اجرای این اثر در همان سال توسط بانو «ملوک ضرّابی» خوانده شد و دومین اجرا و ضبط این اثر توسط بانو «قمرالملوک وزیری» خوانده شده است:

مــرغ سحر نــاله سرکن، داغ مــرا تازه‌تر کن

ز آه شرربار، این قفس را، بَرشِکَن وُ زیروزِبَر کن

بلبل پَربسته زِ کنج قفس درآ، نغمهٔ آزادی نوعِ بشر سُرا

وَز نفسی عـرصهٔ این خــاک توده را، پرشرر کن

ظلم ظالم، جور صیاد، آشیــانم داده بر بـاد

ای خدا، ای فلک، ای طبیعت، شام تاریک ما را سحر کن

نوبهار است، گل به بار است، ابر چشمم، ژاله‌‌بار است

این قفس، چون دلــم، تنگ و تــار است

شعــله فکن در قفس ای آهِ آتشین

دست طبیعت گــل عمر مرا مچین

جانب عاشق نِگَه ‌ای تازه‌گل از این، بیشتر کن

مرغ بی‌دل شرح هجران مختصر، مختصر کن

*عضو هیئت علمی دانشکدهٔ موسیقی دانشگاه هنر تهران، آهنگ‌ساز، نوازندهٔ نی و مدرس موسیقی

www.amireslami.com

بخش دوم این مطلب را در اینجا بخوانید

نوشته مفاهیم بنیادین موسیقی کلاسیک ایرانی (بخش اول) اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.