سیما غفارزاده – ونکوور

«مضحکهٔ راست‌ایستاده»؛ آمیزه‌ای از حقیقت‌ها و شوخی‌ها

منیژه باختری، نویسنده، پژوهشگر و دیپلمات پیشین افغانستانی – ونکوور

استندآپ کمیدی «هارمونی رابطه، سمفونی تختخواب» با اجرای داکتر محمود فرجامی و نیلاب سرابی که در شام بیست و چارم ماه می ۲۰۱۹ در شهر ونکوور برگزار شد، یکی از برنامه‌های مهم و تأثیرگذار فرهنگی در جامعهٔ فارسی‌زبان‌های مقیم این شهر بود. استندآپ کمیدی یکی از گونه‌های نو و تازه‌نفس در میان سایر گونه‌های طنزی در زبان فارسی است و گردآوری مخاطبان در چنین برنامه‌ها کار دشواری است؛ اما خوشبختانه این تور کمیدی که در چند شهر کانادا برگزار شد، صدها مخاطب را گرد آورد و باعث آشنایی بیشتر جامعهٔ فارسی‌زبان با استندآپ کمیدی خوب و معیاری گردید. ناگفته نباید گذاشت که برگزاری موفقانه و درخشان این برنامه بدون حمایت و مدیریت «تئاتر نور آبی» میسر نبود.

تم یا موضوع اصلی این استندآپ کمیدی، سکس و بررسی رفتارهای متفاوت اجتماعی و جنسی زنان و مردان، به‌ویژه اهالی شرق و چگونه‌گی نگرش آنان بر بدن، مردانه‌گی و زنانه‌گی بود. باری خانم رؤیا صدر طنزنویس معاصر ایرانی نوشته بود که در جریان طنزپردازی در زبان فارسی دری، زن بیشتر سوژه بوده است تا سوژه‌پرداز و از ادبیات کلاسیک تا ادبیات معاصر، بیشترِ طنزپردازان و هزل‌سرایان به زنان رویکرد و نگاه ابزاری و سکسیستی داشته‌اند و آنان را سخیف، کوته‌فکر و ناقص و بی‌عقل قلمداد کرده‌اند و اما سوژه و محور این استندآپ کمیدی بیشترینه انتقاد ظریف از رفتارهای اجتماعی مردان با لایه‌های دل‌انگیز شوخی و مطایبه بود. مجریان برنامه با فراست و کاردانی به جنگ تابوهای جنسی و نگرش‌ها و تصویرهای کلیشه‌ای رفتند و همچنان پاره‌ای از مسائل سیاسی را واکاوی کرده و به طنز و خنده مبدل ساختند.

ادبیات در فرهنگ پدرسالار یا به قول داکتر رضا براهنی در این تاریخ مذکر، سرشت و سرنوشت شگفتی داشته است. از یک‌سو شاعران و نویسنده‌گان به تحسین و زیبایی زن پرداخته‌اند و زنده‌گی و نفس‌های خود را نثار او کرده‌اند، جدا از اینکه این پردازش بیشتر به تنانه‌گی و بدن زن معطوف بوده است، و از سوی دیگر، زنان مایه‌های شر و فساد و حیله و نیرنگ خوانده شده‌اند. در میان گونه‌های ادبی، طنز بیشتر به تمسخر زنان دست یازیده است. گرچه در ادبیات معاصر، این نگاه تا اندازه‌ای عوض شده است، اما هنوز هم زن‌هراسی و تقابل با ویژه‌گی‌ها و رفتارهای اجتماعی زنان از دستمایه‌های اصلی طنزند.

داکتر محمود فرجامی که طنز و ارتباطات را به‌گونهٔ اکادمیک فرا گرفته است و چیستی و چونی طنز را به نیکی می‌داند، با رویکرد کارشناسانه به سوژه‌های سکس و جنسیت، رفتارهای متفاوت اجتماعی، ناهمسانی‌های بیولوژیک زن و مرد پرداخت و با روایت قصه‌های روزمره و به‌کارگیری تمثیل‌ها، یکی از مهم‌ترین دغدغه‌های زنده‌گی انسانی را واکاوی ژرف کرده و به قول مولانای بزرگ از میان قصه‌ها، معنا و دانه را برون کرد.

ای برادر قصه چون پیمانه‌ای است

معنی اندر وی به سان دانه‌ای است

چیدمان پارچه‌های طنز با تمرکز روی یک تم و موضوع، از ویژه‌گی‌های دیگر این برنامه بود که در نوشتن و کارگردانی آن دقت و وسواس فراوان به‌کار رفته بود. مجریان با تسلط کامل و هماهنگی در گفتار و زبانِ بدن، با مخاطبان حاضر در برنامه ارتباط برقرار کردند.

در یک استندآپ کمیدی موفق، محتوا و اجرا هم‌آهنگ‌اند و مجری با درهم‌آمیزی تجربه‌های روزانه و روایت قصه‌های معمول زنده‌گی با چاشنی طنز، تماشاگران را متوجه حقیقت‌های زشت و نابه‌هنجاری‌ها می‌سازد و هدف این است که شنونده‌گان از نقش تماشاگران منفعل به کنشگران فعال عملی یا ذهنی تبدیل شوند. باری فلیپ سیدنی شاعر بنام انگلیسی گفته بود: «کمیدی تقلیدی است از لغزش‌های عادی زنده‌گی، لغزش‌هایی که نویسنده آن را به مضحک‌ترین و تحقیرآمیزترین شیوهٔ ممکن ارائه می‌دهد.» فرجامی از یک‌سو قصه‌های روزمرهٔ اطراف و لغزش‌هایی را که هر روز در چار طرفمان می‌بینیم، به‌گونهٔ معنادار و شادی‌آور بیان کرد و با طنزهای گفتاری به تولید فکر و کنشگری در مورد سوژه‌های جنسیت و سکس و سیاست و تمثیل رویکرد ایرانی‌ها – و در مجموع شرقی‌ها – پرداخت، از سوی دیگر، او از منظر علم ارتباطات نیز چگونه‌گی رسانش پیام و درک آن را از سوی مخاطب و آسیب‌هایی که در جریان خط رسانش پیام از سوی فرستنده به مخاطب ایجاد می گردد، تشریح نمود.

نیلاب سرابی نخستین استندآپ کمیدین زن افغانستانی، برای نخستین بار با تور «هارمونی رابطه، سمفونی تخت خواب» روی صحنه رفت و در پیش‌برنامهٔ این اجرا با جسارت و تابوشکنی به سوژه‌های حساس سکس، جنسیت و اخلاق پرداخت و با نقد نابرابری‌های جنسیتی و تیپ‌سازی «خود» خنده کاشت و فکر تولید کرد. یکی از بناهای طنز تولید فکر است. طنز تنها موجب خنده و سرگرمی نیست. خنده‌هایی که فرجامی و سرابی آفریدند، تصادفی نبودند و تنها برای خندیدن اجرا نشدند؛ بل این خنده‌ها انگیزه‌های برای تفکر، جستجو و پرسش در ذهن تماشاگران شدند.

تیپ‌سازی یکی از شگردهای طنزپردازی است و به‌معنای تصویر یک چهرهٔ خاص و یک کرکتر است که محور طنز قرار می‌گیرد. یا به سخن دیگر، گزینش ویژه‌گی‌های جمعی یک ملت و یک فرهنگ و فشرده‌سازی آن در چارچوب کارکردهای یک فرد ویژه از همان گروه برای بازتاب ویژه‌گی‌های آن ملت و فرهنگ تیپ‌سازی گفته می‌شود. نیلاب سرابی در مقام یک تیپ قرار گرفت و با ذکر روایت‌هایی از زنده‌گی خود، دشواری‌ها، کلیشه‌های اجتماعی و تابوهای جامعهٔ افغانستان را در چارچوب طنزهای گفتاری، بازتاب داد، نقد کرد و با زیرکی مخاطبان را خنداند و به تفکر واداشت.

مرور شماری از پیام‌های مبتذل سکسیستی و سکس‌زدهٔ گروهی از آقایان به بانوان در رسانه‌های اجتماعی که بازتاب‌دهندهٔ فقر جنسی بودند، بخش دیگر این برنامه بود. داکتر فرجامی این پیام‌ها را همراه با معادلهٔ چند مجهولهٔ تلاقی حوزهٔ خصوصی با حوزهٔ عمومی که از پیامدهای مدرنیته است، با زبان شیرین و شوخ طنز بیان کرد و نیز تأثیرات اجتماعی و آسیب‌هایی را که چنین پیام‌هایی به‌ویژه روی زنان برجا می‌گذارند، یکایک شمرد. با دریغ که خشونت کلامی و رفتاری در شماری از جوامع چنان عادی و روزمره شده‌اند که جزئی از فرهنگ به‌شمار می‌آیند و عاملین آن آگاه نیستند که کردار و کنش‌شان موجب آزار و اذیت گروه‌های دیگر و آسیب‌های شدید روانی می‌گردند. باورهای نادرست در مورد آزادی‌های جنسی و زنان در غرب، منجر به رفتارهای نامناسب گروهی از به غربت‌رفته‌ها می‌گردد که در ارزش‌های غربی به مثابهٔ جرم و تعرض harassment تلقی می‌گردد و در باور مردمان ما شوخی و خوش‌طبعی پنداشته می‌شوند.

خوشبختم که یکی از تماشاگران این برنامهٔ خوب بودم.

به داکتر محمود فرجامی و خانم نیلاب سرابی موفقیت های بیشتر آرزو می کنم.

یاددهانی: هرچند این برنامه را می‌توان از جنبه‌های دیگر نیز بررسی کرد، اما من به آن تنها از جنبهٔ نقد فمینستی پرداخته‌ام.

استندآپ کمیدی همدلی و هم‌زبانی

سنجر سهیل، روزنامه نگار افغان – ونکوور

با دل ناخواسته در برنامهٔ استندآپ کمیدی «هارمونی رابطه، سمفونی تختخواب» شرکت کردم. راستش از این برنامه انتظار زیادی نداشتم. با این‌حال، این استندآپ کمیدی با اجرای محمود فرجامی، طنزپرداز و استندآپ کمیدین ایرانی و نیلاب سرابی، استندآپ کمیدین افغانستانی، مرا غافلگیر کرد و برخلاف انتظارم بعد از ختم برنامه خیلی خوشحال و راضی بودم.

واقعیت این است که فرجامی و سرابی در این برنامه نه‌تنها اجرای فوق‌العاده‌ای ارائه کردند، بلکه با طنز پرداختن در رابطه با کلیشه‌های جنسیتی و تابوهای جنسی، که بیان آشکار آن در این زبان ممنوع و تابوست، در قلمرو زبان فارسی/دری صفحه‌ای جدیدی را به روی طنز گشودند.

من تا قبل از شرکت در این برنامه به این باور بودم که در زبان فارسی/دری، نوشتن استندآپ کمیدی پیرامون تابو‌های جنسی آن هم با رعایت تابوها، امکان‌پذیر نیست. واقعیت این است که استندآپ کمیدی یک ژانر غربی به‌ویژه آمریکایی است که حتی در سرزمین خودش نیز هنوز عمر چندان طولانی‌ای ندارد. در زبان فارسی من به‌جز چند مورد محدود، شاهد کار بزرگی در این زمینه نبوده‌ام یا اگر بوده باشد، من از آن خبر نداشتم.

از سوی دیگر، طنز در زبان فارسی به‌دلایل سیاسی و فرهنگی دچار نوعی خودسانسوری است. به‌همین دلیل هم است که ما در گفت‌وگوهای روزمرهٔ خویش به‌جای کاربرد برخی واژگان و افعال جنسی از استعاره و کنایه استفاده می‌کنیم. البته در شوخی‌های روزمره و در میان اجتماعات کوچک، بیان واژگان و افعال جنسی رایج است، اما در زبان رسمی نوشتاری و گفتار در اماکن عمومی، چنین چیزی ممکن نیست. محمود فرجامی و نیلاب سرابی اما با اجرای فوق‌العاده زیبا و مجذوب‌کنندهٔ خویش قادر شدند با دور زدن تابوهای زبانی بی‌آنکه قاعده را بشکنند، یکی از بهترین استندآپ کمیدی‌های زبان فارسی را اجرا کنند. علاوه بر آن، هر دو کمیدین، بی‌آنکه از واژگان تابو در تمام طول برنامه که چیزی حدود دو ساعت بود، کار بگیرند، به‌خوبی قادر شدند تا پیامی را که حاملش بودند به مخاطبان حاضر در برنامه برسانند. این کار نشان‌دهندهٔ آن بود که محمود فرجامی و نیلاب سرابی زحمت زیادی برای نوشتن و اجرای این برنامه کشیده بودند و به‌خوبی حساسیت‌های فرهنگی زبان فارسی/ دری را پاس داشتند.

نکتهٔ دیگری که در این برنامه خوشایند بود، حضور دو کمیدین هم‌زبان از دو کشور هم‌زبان یعنی ایران و أفغانستان بود. همه می‌دانیم که دولت ملایی ایران و ناسیونالیست‌های افغان تلاش گسترده‌ای به خرج داده‌اند تا میان هم‌زبانان ایرانی و افغان، فاصله، بی‌اعتمادی و بدبینی ایجاد کنند. برگزاری مشترک برنامه‌های فرهنگی به زبان فارسی و با حضور هنرمندان این دو کشور نه‌تنها باعث افزایش اعتماد و نزدیکی میان مردم این دو سرزمین می‌شود، بلکه حتی سبب می‌شود تا در آینده پرژوه‌های بیشتر فرهنگی میان هنرمندان و فرهنگیان این دو کشور شکل بگیرد و آثار هنری ماندگارتری در زبان فارسی تولید شود.

طنز هوشمندانه و سرعت در بیان شوخی‌ها

آذر شیرخدایی – آمریکا

من با پسرم که ٢٢ سن سال دارد و از هشت سالگی در کانادا زندگی می‌کند، به این استندآپ کمدی جناب فرجامی با عنوان «هارمونی رابطه، سمفونی تختخواب» رفتیم. بارها و بارها پیش آمده بود فیلم کمدی یا جوک ایرانی را به‌همراه پسرم دیده و شنیده بودیم، ولی او به‌علت تفاوت فرهنگی و زبانی متوجه شوخی‌ها و نکتهٔ طنز آن فیلم و یا جوک نشده بود. قبل از رفتن به استندآپ کمدی آقای فرجامی این نگرانی را داشتم که پسرم متوجه شوخی‌ها نشود، با این‌حال به این برنامه رفتیم. بر خلاف انتظارم، پسر من در طول برنامه بی‌وقفه می‌خندید و این استندآپ کمدی شب بسیار خوبی را برای ما ساخت.

و اما نظر شخصی من دربارهٔ کیفیت استندآپ کمدی آقای محمود فرجامی:

١- استندآپ کمدی جناب فرجامی هدف‌دار بود و از همان ابتدا در مسیر مشخصی شروع شد و در همان مسیر به پایان رسید.

٢- با اینکه موضوع مورد بحث موضوع بسیار حساسی بود، خصوصاً در جامعهٔ ایرانیان که معمولاً فرهنگ سنتی فرهنگ غالب است، آن‌چنان مطالب و شوخی‌ها، ظریف و سنجیده، و با چهره‌ای جدی بیان می‌شد، که هیچ احساس بدی به حاضران نمی‌داد و آن‌ها را معذب نمی‌کرد.

٣- مطالب علمی و جهت‌دار بود. کاملاً مشخص بود که زحمت زیادی برای تهیهٔ مطالب کشیده شده است و روی موضوعات شوخی‌ها کاملاً فکر و کار شده است.

۴- «سرعت شوخی‌ها» که به‌شدت در استندآپ کمدی مهم است، در برنامهٔ ایشان بالا بود؛ می‌شود گفت شاید در کمتر از یک دقیقه شوخی‌ها بیان می‌شدند، طوری‌که بی‌اغراق از فرط خنده خسته شده بودم.

۵- ارتباط با حاضران و فی‌البداهه‌گویی بی‌نظیر بود. گاه فکر می‌کردم مخاطبی که در برنامه با او فی‌البداهه شوخی می‌شد، بخشی از ماجراست، ولی بعد نوبت به خودم، پسرم و دوستم رسید! و جناب فرجامی با ما شوخی‌های بسیار قوی و هوشمندانه‌ای می‌کرد، به‌طوری‌که صدای خندهٔ حضار فضا را به لرزه در می‌آورد.

۶- چهرهٔ آقای فرجامی بسیار جدی بود. در هر لحظه انتظار داشتم که مطلبی جدی بشنوم، ولی تناقض این شوخی‌ها با آن چهرهٔ جدی، موضوع و مطلب را خنده‌دارتر می‌کرد.

در مجموع، از نظر من سطح کیفی ارتباط با مخاطب، انتخاب موضوع، طنز هوشمندانه و سرعت در بیان شوخی‌ها در بین استندآپ کمدی‌هایی که من تا پیش از این به زبان فارسی دیده‌ بودم، قابل قیاس نبود. به تمام دوستانم رفتن به این استندآپ کمدی جناب فرجامی را قویاً توصیه می‌کنم. امیدوارم که دوباره آن را به کانادا بیاورند.

قدمی در شکستن فریاد خاموش تحجر جنسی

آذر ضیامنش، مشاور خانواده و روان‌درمانگر – ونکوور

گر اژدهاست بر ره، عشق است چون زمرد / از برق این زمرد، هی دفع اژدها کن

«هارمونی رابطه، سمفونی تختخواب» را اگر از منظر و بعد روان‌شناختی بررسی کنیم، به جرئت می‌توان گفت برنامه‌ای بود تابوشکن و سنت‌شکن. قدمی در شکستن فریاد خاموش تحجر جنسی.

یکی از مهم‌ترین عوامل شادکامی در زندگی زناشویی و کیفیت زندگی خوب، داشتن روابط لذت‌بخش جنسی است، زیرا رضایت‌بخش نبودن روابط جنسی سبب ایجاد احساس محرومیت، ناکامی و عدم ایمنی در روابط می‌شود. موضوعی که ما عموماً در روابط بین زن و شوهر یا زوج‌ها در اتاق‌های دربستهٔ مشاوره شاهد آن هستیم، در درجهٔ اول نه فقط نداشتن دانش و آگاهی جنسی بلکه نداشتن جسارت ابراز مشکل و عدم رضایت در روابط جنسی است. این شرایط تأثیرات زیان‌باری را به پیکرهٔ خانواده وارد می‌کند. با شناخت چگونگی عملکرد جنسی و مؤلفه‌های آن و آگاهی از باورهای ناکارآمدی که مانع بزرگ ابراز وجود در این حیطه می‌شود، می‌توان تا حدود زیادی از آسیب‌ها پیشگیری کرد.

از نظر من، در این برنامه هدف اساسی، ترک دادن باورها و نگرش‌هایی بود که افراد را هم از خود و هم از همسر و شریک زندگی و حتی شاید از فرزندان خود نیز دور می‌کند، چون باورها سبک‌های رفتاری و ارتباطی افراد را با هم شکل می‌دهد. محمود فرجامی با ظرافت هر چه تمام‌تر و با حفظ نهایت احترام و به زیبایی، با طنز و شوخی توانست قدم بزرگی در این مسیر بردارد و امیدوارم که با ایجاد یک «چرایی و چگونگی» در افکار خانواده‌های عزیزی که به دیدن این استندآپ کمدی آمدند، به‌قول سهراب سپهری عزیز: «جور دیگر باید دید» را شاهد باشیم.

گذر از خط قرمز اجتماعی با اجرای یک کمدی ناب به دور از لودگی

منصور فیروزبخش، کاردرمانگر، هنرمند موسیقی و تئاتر – ونکوور

استندآپ کمدی اجرایی تک‌نفره است که توسط بازیگری که به طنز، بازیگری و بداهه‌پردازی مسلط است، اجرا می‌شود. در استندآپ کمدی بازیگر در صحنهٔ نمایش دیوار چهارم ندارد، او بی‌واسطه با تماشاگر ارتباط برقرار می‌­کند و به اجرای برنامه می‌­پردازد. جریان حضور همه‌جانبهٔ ذهن در اجرای موفق استندآپ کمدی بسیار تأثیرگذار است. شخص مجری باید علاوه بر بازیگری، توان بالایی در انتقال مفاهیم و داستان‌­هایش داشته باشد و بتواند تماشاگران را در طول نمایش همراه و مسرور کند و باعث شگفتی و خندهٔ آنان شود.

«هارمونی رابطه، سمفونی تختخواب» عنوان جذابی برای مخاطب‌­های عام و خاص به‌حساب می‌­آید. تبلیغات تأثیرگذار و موزیکال قبل از شروع اجرا با تصویر «اَکوانِ دیو» در سالن نیز به‌دلیل تضاد با عنوان مهرآمیز و رمانتیک نمایش بر جذب بیش­تر مخاطب تأثیر به‌سزایی داشت. این تلفیق هوشمندانه ذهن بیننده را آمادهٔ حضور طنزپردازی خلاق در کمدی-نمایشی نوین کرده بود؛ بالاتر از حد انتظاری که از یک کمدین در استندآپ کمدی می‌رود.

پیش‌زمینهٔ ذهنی‌ای که از آقای محمود فرجامی برای مخاطب­ وجود دارد، بیشتر در خصوص ترجمه و تألیف کتاب است. با این پیش‌فرض، به‌همراه همسرم و تعدادی از دوستان نزدیک ایشان (خانم و آقا) به‌ تماشای این نمایش رفتیم. امیدوار بودم که در حضور این دوستان و در جمع دچار شرمندگی و حس معذب بودن نشوم که به‌درستی این اتفاق افتاد. حضوری ماهرانه که تقریباً هر لحظه باید منتظر سورپرایزی جدید می‌بودیم. اگر چه موضوع استندآپ در حقیقت نوعی تابوشکنی است، اما شاهد نوع خاصی از کمدی بودیم که علی‌رغم شکستن تابوهای جنسی، نه‌تنها زننده و ناپسند نیست، بلکه به‌نوعی باعث ایجاد حس همزادپنداری در آنان می‌­شود.

حضور کوتاه و مؤثر خانم نیلاب باب تازه‌ای از گفت‌و­گو بین دو فرهنگِ هم‌زبان از کشور ایران و افغانستان بود و پیش‌نمایش ایشان، آن هم برای اولین بار در صحنه‌ای حرفه‌ای بسیار دلنشین بود. حضور آقای فرجامی با چهره‌­ای جدی و روشنفکرمآبانه، و گذر از خط قرمز اجتماعی با اجرای یک کمدی ناب به دور از لودگی، تمام خصوصیاتِ استندآپ کمدی «هارمونی رابطه، سمفونی تختخواب» بود.

چنتهٔ آقای فرجامی پر از شوخی‌­های کوتاه و بداهه در زمینهٔ علم روان‌شناسی و جامعه‌شناسی بود و تازه و نو بودن این طنزها باعث شده بود نمایش تا انتها به همان شیرینی ابتدایش ادامه یابد. از طرفی نوستالژیک بودن آن دلیلی دیگر بر جذب تماشاگر بود. نه‌تنها من، بلکه اکثر حاضران در انتهای این نمایش طولانی که تقریباً دو ساعت بود، حالت تعجبی داشتیم که «آه! چه زود تمام شد.»

عکس‌ها از مرضیه پروانه

نوشته نگاهی به استندآپ کمدی جدید محمود فرجامی، «هارمونی رابطه، سمفونی تختخواب» اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.

پیمان حقانی – ونکوور

گروه زیادی محمود فرجامی را بیشتر با عنوان مترجم کتاب بی‌شعوری می‌شناسند، هرچند که او در حوزه‌های مختلف طنزآوری و طنزپژوهی فعال است. دو سال پیش در ونکوور میزبانِ این استندآپ کمدین بودیم؛ با موضوع «‌بی‌شعوری» و سایر کتاب‌های او در سالن دانشگاه SFU‌، برنامه‌ای که با حداکثر ظرفیت سالن و تماشاگر مورد استقبال تماشاگران قرار گرفت. در ماه مهٔ امسال فرجامی قرار است با برنامه‌ای متفاوت و به میزبانی و تهیه‌کنندگی کمپانی تئاتر «نور‌ آبی» (Blue Light Theater Group) تور بزرگی را در پنج شهر مهم و دانشگاهی کانادا به روی صحنه ببرد. برنامه‌ای که به دو دلیل می‌تواند اهمیتی ویژه داشته باشد: یکی موضوع استندآپ کمدی، تحت عنوان «هارمونی رابطه، سمفونی تختخواب» که قرار است به موضوع رابطه و سکس بپردازد؛ موضوعی که در جامعهٔ فارسی‌زبان در نوع خود خاص است. دوم به روی صحنه رفتن نخستین بانوی استندآپ کمدین افغانستانی به نام «نیلاب» در گشایش (opening) برنامهٔ محمود فرجامی در این تور که اهمیت خاصی برای هم‌زبانان افغانستانی در سراسر دنیا دارد. به بهانهٔ این تور، با محمود فرجامی به گفت‌وگو نشستیم.

سلام. چطور شد که این‌طور شد؟ یا به‌عبارت دیگر چگونه سر از طنز و کمدی در آوردید؟

می‌گویند یک نفر دید ملت در خیابان دور یکی جمع شده‌اند. خودش را رساند بالای سر مصدوم که از بلندی پرت شده بود پایین. از خودِ طرف که خونین و مالین افتاده بود پرسید «چی شده؟». طرف هم ناله‌کنان جواب داد «والا نمی‌دانم، من خودم هم تازه رسیده‌ام!». در جواب سؤال شما هم واقعیت این است که والا نمی‌دانم…! من در رشته‌های مختلفی درس خوانده‌ام که خودش به‌نوعی خنده‌دار است. دیپلم ریاضی-فیزیک گرفتم، در حالی‌که دوست داشتم در رشتهٔ انسانی درس بخوانم. بعد لیسانس کامپیوتر گرفتم، در صورتی‌که به‌شدت دوست داشتم لیسانس تئاتر بگیرم. به فلسفهٔ غرب علاقه داشتم و مجبور شدم در فوق لیسانس، فلسفهٔ اسلامی و حکمت اسلامی بخوانم و در عین حال هیچ‌ کار مرتبطی هم نمی‌کردم، یعنی نه مهندسی کامپیوتر می‌کردم و نه می‌فلسفیدم!

در ابتدای دههٔ هشتاد خورشیدی، روزنامه‌نگار شده بودم و آخر همان دهه به‌دلایلی که به قول سعدی «افتد و دانی» از ایران خارج شدم و در دانشگاه علوم مالزی دکترای ارتباطات گرفتم، که باز هم به قبلی‌ها هیچ ربطی ندارد. کاری هم که الان در خدمت شما دارم انجام می‌دهم در زمینهٔ استندآپ کمدی است که در کل ربطی به درسی که خوانده‌ام ندارد. و باز برای عجیب‌تر شدن ماجرا بگویم که در دانشگاه روی طنز و اسلام تحقیق می‌کنم. بله، فکر می‌کنم در نوع خودم عجیب و غریب‌ و خنده‌دارم. ضمناً مشهدی هم هستم!

چگونه شد که طنزپژوهی را جدی‌تر دنبال کردید؟ ظاهراً کتابی که در این زمینه نوشته‌اید یکی از معدود کتاب‌هایی است که دربارهٔ طنز فارسی در سطح آکادمیک نوشته و منتشر شده است.

بله ظاهراً اولین کتاب آکادمیک در زمینهٔ طنز سیاسی ایران را من نوشته‌ام که در واقع بر اساس پایان‌نامه‌ام در مقطع دکتری بود و انتشارات معتبر جان بنجامینز در آمستردام آن را چاپ کرد. طی سال‌های ۲۰۱۰ تا ۲۰۱۴ که در دانشگاه علوم مالزی مشغول به تحصیل بودم، عمدتاً دربارهٔ طنز سیاسی تحقیق می‌کردم و پیش از آن هم ده‌ سالی در مطبوعات و رسانه‌های ایران طنز سیاسی نوشته بودم. گزارشی از پایان‌نامه‌ام که دربارهٔ طنزپرداز سیاسی معاصر بود، همان وقت در کنفرانس سالانهٔ انجمن جهانی طنزپژوهی در سال ۲۰۱۲ برندهٔ جایزه شد و به‌دنبالِ آن، در کراکف یک سخنرانی داشتم. در آن جلسه، مقداری مایهٔ طنز به سخنرانی اضافه کردم که اولین استندآپ کمدی من به زبان انگلیسی هم بود. بعد از آن بلافاصله به دانشگاه‌های دیگری دعوت شدم و در زمینهٔ طنز این‌طرف و آن‌طرف سخنرانی کرده‌ام.

یعنی استندآپ کمدی را این‌طور شروع کردید؟ در کنفرانس‌ها و به زبان انگلیسی؟

خیر، من حدود ده سال پیش برای اولین بار در تهران استندآپ کمدی اجرا کردم. در واقع طبق شواهد، من نخستین کسی هستم که تحت عنوان «استندآپ کمدی» در داخل ایران برنامهٔ کامل و مستقلی را اجرا کرده‌ است. در سالن فرهنگ‌سرای رسانه در تهران، ۲۶ آذرماه سال ۱۳۸۸ که البته عنایت دارید آن سال اصلاً زمان خوبی برای اجرای استندآپ کمدی و خنداندن مردم نبود. بعدش هم البته چند اجرا داشتم ولی اندکی بعد از ایران بیرون آمدانده(!) شدم.

شما برای اجرای استندآپ کمدی در کانادا هستید و در سال‌های اخیر شاهد تورها و اجراهای مختلفی از شما بوده‌ایم. مثلا تور  بی‌شعوری یا استندآپی که برای شبکهٔ بی‌بی‌سی فارسی اجرا کردید و در نوروز پارسال از این شبکه پخش شد. چطور بین پژوهش، نگارش و اجرا پیوند می‌زنید؟

به نظرم این‌ها منافاتی با هم ندارند. فرض کنیم شما نوازندهٔ گیتار هستید و هم‌زمان دربارهٔ تئوری موسیقی کتاب می‌نویسید و ترجمه می‌کنید و تاریخ موسیقی هم تدریس می‌کنید. خب این‌ها می‌توانند مکمل همدیگر و امتیاز شما باشند؛ البته به شرطی اینکه در هر کدام جداگانه کارتان خوب و قابل قبول باشد.

شما دو سال قبل هم توری در کانادا برگزار کردید. نظر خودتان و مخاطبانتان دربارهٔ آن تور چه بود؟ کدام اجرای خودتان را بیشتر دوست داشتید؟

کلاً به نظرم خاستگاه استندآپ کمدی آمریکای شمالی است و به دلایل گوناگونی بهترین اجراها هم اینجا انجام می‌شود. مثلاً در تور قبلی، من از انگلیس تا فرانسه و دانمارک و سوئد و آلمان… در شهرهای مختلف اجرا داشتم ولی بهترین اجراهایم به نظر خودم در کانادا بود. خصوصاً اجرای ونکوور را بسیار دوست دارم و فیلمی که از آن اجرا روی یوتیوب گذاشته شده، اجرای ونکوور است و نه مثلاً اجرای لندن که در سالن بسیار مجهز «آرتزدپو» انجام شد. چگونگی برنامه‌ریزی و سطح مخاطب دو عامل بسیار مهم‌اند که می‌توانند یک استندآپ‌ کمدین را سر شوق بیاورد یا حتی اجرایش را نابود کند. از هر دو نظر تجربه قبلی من در ونکوور عالی بود، هم برنامه‌ریزی دوستان در «رسانهٔ همیاری» و هم ایرانیان عزیزی که آمدند برای اجرا و واقعاً سرشار از خوش‌دلی و انرژی مثبت بودند. فکر کنم به همه خوش گذشت و اصلاً همان اجرا و ارتباط، پایهٔ این تور استندآپ کمدی در کانادا شد.

به‌نظرتان آیا تفاوتی بین مخاطبان شهرهای مختلف کانادا وجود داشت؟

قطعاً. ببینید نه فقط بین شهرهای مختلف، بلکه بین اجراهای مختلف در مناطق گوناگون در یک شهر هم اختلاف سطح هست. خصوصاً برای کسی مثل من که نمی‌رود روی صحنه یک سری جوک‌ها و شوخی‌های عمومی بگوید و مردم را بخنداند، این اختلاف سطح کاملاً مشهود و مهم است.

موضوع اصلی استندآپ کمدی امسال شما «سکس» و «رابطه» است؛ با توجه به اینکه از دید جامعه این موضوع خط قرمز است، چرا این موضوع را انتخاب کردید؟

چون رابطه و سکس، موضوع اصلی زندگی انسان‌هاست. همان‌طور که گفتم، استندآپ کمدی‌های من بیشتر موضوع‌محور است، یعنی در واقع هدف و علاقهٔ شخصی من صرفاً خنداندن مردم نیست، در متن و بطن قضیه باید حرفی برای گفتن داشته باشم. همان‌طور که یک موزیسین یا شاعر یا نقاش با توجه به علاقه و تخصصش هدفی را دنبال می‌کند و در آثارش سعی می‌کند به زبان خودش به هدفش نزدیک بشود، من هم حرفی را که مد نظرم است، با زبان طنز می‌زنم. در استندآپ «بی‌بی‌سی باز چی تو کله‌ته؟» شاید برای اولین بار در تاریخ رسانه، یک استندآپ کمدی از شبکه‌ای پخش شد که در بیش از یک ساعت همان شبکه و مدیران و مخاطبانش را به نقد می‌کشید. در «بی‌شعوری» حرفم این بود که مشکل ما پول و سواد و خارج رفتن و دانشگاه و این‌ها نیست، یک چیزی است که کم داریم و دارد ما را بیچاره می‌کند و آن شعور است. رابطهٔ عاطفی و جنسی هم که این دفعه موضوع استندآپ کمدی‌ام است از همان جنس است: چیزی این میان بسیار لازم است که الزاماً با پول و سواد و خارج رفتن و این چیزها حل نمی‌شود.

اصولاً کم‌اند کسانی که پژوهشگر باشند و استندآپ هم اجرا کنند. کسانی داریم مثل «داوکینز» که از زیست‌شناسان برجسته است و وقتی سخنرانی می‌کند چند تا شوخی هم کنارش می‌کند، اما به این شکل که مستقیماً موضوعی دستمایهٔ استندآپ قرار بگیرد، تا جایی که می‌دانم نبوده است. این دغدغه‌های فکری که می‌گویید به چه شکل و فرمی به موضوع و متن استندآپ تبدیل شد؟ و آیا نگاه تازه‌ای به این مقوله دارید؟

اگر در کانتکست استندآپ کمدی حرف بزنیم و مقایسه کنیم، باید بگویم بله، نگاه تازه‌ای دارم و معتقدم این حرف‌ها را در جامعهٔ ایرانی و فارسی‌زبان، کسی در این قالب نزده است. پژوهش پشتش است و از نظریه‌های جامعه‌شناسی و روان‌شناسی بهره برده‌ام. یا مثلاً من مفصلاً و طی سال‌ها با خانم منصوره موسوی،‌ جامعه‌شناس ایرانی که دو کتاب بسیار ارزشمند به نام‌های «زنانگی و بدن» و «تابوی زنانگی» را در ایران منتشر کرده است، در ارتباط بوده‌ام. خانم موسوی برای پژوهش‌هایش با حدود ۳۰۰ زن مصاحبه عمیق و نیمه‌عمیق کرده که آمار بالایی در مصاحبه است. آنچه در سطح عمومی می‌بینیم این است که از بُعد ارتباطی، شناخت دنیای زنان و حتی مردان که پیچیدگی کمتری دارند، به‌قدری شایع (و ضایع!) است که حالا حالاها جای کار دارد. و خب می دانید که صحبت دربارهٔ ناشناخته‌ها و کم‌شناخته‌ها همیشه یکی از بهترین موضوعات برای استندآپ کمدی است.

حرف من در وهلهٔ اول این است چرا ما ایرانی‌ها این‌قدر در خصوص صحبت دربارهٔ سکس و حتی به زبان آوردن کلمات مرتبط با سکس و اعضای جنسی بدن پرهیز می‌کنیم؟ به‌نظرم این خط قرمز باید جابه‌جا بشود و باید در این‌مورد بیشتر صحبت و بحث و بررسی کرد.

البته صحبت من فقط تغییر زبان نیست؛ بحث این است که ما، هم در روابطمان و هم عواطفمان سانسور داریم. در رشته‌ای که من درس خوانده‌ام و بخشی از پایان‌نامه‌ام که الان خودش کتاب شده و در دسترس هم هست، راجع به نظریهٔ فروید بحث شده است؛ در این سری مطالعات، به‌نظرم چیزهایی هست که جزء اصول روانی انسان است مثل خشم، مثل طنز و مثل سکس؛ و همهٔ این‌ها به هم ربط دارند. به‌نظرم ساختمان روان انسان از جنسیت و سکس سرچشمه می‌گیرد و خوشحال‌ام که فرصتی می‌شود تا در قالب استندآپ کمدی و شوخی و خنده از این چیزها فراتر از شوخی‌های معمولی جنسی و جنسیتی، حرف بزنیم. تا چیزی از حالت تابو درنیاید، نمی‌شود بهبودش بخشید و خندیدنِ آگاهانه یکی از بهترین روش‌ها برای این کار است تا رابطه‌هایمان بهبود یابد. البته عنایت دارید که معمولاً «همهٔ راه‌ها به رُم ختم می‌شود» و خب رابطهٔ بهتر هم می‌تواند به سکس، که بخش شیرین و خنده‌دارترین بخش ماجراست ختم شود!

آیا جرقهٔ این موضوع از آن نوشته‌ها و ترجمه‌ها سرچشمه گرفت؟

یکی از کتاب‌های من که خیلی معروف است کتاب «بی‌شعوری» است که در واقع ترجمه و بازآفرینی است. بعد از آن خودم کتاب دیگری نوشتم به نام «بی‌شعوران» که دچار ناملایمات سانسور و توقیف شد. بخشی از هر دو کتاب، و به‌خصوص  بی‌شعوران، در مورد رابطهٔ جنسی است و حرف من این است که اتفاقاً این زورگویی‌ها، این بی‌شعوری و این تجاوز به حرمت و حقوق دیگران را ما در مسائلی که مربوط به سکس است، خیلی استفاده می‌کنیم. از فحش‌ها تا نسبت‌های مختلفی که به همدیگر می‌دهیم بگیر تا حتی خود عمل سکسی که گاه تبدیلش می‌کنیم به ابزار سلطه.

عموم مردان، نه تنها ایرانی و در ایران، که اساساً در همه‌جا مزاحم خانم‌ها می‌شوند. در هر جامعه‌ای به یک شکل است، هر جایی بی‌شعوری مخصوص خودش را دارد و سؤال این است که چرا اصلاً یک انسان این کنش را انجام می‌دهد؟ چقدر این کارها ناشی از سلطه‌جویی و  بی‌شعوری است و چقدر حاصل نادانی و انتخاب روش‌های اشتباه؟ تمرکز من البته روی راهکار است. اینکه چطور دنیای جنس مخالف و طرف مقابل را بشناسیم تا رابطهٔ بهتری داشته باشیم؟ خالی از لطف نیست که بگویم من در جریان آماده‌سازی این استندآپ کمدی در شبکه‌های اجتماعی‌ام از مخاطبان خانم خواستم که پیامهایی که عموما از سوی آقایان برای ایجاد رابطه یا به قولی «مخ‌زنی» می‌گیرند برایم بفرستند. بیش از صد پیام و اسکرین‌شات گرفتم که هم‌زمان تأسف‌آور و خنده‌دار بودند.

چطور؟

چون از یک طرف می‌بینید چقدر بیشتر این پیام‌ها ساده‌لوحانه، ناشیانه و در بسیاری مواقع بی‌ادبانه و توهین‌آمیزند که خب این تأسف‌بار است. از طرف دیگر این مسئله خیلی مضحک است که مثلاً یک آقا فکر می‌کند با کپی پیست یک متن عاشقانهٔ مسخره، یا حتی عبارتی به پینگیلیش مثل «salam, khobi gogoli?‎»، و فرستادنش برای پنجاه تا خانم می‌تواند به سرعت به ایجاد رابطه برسد! تازه این جنبهٔ خوب ماجراست، باور کنید یک پیام‌هایی را دوستان برای من فرستاده‌اند که اصلاً آدم خجالت می‌کشد آن‌ها نقل کند.

در جریان این تور اتفاق مهمی را هم شاهدیم و آن به روی صحنه رفتن اولین استندآپ کمدین زن افغانستانی در شهرهای ونکوور و کلگری به‌عنوان اجرای گشایش برنامه است. چطور با ایشان آشنا شدید و چه شد که توافق کردید در بخشی از برنامه‌تان به‌روی صحنه بروند؟

پارسال دوره‌ای آموزشی با عنوان «استندآپ، از ایده تا اجرا» را به‌طور آنلاین برگزار کردم. دورهٔ خوبی بود و مورد استقبال قرار گرفت تا جایی که مجبور شدیم این دوره را در دو کلاس مجزا برگزار کنیم. یک کلاس عموماً بچه‌هایی بودند که از برنامهٔ خندوانه آمده بودند و در داخل ایران زندگی می‌کنند و می‌شود گفت که نیمه‌حرفه‌ای بودند و دیگری هم گروه بچه‌های خارج از ایران بودند با علایق مختلف و از کشورهای انگلستان، استرالیا و آمریکا که متفاوت برگزار شد.

معمولاً هنگام ثبت‌نام انگیزه و علت و علاقه‌مندی به یادگیری استندآپ را از هنرجوها می‌پرسم و بعد ثبت‌نام می‌کنم. یکی از این هنرجوها جواب سؤال‌ها را با نثری خاص نوشته بود و خیلی با‌مزه بود و حس کردم که او یا نویسنده است یا خیلی بامزه یا هر دو! ازش خواستم که حتماً شرکت کند و او هم در کلاس شرکت کرد و آنجا بود که متوجه شدم افغانستانی‌ست. از همان جلسهٔ اول مشخص شد که «نیلاب سرابی» استعداد خاصی‌ دارد و با توجه به اینکه در آمریکا دانشجوی فوق‌لیسانس روان‌شناسی بود و مادر دو بچه، فکر می‌کردم زیاد فعال نخواهد بود؛ اما برعکس انتظار اولیهٔ من، بسیار با پشتکار و فعال بود. در تمام کلاس‌ها سعی می‌کردم که با همه یک‌جور برخورد کنم و به همه تکلیف می‌دادم و کسی که تکالیف را کامل‌تر و بهتر انجام می‌داد، نیلاب بود.

خلاصه کنم که در طول چند ماه به این نتیجه رسیدیم که او کاملاً شایستگی و توانایی آن را دارد که به‌عنوان نخستین زن استندآپ کمدین افغانستانی به‌روی صحنه برود و باقی‌اش را هم که بیست و چهارم می در سالن کی‌میک آرت سنتر ونکوور، و فردایش در کلگری خواهید دید. مطمئنم که هم هم‌وطن‌های افغانستانی‌ِ نیلاب و هم ایرانی‌های عزیز از اجرای گشایش او بسیار لذت خواهند برد.

آیا به‌عنوان کلام آخر، صحبت دیگری دارید که با خوانندگان ما در میان بگذارید؟

به‌نظر من ونکوور یک قطب فرهنگی مهم در میان جامعهٔ فارسی‌زبانان کانادا و حتی آمریکای شمالی است و اینکه می‌بینیم با وجود بُعد مسافت بسیار زیادی که نسبت به ایران و اروپا دارد، باز هم طرف توجه هنرمندان و اهل فرهنگ است، به‌همین علت است. با این‌حال، نسبت به جمعیت فارسی‌زبانی که این شهر دارد، و همین‌طور ترکیب جمعیتی آن که در آن دانشجویان و دانشگاهیان و صاحبان صنعت و سرمایه و اهل فرهنگ و هنر بسیار زیادند، هنوز جای کار و عرضهٔ بسیار بیشتری هست. مسائل فرهنگی و هنری هم، به‌خصوص اگر مستقل و آلترناتیو باشند، رشد نمی‌کنند مگر با توجه و پشتیبانی مردم. خرید یک کتاب، مجله، سی‌دی، یا بلیت تئاتر و کنسرت و استندآپ کمدی یعنی حمایت از هنری که دوست داریم و پشتیبانی چرخهٔ مالی آن. در همین برنامه من، دوست مشترکمان ژوبین غازیانی، مدیر تئاتر نور آبی، دست کم شش ماه درگیر کار بوده است. فقط برای طراحی پوستر ما با نزدیک به ده گرافیست صحبت کردیم و همین طرحی که می‌بینید را نهایتاً صالح تسبیحی که از گرافیست‌های برجستهٔ داخل ایران است بعد از نزدیک به بیست اتود ساخت.

شاید باور نکنید که برای همین طرح ما نزدیک به پنجاه طرح و عکس و روزنامه دوران قاجار را واکاویدیم. یا مثلاً تیزرهای تبلیغاتی‌مان که فیلم‌برداری و مونتاژ آن‌ها روزها و هفته‌ها وقت برده است. بیشتر عکس‌ها را عکاسان حرفه‌ای گرفته‌اند. حتی ترانه هم ساخته‌ایم. خب تمام این‌ها وقت و هزینه می‌برد و مسئله فقط تبلیغ و فروش نیست، یک پروسهٔ فرهنگی است، به‌نحوی که ما می‌توانیم ادعا کنیم اصلاً سطح کیفی تبلیغات در کانادا را یک گام بالاتر برده‌ایم و به شأن و سلیقهٔ فارسی‌زبان‌های کانادا نزدیک‌تر شده‌ایم. همهٔ این‌ها برای ادامه و پیشرفت منوط به حمایت و استقبال مخاطب است و آن هم در حالی که مثلاً بلیت استندآپ کمدی ما، آن هم برای موضوعی خاص و واقعه‌ای تاریخی (تولد استندآپ کمدی افغانستان)، در مقایسه با کارهای مشابه ارزان‌تر است. این است که اگر بخواهم خیلی فارسی‌تر (!) بگویم این است که: بی.لیط.بِ.خَ.رید!

با سپاس از وقتی که در اختیار ما قرار دادید.

نوشته باگ‌های رابطه اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.

محمود فرجامی متولد ۱۳۵۶ در مشهد، طنزنویس و طنزپژوه ایرانی است که از سال ۱۳۸۰ در رسانه‌های فارسی‌زبان داخل و خارج ایران فعال بوده است. او دارای مدرک دکتری ارتباطات در شاخهٔ روزنامه‌نگاری است و پایان‌نامهٔ خود را با موضوع انگیزه‌های طنز سیاسی در ایران نوشته است. از فرجامی تا کنون صدها مقاله و یادداشت و ده عنوان کتاب در داخل و خارج از ایران منتشر شده است که از میان آن‌ها «بیشعوری» و «فلسفهٔ طنز» (ترجمه) و «راننده‌تاکسی»، «قصهٔ قسمت» و «بیشعوران» (تألیف) مشهورترند.

‏تازه‌ترین اثر او با عنوان «Iranian Political Satirists» کتابی‌ست پژوهشی دربارهٔ طنز سیاسی معاصر ایران که توسط انتشارات دانشگاهی جان بنجامینز در آمستردام چاپ شده است. وی علاوه بر فعالیت‌های نگارشی در عرصهٔ کمدی نیز فعال است و علاوه بر اجرای استندآپ‌ کمدی‌هایی در داخل و خارج از ایران، تاکنون نزدیک به یک‌صد اجرای طنزآمیز ویدیویی در شبکهٔ «خوراسانیان» منتشر کرده است که میلیون‌ها بار دیده شده‌اند.

برنامهٔ «کمدی‌کتاب بیشعوری» مخلوطی از ارائه و امضای کتاب، و استندآپ کمدی است که پیش از این در شهرهای کلن، پاریس، لوزان و میلان با موفقیت برگزار شده است. محمود فرجامی این برنامه را از اواخر سپتامبر تا اواخر اکتبر به ترتیب در سه شهرِ مونترآل، ونکوور و تورنتو برگزار خواهد کرد. برنامهٔ ونکوور در روز شنبه، ۷ اکتبر در سالن هاربر سنتر دانشگاه اس‌اف‌یو واحد داون‌تاون از ساعت ۶ تا ۸ شب برگزار خواهد شد. (برای تهیه بلیت این برنامه اینجا کلیک کنید.)

برای تهیه بلیت برنامه روی پوستر کلیک کنید

آقای فرجامی برای شروع، لطفاً به اختصار خودتان را برای خوانندگان ما معرفی کنید.

محمود فرجامی. مختصرترش می‌شود م. ف.

چطور شد به کار طنز علاقه‌مند شدید و به این نتیجه رسیدید که این همان چیزی است که باید ادامه بدهید؟

یک روز داشتم راه می‌رفتم و به آینده‌ام فکر می‌کردم که می‌خواهم چکاره بشوم. خوب به خاطر دارم ساعت حدود دو و ۴۴ دقیقه بعد از ظهر یک روز تابستان یا پاییز یا شاید هم زمستان بود. ابتدا فکر کردم به آرزویم در کودکی برای فضانوردشدن جامهٔ عمل بپوشانم، اما دیدم پول لازم را برای خرید جامهٔ عمل آن هم از نوع فضانوردی که الیاف خاص گران‌قیمتی دارد، ندارم. سپس تصمیم گرفتم دکتر بشوم، اما دیدم از خون می‌ترسم. برای پلیس شدن هم همین مشکل را داشتم. برای حمال شدن هم که معلم جبرمان، آقای شریفی، اصرار داشت به دردش می‌خورم، عضلات سرشانه و کمرم ضعیف بود. تنها کاری که می‌توانستم بدون دردسر به آن برسم شاعر شدن بود که واقعاً خز شده بود. واقعاً فقر امکانات بود و حتی یک ساقی خوب هم نمی‌شناختم که معتاد بشوم. این بود که تصمیم گرفتم طنزنویس بشوم.

شما ظاهراً سال‌هاست بیرون از ایران بوده‌اید و الان هم ساکن ترکیه‌اید. رابطه‌تان با طنزنویس‌های داخل ایران چطور است؟

والا دروغ می‌گن خانوم! من رابطه‌ام با طنزنویس‌های داخل ایران کجا بود؟ آن دو سه باری هم که…

یعنی چقدر کارهایشان را دنبال می‌کنید؟ از بین طنزنویس‌هایی که الان در ایران فعالیت می‌کنند، کارهای چه کسانی را بیشتر دوست دارید؟

آها… از اون نظر. در حدی که بتوانم دنبالشان می‌کنم. گاهی هم نقدی می‌نویسم که باعث می‌شود بعضی دوستان من را دنبال کنند. در کل خوش می‌گذرد.

با توجه به اینکه موضوعات طنز شما اغلب دربارهٔ رویدادهای داخل ایران است، آیا فکر نمی‌کنید دور بودن از ایران می‌تواند بر کیفیت کارتان تأثیر منفی بگذارد؟ اصولاً آیا فکر نمی‌کنید درک کامل از شرایط اجتماعی، سیاسی و فرهنگی نیاز به حضور در بطن جامعه دارد؟

الان مشکل فکرکردنِ بنده است؟ خب بله، همین‌طوری فکر می‌کنم و خیلی دوست داشتم که در بطن جامعه حضور داشته باشم، ولی مگر به دوست داشتن است؟ و مگر جز این است که حضور در هر بطنی نیاز به توافق طرفین دارد؟ به قول بانو تهرانی: من دلم بطن جامعه رو می‌خواد، من دلم بطن جامعه رو می‌خواد؛ بطن جامعه منو نمی‌خواد، بطن جامعه منو نمی‌خواد!

بزرگ‌ترین آفت طنزنویسی را چه می‌دانید؟

والا آفت که زیاد دارد و باید آفت‌شناسان درباره‌ٔ آن‌ها نظر بدهند. من در حد خودم می‌توانم بگویم که همین درگیرِ مفاهیم و تعاریف شدن، یکی از آفت‌هاست. اینکه طنز چیست و فرقش با هزل و هجو چیست یا مثلاً «طنز گل‌آقایی» و این قبیل چیزها. آدم باید خوشمزه باشد و البته قبلش هم آدم باشد، آن‌وقت بسته به درک و شعور و تعهد احتمالی‌اش به انسانیت، محصولی تولید می‌کند و به این ترتیب، مثل هر اثر ادبی و هنری دیگری، جایگاه خود را پیدا می‌کند. یا از سوی دیگر می‌بینیم که تا عده‌ای از چیزی خوششان نمی‌آید، چیزهایی مثل «این طنز نیست» و «این استندآپ‌ کمدی نیست» می‌گویند. انگار که یک سری مفاهیم متعالی و خیلی پیچیده‌ای داریم که اسمشان مثلاً طنز یا استندآپ‌ کمدی است. خیر؛ همان‌طور که هر نقشی می‌تواند نقاشی نامیده شود اما طیف بسیار وسیعی‌ای از نقاشی داریم، مفاهیم و ژانرهای مربوط به شوخ‌طبعی هم بسیار ساده‌اند، اما گستره وسیعی دارند. همهٔ این‌ها را من آفت طنز می‌دانم. حضار صلوات بلندی ختم کنند!

به‌نظرتان چه چیزی باعث می‌شود یک طنزنویس در کارش موفق بشود و کارهایش با استقبال مخاطب مواجه شود؟

خوب نوشتن. بامزه بودن. خلاقیت. وجود تعداد معتنابهی مشنگ در قدرت. و البته شانس.

به‌عنوان کسی که سال‌ها در زمینهٔ طنز کار کرده، خطوط قرمزتان برای طنزنویسی چه چیزهایی بوده است… اصلاً آیا به خطوط قرمز در کار طنز معتقدید؟

طنزنویسی در داخل ایران خطوط قرمز زیادی دارد اما خوشبختانه در خارج از ایران به‌جز شوخی با سلطنت، دین، خارج‌نشین‌ها، ناموس ایرونی، شهرهای مختلف، رضاشاه، کشورهای گوناگون، اپوزیسیون، کورش، قومیت‌ها، مجاهدین، کمونیست‌ها، حزب‌اللهی‌ها، زهراخانم و شبکه‌های لس‌آنجلسی، مصدق، شاه، خدا، قرآن، خمینی و سایر بستگان ذوالعز و الاحترام که از راه‌های دور و نزدیک قدم‌رنجه فرموده‌اند، خط قرمز دیگری نداریم.

شما خودتان در حوزهٔ کار خود چقدر حساسیت‌های اجتماعی را در نظر می‌گیرید؟ مثلاً شوخی با لهجه‌ها و قومیت‌ها یا شوخی با مقدسات را در کار طنز مجاز می‌دانید؟

بنده آن‌ها را مجاز می‌دانم، مشکل اینجاست که آن‌ها ما را مجاز نمی‌دانند.

به‌نظر شما مرز بین طنز، هجو، هزل و تمسخر کجاست؟ چطور می‌شود گفت متن یا کاری طنز است و به قصد بیان ناهنجاری‌ها و اصلاح امور نوشته شده، و متنی هزل و هجو است و قصدش فقط تمسخر، خنداندن و احتمالاً دل خنک کردن است؟ اصلاً مرز مشخصی وجود دارد؟

پیش‌تر در این‌باره بالای منبر رفتم. اما چون اصرار دارید که دوباره چند کلامی عرض کنم، باید بگویم مرزش «من» است. اگر «من» یک شوخ‌طبعی را بپسندم، می‌شود طنز و شیرین‌دهنی را اگر نپسندم، می‌شود هجو و هزل و لودگی. فکر می‌‌کنم همهٔ مردم همین عقیده را دارند؛ بدبختانه!

شما علاوه بر طنزنویسی، مترجم و پژوهشگر حوزهٔ طنز هم هستید. کتاب «بیشعوری» یکی از ترجمه‌های شماست که بسیار با استقبال مخاطب در داخل ایران مواجه شده است. از این کتاب بیشتر برایمان بگویید. چطور با این کتاب آشنا شدید و چه شد که تصمیم به ترجمه‌اش گرفتید؟

سال ۱۳۸۶ بود که من به یکی از آشناها که اتفاقاً از همین کانادای شما عازم ایران بود، سفارش دادم که چند تا کتاب طنزآمیز به انتخاب خودش برایم بیاورد. قصد ترجمه نداشتم، بیشتر می‌‌خواستم با ادبیات روز جهان در زمینهٔ طنز آشنا بشوم. در میان کتاب‌هایی که ایشان آورده بود، یکی بود به نام «Asshole No More» که اتفاقاً اصلاً هم ادبیات روز نبود و از چاپش در آمریکا شانزده هفده سالی می‌گذشت. ابتدا جذب نامش شدم، اما همین‌که چند صفحه‌‌اش را خواندم، به‌قدری جذب موضوعش شدم که همان‌جا تصمیم گرفتم ترجمه‌اش کنم. فکر کن در دوران ریاست جمهوری احمدی‌نژاد و وزارت و صدارت حاج‌آقا دکترهای رنگ‌وارنگ باشی و کتابی ببینی که موضوع اصلی‌اش این است که مشکلات بشر از حماقت آدم‌ها نیست، بلکه از بیشعوری‌شان است. و این بیشعوری یعنی حماقت عمدی و هدف‌دار در جهت تجاوز به حقوق دیگران که اتفاقاً بیشتر از طرف آدم‌های زیرک و باهوش و باسواد اعمال می‌شود!

برای گرفتن مجوز مشکلی نداشتید؟ تا چه حد مجبور به سانسور و حذف شدید؟ ترجمهٔ اصلی با ترجمه‌ای که در ایران از ارشاد مجوز گرفته چقدر تفاوت دارد؟

روز هفتم اکتبر تشریف بیاورید به:

SFU Harbour Centre Campus Vancouver

515 West Hastings Street, Vancouver, British Columbia V6B 5K3

تا مفصل برایتان از این کتاب و مصائب تمام‌نشدنی‌اش بگویم.

لینک ایونت در فیس‌بوک:

https://www.facebook.com/events/727064717487144/

آیا حدس می‌زدید تا این حد از این کتاب استقبال بشود؟

خیر. به قبر اجداد طاهرینم می‌خندیدم اگر فکر می‌کردم از روی ترجمهٔ من ۱۹ ترجمهٔ متفاوت انجام بشود و با این‌حال باز هم کتابی را ترجمه می‌کردم! البته کاری‌ست که شده.

علاقه‌مندان خارج از ایران، چطور می‌توانند این کتاب را تهیه کنند؟

تشریف بیاورند منزل بنده و بعد یک جلد آن را از کتابخانه شخصی‌ام بردارند و بگویند برایم امضا کن و تشریف ببرند. البته تور رایگان شهری هم داریم. تا حالا که هر کی برده راضی بود و پس نیاورده. البته آمازون هم هست اگر جسارت نباشد.

به‌غیر از ترجمهٔ کتاب «بیشعوری»، شما یک رمان، یک ترجمه و چند کتاب دیگر هم در زمینهٔ طنز دارید که تألیف خودتان است. لطفاً در مورد آن‌ها برای ما بگویید. بازخوردهایی که از طرف مردم و یا منتقدان در مورد تألیفات خودتان داشته‌اید، چطور بوده است؟

والا شهرت بنده که به‌خاطر بیشعوری‌ام بوده! اما ای… کارهای دیگری هم کرده‌ام. از نوشتن داستان کوتاه طنزآمیز تا رمان و حتی نوشتن کتاب به انگلیسی. بازخوردها هم بد نبوده. مثلاً دکتر احمد صدری، جامعه‌شناس ایرانی و مترجم گزیده شاهنامه به انگلیسی در یادداشتی که در وب‌سایت بی‌بی‌سی فارسی منتشر کرد رمان «قصهٔ قسمت» من را با «اولیس» جیمز جویس مقایسه کرده است.

بیاییم کمی در مورد استندآپ کمدی صحبت کنیم… ظاهراً شما یکی از اولین کسانی بوده‌اید که در ایران استندآپ کمدی اجرا کرده‌اید و خب هنوز هم این کار را چه به‌صورت اینترنتی و چه با سفر به جاهای مختلف و در حضور تماشاگر انجام می‌دهید. مثل همین سفری که الان تشریف آورده‌اید کانادا. چطور شد برای بار اول به فکر اجرای استندآپ کمدی افتادید؟

بعد از اینکه در سال ۸۸ بنده را ممنوع‌الهمه‌چیز کردند، فکر کردم استندآپ کمدی اجرا کنم. یعنی شما فکر کنید یک نفر چقدر باید خوشحال باشد که مثلاً در پاییز و زمستان سال ۸۸ و در آن فضای عمومی سرشار از خشم و اندوه بخواهد استندآپ‌ کمدی اجرا کند. جالب‌تر آنکه عموماً حتی نمی‌دانستند استندآپ کمدی چیست و من مجبور بودم به‌همراه تبلیغات محدود وبلاگی و اینترنتی برای برنامه‌ام، یادداشتی هم ضمیمه کنم که استندآپ‌ کمدی یعنی چه. به‌هرحال هر چه بود، چند نوبت در فرهنگسرای رسانه برگزار شد. بعد هم که به خارج آمدانده شدیم و باقی قضایا.

الان چند سالی است که ظاهراً در زمینهٔ طنزنویسی فعالیتتان خیلی کم شده است و تمرکزتان را گذاشته‌اید روی استندآپ کمدی. خودتان را بیشتر استندآپ کمدی کار می‌دانید یا طنزنویس یا شاید هم طنزپژوه و مترجم؟

در واقع این کاری که من می‌کنم استندآپ‌ کمدی به‌معنای متعارف نیست. من یک تور کتاب دارم که آن را کمیک برگزار می‌کنم و به‌همین خاطر ترجیح می‌دهم برای توصیف این برنامه‌ها از اصطلاح «کمدی‌کتاب» استفاده کنم بجای استندآپ‌ کمدی. کار اصلی‌ام همچنان کتاب است.

کمی در مورد برنامه‌هایی که در کانادا خواهید داشت برای مخاطبان ما بگویید. کدام شهرها می‌روید، کجاها برنامه برگزار می‌کنید و شرایط شرکت در این برنامه‌ها چیست؟

خدا (if any) خیرتان بدهد که بالاخره سؤال اصلی را پرسیدید. در کانادا در شهرهای مونترآل، ونکوور و تورنتو همان برنامه‌ای را که قبلاً در کلن، پاریس و لوزان و میلان اجرا شده، برگزار می‌کنم. چند برنامهٔ دانشگاهی هم هست که عموماً به‌زبان انگلیسی و دربارهٔ کتاب تازهٔ من، «Iranian Political Satirists» است که پژوهشی‌ دانشگاهی‌ست دربارهٔ انگیزه‌های طنز سیاسی در ایران.

شرایط شرکت در این برنامه‌‌ها هم داشتن حداقل سن و بلوغ فکری و شخصیتی ۱۶ سال و نرنجیدن از شوخی‌ها و کتک نزدن کمدین است. البته پرتاب لنگه کفش بلامانع است و حتی تا سه امتیاز هم دارد اما ناف به پایین خطا محسوب می‌شود.

نوشته «من» معیار طنز است! – گفت‌وگو با محمود فرجامی، طنزنویس و طنزپژوه اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.