بالاخره یادداشت تفاهم میان ایران و آمریکا امضا شد و از همان لحظه، بحث دربارهٔ آن تقریباً همه‌جا جریان دارد؛ در خانه‌ها، تاکسی‌ها، مغازه‌ها، شبکه‌های اجتماعی و گروه‌های خانوادگی. هنوز کسی نمی‌داند این توافق به کجا خواهد رسید، چون برای شصت روز است. هنوز روشن نیست مذاکرات بعدی موفق خواهند بود یا نه. اما یک چیز مشخص است: تمام ایرانی‌ها این روزها دربارهٔ آن حرف می‌زنند، و هر کس از زاویهٔ زندگی خودش.

فروشنده‌ای در بازار، خبر توافق را روی تلفن همراهش می‌خواند و هم‌زمان حواسش به مغازه‌ای است که ماه‌هاست رونق سابق را ندارد. او می‌گوید در هفته‌های اخیر مردم بیشتر برای پرسیدن قیمت می‌آمدند تا خریدکردن. به‌اعتقاد او، اگر توافق بتواند اندکی ثبات به بازار برگرداند، ارزشش را دارد. وقتی از جزئیات مذاکرات می‌پرسی، شانه بالا می‌اندازد. آنچه برای او اهمیت دارد، متن توافق نیست؛ حتی نمی‌داند مفاد توافق چیست. او می‌خواهد بداند آیا می‌تواند برای چند ماه آینده برنامه‌ریزی کند یا نه.

رانندهٔ تاکسی‌ای که از صبح تا شب مسافر جابه‌جا می‌کند، نگاه مشابهی دارد. او می‌گوید در ماه‌های جنگ تقریباً همه دربارهٔ یک موضوع حرف می‌زدند: حملهٔ بعدی، پاسخ بعدی و اینکه اوضاع به کجا خواهد رسید. حالا هم مسافران دربارهٔ توافق بحث می‌کنند، اما دست‌کم موضوع گفت‌وگو دیگر ادامهٔ جنگ نیست. او می‌گوید مردم خسته‌اند؛ نه‌فقط از جنگ، بلکه از سال‌ها بحران و نااطمینانی.

در خانه‌ای دیگر، مادری اخبار را لحظه‌به‌لحظه دنبال می‌کند. فرزند سربازش هنوز در یکی از مناطق درگیر خدمت می‌کند. او دربارهٔ سیاست حرف زیادی نمی‌زند. از نظرش توافق خوب است اگر باعث شود جوانان بیشتری زنده به خانه برگردند. وقتی از آینده می‌پرسی، می‌گوید هنوز نمی‌تواند به چیزی مطمئن باشد. بااین‌حال، اعتراف می‌کند که پس از توافق برای نخستین بار بعد از مدت‌ها کمی آرام‌تر خوابیده است.

اما همهٔ واکنش‌ها از جنس امید نیست. جامعهٔ ایران هیچ زمان این اندازه چندقطبی نبوده است.

دانشجویی که از منتقدان حکومت است، از پایان جنگ استقبال می‌کند، اما نمی‌تواند خوش‌بین باشد. به‌نظر او، بسیاری از مشکلاتی که جامعهٔ ایران با آن روبه‌روست، پیش از جنگ هم وجود داشته‌اند و پس از توافق هم باقی خواهند ماند. او نگران است که فضای ناشی از توافق باعث شود مطالبات سیاسی و اجتماعی به حاشیه برود. می‌گوید: «من نمی‌خواهم جنگ ادامه پیدا کند، اما وانمود نکنیم پس از ۹ اسفند مشکل حل شده است. واقعیت این است که در ایران خفقان سیاسی بیداد می‌کند و ما همچنان زیر چکمه‌های دیکتاتوری هستیم.»

این نگاه فقط به یک دانشجو محدود نیست. در شبکه‌های اجتماعی، بسیاری از کاربران از پایان درگیری استقبال می‌کنند، اما هم‌زمان دربارهٔ پیامدهای سیاسی توافق پرسش دارند. آن‌ها نمی‌خواهند میان جنگ و سکوت یکی را انتخاب کنند. از نظرشان، صلح لازم است، اما کافی نیست. باید دموکراسی در ایران حاکم شود. اعدام ها متوقف شود. زندانیان سیاسی آزاد شوند و این تنها با رفتن جمهوری اسلامی امکان‌پذیر است.

در مقابل، گروه دیگری دقیقاً از زاویه‌ای متفاوت از توافق انتقاد می‌کنند. گروهی که نمی‌توان آن‌ها را نادیده گرفت. جریان تندرو که معتقد است کشوری که ماه‌ها هزینه داده، نباید پشت میز مذاکره امتیاز بدهد. در شبکه‌های اجتماعی نیز کاربران تندرو از «سازش» و «تسلیم» می‌نویسند. برخی مذاکره‌کنندگان را متهم می‌کنند که دستاوردهای جنگ را از بین برده‌اند. حتی بعضی در خیابان بلندگو به دست گرفته و تیم‌مذاکره‌کننده را تهدید می‌کنند و آن‌ها را خائن می‌دانند.

اگر به این صداها گوش بدهی، تصویری عجیب شکل می‌گیرد. دانشجوی مخالف حکومت از توافق ناراضی است چون می‌ترسد به تثبیت وضع موجود منجر شود. فعال تندرو از همان توافق ناراضی است چون آن را عقب‌نشینی از مواضع قبلی و ضدِایدئولوژی جهادی می‌داند. هر دو منتقدند، اما از دو جهان کاملاً متفاوت می‌آیند.

در میان این دو قطب، گروه بزرگی از مردم ایستاده‌اند که خود را در هیچ‌یک از آن‌ها نمی‌بینند.

بازنشسته‌ای که حقوقش دیگر با هزینه‌های زندگی همخوانی ندارد، می‌گوید همهٔ این بحث‌ها زمانی برایش اهمیت پیدا می‌کند که اثرش را در زندگی روزمره ببیند. او بارها خبر توافق‌ها، وعده‌ها و طرح‌های بزرگ را شنیده است. به‌همین دلیل ترجیح می‌دهد صبر کند. نه جشن می‌گیرد و نه اعتراض می‌کند. فقط منتظر می‌ماند ببیند آیا چیزی تغییر می‌کند یا نه.

در بیمارستانی شلوغ، پرستاری که در زمان‌جنگ با مجروحان جنگی سروکار داشته، نگاه دیگری دارد. او می‌گوید وقتی هر روز آدم‌های زخمی را می‌بینی، بسیاری از شعارهای سیاسی رنگ می‌بازند. برای او، توافق پیش از هر چیز به‌معنای کمترشدن رنج است. اعتقاد دارد هیچ توافقی کامل نیست، اما هر چیزی که احتمال کشته یا زخمی‌شدن انسان‌های کمتری را افزایش دهد، ارزش امتحان‌کردن دارد.

کارگری که در یک کارخانهٔ مواد شوینده مشغول کار است، بیشتر از همه نگران شغلش است. او می‌گوید در ماه‌های اخیر بارها شایعهٔ تعطیلی کارخانه را شنیده و هر بار نگران شده است. وقتی دربارهٔ توافق حرف می‌زند، تقریباً تمام جمله‌هایش به کار، درآمد و امنیت شغلی برمی‌گردد. برای او، سیاست زمانی معنا پیدا می‌کند که روی سفرهٔ مردم اثر بگذارد.

شاید همین تفاوت تجربه‌هاست که جامعهٔ ایران را تا این اندازه چندصدا کرده است. کسانی که جنگ را از دریچهٔ اقتصاد می‌بینند، یک چیز می‌گویند. کسانی که آن را از زاویهٔ امنیت و جان انسان‌ها نگاه می‌کنند، چیز دیگری. مخالفان حکومت نگرانی‌های خود را دارند و تندروها دغدغه‌های ایدئولوژیک خودشان را. 

برای بسیاری از مخالفان حکومت، نگرانی اصلی فقط خود توافق نیست، بلکه پیامدهای آن در داخل ایران است. آن‌ها استدلال می‌کنند که جنگ لزوماً به تضعیف جمهوری اسلامی منجر نشده و حتی در برخی مقاطع، زمینه را برای افزایش کنترل امنیتی و محدودشدن بیشترِ فضای سیاسی فراهم کرده است. از نگاه این گروه، هرگاه کشور در وضعیت اضطراری قرار می‌گیرد، نهادهای امنیتی دست بازتری پیدا می‌کنند و صدای منتقدان آسان‌تر به حاشیه رانده می‌شود. به‌همین دلیل، بخشی از مخالفان نگران‌اند که پایان جنگ بدون تغییرات سیاسی داخلی، صرفاً به تثبیت وضع موجود بینجامد. در همین حال، بسیاری از آنان معتقدند که دولت ترامپ نیز اساساً با مسئلهٔ دموکراسی و حقوق بشر در ایران وارد این پرونده نشده است. از دید آنان، اولویت اصلی واشنگتن نه گسترش آزادی‌های مدنی، بلکه جلوگیری از دستیابی ایران به سلاح هسته‌ای و کاهش تهدیدهای امنیتی در منطقه است. به‌همین دلیل، این گروه توافق را نه توافقی دربارهٔ آینده دموکراسی در ایران، بلکه توافقی دربارهٔ امنیت و موازنهٔ قدرت می‌دانند. 

در کل، پس از تجربهٔ جنگ اخیر، گروه‌های بیشتری از مردم با شروع دوبارهٔ جنگ مخالف‌اند. فروشندهٔ بازار نمی‌خواهد ماه‌های دیگری را در انتظار سقوط بیشتر فروشش بگذراند. مادر نگران نمی‌خواهد هر شب با ترس بخوابد. پرستار نمی‌خواهد مجروحان بیشتری ببیند. کارگر نمی‌خواهد شغلش را از دست بدهد. حتی مخالفان حکومت هم می‌دانند که ادامهٔ جنگ هزینه‌های سنگینی دارد، و حالا دیگر جنگ را «مداخلهٔ بشردوستانه» یا «عملیات نجات» نمی‌بینند چون در عمل خلافش بهشان ثابت شده.

شاید به‌همین دلیل باشد که مهم‌ترین واکنش جامعه به توافق، نه شادی است و نه خشم؛ بلکه چیزی‌ست میان امید و تردید.

بعضی از مردم امیدوارند، اما با احتیاط. نه آن‌قدر که به آینده مطمئن باشند.

آنچه بیش از هر چیز در گفت‌وگوها شنیده می‌شود، خستگی است. خستگی از سال‌ها بحران، از زندگی در سایهٔ نااطمینانی و از این احساس دائمی که آینده هر لحظه ممکن است تغییر کند.

یادداشت تفاهم تازه امضا شده است و هنوز هیچ‌کس نمی‌تواند دربارهٔ سرنوشت آن با اطمینان حرف بزند. ممکن است به توافقی پایدار تبدیل شود و ممکن است شکست بخورد. بسیاری معتقدند پس از پایان جام جهانی دوباره جنگ خواهد شد. سایهٔ جنگ همچنان روی سر مردم ایران است.

اما فارغ از سرنوشت مذاکرات، این توافق یک واقعیت را آشکار می‌کند: ایران امروز کشوری نیست که بر سر آینده توافق داشته باشد. برعکس، جامعه تقریباً دربارهٔ همه‌چیز اختلاف نظر دارد. اما در میان این اختلاف‌ها، خواسته‌ای مشترک نیز دیده می‌شود؛ خواسته‌ای که در حرف‌های فروشنده، مادر، پرستار، دانشجو، بازنشسته و کارگر تکرار می‌شود: اینکه زندگی کمی قابل‌پیش‌بینی‌تر، کمی آرام‌تر و کمی امن‌تر شود.

فعلاً هیچ‌کس نمی‌داند توافق چنین امکانی را فراهم خواهد کرد یا نه. اما پس از امضای آن، میلیون‌ها نفر در حال بحث دربارهٔ آینده‌اند؛ آینده‌ای که تا همین چند روز پیش زیر سایهٔ جنگ دیده می‌شد و حالا، هرچند مبهم و نامطمئن، دوباره موضوع گفت‌وگوی مردم شده است.

نوشته ایران پس از توافق، میان امید، تردید و خستگی؛ روایت‌هایی‭ ‬از‭ ‬روزهای‭ ‬تلخ‭ ‬و‭ ‬سیاه‭ ‬مردم‭ ‬تهران اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.

پس از آنکه چهارشنبهٔ دو هفته قبل، ۱۷ ژوئن ۲۰۲۶، تفاهم‌نامه میان ایالات متحده و جمهوری اسلامی ایران در کشور سوئیس امضا شد، هر دو کشور آن را پیروزی بزرگی برای خود توصیف کردند. 

در حال حاضر، براساس این تفاهم‌نامه جمهوری اسلامی متعهد است که ذخایر اورانیوم با خلوص بالایش را تحت نظارت آژانس بین‌المللی انرژی اتمی رقیق‌سازی کند. همچنین برخلاف اصرار ترامپ مبنی بر عدم پرداخت پول به ایران، در این تفاهم‌نامه به یک طرح ۳۰۰ میلیارد دلاری برای بازسازی ایران با همکاری شرکای منطقه‌ای اشاره شده است. این تفاهم‌نامه شامل توقف درگیری‌ها با حزب‌الله لبنان نیز می‌شود، اما دربارهٔ قطع حمایت مالی ایران از گروه‌های نیابتی و همچنین وضعیت برنامهٔ موشکی ایران سکوت کرده یا بسیار گذرا عبور کرده است.

در این میان مقامات اسرائیل ترامپ را برای امضای این تفاهم‌نامه مورد انتقاد قرار داده‌اند. جی‌دی ونس در واکنش به این موضوع گفته است که دونالد ترامپ تنها رئیس‌ دولت در سراسر جهان است که در این مقطع با اسرائیل همدلی و حمایت نشان می‌دهد و اتفاقاً رهبر قدرتمندترین کشور جهان هم هست، و افزوده است: «اگر من عضو کابینهٔ دولت اسرائیل بودم، احتمالاً به تنها متحد قدرتمندی که در کل جهان برایم باقی مانده، حملهٔ لفظی نمی‌کردم.»

در سوی دیگر، مجتبی خامنه‌ای که از زمان انتخاب‌شدنش به رهبری در انظار عمومی ظاهر نشده، در پیامی که منسوب به اوست گفته است که مسئولان برای رسیدن به این مرحله تلاش‌های زیادی کرده‌اند، اما در عین حال تصریح کرده است که «خودش علی‌الاصول، نظر دیگری داشته است». او از یک‌سو نشان داده که تفاهم بدون اجازهٔ او نهایی نشده و از سوی دیگر، تأکید کرده که نظر شخصی‌اش متفاوت بوده است.

سه‌شنبهٔ هفتهٔ گذشته شهباز شریف، نخست‌وزیر پاکستان، پیش از دیدار رسمی رئیس‌جمهور ایران از آن کشور، در مجلس پاکستان گفت که امیدوار است در ۶۰ روز فرصت مقرر موضوعاتی مانند برنامهٔ هسته‌ای، موشک‌های بالستیک و دارایی‌های مسدودشده ایران مورد بحث قرار گیرند و تفاهم‌نامه به توافقی پایدار و بلندمدت تبدیل شود. هرچند ساعاتی پس از این اظهارات، پزشکیان گفت که هیچ مذاکره‌ای دربارهٔ موشک‌های بالستیک صورت نگرفته و نخواهد گرفت، و افزود که جمهوری اسلامی نسبت به آمریکا بی‌اعتماد است چرا که دو بار طی مذاکرات، مورد تهاجم واقع شده است. 

تنها حدود یک هفته پس از امضای تفاهم‌نامه، پنجشنبه ۲۵ ژوئن، یک پهپاد انتحاری ایران به یک کشتی باری با پرچم سنگاپور در حال عبور از تنگهٔ هرمز، حمله کرد. دونالد ترامپ این اقدام را نقض آشکار آتش‌بس خواند. روز بعد ۲۶ ژوئن، ستاد فرماندهی مرکزی آمریکا در واکنش به این حمله، حملات هوایی متعددی را علیه سایت‌های راداری ساحلی و تأسیسات نگهداری موشک و پهپاد ایران در حاشیهٔ خلیج فارس انجام داد. طی دو روز بعد، تنش‌ها به سرعت بالا گرفت. در ۲۷ ژوئن یک پهپاد ایرانی به کشتی دیگری حمله کرد، و در روز ۲۸ ژوئن، سپاه پاسداران با پهپاد و موشک‌های بالستیک، پایگاه‌هایی نظامی در بحرین و کویت را هدف قرار داد. جنگنده‌های آمریکایی نیز متقابلاً زیرساخت‌های نظارتی، سیستم‌های پدافندی و امکانات مین‌گذاری ایران را بمباران کردند.

تحلیلگران معتقدند هدف اصلی جمهوری اسلامی ایران از این حملات، تثبیت کنترل خود بر تنگهٔ هرمز و هشدار به کشورهای حاشیه خلیج فارس برای عدم همکاری با طرح‌های جایگزین آمریکا بوده است.

سه‌شنبهٔ این هفته سخنگوی وزارت خارجهٔ قطر اعلام کرد که ویتکاف و کوشنر برای ملاقات با میانجی‌گران و گفت‌و‌گو دربارهٔ «مسائل منطقه‌ای» به دوحه رفته‌اند، ولی هیچ مقام بلندپایه‌ای بالایی از ایران در قطر حضور نداشته، و تأکید کرد که نمایندگان دونالد ترامپ برای مذاکره با ایران به دوحه نرفته‌اند. این اظهارات با سخنان مقام‌های ایران همخوانی داشت، درحالی‌که ترامپ روز قبل از آن گفته بود که دیدار با طرف آمریکایی به درخواست ایران بوده است.

اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت خارجهٔ ایران، در این رابطه گفت که سفر هیئت ایرانی به دوحه ارتباطی با سفر نمایندگان آمریکا به قطر ندارد و این سفر تنها برای پیگیری اجرای مفاد یادداشت تفاهم ازجمله آزادسازی دارایی‌های مسدود شده است.

چهارشنبهٔ این هفته، اول ژوئیه، پزشکیان، رئیس‌جمهور ایران، در واکنش به بالا‌گرفتن انتقادات داخلی از مذاکرات و تفاهم‌نامه میان تهران و واشنگتن، گفت رهبر جدید جمهوری اسلامی با این مذاکرات مخالفتی نداشته، وگرنه هیچ دیدار و گفت‌و‌گویی صورت نمی‌گرفت.

همچنین محمدباقر قالیباف در مصاحبه‌ای تلویزیونی گفت که در جریان سفر به سوئیس، توانسته در حضور جی‌دی ونس و معاون وزارت دارایی آمریکا، مجوز دفتر کنترل سرمایه‌های خارجی و سند آزادسازی شش میلیارد دارایی‌های مسدود شده ایران را نهایی کند. او خطاب به منتقدان داخلیِ مذاکرات با لحن نسبتاً تندی گفت: «شما که نه در دیپلماسی کمک می‌کنید، نه در جنگ، دیگر اذیت نکنید و حرف‌های ترامپ را هم قرقره نکنید… خوب نیست. اجازه دهید مردم آرامش داشته باشند و به جمهوری اسلامی افتخار کنند.»

درحالی‌که مشخص نیست سرنوشت تفاهم‌نامهٔ امضاشده به کجا خواهد انجامید، جمهوری اسلامی مصرانه به سرکوب و ارعاب داخلی ادامه می‌دهد. حکومت در تازه‌ترین اقدامش سپیده و سیما کاشانی و هومن جوکار، فعالان محیط زیست را بار دیگر بازداشت کرده است. این در حالی است که وضعیت هزاران بازداشتی حوادث دی‌ماه کماکان نامشخص است و اغلب آن‌ها در وضعیت بلاتکلیف در زندان‌ها به‌سر می‌برند. با این وجود شرایط بسیار سخت اقتصادی موجب شده تجمعاتی در نقاط مختلف ایران در اعتراض به وضع معیشت و بیکاری شکل بگیرد. مردمی که کاسهٔ صبرشان لبریز شده و چیزی برای ازدست دادن ندارند حالا و با وجود سرکوب خونین دی‌ماه سال گذشته و خط و نشان‌کشیدن‌های حکومت در خانه نمی‌مانند و صدای اعتراضشان را بلند می‌کنند. اعتراضی که دیر یا زود گریبان حاکمان را خواهد گرفت…

نوشته سرنوشت نامعلوم تفاهم‌نامه و لبریزشدن کاسهٔ صبر مردم اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.

برای مشاهدهٔ نسخهٔ تمام‌صفحه اینجا کلیک کنید

همراه با گفت‌وگویی با «لوپو»، هنرمند خیابانی ساکن ونکوور، به‌بهانهٔ نصب مجسمه‌اش در نزدیکی موزهٔ «ساینس وُرلد» هم‌زمان با برگزاری مسابقات جام جهانی در ونکوور، روایت‌هایی از زندگی تلخ و دشوار مردم در تهران، گزارشی از دیدار جمعی از فعالان اجتماعی، فرهنگی و هنری ونکوور با مسئولان «بنیاد نیکوکاری یارا»، نگاهی به تصویب قانون فروش سمعک‌های بدون نسخه در بریتیش کلمبیا به‌عنوان نخستین استانِ کانادا که این سمعک‌ها در آن عرضه خواهد شد، نگاهی به قوانین جدید در زمینهٔ خشونت‌های زناشویی، خانوادگی و عاطفی در کانادا، گفت‌وگویی با بابک نادری، ملی‌پوش پیشین و مربی بین‌المللی تکواندو ساکن ونکوور و مطالب متنوع دیگر.

نسخهٔ چاپی شمارهٔ دویست و شصت و هفتم «رسانهٔ همیاری» در فروشگاه‌های ایرانی در ونکوور، نورث‌شور، ترای‌سیتیز، برنابی و میپل ریج در دسترس است.

در نسخهٔ دیجیتال، آگهی‌های قابل کلیک با نماد زیر مشخص شده است.

با مطالب و آثاری از:
دکتر لیلا راعی، دکتر امیر سلطانی، الف صدرا، سیما غفارزاده، حسین فرامرزی، علیرضا فدایی، دکتر سعید ممتازی و ترانه وحدانی

در این شماره می‌خوانید:

• • • • • توافق با «شیطان بزرگ»، ادامهٔ نبرد در «جبههٔ داخلی»
        • گفت‌وگو با «لوپو»، هنرمند خیابانی ساکن ونکوور، به‌بهانهٔ نصب مجسمه‌اش در نزدیکی موزهٔ «ساینس وُرلد» هم‌زمان با برگزاری مسابقات جام جهانی در ونکوور
        • ایران پس از توافق، میان امید، تردید و خستگی- روایت‌هایی از روزهای تلخ و سیاه مردم تهران
        • از مهربانی تا کامشادی
        • گزارشی از دیدار جمعی از فعالان اجتماعی، فرهنگی و هنری ونکوور با مسئولان «بنیاد نیکوکاری یارا»
        • آیا یادگیری هم‌زمان چند زبان، کودک را سردرگم می‌کند؟
        • تحولی تاریخی در نظام مراقبت‌های شنوایی کانادا – هرآنچه باید دربارهٔ قانونی‌شدن عرضهٔ سمعک‌های بدون نسخه در بریتیش کلمبیا بدانید
        • قوانین جدید در زمینهٔ خشونت‌های زناشویی، خانوادگی و عاطفی (قسمت اول)
        • جانِ آباد: شادمانی، معنا، و تمرین زندگی پس از فرسودگی گفت‌وگو با دکتر فرشید سادات‌شریفی دربارهٔ دور جدید کتاب‌خوانی‌های گروه علمی‌آموزشی سَماک
        • گفت‌وگو با بابک نادری، ملی‌پوش پیشین و مربی بین‌المللی تکواندو ساکن ونکوور
        • در ستایش آنان که هر روز با مرگ روبه‌رو می‌شوند – معرفی سریال «پیت» – The Pitt

نوشته دویست و شصت و هفتمین شمارهٔ رسانهٔ همیاری منتشر شد اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.

سال‌ها بعد شاید مورخان وقتی بخواهند دربارهٔ این روزهای ایران بنویسند، از نرخ تورم، قیمت ارز، رشد نقدینگی و ده‌ها شاخص اقتصادی دیگر حرف بزنند، اما آنچه مردم امروز زندگی می‌کنند، نه نمودارهاست و نه جدول‌ها. زندگی روزمرهٔ مردم ایران این روزها بیشتر شبیه راه‌رفتن روی زمینی‌ست که هر روز زیر پا خالی‌تر می‌شود. بسیاری از مردم دیگر دربارهٔ آرزوهایشان حرف نمی‌زنند. صحبت از خرید خانه، سفر، ادامهٔ تحصیل یا حتی تفریح، برای بخش بزرگی از جامعه به چیزی شبیه خاطره تبدیل شده است. موضوع اصلی زندگی، بقاست.

صبح زود است. نانوایی هنوز شلوغ نشده. مرد نانوا دست‌هایش را به آرد آغشته کرده و خمیرها را آماده می‌کند. بیش از سی سال است که نان می‌پزد. 

می‌گوید: «مردم فکر می‌کنند فقط مشتری‌ها تحت فشارند. ما هم داریم خرد می‌شویم. قیمت همه‌چیز بالا رفته؛ از کیسهٔ آرد گرفته تا هزینهٔ تعمیر دستگاه‌ها. قبلاً وقتی مردم می‌آمدند نان بخرند، حرف از فوتبال و سیاست و عروسی بچه‌ها بود. الان بیشترشان ساکت‌اند. انگار هر کس دارد توی ذهن خودش حساب می‌کند که تا آخر ماه چقدر کم می‌آورد…»

می‌گوید چند وقت پیش مردی برای خرید نان آمده بود و سر چند قرص نان با همسرش تلفنی دعوا می‌کرد. نه بر سر خیانت، نه اختلاف خانوادگی؛ بر سر اینکه چند قرص نان بخرند تا پول آخر هفته‌شان تمام نشود.

چند خیابان آن‌طرف‌تر، صاحب یک سوپرمارکت کوچک پشت صندوق نشسته است. مغازه‌اش زمانی پر از مشتری بود. حالا بسیاری از مردم خریدهایشان را دانه‌ای انجام می‌دهند.

می‌گوید: «قبلاً خانواده‌ها یک سبد خرید داشتند. حالا خیلی‌ها یکی‌یکی خرید می‌کنند. یک عدد تخم‌مرغ، یک بستهٔ کوچک پنیر، دو عدد ماست. حتی بعضی وقت‌ها مشتری می‌گوید فعلاً نصف این را حساب کن، بقیه را فردا می‌آیم.»

او می‌گوید چیزی که بیشتر از همه آزارش می‌دهد، تغییر رفتار مردم است: «عصبی شده‌اند. زود از کوره درمی‌روند. قبلاً اگر اشتباهی در حساب پیش می‌آمد، می‌خندیدیم و حل می‌شد. حالا کوچک‌ترین اتفاقی می‌تواند به دعوا ختم شود. مردم خسته‌اند…»

در گوشهٔ دیگری از شهر، صاحب یک کافه نشسته است. زمانی کافه‌اش محل قرار دانشجوها، نویسنده‌ها و جوان‌هایی بود که ساعت‌ها می‌نشستند و حرف می‌زدند. حالا بسیاری از میزها خالی مانده‌اند. 

می‌گوید: «کافه‌رفتن زمانی بخشی از زندگی مردم عادی بود. الان برای خیلی‌ها به‌معنای لوکس‌زندگی‌کردن است. مشتری‌ها کمتر شده‌اند. آن‌هایی هم که می‌آیند، کمتر سفارش می‌دهند. چیزی ارزان سفارش می‌دهند؛ چای یا قهوه‌ای ساده. سفارش کیک یا اسموتی بسیار کم شده. قبلاً دو ساعت می‌نشستند، گپ می‌زدند یا کتاب می‌خواندند. الان بیشتر دربارهٔ کار دوم، مهاجرت یا اجاره‌خانه حرف می‌زنند.»

او مکث می‌کند و ادامه می‌دهد: «غمگین‌ترین بخش ماجرا این است که مردم دیگر برای لذت‌بردن وقت و انرژی ندارند. ذهن همه درگیر حساب‌وکتاب است.»

در یک بیمارستان شلوغ، پزشکی که سال‌هاست طبابت می‌کند، از تغییر چهرهٔ بیماران می‌گوید: «تعداد مراجعه‌کنندگان با علائم اضطراب، حملات پانیک، بی‌خوابی و مشکلات عصبی به‌شکل محسوسی بیشتر شده است. بسیاری از آن‌ها بیماری جسمی جدی ندارند؛ بدنشان دارد فشار روانی را فریاد می‌زند.»

او تعریف می‌کند که هفته‌ای چند بار بیمارانی را می‌بیند که درد معده، تپش قلب یا سردردهای مزمن دارند، اما ریشهٔ اصلی مشکلشان اضطراب ناشی از وضعیت اقتصادی است: «وقتی آدم هر روز نگران اجاره‌خانه، هزینهٔ درمان، شهریهٔ دانشگاه یا مخارج فرزندانش باشد، طبیعی است که بدنش هم واکنش نشان دهد.»

میان همهٔ کسانی که قامتشان زیر بار گرانی خم شده است، وضعیت بیماران مبتلا به بیماری‌های سخت از همه تلخ‌تر است. زن میانسالی که سال‌هاست با سرطان دست‌وپنجه نرم می‌کند، می‌گوید هر بار که باید برای تهیهٔ دارو به داروخانه برود، اضطرابی را تجربه می‌کند که از خود بیماری کمتر نیست. نگرانی او فقط عوارض درمان نیست؛ این است که آیا داروی مورد نیازش پیدا خواهد شد یا نه و اگر پیدا شود، آیا توان پرداخت هزینهٔ آن را خواهد داشت. برای بسیاری از بیماران خاص، مسیر درمان به میدان فرساینده‌ای از جست‌وجوی دارو، قرض‌گرفتن پول و انتظار در صف‌های طولانی تبدیل شده است. بیماری برای آن‌ها دیگر فقط یک مسئلهٔ پزشکی نیست؛ بحرانی اقتصادی و روانی است که هر روز بر دوششان سنگینی می‌کند.

پدر جوانی که فرزندش به بیماری مزمن مبتلاست، می‌گوید شب‌ها بیش از آنکه نگران آیندهٔ خودش باشد، از این می‌ترسد که روزی نتواند هزینهٔ درمان فرزندش را تأمین کند. او می‌گوید: «آدم وقتی بیمار می‌شود، انتظار دارد با درد بجنگد؛ نه با قیمت‌ها.» این جمله شاید خلاصهٔ رنج هزاران خانواده‌ای باشد که هم‌زمان با بیماری عزیزانشان، با افزایش هزینه‌های درمان و کمبود برخی داروها نیز روبه‌رو هستند. در چنین شرایطی، اضطراب به عضوی دائمی از خانواده تبدیل می‌شود؛ مهمانی ناخوانده که کنار تخت بیمار می‌نشیند و حتی در لحظه‌های امید نیز خانه را ترک نمی‌کند.

او می‌گوید بیشترین رنجش فقط کمبود پول نیست: «احساس می‌کنم حاصل یک عمر تلاش آب شده و از بین رفته است. این حس آدم را پیرتر می‌کند.»

در یک کارگاه ساختمانی، کارگری چهل‌ساله که دو فرزند دارد، روی بلوک سیمانی نشسته و سیگار می‌کشد. می‌گوید: «قبلاً اگر اضافه‌کاری می‌کردم، می‌توانستم مبلغ کمی برای آیندهٔ بچه‌هایم کنار بگذارم. الان هرچه درمی‌آورم به‌سختی خرج همان ماه می‌شود. گاهی فکر می‌کنم اصلاً برای چه کار می‌کنم؟»

او می‌گوید شب‌ها خوابش نمی‌برد: «از خستگی می‌افتم، اما ذهنم خاموش نمی‌شود. مدام حساب می‌کنم؛ اجاره، قبض‌ها، قسط‌ها… آدم کم‌کم احساس می‌کند زیر بار چیزی له شده که نمی‌تواند ببیندش.»

در شمال شهر، زنی از طبقهٔ متوسط که استاد دانشگاه است، می‌گوید سال‌ها تلاش کرده بود زندگی نسبتاً باثباتی بسازد: «فکر می‌کردم اگر درس بخوانم، کار کنم و پس‌انداز داشته باشم، آینده قابل‌پیش‌بینی خواهد بود، اما حالا هر روز احساس ناامنی می‌کنم.»

او می‌گوید مدام مجبور است از خواسته‌هایش کم کند: «اول سفر حذف شد. بعد خرید کتاب کمتر شد، بعد کلاس‌های آموزشی، بعد تفریح، زندگی کوچک و کوچک‌تر شد.»

اما شاید تلخ‌ترین روایت‌ها را بتوان در میان بازنشستگان شنید. مردی هفتادساله که سال‌ها کارمند بوده، می‌گوید: «تمام عمرم کار کردم تا دوران بازنشستگی آرامی داشته باشم. حالا هر ماه منتظر حقوقم تا ببینم چند روز دوام می‌آورد.»

در میان همهٔ این صداها، یک نقطهٔ مشترک وجود دارد؛ فرسودگی روانی.

روان‌شناسان سال‌هاست از مفهومی به‌نام «استرس مزمن» حرف می‌زنند. وضعیتی که در آن فرد برای مدت طولانی زیر فشار قرار دارد و هیچ چشم‌انداز روشنی برای پایان بحران نمی‌بیند. بسیاری از مردم ایران امروز دقیقاً در چنین وضعیتی زندگی می‌کنند.

وقتی نگرانی مالی به بخشی دائمی از زندگی تبدیل می‌شود، روابط خانوادگی نیز آسیب می‌بیند. دعواهای خانوادگی بیشتر می‌شود. تحمل افراد کمتر می‌شود. خشم‌های فروخورده افزایش پیدا می‌کند. حتی عشق، دوستی و روابط انسانی نیز تحت فشار مسائل اقتصادی قرار می‌گیرند.

صاحب یک دفتر مشاورهٔ خانواده می‌گوید: «بخش بزرگی از اختلافات زوج‌ها امروز مستقیم یا غیرمستقیم به مسائل اقتصادی مربوط است. پول تنها مسئله نیست؛ احساس ناامنی و بی‌آیندگی‌ست که به جان خانواده‌ها افتاده است.»

اما شاید مهم‌ترین تغییر، تغییر افق ذهنی مردم باشد.

زمانی انسان‌ها دربارهٔ آینده فکر می‌کردند دربارهٔ رؤیاها، برنامه‌ها و آرزوهایشان. اما وقتی بقا به مسئلهٔ اصلی تبدیل می‌شود، افق زندگی کوتاه‌تر می‌شود. بسیاری از مردم دیگر برای پنج سال آینده برنامه‌ریزی نمی‌کنند. حتی برنامه‌ریزی برای چند ماه بعد نیز دشوار شده است.

یک رانندهٔ تاکسی می‌گوید: «قبلاً دربارهٔ خرید ماشینِ بهتر فکر می‌کردم. بعد به خرید خانه فکر می‌کردم. الان فقط امیدوارم آخر ماه کم نیاورم.»

این جمله شاید خلاصهٔ وضعیت امروز بخش بزرگی از جامعه باشد. جامعه‌ای که بخش قابل‌توجهی از انرژی روانی خود را صرف زنده‌ماندن می‌کند، و کمتر فرصت خیال‌پردازی، خلاقیت، مطالعه، مشارکت اجتماعی یا حتی اندیشیدن پیدا می‌کند. وقتی تمام ذهن درگیر تأمین ابتدایی‌ترین نیازها باشد، مجالی برای بسیاری از دغدغه‌های دیگر باقی نمی‌ماند.

گرانی فقط سفره‌ها را کوچک نکرده است، آرامش را هم کوچک کرده است، دامنهٔ رؤیاها را هم کوچک کرده است. در بسیاری از خانه‌ها مسئله دیگر این نیست که زندگی چگونه بهتر شود؛ مسئله این است که چگونه از فروپاشی جلوگیری شود. و شاید دردناک‌ترین بخش ماجرا همین باشد؛ مردمی که روزگاری دربارهٔ ساختن آینده حرف می‌زدند، امروز بخش بزرگی از توان جسمی و روانی خود را صرف عبور از روزی می‌کنند که هنوز تمام نشده است.

نوشته بحران سنگین اقتصادی در ایرانِ جنگ‌زده؛ روایت‌هایی از روزهای تلخ و سیاه مردم تهران اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.

طی هفته‌های گذشته، دونالد ترامپ، رئیس‌جمهورر آمریکا، بارها و بارها با ذکر برخی شروط اعلام کرده بود که توافق با جمهوری اسلامی ایران نزدیک است، و این در حالی بود که طرف مقابل هربار این خبرها را تکذیب می‌کرد. 

در نهایت، چهارشنبهٔ این هفته، ۱۷ ژوئن ۲۰۲۶، تفاهم‌نامهٔ میان دو کشور به‌صورت الکترونیکی به امضای رؤسای جمهور رسید. پیش از این اعلام شده بود که جمعه نیز تفاهم‌نامه به‌صورت حضوری در کشور سوئیس به امضای جی. دی. ونس، معاون ریاست جمهوری آمریکا، و محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس جمهوری اسلامی ایران، خواهد رسید، هرچند هم زمان با امضای تفاهم‌نامه از سوی دو رئیس‌جمهور، خبرها حاکی از آن است که برگزاری تشریفات رسمی برای امضای حضوری لغو شده یا دست‌کم در تاریخ و زمان اعلام‌شده برگزار نخواهد شد.

بعدازظهر چهارشنبه، واشنگتن متن یادداشت تفاهم میان دو کشور را که ۱۴ بند دارد، منتشر کرد. ساعاتی بعد ایرنا، خبرگزاری جمهوری اسلامی ایران، نیز پیش‌نسخه‌ای از این تفاهم‌نامه را منتشر کرد. در خبرها آمده است که نسخه‌های منتشرشدهٔ این تفاهم‌نامه از سوی دو کشور تقریباً یکسان‌اند.

موضوعاتی که در این ۱۴ بند به آن‌ها پرداخته شده‌اند، به پایان فوری و دائمی عملیات نظامی در تمامی جبهه‌ها ازجمله لبنان، احترام به حاکمیت و تمامیت ارضی یکدیگر و عدم دخالت در امور داخلی یکدیگر، بازگشایی تنگهٔ هرمز، تعهد دو کشور به مذاکره و دستیابی به توافق نهایی حداکثر ظرف ۶۰ روز (مهلتی که با رضایت متقابل قابل‌تمدید است) دربارهٔ موضوعاتی مانند تعیین تکلیف اورانیوم غنی‌شده با غلظت بالای موجود در تأسیسات هسته‌ای بمباران‌شده در ایران، اختصاص یافته است.

در ظاهر، آمریکا و جمهوری اسلامی هر دو از توافقی سخن می‌گویند که هدف آن پایان‌دادن به درگیری‌ها، بازگشایی تنگهٔ هرمز، کاهش تنش‌های منطقه‌ای و آغاز مذاکرات گسترده‌تر دربارهٔ برنامهٔ هسته‌ای ایران و تحریم‌هاست، اما وقتی به روایت‌های دو طرف نگاه می‌کنیم، تصویر پیچیده‌تر می‌شود.

مقام‌های جمهوری اسلامی ایرانی این توافق را نشانه‌ای از موفقیت دیپلماسی و حفظ حقوق ایران توصیف می‌کنند. در روایت تهران، جمهوری اسلامی بدون عقب‌نشینی از اصول خود توانسته است طرف مقابل را به پذیرش تعهدات جدید وادار کند. در مقابل، مقام‌های آمریکایی تأکید می‌کنند که این توافق نتیجهٔ فشارهای سیاسی و نظامی بوده و جمهوری اسلامی برای جلوگیری از تشدید بحران ناچار به پذیرش تعهدات تازه شده است. 

در این میان، واکنش اسرائیل اهمیت ویژه‌ای دارد. دولت بنیامین نتانیاهو از مدت‌ها پیش بر این باور بوده است که فشار بر جمهوری اسلامی باید تا رسیدن به تغییرات اساسی ادامه پیدا کند. از نگاه بسیاری از مقام‌های اسرائیلی، هر توافقی که به ایران امکان کاهش فشار اقتصادی یا بازیابی بخشی از ظرفیت‌های خود را بدهد، توافق مطلوبی نیست.

در روزهای اخیر، گزارش‌های مختلف از بروز اختلاف‌نظر میان تل‌آویو و واشنگتن حکایت داشته‌اند. هرچند دو کشور همچنان خود را متحدان نزدیک یکدیگر می‌دانند، اما دولت ترامپ توافق را فرصتی برای خروج از یک بحران پرهزینه می‌بیند، در حالی‌که دولت اسرائیل نگران است این توافق به تثبیت وضعیتی منجر شود که از نظر آن کشور همچنان تهدیدآمیز است.

این شکاف اهمیت زیادی دارد، زیرا هیچ نظم امنیتی جدیدی در خاورمیانه نمی‌تواند بدون درنظرگرفتن نقش اسرائیل پایدار بماند.

در عین حال، تاریخ روابط ایران و آمریکا نشان می‌دهد که در چهار دههٔ گذشته، توافق‌های متعددی شکل گرفته‌اند، امیدهای بسیاری ایجاد شده و سپس در اثر تغییر دولت‌ها، تحولات منطقه‌ای یا بازگشت بی‌اعتمادی‌ها از میان رفته‌اند. هیچ تضمینی وجود ندارد که این بار مسیر متفاوتی طی شود.

اما برای مردم ایران و ما ایرانیانِ غربت‌نشین که از دور و با نگرانی تحولات کشورمان را دنبال می‌کنیم، مهم‌ترین موضوع در این تفاهم‌نامه، نادیده‌گرفته‌شده زندگی میلیون‌ها انسانی‌ست که نه در نوشتن و امضا‌شدن آن نقشی داشته‌اند و نه در هیچ‌یک از بندهای آن حتی نامی از آن‌ها و حقوق انسانی‌شان برده شده است؛ هزاران انسان بی‌گناهی که طی کشتار دی‌ماه در مطالبه برای آزادی و حقوق انسانی‌شان جان باختند؛ هزاران نفری که در زیر بمباران جان و مال خود را از دست دادند، میلیون‌ها انسانی که سال‌ها باید با ترومای کشتار و جنگ زندگی کنند، در حالی‌که آن‌طور که پیداست جمهوری اسلامی از جنگی که قرار بود «مداخلهٔ بشردوستانه» یا «عملیات نجات مردم ایران» باشد، جان تازه‌ای یافته، و ماشین کشتارش همچنان در کار است. همین سه‌شنبه، یعنی یک روز پیش از امضای تفاهم‌نامه، جواد زمانی و ابوالفضل ساعدی، دو نفر از بازداشت‌شدگان اعتراضات دی‌ماه ۱۴۰۴، به جرم «افساد فی الارض» اعدام شدند، هزاران زندانی سیاسی هنوز در بندند و بسیاری از آن‌ها زیر شکنجه و در انتظار بیدادگاه‌های فرمایشی حکومت‌اند، قوهٔ قضاییه برای پرستو احمدی، خوانندهٔ جوانی که «کنسرت فرضی»‌اش را در کاروانسرا اجرا کرد، با اتهامات واهی همیشگی‌اش حکم شلاق صادر کرده است، کاروانال‌های فرمایشی حکومتی شبانه آسایش مردم را سلب کرده است، و… همهٔ این‌ها حاکی از آن است که حکومت هر چقدر در مقابل «دشمن خارجی» یا به تعبیر خودش «شیطان بزرگ» حاضر به امتیاز‌دادن و گذشتن از «حقوق مسلم» و «آرمان‌های انقلاب» است، در «جبههٔ داخلی» قصدی برای پاسخگویی به خواسته‌های بحق و سرکوب‌شدهٔ مردم ایران در طول نزدیک به نیم‌قرن و بهبود وضعیت آنان ندارد. 

تفاهم‌نامهٔ اخیر شاید سایهٔ جنگ را موقتاً دور کند، اما برای مردم ایران تکرار یک واقعیتِ تلخ است؛ در مناسبات سرد جهانی، امنیتِ آبراه‌ها بر جان و حقوق انسان‌ها ارجحیت دارد. با این‌حال، هیچ توافق خارجی و سکوت بین‌المللی‌ای نمی‌تواند بحران مشروعیت حکومتی را که با شهروندانش در جنگ است، بپوشاند. نبرد در «جبههٔ داخلی» همچنان ادامه دارد؛ نه با توهمِ ناجیان خارجی، بلکه با مقاومتِ مستمر و پرهزینه‌ای که جامعهٔ ایران در تنهایی به دوش می‌کشد. تا زمانی‌که در این جبهه صلحی مبتنی بر آزادی برقرار نشود، هیچ تفاهم‌نامه‌ای روی کاغذ، تضمین‌کنندهٔ صلح و ثبات آینده نخواهد بود.

نوشته توافق با «شیطان بزرگ»، ادامهٔ نبرد در «جبههٔ داخلی» اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.

برای مشاهدهٔ نسخهٔ تمام‌صفحه اینجا کلیک کنید

همراه با نگاهی به تفاهم‌نامهٔ آتش‌بس ۶۰ روزه میان آمریکا و جمهوری اسلامی ایران هم‌زمان با تداوم اعدام‌ها و احکام ظالمانهٔ دادگاه‌ها در داخل ایران، گزارشی از ایران دربارهٔ بحران شدید اقتصادی کنونی و روایت‌هایی از مردم در تهران، معرفی کمپین «گرمای قدم‌ها؛ کمپین خانوادگی جامعهٔ ایرانیان»، کمپینی برای تأمین مالی فعالیت‌های «بنیاد نیکوکاری یارا» برای کارآفرینی و نیز تهیه و توزیع سبد کالا برای زنان سرپرست خانوار در ایران، مقاله‌ای دربارهٔ روان‌شناسی تروما و کنترل احساسات و هیجانات ناشی از آن در شرایط کنونی و هم‌زمان با برگزاری جام جهانی فوتبال برای ایرانیان، نگاهی به زندگی مرجان ساتراپی، هنرمند ایرانی‌فرانسوی که به‌تازگی درگذشت، معرفی نمایش «چهار صندوق» نوشتهٔ بهرام بیضایی، که در ماه ژوئیه در ونکوور به روی صحنه خواهد رفت، مروری بر فاجعهٔ بمب‌گذاری در پرواز شمارهٔ ۱۸۲ ایر ایندیا؛ مرگ‌بارترین سانحهٔ هوایی و پرهزینه‌ترین پروندهٔ حقوقی در تاریخ کانادا، به‌مناسبت چهل و یکمین سالگرد آن، گزارشی از ادامهٔ فعالیت‌های بنیاد نیکوکاری یارا در تهیه و توزیع سبد کالا برای زنان سرپرست خانوار در ایران و مطالب متنوع دیگر.

نسخهٔ چاپی شمارهٔ دویست و شصت و ششم «رسانهٔ همیاری» در فروشگاه‌های ایرانی در ونکوور، نورث‌شور، ترای‌سیتیز، برنابی و میپل ریج در دسترس است.

در نسخهٔ دیجیتال، آگهی‌های قابل کلیک با نماد زیر مشخص شده است.

با مطالب و آثاری از:
دکتر لیلا راعی، دکتر فرشید سادات‌شریفی، مهدی ساکی، مینا سبزواری، الف صدرا، سیما غفارزاده، علیرضا فدایی، هومن کبیری پرویزی، دکتر سعید ممتازی و ترانه وحدانی

در این شماره می‌خوانید:

• • • • • توافق با «شیطان بزرگ»، ادامهٔ نبرد در «جبههٔ داخلی»
        • گرمای قدم‌ها؛ کمپین خانوادگی جامعهٔ ایرانیان
        • الهام‌گرفتن زیرِ دوش!  – چرا بهترین ایده‌ها زیر دوش به سراغمان می‌آیند: شش بینش شگفت‌انگیز دربارۀ «علمِ الهام»
        • بحران سنگین اقتصادی در ایرانِ جنگ‌زده روایت‌هایی از روزهای تلخ و سیاه مردم تهران
        • جام جهانی، تروما و نیاز ایران به ترمیم وقتی سیستم دفاعی به خود حمله می‌کند
        • راوی صدای یک نسل؛ ساتراپی چگونه حافظهٔ جمعی ما را مصور کرد؟
        • گزارش ادامهٔ فعالیت‌های بنیاد نیکوکاری یارا در تهیه و توزیع سبد کالا، ارسالی در نیمهٔ ژوئن ۲۰۲۶
        • چهار صندوق قصهٔ همیشگی ما، قصهٔ یکی نبودن
        • نام‌های پراکنده، زبان واحد: بازخوانی یک تجربهٔ آموزشی در بریتیش کلمبیا (قسمت سوم)
        • از لیگ برتر انگلستان تا جام جهانی ۲۰۲۶
        • برگی از تاریخ کانادا: بمب‌گذاری در پرواز شمارهٔ ۱۸۲ ایر ایندیا؛ مرگ‌بارترین سانحهٔ هوایی و پرهزینه‌ترین پروندهٔ حقوقی در تاریخ کانادا

نوشته دویست و شصت و ششمین شمارهٔ رسانهٔ همیاری منتشر شد اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.

در سحرگاه هجدهم دی‌ماه سال ۱۳۹۸ (هشتم ژانویهٔ ۲۰۲۰)، شلیک دست‌کم دو موشک زمین‌به‌هوای سپاه پاسداران انقلاب اسلامی به هواپیمای مسافربری اوکراینی پرواز پی‌اس۷۵۲ در آسمان تهران، نه‌تنها منجر به جان‌باختن ۱۷۶ انسان بی‌گناه و یک کودک به‌دنیا‌نیامده شد، بلکه یکی از بزرگ‌ترین و پیچیده‌ترین پرونده‌های حقوقی و دیپلماتیک تاریخ هوانوردی غیرنظامی جهان را گشود. در همان نخستین روزهای پس از وقوع این فاجعه، جامعهٔ بین‌المللی با چالشی اساسی و ساختاری در قوانین بین‌المللی هوانوردی روبه‌رو شد؛ نقصی جدی در مفاد ضمیمهٔ ۱۳ (Annex 13) کنوانسیون شیکاگو که بیش از هفت دهه بر نحوهٔ بررسی سوانح هوایی در جهان حاکم بود.

طبق این قوانین سنتی، مسئولیت رهبری و مدیریت تحقیقات فنی و ایمنی دربارهٔ علل سقوط یک هواپیما بر عهدهٔ کشوری گذاشته می‌شد که سانحه در قلمرو هوایی آن رخ داده بود. این قاعده که برای سوانح ناشی از نقص فنی یا اشتباهات عملیاتیِ مرسوم طراحی شده بود، در مواجهه با جنایتی که در آن ارگان‌های نظامی یک حکومت خود عامل سرنگونی هواپیما بودند، کارآمدی خود را کاملاً از دست داد. بدین‌ترتیب، یک تناقض غیراخلاقی و تضاد منافع شدید شکل گرفت: حکومتی که خود مسبب شلیک و مرگ مسافران بود، بر اساس قوانین بین‌المللی، کلیددار و مدیر پروندهٔ تحقیقات فنی شد.

خروجی این خلأ قانونی، سال‌ها پنهان‌کاری، دروغ‌پردازی سیستماتیک و شکنجهٔ روانی بازماندگان بود. تلاش برای نابودکردن شواهد عینی در محل سقوط با بولدوزرها، دست‌کاری لوازم الکترونیکی قربانیان، ممانعت از دسترسی به جعبه‌های سیاه و در نهایت انتشار گزارش‌های فنی متناقض و بی‌‌پایه، نشان داد که سپردن تحقیقات به دولت مسبب جنایت، عدالت را به مسلخ می‌برد. در پاسخ به این بن‌بست حقوقی، انجمن خانواده‌های جانباختگان پرواز پی‌اس۷۵۲ کارزاری جهانی را آغاز کرد. آن‌ها با تکیه بر دیدارهای گسترده با تصمیم‌گیرندگان بین‌المللی و رایزنی‌های مداوم با دولت‌های متضرر، به‌ویژه کانادا، خواستار بازنگری بنیادین در مقررات ایکائو شدند تا تضاد منافع دولت‌ها مانع از کشف حقیقت نشود.

تصمیم تاریخی ایکائو: مقابله با تضاد منافع و تضمین استقلال تحقیقات

سرانجام پس از بیش از شش سال پیگیری مستمر بازماندگان و فشارهای دیپلماتیک کشورهای آسیب‌دیده، شورای سازمان بین‌المللی هوانوردی غیرنظامی (ایکائو) در تصمیمی تاریخی چارچوب جهانی بررسی سوانح هوایی را به‌طور اساسی تقویت کرد. بر اساس بیانیهٔ رسمی ایکائو، استانداردهای بین‌المللی به‌منظور جلوگیری از متوقف‌شدن یا به‌مخاطره‌افتادن روند بررسی سوانح به‌دلیل «تضاد منافع دولت‌ها»، دستخوش تغییراتی بنیادین شده‌اند.

این اصلاحات که به‌طور مستقیم قوانین مربوط به ضمیمهٔ ۱۳ کنوانسیون هوانوردی غیرنظامی بین‌المللی (مصوب ۱۹۴۴) را هدف قرار داده‌اند، با هدف تقویت استقلال، شفافیت و اعتبارِ یافته‌های ایمنی در سراسر جهان تصویب شده‌اند. ایکائو در بیانیهٔ خود صراحتاً اذعان می‌کند که وقوع سوانح اخیر مرتبط با اقدامات مشکوک به مداخلهٔ غیرقانونی، نگرانی‌های جدی را در این‌باره ایجاد کرده بود که آیا تحقیقات ایمنی می‌توانند به‌طور مستقل، جامع و تا رسیدن به نتیجهٔ نهایی پیش بروند یا خیر.

برخی از مهم‌ترین محورها و تصمیمات مندرج در بیانیهٔ رسمی ایکائو به شرح زیر است:

• مدیریت تضاد منافع واقعی یا صوری: تدوین دستورالعمل‌های جدید به هدف کمک به کشورها برای مدیریت شرایطی که در آن وجود یک تضاد منافع واقعی یا برداشت‌شده، می‌تواند اعتماد عمومی را به نتایج تحقیقات سلب کند.
• امکان واگذاری تحقیقات به اشخاص ثالث: بر اساس معیارهای جدید، دولت‌ها می‌توانند برای جلب اعتماد و حفظ بی‌طرفی، اجرای تحقیقات را به کشور دیگری یا به یک سازمان منطقه‌ای بررسی سوانح واگذار کنند.
• پذیرش ناظران بین‌المللی: دعوت از ایکائو و یا کشورهای ثالث به‌عنوان ناظر رسمی جهت پایش روند دادرسی و تحقیقات فنی.
• اطلاع‌رسانی شفاف به افکار عمومی: الزام دولت‌ها به ارائهٔ اطلاعات واقعی، به‌موقع و تأییدشده به عموم مردم جهت جلوگیری از روایات تخیلی و پنهان‌کاری.
• دسترسی بدون محدودیت به مدارک: صراحت در این‌باره که مقامات بررسی سانحه باید بدون هیچ‌گونه تأخیری، دسترسی نامحدود به تمامی مدارک و شواهد فیزیکی داشته باشند تا جلوی تفسیرهای نادرست یا محدودیت‌های اعمال‌شده از سوی نهادهای حاکم گرفته شود.

طبق اعلام شورای ایکائو، این اصلاحات ساختاری تحت عنوان «اصلاحیهٔ ۲۰ ضمیمهٔ ۱۳» از تاریخ ۲۳ نوامبر ۲۰۲۸ برای تمامی دولت‌های عضو لازم‌الاجرا خواهد بود تا کشورها فرصت کافی برای هماهنگ‌سازی قوانین داخلی خود با این دگرگونی تاریخی را داشته باشند.

در پی ابلاغ رسمی این تصمیم از سوی مراجع بین‌المللی و دریافت نامهٔ وزیر حمل‌ونقل کانادا، انجمن خانواده‌های جانباختگان پرواز پی‌اس۷۵۲ بیانیه‌ای رسمی صادر کرد. در بخشی از این بیانیه آمده است:

«… نکتهٔ مهم این است که این اصلاحیه همچنین مسئلهٔ تضاد منافع دولت‌ها را پس از سرنگونی هواپیما توضیح می‌دهد و اقداماتی را که می‌توانند برای حفاظت از استقلال تحقیقات ایمنی انجام دهند، تشریح می‌کند. به‌عنوان مثال، واگذاری انجام تحقیقات ایمنی به دولتی دیگر و ارائهٔ به‌موقع اطلاعات واقعی و تأییدشده به افکار عمومی از این دست اقدامات است. به‌این ترتیب، این اصلاحات کمک خواهند کرد تا تحقیقات ایمنی پس از سرنگونی هواپیما از اعتبار و شفافیت بیشتری برخوردار شوند.»

همچنین در این بیانیه به نامه‌ای که استیون مک‌کینون، وزیر حمل‌ونقل کانادا، به انجمن خانواده‌های پرواز ارسال کرده، اشاره شده، و به اینکه او نقش برجستهٔ خانواده‌ها در به‌ثمررسیدن این تغییر را تا چه اندازه مهم دانسته است: «از پیگیری و تلاش‌های مستمر شما در واکنش به سرنگونی پرواز پی‌اس۷۵۲ توسط ایران سپاسگزاریم. این تغییر موفقیت‌آمیز در ضمیمهٔ ۱۳ نیز گواه دیگری بر تلاش‌های خستگی‌ناپذیر شما در زنده‌نگه‌داشتن یاد عزیزانتان است. آنان هرگز فراموش نخواهند شد.»

این دستاورد، اگرچه عدالت نیست، اما گامی مهم در مسیر عدالت است. هیچ اصلاحیه‌ای نمی‌تواند جای خالی ۱۷۶ جان ازدست‌رفته و رؤیاهای ناتمام آنان را پر کند. هیچ تغییر حقوقی‌ای نیز اندوه خانواده‌هایی را که بیش از شش سال است بار سنگین فقدان عزیزانشان را بر دوش می‌کشند، از میان نخواهد برد. اما آنچه حالا در ایکائو به تصویب رسیده، اثبات این حقیقت است که دادخواهی، حتی در برابر پیچیده‌ترین ساختارهای بین‌المللی، می‌تواند به تغییر بینجامد.

نوشته اصلاح تاریخی در قوانین هوانوردی جهان:؛ دستاوردی ارزشمند در مسیر دادخواهی پروندهٔ سرنگون‌شدن پرواز پی‌اس۷۵۲ اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.

برای مشاهدهٔ نسخهٔ تمام‌صفحه اینجا کلیک کنید

همراه با نگاهی به اصلاحیهٔ سازمان بین‌المللی هوانوردی غیر‌نظامی در مفاد ضمیمهٔ ۱۳ کنوانسیون شیکاگو با پیگیری‌های حقوقی انجمن خانواده‌های جانباختگان پرواز پی‌اس۷۵۲ و دولت کانادا، نگاهی به نتیجهٔ انتخابات رهبری حزب محافظه‌کار بریتیش کلمبیا و پیروزی نزدیک کری-لین فیندلی در این انتخابات، گزارشی از نصب و نمایش اثر جدید پروانه رودگر، مجسمه‌ساز برجستهٔ ساکن ونکوور، در نمایشگاه کَسِلگار اِسکالپچِرواک، یادی از پرویز قلیچ‌خانی، فوتبالیست پیشین و فعال سیاسی که به‌تازگی در پاریس درگذشت، مروری بر هفتاد و نهمین دورهٔ جشنوارهٔ فیلم کن و حضور فیلمسازان ایرانی در آن، گزارشی از ایران و کارناول‌های حکومتی، دیدار کوتاهی با پروانه رودگر، هنرمند مجسمه‌ساز، از حامیان بنیاد نیکوکاری یارا، به‌همراه گزارش ادامهٔ فعالیت‌های این بنیاد در تهیه و توزیع سبد کالا برای زنان سرپرست خانوار در ایران و مطالب متنوع دیگر.

نسخهٔ چاپی شمارهٔ دویست و شصت و پنجم «رسانهٔ همیاری» در فروشگاه‌های ایرانی در ونکوور، نورث‌شور، ترای‌سیتیز، برنابی و میپل ریج در دسترس است.

در نسخهٔ دیجیتال، آگهی‌های قابل کلیک با نماد زیر مشخص شده است.

با مطالب و آثاری از:
دکتر لیلا راعی، مسعود سخایی‌پور، دکتر لیلا صادقی، الف صدرا، نیلگون طبیبی، شیرین عزیزی‌مقدم، سیما غفارزاده، علیرضا فدایی، هومن کبیری پرویزی، دکتر سعید ممتازی و ترانه وحدانی

در این شماره می‌خوانید:

• • • • • اصلاح تاریخی در قوانین هوانوردی جهان؛ دستاوردی ارزشمند در مسیر دادخواهی پروندهٔ سرنگون‌شدن پرواز پی‌اس۷۵۲
        • انتخابات رهبری حزب محافظه‌کار بی‌سی: پیروزی نزدیک فیندلی
        • «جزیرهٔ لاک‌پشت» و روایت‌های گوناگون آن؛ به‌مناسبت ماه ملی تاریخ بومیان کانادا
        • تصرف خیابان‌ها علیه مردم
        • سیمای یک اسطوره؛ از مستطیل سبز تا سنگر فرهنگ در غربت – یادی از پرویز قلیچ‌خانی
        • «تپش واحد»، اثری دربارهٔ ارتباط، همزیستی، ریتم و انرژی مشترک – کار جدید پروانه رودگر، مجسمه‌ساز برجستهٔ ساکن ونکوور، در میان آثار به‌نمایش‌گذاشته‌شده در نمایشگاه کَسِلگار اِسکالپچِرواک
        • دلبستگی و سبک‌های آن در رابطهٔ عاطفی
        • پشت پردهٔ بیمه: چرا صداقت تعیین‌کننده است؟ بیمه، فراتر از یک قرارداد
        • مگنا کارتا؛ سندی از دل تاریخ و شالودهٔ قوانین اساسی دنیای مدرن
        • شهری دور ولی آشنا برای ایرانیان داخل کشور؛ بازخوانی «شهر کریستال» از داخل ایران
        • مروری بر هفتاد و نهمین دورهٔ جشنوارهٔ فیلم کن (۲۰۲۶)
        • نام‌های پراکنده، زبان واحد: بازخوانی یک تجربهٔ آموزشی در بریتیش کلمبیا (قسمت دوم)
        • دیدار کوتاهی با پروانه رودگر، هنرمند مجسمه‌ساز، از حامیان بنیاد نیکوکاری یارا، به‌همراه گزارش ادامهٔ فعالیت‌های بنیاد نیکوکاری یارا در تهیه و توزیع سبد کالا، ارسالی در ژوئن ۲۰۲۶
        • گفت‌وگو با امیرعلی دولتشاهی، تنها مبارز مدال‌آور تیم ملی کانادا در مسابقات جهانی کیوکوشین در ژاپن

نوشته دویست و شصت و پنجمین شمارهٔ رسانهٔ همیاری منتشر شد اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.

آن شب، شبی کاملاً «معمولی» بود. «معمولی»؟! چه چیزی در این کشور «معمولی» است که شبش باشد؟! هیچ‌چیزی در اینجا «معمولی» نیست، ولی در هر حال شبی بود شبیه بسیاری از شب‌های دیگر. هیچ نشانه‌ای وجود نداشت که صبح روز بعدش آبستن چه حوادثی است. طبق عادت شب‌هایی که فردایش شیفت ندارم، پیش از خواب کمی مطالعه کردم. بعد هم قسمتی از سریالی را دیدم. ساعت حدود یک بامداد بود که چراغ را خاموش کردم و خوابیدم؛ خوابی عمیق و سنگین، بی‌خبر از آنچه در راه بود… 

با صدای مهیبی از خواب پریدم. ابتدا نمی‌دانستم چه شده است. به ساعت کنار تخت نگاه کردم؛ ساعت ۹ صبح بود. هنوز گیج خواب بودم که انفجارهای بعدی یکی پس از دیگری شنیده شد. صدایی که نه شبیه رعد بود و نه شبیه هیچ صدای آشنای دیگری. شیشه‌های پنجره هم گاهی می‌لرزیدند.

هراسان از جا بلند شدم و روی تخت نشستم. قلبم تند می‌زد. سریع سراغ گوشی‌ام رفتم و به مادرم تلفن زدم. دوستانم هم یکی‌یکی تماس می‌گرفتند. همه هراسان و مضطرب بودیم. هر کس چیزی می‌گفت؛ چیزی که بیشتر شبیه تلاش برای آرام‌کردن خود بود تا خبری قطعی. یکی می‌گفت: «قول می‌دهم این بار خیلی طولانی نمی‌شود.» دیگری می‌گفت: «گفته‌اند آمریکا ظرف چهار روز جمعش می‌کند.» یکی دیگر با لحنی امیدوارانه می‌گفت: «کمکی که لازم داشتیم، بالاخره رسید.»

اگر دقیق‌تر به حرف‌ها گوش می‌دادی، می‌فهمیدی هر کس در میان آن ترس و آشفتگی، به‌دنبال روزنه‌ای برای تسلی‌دادن خودش است؛ راهی برای تاب‌آوردن. یکی با این خیال که جنگ زود تمام می‌شود. دیگری با این تصور که قدرت‌های بزرگ قرار است برای ما آزادی و دموکراسی بیاورند. هرکس به چیزی چنگ می‌زد تا بتواند این واقعیت تلخ را تحمل کند. خبر کشته‌شدن علی خامنه‌ای، رهبر دیکتاتور و سفاک ایران، در نهم اسفند امیدی در قلب مردم روشن کرد که گویا واقعاً روزهای خوب در راه است و قرار است پس از ۴۷ سال تاریکی و ظلم و جور روزهای روشن و آزادی از راه برسد.

اما همان روز، خبر دیگری هم رسید؛ خبری که سنگینی‌اش بر همه‌چیز سایه انداخت. در میناب، ۱۲۰ دانش‌آموز بی‌گناه و ۲۶ معلم و تعدادی از والدین کشته شدند. واقعیتش من هم مثل بسیاری بلافاصله یاد پرواز اوکراینی و سپر انسانی افتادم، ولی در هر حال نتیجه یکی بود؛ دستاورد روز نخست جنگ، ازدست‌رفتن آن جان‌های پاک بود؛ جان‌هایی که در هیچ معادله‌ای از این جهان نقشی نداشتند. کودکانی که بیش از آن معصوم بودند که بدانند گاهی زندگی انسان‌ها، بی‌آنکه خودشان بخواهند، زیر و رو می‌شود. در جایی دور از آن‌ها، تصمیم می‌گیرند که چه زمانی زندگی کنیم و چه زمانی بمیریم.

روزهای بعد از آن، سخت گذشت؛ آن‌قدر سخت که به‌راستی در کلمات نمی‌گنجد. صدای ممتد جنگنده‌ها، بمباران‌های پیاپی، حسرت یک خواب آرام، و ترسی که لحظه‌ای رهایمان نمی‌کرد. گاهی شیشه‌ها می‌ریخت، گاهی درها از جا کنده می‌شد. مردم برای درامان‌ماندن به پارکینگ‌ها، انباری‌ها یا حتی حمام‌ها پناه می‌بردند. هر گوشه‌ای که شاید بتواند چند لحظه بیشتر ما را از خطر دور نگه دارد.

با این‌حال، در میان تمام آن ترس‌ها، چیزی هم بود که مثال‌زدنی‌ست؛ شجاعت و تاب‌آوری مردم ایران. مردمی که زیر صدای بمب و موشک در خانه‌هایشان ماندند. مردمی که به فروشگاه‌ها هجوم نبردند و شهر را به هرج‌ومرج نکشاندند. مردمی که هنگام بمباران، یکدیگر را در آغوش می‌گرفتند و سعی می‌کردند به هم قوت قلب بدهند. مردمی که به‌خوبی می‌دانستند و می‌دانند در نهایت، جز خودشان کسی را ندارند. شاید دلیل این‌همه پایداری این باشد که خوب می‌دانند سال‌هاست در دست جنایت‌کارانی اسیرند که هیچ از انسان‌بودن نمی‌دانند. امید بستند به اینکه این جنگ راهی برای نجاتشان از دست جمهوری اسلامی آدمکش باشد.

موشک‌ها و بمب‌ها در شهرها فرود آمدند؛ مردم هر موشکی را نویدبخش آزادی می‌دانستند، غافل از اینکه، آن‌که سال‌هاست ایران زیبای ما را اشغال کرده، تا این مملکت را زمین سوخته نکند، دست‌بردار نیست. 

دستاورد این جنگ برای مردم ایران چیزی جز تورمی سنگین، گرانی بی‌سابقه، بیکاری گسترده و اضطرابی دائمی دربارهٔ آینده نبوده است. قیمت‌ها چند برابر شده‌اند. سفره‌ها کوچک‌تر از قبل شده‌اند. مردم با نگرانی به فردا نگاه می‌کنند. بسیاری شغل خود را از دست داده‌اند؛ آن‌قدر که گاهی مهندسی که سال‌ها درس خوانده، ناگزیر می‌شود برای گذران زندگی رانندهٔ اسنپ شود.

اکنون که آتش‌بسی شکننده برقرار شده، مردم در کنار گرانی و تورمی که کمرشان را خم کرده، هر لحظه نگران آغاز دوبارهٔ جنگ‌اند و در عین حال، موتور کشتار جمهوری اسلامی هم دوباره به راه افتاده است. اعدام‌ها افزایش یافته‌اند. هر روز چندین نفر را به بهانهٔ جاسوسی برای آمریکا و اسرائیل اعدام می‌کنند. حتی در این میان اعدام چند زندانی سیاسی قدیمی را با نهایت شقاوت انجام دادند. زندانی‌هایی که گمان می‌رفت به‌زودی آزاد شوند. 

مردم ایران این روزها زخمی‌اند. هم زخمی جنگ و تورم و گرانی، هم زخمیِ اعدام‌ها، آن‌هم وقتی هنوز زخم آن کشتار و جنایت دی‌ماه تازه است، هم زخمیِ خفقان و تندروهایی که هر شب به خیابان می‌ریزند و با فریاد حیدر حیدر و اللهُ اکبرشان آسایش را از مردم ربوده و رعب و وحشت را به جان همه انداخته‌اند. 

قربانیان اصلی این جنگ، مردم بی‌گناهی‌اند که هرگز تفنگی به دست نگرفته‌اند؛ کودکانی که هنوز معنای مرگ را نیاموخته‌اند، مادرانی که فقط آرزوی زندگی آرامی برای خانواده‌شان را داشته‌اند، پدرانی که هم‌و‌غم‌شان تأمین نان روزانه بوده است. جمهوری اسلامی که به‌شکل حقیرانه‌ای رهبر و فرماندهان درجه اولش را در همان روزهای آغازین از دست داد، دارد تلافی این حقارت را سر مردم در می‌آورد. قلدرتر از همیشه با ایجاد رعب و وحشت و اعدام و متهم‌کردن شهروندان به جاسوسی برای خودش جولان می‌دهد، درحالی‌که در سطح بین‌المللی همه می‌دانند چه ضربه سنگینی خورده است. اما همچنان شاخ‌وشانه‌کشیدن‌های توخالی‌اش برای دنیا و برای مردم ادامه دارد. اتهام جاسوسی را به خنده‌دارترین چیزها تقلیل داده‌اند؛ مثلاً شهروندی که یک پیام برای شبکه‌های خارج از کشور ارسال کرده، جاسوس حساب می‌شود.

جنگ‌ها هرگز تمام نمی‌شوند و در ذهن‌ها ادامه می‌یابند. انسان‌هایی که جنگ را تجربه کرده‌اند، اغلب با خاطراتی زندگی می‌کنند که هیچ‌گاه تمام نمی‌شوند. صدای انفجار، برای کسی که در زیر باران موشک و گلوله زیسته، حتی سال‌ها بعد، با صدای یک درِ محکم یا ترکیدن یک جسم کوچک، دوباره در ذهنش زنده می‌شود. این همان اضطراب مزمنی است که به آن «زخم ناپیدای جنگ» می‌گویند؛ زخمی که روی پوست دیده نمی‌شود، اما هر لحظه درون روح می‌سوزد. حالا در کنار این زخم، مردم با یک حکومت آدمکش، مذهبی هم طرف باشند. دیگر معلوم است چه بر سر روح و روانشان خواهد آمد. 

جنگ، زخمی است که همیشه تازه مانده؛ و بر نقشه‌ جغرافیا محدود نمی‌ماند و تا ژرف‌ترین لایه‌های جان انسان‌ها امتداد پیدا می‌کند. هر بار که در نقطه‌ای از این جهان ماشه‌ای فشرده می‌شود، یا بمبی فرو می‌افتد، یا موشکی زمین را می‌شکافد، تنها جسم یک انسان یا زمین را سوراخ نمی‌کند، بلکه پیوندهای ناپیدای یک جامعه را نیز می‌درد. شاید بتوان ویرانی یک پل، یک خانه یا یک شهر را در طول سال‌ها دوباره ساخت، اما بازسازی روح انسان، ترمیم اعتمادی که فرو ریخته، و التیام ترسی که در اعماق جان جا خوش کرده، کاری است که گاه چند نسل هم از پس آن برنمی‌آید.

مردم ایران سال‌ها زیر سایهٔ ترس، سرکوب، دیکتاتوری، اخبار ناگوار، کمبودها و ناامنی زیسته‌اند، و حالا جنگ هم به آن اضافه شده است. مردم کم‌کم دارند دچار نوعی فرسودگی روحی می‌شوند. خستگی‌‌ای که از «زندگی در حالت آماده‌باش دائمی» سرچشمه می‌گیرد. در چنین وضعیتی، خلاقیت کم‌رنگ می‌شود، امید به آینده به حاشیه می‌رود و نوعی بدبینی در میان مردم ریشه می‌دواند. آن‌ها دیگر از آینده مطمئن نیستند و هر برنامه‌ای را با این پرسش آغاز می‌کنند: اگر دوباره جنگ شد، چه؟ دسترسی به اینترنت جهانی دو ماه و اندی است که قطع شده. بسیاری از کسب و کارهای اینترنتی تعطیل‌ شده‌اند. فیلترشکن‌ها با قیمت‌های سرسام‌آور به فروش می‌روند و روز دوم قطع می‌شوند و هیچ‌کس هم پاسخگو نیست. تماس‌های تلفنی به خارج کشور یک‌طرفه شده. به‌خاطر قطعی اینترنت ارتباط‌های انسانی دچار مشکل شده، ارتباط هم‌وطنان داخل و خارج به‌سختی امکان‌پذیر است. 

میان این‌همه آشفتگی، خفقان و هراس، خانواده‌هایی که عزیزان خود را از دست داده‌اند، تنها با یک خلأ فیزیکی روبه‌رو نیستند؛ هر سوگواری، سراشیبی تازه‌ای به‌سوی افسردگی، احساس بی‌معنایی و خشم می‌گشاید. بسیاری از کسانی که از جنگ جان سالم به در می‌برند، هرچند زنده‌اند، اما در درون خود جهانی از رنج را حمل می‌کنند. فاصله‌ای ناپیدا میان آنان و دیگران شکل می‌گیرد: «کسی که ندیده، نمی‌فهمد»؛ و همین ناتوانی دیگران در درک عمق تجربه‌ٔ آنان، احساس تنهایی را در دلشان تشدید می‌کند. 

جمهوری اسلامی با سیاست خارجی مبتنی بر قلدری، حمایت از نیروهای تروریست نیابتی کشور را به دل جنگی کشاند که مردم سال‌ها بود کابوسش را داشتند. هر گلوله‌ای که شلیک شد، در واقع سکه‌‌هایی‌اند که می‌توانست صرف ساخت مدرسه‌ای جدید، بیمارستانی بهتر یا توسعه‌ٔ زیرساختی حیاتی شود. بودجه‌های کلان که می‌توانست صرف رشد و رفاه مردم شود، به سمت ماشین جنگی هدایت می‌شود. کارخانه‌ها به‌جای تولید کالاهای مفید برای زندگی مردم، به تولید ابزارهای تخریب مشغول می‌شوند، و نیروی انسانی که می‌توانست سازنده باشد، در میدان نبرد فرسوده می‌شود.

پل‌ها، جاده‌ها، نیروگاه‌ها، فرودگاه‌ها، بنادر، کارخانه‌ها و انبارها، در چشم‌برهم‌زدنی می‌توانند به تلّی از آوار بدل شوند. این ویرانی‌ها تنها یک‌بار جامعه را متوقف نمی‌کند؛ بازسازی آن‌ها نیازمند سال‌ها سرمایه‌گذاری و کار مداوم است. در این میان، سرمایه‌گذاران داخلی و خارجی از ترس ناامنی و بی‌ثباتی، از حضور و مشارکت اقتصادی می‌گریزند، و اقتصاد جنگ‌زده در گردابی از رکود فرو می‌رود. رکودی که خود، بیکاری و فقر را تشدید می‌کند، و این فقر، به‌نوبهٔ خود زمینه‌ساز آسیب‌های اجتماعی تازه‌ای می‌شود: جرم، مهاجرت اجباری، گسترش اقتصاد زیرزمینی، و تقویت شبکه‌های قاچاق و فساد. این‌ها همه ماحصل حکومتی ایدئولوژیک است که سرنوشت مردم ایران هیچ اهمیتی برایش ندارد.

کمبود کالاهای اساسی و مواد اولیه، افزایش بی‌رویه‌ٔ قیمت‌ها و نابرابری در دسترسی به منابع، تجربهٔ تلخ این روزهای مردم ایران است. مردم، برای دست‌یافتن به نیازهای اولیه‌ٔ خود، ناچارند ساعت‌ها در صف بایستند، یا با قیمتی چند برابر توانشان خرید کنند. چنین وضعی، احساس بی‌عدالتی را در لایه‌های مختلف جامعه تقویت می‌کند؛ احساسی که خود زمینهٔ کشمکش‌های تازه است.

در زیست روزمرهٔ این روزهای ما، جنگ و خفقان آرامش را از ساده‌ترین لحظاتمان حتی در زمان آتش‌بس گرفته است. دیگر صبح‌ها تنها با صدای پرنده و رفت‌وآمد مردم آغاز نمی‌شود؛ سایه‌ٔ نگرانی، بر همه‌‌چیز افتاده است. پدر و مادری که فرزندشان از خانه خارج می‌شود، با دل‌آشوبی عمیق‌تری او را بدرقه می‌کنند؛ زیرا مطمئن نیستند که آیا آن روز، خیابان‌ها امن خواهند ماند؟ آیا قرار نیست پهپادی فلان مسئول برنامهٔ موشکی را در خانه یا ماشینش وسط مناطق مسکونی منفجر کند و مردم عادی و بی‌گناه نیز در اطراف او به‌عنوان «تلفات جانبی»ِ «حذف» او کشته شوند؟ هر صدای ناآشنا می‌تواند خبر از فاجعه‌ای تازه داشته باشد. حتی شادی‌ها نیز در چنین فضایی، رنگی از گناه با خود دارند؛ گویی خندیدن در زمانی که همه مضطرب‌‌اند و داغدار، عملی‌ست نابخشودنی. جنگ، شادی را به حاشیه می‌راند و زندگی را به «زنده‌ماندن» تقلیل می‌دهد.

بسیاری برای کنارآمدن با رنج جنگ، به مکانیسم‌های دفاعی عجیبی متوسل می‌شوند؛ برخی انکار می‌کنند، برخی به مواد مخدر، قرص‌های آرامبخش یا الکل پناه می‌برند، و برخی با خشم و خشونت به جهان پاسخ می‌دهند. در همه‌ٔ این موارد، حقیقتی مشترک نهفته است: روح انسان زیر این‌همه فشار خم شده و در جستجوی راهی برای ادامه‌ٔ حیات است. جامعه‌ای که چنین زخم‌خورده است، نمی‌تواند به‌آسانی به تعادل بازگردد. انسان‌ها تغییر کرده‌اند، نگاه‌ها عوض شده، ترس‌ها و خاطرات در لایه‌های درونی آنان ریشه دوانده است. بازآفرینی اعتماد، و التیام زخم‌های روانی و اقتصادی، راهی‌ست طولانی و دشوار. بازگرداندن یک شهر به وضعیت قبل از جنگ، شاید با پول و تکنولوژی ممکن باشد، اما تا جمهوری اسلامی در ایران حکومت می‌کند، بازگرداندن ایرانی‌ها به آرامش بسیار دشوار است. 

نوشته زخم ناپیدای جنگ اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.

در ادامهٔ یادداشت شمارهٔ قبل، مروری بر رویدادهای دو هفتهٔ گذشته نشان می‌دهد که آمریکا و جمهوری اسلامی همچنان به ارسال پیام‌های متناقض به یکدیگر ادامه داده‌اند؛ از یک‌سو سخن از ادامهٔ مذاکرات و حفظ آتش‌بس بوده است، و از سوی دیگر، تهدیدهای متقابل و هشدار دربارهٔ انگشت‌هایی که رو ماشه است. 

دوشنبهٔ این هفته، دونالد ترامپ، گفت که قرار بود روز بعد به ایران حملهٔ نظامی کند، اما به درخواست امیر قطر، ولیعهد عربستان و امارات متحدهٔ عربی این حمله را به تعویق انداخته است. او گفت بر اساس احترامی که برای این رهبران قائل است، به پیت هگست، وزیر جنگ آمریکا، و ژنرال دانیل کین،‌ رئیس ستاد مشترک ارتش، دستور داده است که حملهٔ برنامه‌ریزی‌شدهٔ سه‌شنبه به ایران را انجام ندهند.

اما تازه‌ترین خبرها از وب‌سایت خبری اکسیوس آمریکا حاکی از آن است که این هفته تماس تلفنی پرتنشی میان دونالد ترامپ و بنیامین نتانیاهو بر سر توافق یا ادامه جنگ با ایران صورت گرفته است؛ چیزی که نخست‌وزیر اسرائیل را «بسیار برآشفته» است. بنیامین نتانیاهو نسبت به مذاکرات به‌شدت بدبین است و خواهان ازسرگیری جنگ برای تضعیف بیشتر توانایی‌های نظامی ایران و ضربه‌زدن به حکومت از طریق نابودی زیرساخت‌های حیاتی آن است. درحالی‌که دونالد ترامپ معتقد است که امکان دستیابی به توافق وجود دارد، هرچند اگر چنین توافقی حاصل نشود، آماده ازسرگیری جنگ است. او به خبرنگاران گفت: «ما در مراحل پایانی [مذاکرات] با ایران هستیم. خواهیم دید چه اتفاقی می‌افتد. یا به توافق می‌رسیم یا کارهایی خواهیم کرد که کمی ناخوشایند خواهد بود، اما امیدوارم به آنجا نکشد.»

شبکهٔ العالم ایران هم مدعی شده است که نشانه‌های شکل‌گیری توافق میان دو کشور مشاهده می‌شود. این در حالی‌ست که طبق گفتهٔ محمدباقر قالیباف، «تحرکات دشمن» نشان می‌دهد که به‌دنبال «دور جدیدی از جنگ» است.

بازار جهانی انرژی نیز همچنان نسبت به تحولات منطقه به‌شدت حساس باقی مانده است. هر بار که مقام‌های آمریکایی یا ایرانی از احتمال شکست مذاکرات سخن می‌گویند، بازار نفت واکنش فوری نشان می‌دهد؛ گویی سرنوشت میلیون‌ها انسان، بار دیگر به نمودار قیمت انرژی تقلیل می‌یابد.

هم‌زمان با کاهش نسبی درگیری‌های مستقیم نظامی، فشار داخلی در ایران همچنان ادامه یافته است. گزارش‌های منتشرشده از سوی سازمان‌های حقوق بشری نشان می‌دهد که موج بازداشت‌ها و اعدام‌ها نه‌تنها متوقف نشده، بلکه در برخی موارد شدت گرفته است.

در هفته‌های اخیر، چندین زندانی با اتهام‌هایی چون «همکاری با اسرائیل»، «جاسوسی» و «افساد فی‌الارض» اعدام شدند؛ اتهاماتی که در فضای جنگی و امنیتی امروز به‌سادگی و براساس واهی‌ترین دلایل به بازداشت‌شدگان نسبت داده می‌شود. 

قطعی و اختلال گستردهٔ اینترنت نیز همچنان ادامه دارد. این وضعیت، علاوه بر محدودکردن ارتباط مردم با جهان خارج، نظارت رسانه‌ها و نهادهای بین‌المللی بر وضعیت زندان‌ها و بازداشت‌شدگان را دشوارتر کرده است.

هفتهٔ گذشته، گزارش تازه‌ای از سوی عفو بین‌الملل منتشر شد که نسبت به استفادهٔ جمهوری اسلامی از فضای جنگی برای افزایش سرکوب هشدار می‌داد. این سازمان تأکید کرد که بحران منطقه‌ای، عملاً توجه افکار عمومی جهان را از وضعیت حقوق بشر در ایران منحرف کرده است.

هم‌زمان با ادامهٔ فضای امنیتی، رسانه‌های حکومتی همچنان بر روایت «پیروزی در برابر دشمن» تأکید می‌کنند. تصاویر کارناوال‌های شبانه، مانورهای موشکی و سخنرانی‌های حماسی، به بخش ثابتی از فضای رسانه‌ای کشور تبدیل شده است؛ تصاویری که در تضاد کامل با اضطراب و فرسودگی زندگی روزمرهٔ بسیاری از مردم قرار دارند.

نکتهٔ قابل‌توجه در این تجمعات حجاب برخی زنان شرکت‌کننده است. پس از اظهارات افرادی چون امام جمعهٔ رشت که زنان بی‌حجاب را «همراستا با استکبار جهانی» خواند، در یکی از تجمع‌های شبانه از زنان کم‌حجاب حاضر به‌عنوان «نورچشم» یاد شد! مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور، هم در این‌باره گفت: «الان می‌بینید کسانی در خیابان‌ها از ایران دفاع می‌کنند که قبلاً ما می‌خواستیم آن‌ها را جریمه کنیم.»

این موضع جدید مقام‌های حکومت در قبال حجاب در حالی‌ست که کافه‌ها در شهرهایی ازجمله تهران و اصفهان همچنان به این بهانه پلمب می‌شوند.

اگر در هفته‌های گذشته از «جنگ موشک‌ها» سخن گفته می‌شد، امروز بسیاری از مردم ایران بیشتر با جنگ فرسایشیِ ترس، بی‌خبری، آینده‌ای نامعلوم و فشار اقتصادی زندگی می‌کنند. قیمت‌ها همچنان بالا می‌روند، اینترنت همچنان قطع و مختل است یا تنها قشر خاصی به آن دسترسی دارد، سایهٔ بازداشت‌ها و اعدام‌ها همچنان سنگینی می‌کند، و مهم‌تر از همه، احتمال ازسرگیری جنگ همچنان به فضای برزخی حاکم دامن می‌زند.

تا لحظهٔ نگارش این یادداشت، آتش‌بس همچنان برقرار است، هرچند اغلب تحلیلگران و حتی مقام‌های رسمی، از واشنگتن تا تهران و تل‌آویو، می‌دانند که این وضعیت می‌تواند هر لحظه فرو بپاشد.

منطقه در وضعیتی معلق باقی مانده است؛ نه در صلح، نه در جنگ، و در این میان، مردمی که ماه‌هاست با تحریم‌ها، ناامنی، قطعی اینترنت، بازداشت‌ها و ترس و ناامیدی از آینده‌ای نامعلوم زندگی می‌کنند، همچنان باید بهای تصمیم‌هایی را بپردازند که در جای دیگری گرفته می‌شود.

نوشته آتش‌بس شکننده و آیندهٔ نامعلوم ایران اولین بار در رسانهٔ همیاری. پدیدار شد.